او جلسه را با استدلال جلسهٔ پیش آغاز میکند که در لحظهای که این گفتوگو صورت میگیرد حیوانات هنوز نیستند. سپس به پرسشهایی دربارهٔ حیوانات و شر، نظریههای علمی و معنای خلافت میپردازد. از جایی به بعد بازگشت به تعلیم اسماء را محور داستان میداند و از آن اهمیت زبان برای انسان را نتیجه میگیرد. در بخش پایانی با مثالهایی از ویتگنشتاین و قرآن میگوید چرا ملائکه بعضی از اسماء را نمیفهمند.
لحظهٔ گفتوگو و حیوانات
استدلال او این بود که چون فساد و خونریزی مختص انسان نیست، این گفتوگو باید در لحظهای باشد که هنوز در زمین حیات نیست؛ اعتراض این است که حیوانات پیشتر آفریده شده و خونریزی کردهاند. به گفتهٔ او حیات در زمین یعنی انسان و بقیهٔ حیات گویی دنبالهٔ او و حاشیهاند. به نظر او چه با دیدگاه تورات نگاه شود و چه با علم، دستکم حیوانات بهوضوح هنوز نیستند. ملائکه به خونریزی حیوانات اعتراض ندارند، چون اعتراض به جعل انسان در زمین است و حیوانات هم برای انسان آفریده میشوند.
او میگوید ممکن است ملائکه اصلاً ندانند که همراه انسان حیواناتی هم آفریده میشوند و نمیداند؛ فقط نتیجهای زمانی گرفته است. شاید گیاهان هم هنوز نیستند، چون فساد برای گیاه هم، به معنای تباهی و نه اخلاقی، معنا دارد. در برابر این خوانش که فساد و خونریزی را از پیش موجود میگیرد، میپرسد پس به چه اعتراض میکنند؛ میگوید در ادبیات این متن چیزی را قاطعانه نمیشود رد کرد، ولی فکر میکند این خوانش چندان با متن سازگار نیست.
پرسش این است که آیا افساد و خونریزی به معنایی که انسان انجام میدهد در جهان حیوانات نیست. او این تصور را که انسان آگاه است و حیوانات مکانیکی کار میکنند عجیب و غلط میداند و به نظر او در فضای خود قرآن هم چنین نیست. اگر گفته شود حیوانات بیشتر برای غذا میکشند، به گفتهٔ او واقعیت این نیست؛ نهنگهای قاتل با فوک بازی میکنند و گربه موش را میکشد و نمیخورد. میگوید بحث گویی زیباییشناختی است، و از اینکه دربارهٔ این قسمت اول داستان اینقدر بحث پیش آمده کمی ناراحت است.
شر در جهان حیوانات
او میگوید بسیاری از مسائل بعدی، مثل اینکه «جعل» خلق نیست یا معنای دقیق خلیفه، به آنچه میخواهد بگوید ربط چندانی ندارد، ولی میخواهد بگوید این احساس چگونه در او پدید آمد. شبی در تلویزیون صحنهٔ شکار کفتار را دید، بسیار فجیع و با جزئیات زیاد، و احساس کرد در زمین جز موارد انسانی چیزهای بسیار زشتی هم هست. به نظر او اگر ملائکه به وجود انسان اعتراض میکنند، باید به چنین چیزهایی هم معترض باشند؛ از جمله شیر نری که بچههای شیر دیگر را برای رسیدن به جفتگیری میکشد، بیآنکه برای خوردن باشد.
کفتار هم از موجودات بسیار نادری است که بچههایش همدیگر را میکشند. او میگوید به همان دلیل که وجود انسان، از نظر زیباییشناختی و نه اخلاقی، جای اعتراض برای ملائکه داشت، حیوانات هم جای اعتراض دارند. این برداشتی کاملاً عاطفی است و جهان حیوانات به نظرش جهان تمیزی نیست؛ در گیاهان کمتر است. فکر میکند زمین بسیار تمیز و جای بسیار خوبی بوده و حیف بوده که خراب شود، و همهچیز به ظهور انسان مربوط است.
او میپرسد از کجا معلوم که حیوانات اختیار ندارند؛ این را پیشفرض میداند، این همه توهین به حیوانات را قبول ندارد و میگوید به نظرش تا حدی اختیار دارند. از ظاهر قرآن هم برمیآید موجود زندهٔ دیگری جز انسان، یعنی جن، در زمین ساکن است. همینجا میگوید نظریهٔ تکامل نظریه است و ایرادهای بسیار دارد، و پوپر، که غیردینی است، آن را توتولوژی میداند.
نظریههای علمی و فهم قرآن
پرسشی کلی مطرح میشود: چقدر حق داریم نظریهها یا فکتهای علمی را در فهم قرآن دخالت دهیم. او نظریهٔ تکامل را که بسیار زیر سؤال است با نظریهای در فیزیک متفاوت میداند. به نظر میآید جمعآوری سنگوارهها و تعیین عمرشان تا حدود زیادی فکت علمی باشد؛ دربارهٔ درستی زمانها شک هست، ولی احتمالاً ترتیب درست است.
او میگوید این پرسش به بحثهای نظریهٔ قبض و بسط شریعت برمیگردد. این دیدگاه را به نحوی افراطی میداند، چون گویی دانش عصر بر برداشت ما از متن مقدس اولویت دارد؛ حرف ایشان این است که نمیتوانید این کار را نکنید، چون ذهن ما اینطور کار میکند.
به نظر او نه فهم ما از متن صددرصد است و نه علوم ما. اگر کسی واقعاً باور داشته باشد که چیزی را از متن با احتمال بالا فهمیده و آن با نظریهای که درستیاش را کم میداند تناقض پیدا کند، طبیعی است که متن را ترجیح دهد؛ مسئله نوعی «ترید» است. ولی مسطحنبودن زمین به نظر میآید فکتی بسیار قاطع است و اگر متنی خلاف آن بگوید، باید کاری اساسی کرد: یا تحریفشده دانست یا همهچیز را تمثیلی. او میگوید چیزی را جزءبهجزء نمیشود کنار گذاشت و باید ذهن را از نو مرتب کرد.
مسئلهٔ شر و معنای فساد
او مسئلهٔ شر را عاطفی میداند و نه فلسفی و میگوید تلاش برای تبدیل آن به مسئلهای فلسفی به پرسشها و پاسخهای بیربط میانجامد. تعریف شر به خارجشدن از حد اعتدال به نظر او اصلاً تعریف شر نیست، و گفتن اینکه در زلزلهٔ بم قوانین فیزیک اجرا شد برای مادری که بچههایش را از دست داده قانعکننده نیست. به نظرش صورتبندی فلسفی درستی برای آن وجود ندارد.
او به مخاطب میگوید که به واژهٔ «فساد» تکیه میکند چون ابهام دارد و از خونریزی حرف نمیزند، و میگوید باید ذهنیات خود را کنار گذاشت و واژهها را خواند. به نظر او متن نمیگوید خونریزی به حق است یا باطل یا فساد اخلاقی است؛ فساد اینجا مثل آیهای است که از ظهور فساد در زمین و دریا سخن میگوید. نمیگوید شکار و خوردن فساد اخلاقی است، ولی به نظرش ملائکه حتی به آن هم اشاره میکنند. او از ملائکه دفاع نمیکند؛ میگوید آنچه میفهمند این است که زمین جایگاهی پاک و زیباست و اتفاقی در آن میافتد که آن را «به گند میکشد». شاید اینها از حد فهم ملائکه بالاتر هم باشد، نمیداند؛ به نظر میآید ملائکه بسیار ظاهری نگاه میکنند.
او میگوید شاید بیشتر بشود با داستان و شعر و تمثیلی زیبا احساس را از بین برد، چون احساس را با استدلال نمیشود برد.
معنای خلافت و دامنهٔ بحث
او همهٔ جاهایی را که ریشهٔ «خلف» آمده نگاه کرده و میگوید خلافت به نظر میآید یعنی جانشینشدن؛ دربارهٔ داوود هم گفته میشود «تو را خلیفه قرار دادیم». میگوید بسیاری از واژههای قرآن، بهویژه واژههای دینی، به معنای عربیشان به کار نمیروند، مثل اسلام و «مسلم» در بیان ایزوتسو. ولی واژهای که در قرآن کاربرد وسیع ندارد، مثل خلیفه که بیش از دو جا نیامده، با احتمال خوبی به همان معنای عربی، یعنی جانشین، به کار رفته است؛ پس بسیار بعید میداند که بتوان معنایی غیر از آن گفت.
جانشینی را چنین میفهمد: در کارهای بشر ظاهراً خدا دیده نمیشود و گویی ارادهٔ انسان کار میکند؛ واقعیت این نیست که ارادهٔ خدا برداشته شده، ولی در سطوحی چنین به نظر میآید، چنانکه به قول نیچه به نظر میآید خدا مرده است. این جانشینی مثل مردن حاکم نیست؛ گویی حاکمی هست ولی غایب شده است. او به سخن ابن عربی اشاره میکند که هر سخنی سخن خداست و میگوید این به تحلیل نیاز دارد. در بقیهٔ عالم ارادهٔ خدا همیشه دیده میشود، ولی اینجا گویی خدا در پردهٔ غیب است و انسان کارهای خدایی میکند؛ این را تعبیر سنتی خلافت و به نظر خود درست میداند.
او مسیر کلاس را یادآوری میکند: واژهها، زیباییشناسی قرآن، داستانها، داستان یوسف و حالا آفرینش انسان که آیهبهآیه خوانده میشود. توحید موضوع بحث خاص این داستان نیست و برای فهم بخش عمدهٔ آن لازم نیست کسی وحدت وجود بداند. پیشفرض نکنند که فهم همهٔ قرآن به توحید وابسته است، هرچند هرچه کسی توحید را کمتر بفهمد قرآن را کمتر میفهمد؛ ولی دستکم دربارهٔ این داستان، که جایگاه انسان را در جهان مشخص میکند، محال است بتوان بدون ورود به بحثهای پیچیدهٔ فلسفی و عرفانی صحبت کرد.
تعلیم اسماء و ارزش انسان
او میگوید اولین نکته این است که خداوند به انسان اسماء را یاد میدهد: «و علم آدم الاسماء کلها». ملائکه پاسخ میدهند «سبحانک … انک انت العلیم الحکیم»؛ اگر اسماء را الهی بگیرند، ملائکه اسم علیم و حکیم را خوب بلدند. محدودترین چیزی که میشود گفت این است که انسان همهٔ وجوه صفات الهی را میفهمد، و این حفظکردن هزار اسم نیست. دو واژه به کار رفته است: «تعلیم» و «انباء»؛ خدا به آدم میگوید به ملائکه خبر بده و نمیگوید تعلیم بده.
او فرض دیگری را هم معقول میداند: منظور اصولاً همهٔ اسامی باشد، یعنی انسان بتواند همهچیز را نامگذاری کند و بر آنها اشراف علمی پیدا کند. اگر این دو تعبیر را به ابن عربی بگویند، میگوید فرقی ندارند، چون همهٔ اسماء اسماء خداست. او بر هیچکدام تأکید ندارد و با فرض نخست پیش میرود: برمیآید که ملائکه و اصلاً موجودات دیگر این قدرت را ندارند، یا دستکم اگر موجودات دیگری هم چنین قابلیتی داشته باشند، معدودند. ملائکه حتی نمیفهمند که نمیتوانند بفهمند؛ به آدم هم گفته میشود خبر بدهد، نه تعلیم.
به گفتهٔ او این آیات بخش اساسی داستان است و ارزش انسان در احاطه و جامعیت علمیای است که به زبان ربط دارد. مسئله فقط علم نیست؛ اسم به زبان مربوط است و انسان علمی دارد که بهصورت نمادین قابل بیان است. حیوانات بسیاری چیزها را درک میکنند ولی زبان پیچیدهای ندارند. او آغاز سورهٔ رحمان را شاهد میگیرد: «و علمه البیان»؛ آنچه انسان تعلیم میگیرد بیانکردن است. از اینجا نتیجه میگیرد که انسان با وجود فسادها و زشتیها قابلیت آفریدهشدن دارد، چون قابلیتی بسیار کمیاب دارد: میتواند همهچیز را بهصورت اسم یاد بگیرد.
او به جملهٔ یوسف اشاره میکند که میگوید اینها اسمایی هستند، و آن را اسمگذاشتن میگیرد: بشر برای چیزهایی که وجود ندارند هم میتواند اسم بگذارد. به گمان او اسم در قرآن به همان معنایی است که ما به کار میبریم، یعنی نمادی برای اشاره به چیزی، که در فلسفه بازنمایی نامیده میشود؛ ولی «کلمه» اینطور نیست و فهمش را بسیار سخت میداند. تأکید بر اسم از آن است که زبان انسان مهم است، نه فقط دانش؛ آیه نمیگوید صفات خدا را درک کرد، بلکه بر اسم و نامگذاری تأکید دارد.
هستی زبان باز میکند
او «کلها» را نشانهٔ جامعیت انسان میداند که در این جهان کمیاب است. در جهان قرآن گویی هیچ موجودی نیست که زبان نداشته باشد، ولی زبانشان ممکن است بسیار ساده باشد، و ملائکه به نظر میآید زبان سادهای دارند. بودن یا نبودن حیوانات دربارهٔ هستی انسان اطلاعی نمیدهد و بحث انسانشناسی است. آفرینش انسان را چنین توصیف میکند که گویی هستی دارد زبان باز میکند؛ لایهای تازه پدید میآید که همان چیزها در قالب زبان بیان میشوند. به شعر مولوی «کاشکی هستی زبانی داشتی» اشاره میکند و میگوید زبان هستی خود ما هستیم.
او احساس میکند همه توافق دارند که ملائکه خوب حرف نمیزنند: جوابی که به خدا میدهند چندان معقول نیست و در پاسخ به خبر اسماء هم فقط تسبیح و تقدیس میکنند؛ البته حرفهایشان درست است. به نظر او آغاز داستان مثل برهانی است بر اینکه خدا در جهان همصحبتی لایق ندارد، و نمیخواهد به ملائکه توهین کند. بهعنوان تمثیل غلامی زیباروی و مطیع را میآورد که مولایش نظرش را میپرسد و او چرندیات میگوید و جواب میشنود برو جارو بزن. بشر در قرآن خوب حرف میزند؛ مثالش بیان عاطفی زکریاست که از خدا فرزند میخواهد.
او میگوید چیزی در جهان وجود دارد که گویی به بیان نیامده و با انسان در قالب زبان بیان میشود. در آغاز سورهٔ رحمان «الرحمان علم القرآن» پیش از «خلق الانسان» میآید و او قرآن را حقیقتی در جهان میداند؛ تعلیم قرآن، به گفتهٔ او، در همهٔ هستی سرایت دارد و با انسان به مرحلهٔ بیان میرسد و کتاب میشود. ویژگی اصلی انسان این است که میتواند همهچیز را بیان کند و اصلیترین چیزی که با این زبان بیان میشود قرآن است. به یاد میآورد که در جلسهٔ اول گفته بود قرآن تجلی خداوند در زبان بشر است.
زبان در انسانشناسی و تجربهٔ ملائکه
نتیجهٔ مهم این است که اگر انسانشناسی و روانشناسی بخواهیم، مرکز بحث باید زبان باشد؛ در روانشناسی فروید و یونگ، به گفتهٔ او، حرفی از زبان نیست. او با اینکه به یونگ ارادت دارد، جای زبان را در نظریهٔ او خالی میبیند و ژاک لکان را معرفی میکند که با محور قراردادن زبان روانکاویای بر مبنای فروید ساخته است. میگوید اکنون زبان ناگهان در مرکز بحثها قرار گرفته و بعضی فیلسوفان معتقدند زبان تعیین میکند چگونه فکر کنیم.
او از ویتگنشتاین جملهای از دورهٔ دوم فلسفهاش را میآورد که زبان نتیجهٔ معیشت است: هر موجودی از تجربههای زندگیاش آنهایی را که برای معیشتش مهم است نام میدهد؛ مثلاً بعید میداند زبانی بدون واژهٔ مادر باشد. جملهٔ دیگری هم نقل میکند که اگر شیر سخن میگفت ما نمیفهمیدیم؛ میگوید اگر اشتباه نکند با احتمال بسیار بالا از خود ویتگنشتاین است، چون مراجعه نکرده. شیری که حرف بزند، مثلاً کلمهای دارد برای بویی که باد میآورد، چون شیرها از جهتی نزدیک میشوند که باد بویشان را به سمت شکار نبرد، و کلمهای برای خستگی عضلانی پس از خوردن و خوابیدن زیاد؛ اینها در زبان ما جایی ندارند.
او نمونههایی در قرآن میبیند: مورچه از لهشدن حرف میزند و هدهد از خدایی که دانه را در دل زمین پنهان میکند، چون رزق و روزیاش دانه است؛ ملائکه هم همهاش در حال تسبیح و ستایش پروردگارند. اگر این حرف پذیرفته شود، بشر لابد به دلیل معیشت پیچیدهاش زبان پیچیده دارد و ملائکه، که تجربههایی را کم دارند، با بعضی صفات خدا آشنا نمیشوند؛ فکر نمیکند ملائکه معنای «تواب» را بفهمند، چون گناه و توبه ندارند. اسم را میفهمند و کاربرد واژه را هم ممکن است یاد بگیرند، ولی درک نمیکنند؛ مثل کسی که کلمهٔ «تهوع» را در رمان سارتر میفهمد.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ اولیا میگوید مصداقهایی که در روایتها آمده معنایش این نیست که همین است و جز این نیست. به نظرش اسماء همهچیز است، چون همهچیز تجلی اسماء الهی است؛ پس اسمای اولیا هم ممکن است جزئی از آن باشد. ولی توجیهی که اسماء الهی در آن نباشد به نظر او قابل قبول نیست: یا فقط اسماء الهی است یا همهٔ اسماء، و فقط اسمای اولیا از متن برنمیآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه