جلسه با مرور این نکته آغاز میشود که داستان خلقت آدم داستانی فلسفی است و دیالوگ آغازینش مقدمهٔ خلقت موجودی با زبان جامع است. سپس مسئلهٔ شر، بحث حیوانات پیش از انسان، رابطهٔ متن با دانستههای ما و جای زبان در فلسفهٔ اسلامی میآید. در ادامه تفاوت سنس و رفرنس و شبههٔ مردسالارانه مطرح میشود و جلسه به پیوند زبان فرمال با دروغ و شر میرسد.
داستان فلسفی و دیالوگ ملائکه
او میگوید از اول تأکید کرده این داستان با بسیاری از داستانهای دیگر قرآن فرق دارد و اصطلاحاً «داستان فلسفی» است؛ بار تمثیلیاش خیلی زیاد است و حتی ممکن است واقعی نباشد. به نظر خودش چون دلیل کافی وجود ندارد، داستان واقعی است، ولی این ربطی به آن ندارد که داستان بار تمثیلی داشته باشد. در این داستان شخصیتپردازی و دیالوگ با شخصیت خاص نیست؛ آدم قرار است موجودی کاملاً کلی باشد، چنین به نظر میآید.
دیالوگ آغاز داستان، میان ملائکه و خداوند، خیلی معقول به نظر نمیرسد: ملائکه لحن اعتراض دارند و پس از خبر آدم از اسماء باز میگویند ما فقط آنچه تو یاد دادی میدانیم. او توضیح میدهد که این ناشیانهبودن دیالوگ مناسبت دارد، چون داستان خلقت موجودی است که زبان جامع دارد و میتواند همهٔ هستی را بیان کند؛ انگار خود دیالوگ دلیلی موجه است برای خلق انسان، چون هماوردی که بتواند با خداوند دیالوگ داشته باشد وجود ندارد.
او نظر ملائکه را چندان جالب و معقول نمیداند و به تمثیل خدمتکاری اشاره میکند که خیلی دوستداشتنی و مطیع است ولی صاحبنظر نیست. شاید پیش از خلقت انسان، ملائکه بالاترین موجودات از نظر کلام بودند و اوج کلام همین است.
مسئلهٔ شر و پاسخ داستان
او میگوید با اعلام خلقت انسان مسئلهٔ شر مطرح میشود. به نظر او مسئلهٔ شر اساساً مسئلهای عاطفی است و صورتبندیهای فلسفی آن حس را دقیقاً بیان نمیکنند؛ هر تعریفی از شر را بیاورید، میشود فلسفی جوابش داد، و به نظرش بیان قطعیای برای مسئله وجود ندارد.
انتظار داریم داستان جواب مسئلهٔ شر را بدهد. جوابهای فلسفی معمولاً میگویند شر را نمیشود تعریف کرد یا وجود ندارد، ولی او میگوید جواب خداوند این نیست؛ به فهم او جواب این است که آنچه میبینید چیز خوبی نیست، درست است، ولی چیز دیگری نشان میدهم که شما نمیدانید، و این برای ملائکه قانعکننده است.
اولین جایی که از خلقت انسان سخن میرود، دلیل خلقت همین یک جمله است که به آدم همهٔ اسماء را یاد داد؛ انسان موجودی است که میتواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد، و مسئله علم و تعلیم و زبان و جامعیت است.
حیوانات پیش از انسان و متن در برابر دانستهها
او پیشنهاد میکند خلافت را به معنای متعارف، یعنی جانشینی، بگیریم، چون واژهٔ خلیفه دو بار در قرآن آمده و هر دو بار میخورد. استدلال خودش دربارهٔ حیوانات این بود: اگر لحظهٔ دیالوگ همان لحظهٔ ورود انسان باشد، حرف ملائکه حرف خوبی نیست، چون حیوانات همدیگر را میخورند و فساد و خونریزی از پیش در زمین بوده است.
استدلال مقابل این بود که فساد و خونریزی معنای اخلاقی دارد؛ او میگوید این دلیل متنی خوبی نیست. خودش دلیل متنی برای طرف مقابل میآورد: آیهٔ پیش از دیالوگ میگوید همهٔ آنچه در زمین است برای شما خلق شد، و کسی میتواند بگوید روایت ترتیب زمانی دارد و حیوانات پیشتر بودهاند. او نمیگوید این قاطع است.
به گفتهٔ او این بحث آموزنده است چون وقتی متن میخوانیم ذهن سفید نیست و باید میان دانستههای قبلی و آنچه از متن درمیآوریم «ترید» انجام دهیم. استدلال خودش هنوز برایش قوی است، چون از اینکه کفتارها بچهٔ گورخر را میخورند ناراحت میشود؛ ولی اگر نشان دهند شر واقعاً میان انسانهاست، استدلالش از بین میرود. او نظریهٔ قبض و بسط را، آنطور که خودش میفهمد، این میداند که همیشه باید به نفع دانستههای مصوب عصر رأی داد، و میگوید سروش هیچوقت این حرف را با این قاطعیت نمیزند؛ به نظر او اگر متن چیزی قاطع بگوید باید دانستهها را کنار گذاشت.
نامها، زبان و فلسفهٔ اسلامی
دربارهٔ اینکه اسماء الهی باشند یا همهٔ اسامی، او میگوید خیلی فرق نمیکند، ولی ادامه میدهد که ویژه اسماء الهیاند. در جای دیگری هم سخن از خلقت انسان بلافاصله به زبان میرسد: «الرحمن علم القرآن خلق الانسان البیان»، و نخستین آیههای علق دربارهٔ علم و قلماند.
او میگوید مشکلش این است که علوم سنتی و سنت اسلامی واقعاً چقدر اسلامی است. همهٔ کسانی که فلسفهٔ غرب خواندهاند میگویند فلسفهٔ اسلامی ادامهٔ فلسفهٔ یونان است، و این بعضی را عصبانی میکند: به تعبیر آنان فلسفهٔ ابنسینا همان فلسفهٔ ارسطوست و فلسفهٔ سهروردی بازگشت به افلاطون. او میپذیرد که ابتکاراتی هست، مثلاً ملاصدرا، ولی اصولاً به نظر میآید فلسفهٔ یونان وارد شده و پیشرفت کرده است. خودش جزو کسانی است که متأسفانه خیلی معتقدند فلسفهٔ اسلامی خیلی به اسلام ربط ندارد، و این داستان را داستان فلسفی قرآن میداند؛ کسی که کار فلسفی اسلامی بخواهد باید از داخل قرآن چیزی پیدا کند.
نمونهٔ خاصش زبان است: در فلسفهٔ اسلامی سخنی از زبان نیست، در حالی که فلسفهٔ قرن بیستم فلسفهٔ زبان شده است. راه فلسفهٔ یونان تفکر انتزاعی و قیاسی بود؛ فکر میکند غرب بعد از ۲۰۰۰ سال به این نتیجه رسید که این راه خوبی نیست. فکر میکند اگر قرار بود فلسفهٔ اسلامی خوبی به وجود بیاید باید به متون دینی نزدیکتر میبود، و بار اسلامی عرفان از فلسفه بیشتر است، چون ابنعربی مرتب از آیات کمک میگیرد.
زبان جامع و بیان سمبلیک انسان
او میگوید زبان انسان این ویژگی را دارد که میتوانیم حتی اختیاری نام بگذاریم و حقیقتی را که فهمیدهایم برای دیگری بیان کنیم؛ اولین کار آدم گزارش اسماء به ملائکه بود. دستکم از قرآن برمیآید هیچ موجودی بیزبان نیست، ولی در مورد انسان زبان جامع است. فکر میکند هرچه زبان را بهتر بفهمیم از این متن بیشتر میفهمیم، و اعتراض بعدی ملائکه میتواند این باشد که چرا او را طوری نساختی که فساد نکند؛ به نظرش از داستان برمیآید که نمیشود، وگرنه اعتراض جواب داده نشده بود.
او میگوید آنچه دربارهٔ زبان میگوید از دانستههای خودش است، نه از متن، و دربارهٔ زبان هنوز خیلی خوب نمیدانیم؛ چامسکی از ذاتیبودنش حرف میزند. دفعهٔ قبل گفته بود زبان تابع معیشت است و کسی که با شدت سؤال کرد بد فهمیده بود؛ منظورش معیشت به معنای پول درآوردن نیست، بلکه نحوهٔ حیات است که بیش از ۹۹ درصد در انسانها مشابه است. اگر زبان نتیجهٔ نوع حیات ماست، پس در ساختار وجود ما چیزی هست که زبان پیچیده میدهد، و اصلاً نمیشد شیر را انتخاب کرد و همهٔ اسماء را به او یاد داد.
ویژگی مهم زبان انسان وجه سمبلیک و فرمال آن است: میتوانیم روی هر چیزی، حتی چیزی که نیست، اسم بگذاریم و گزاره بسازیم. شیر نمیتواند نفی کند و بگوید آن حالت را ندارم، و دربارهٔ ملخ رفتارشناسان ادعا میکنند زبانش را فهمیدهاند و چیزی نمیگوید جز آنچه احساس میکند. انسان میتواند دربارهٔ چیزهایی که تجربه نکرده حرف بزند و بنویسد، و قرآن هم تبدیل به نوشتار شده و به ما رسیده است.
سنس و رفرنس
او دو اصطلاح زبانشناسی را یادآوری میکند: سنس، که معمولاً مفهوم ترجمه میشود، در برابر رفرنس، که مرجع یا مصداق است. رفرنس چیزی است که واژه به آن ارجاع میدهد، مثلاً شیء یا احساسی درونی یا مفهومی انتزاعی؛ انگار زبان عالم جدیدی است که عالم تکوین را ریپرزنت میکند. سنس معنی واژه است به شکل دیکشنریوار، یعنی نسبتها و رابطههایی که با واژههای دیگر دارد، و ممکن است کسی رفرنس واژهای را نداند ولی مفهومش را بفهمد.
او میگوید رفرنس هیچوقت واقعاً در عالم خارج نیست؛ همیشه در درون ماست، چون هر چه را میبینیم درونی میکنیم و بعد نام میگذاریم. سنس بخش فرمال و سمبلیک زبان است و میشود واژهای مثل «مثلث چهارگوش» ساخت که اصلاً رفرنس ندارد؛ در قسمت سنس آزادی عمل خاصی هست، ولی رفرنسها واقعیاند.
شبههٔ مردسالارانه و سنس و رفرنس
او میگوید دوگانهٔ سنس و رفرنس هم از دوگانههایی است که زن و مرد در دو طرفش قرار میگیرند: مردها به شدت به سنس وابستهاند و زنها انگار بیشتر در عالم رفرنسها زندگی میکنند. شبههٔ مردسالارانه این بود که چون یادگیری اسماء زبانی است و مردها در زبان قویترند، اسماء را به آدم یاد دادند. پاسخش این است که یادگرفتن اسم یعنی حاضرشدن رفرنسش، مثلاً حس رحمت در درون، و یک بخشش یادگرفتن سنس و بخش سمبلیک است؛ نمیشود برتری داد. تصور او این است که زنها ممکن است رحمت خدا را بهتر درک کنند، ولی در بیان آن ضعف دارند، و مردها برعکس.
او میگوید حتی با فرض اینکه آدم مرد باشد، خبردادن به ملائکه در محدودهٔ سنس است و هر وقت سخن از نبی است، نبیِ زن نداریم؛ آنجایی که مردها قویترند محدودهٔ خبردادن و حرفزدن دربارهٔ چیزهایی است که نمیفهمند. ملاک زنها برای فهمیدن کمی قویتر است و مردها دربارهٔ همهٔ چیزهایی که نمیفهمند حرف میزنند؛ از شعر هم میشود فرمال لذت برد بیآنکه فهمید. هنر غرب هم فرمال شده و حسی ایجاد نمیکند.
او میگوید مردسالاری فرهنگی نمایندهٔ غرب است، نه شرق. در گفتار حضور و حس هست و نوشتار حس ندارد؛ به نظر او فلسفهٔ دریدا، که نوشتار را اصل میداند، اوج مردسالاری دربارهٔ زبان است، و ساختارگرایی و ریاضیات و فلسفهٔ بدیو بر نظریهٔ مجموعهها هم ما را به سمت چیزهای فرمال میبرند.
او میپرسد آدم در ابتدای داستان نمونهٔ همهٔ انسانهاست یا بهعنوان مرد مطرح شده. دربارهٔ خطابهای مذکر قرآن از حاضران میپرسد که چند نفر مطمئنند زنان هم در «الذین آمنوا» هستند؛ خودش میگوید بهویژه بنا به آیهای که برای مؤمنان مریم و زن فرعون را مثال میزند، صد درصد زنان هم در آناند. به نظر او ما از نظر فرهنگی بایاس داریم و آن حس در فکر ماست، و از این متن چنین چیزی برنمیآید که زبان چیز ویژهٔ مردها باشد.
زبان فرمال، دروغ و شر
او میگوید وقتی زبان فرمال شود، میتوانیم گزارهٔ غلط بنویسیم و اسمهایی بگذاریم که رفرنس ندارند، چنانکه یوسف میگوید آنچه میپرستید اسمهایی است که خودتان و اجدادتان گذاشتهاید. به نظر او کذب وجود دارد و نمیشود جلویش را گرفت؛ این اولین قدم به سمت شر است. او میگوید ممکن است به چیزی از لکان اشاره کند که درست نباشد، هرچند به نظر خودش درست است، و باید میان نتیجهٔ متن و دانستههای ما فرق بگذاریم.
به گفتهٔ او کلید همهٔ بدیها دروغ است، نه به معنای همهٔ کارهای بد: شیطان به انسان گفت اگر از این شجره بخوری جاودانه یا فرشته میشوی، و دروغ گفت. با دروغگفتن میشود کسی را به کاری واداشت که نباید بکند، و چون هیچکس نمیخواهد علیه خودش کار کند، گزارههای غلط شبیه گزارههای درستاند و تشخیصشان راحت نیست.
از لکان هم نیاز را از خواست تفکیک میکند: به محض بیان نیاز آن را به فرم زبانی درمیآوریم و بیان از آنچه واقعاً نیاز داریم فاصله میگیرد، چون زبانِ بیرونی با درون منطبق نیست. بعضی نیازها ارضا نمیشوند و چیزی شبیه شر پدید میآید.
او برای قرینه شبههای زنسالارانه را بازمیگوید: شیطان از زبان فرمال استفاده میکند و اول سراغ مردها میرود، چون مردها راحت دروغ را میگویند و باور میکنند. تأکید میکند که پیوندی میان زبان و شر گفته، نه اینکه هر شری از همین باشد، و از این توضیح نتیجه نمیشود که شیطان هم همهٔ اسماء الهی را یاد بگیرد. در پایان میگوید پیامبران مردند چون در جهان تشریع مردها نقش واسطه را بازی میکنند، و در جهان تکوین برتری با زنهاست.
→ متنِ کاملِ این جلسه