جلسه با مرور «دانش زبانی جامع» در داستان شروع میشود و بعد به واژههایی میرسد که به چیزی اشاره نمیکنند: طبیعت، غریزهٔ جنسی و کاپیتالیسم. او میگوید آنچه در آغاز جلسه میگوید برای فهم داستان لزومی ندارد و در پایان به داستان برمیگردد: سجده به آدم، نافرمانی ابلیس و دلیل او.
زبان جامع و روش فهم متن
او میگوید حرفهای ابتدای جلسه تا جایی که به خود داستان برگردند برای فهم داستان لزومی ندارند. یکی از مهمترین چیزهایی که تا حالا در داستان دیده، به نظرش مهمترین ویژگی بشر است: چیزی که «دانش زبانی جامع» نامیده و ترجمهٔ «تعلیم کلها» است. زبان جامع یعنی همهٔ جهان به نوعی در آن قابل بازنمایی است و مثل این است که لایهٔ جدیدی به جهان اضافه میشود؛ و نخستین کار آدم این است که اسماء الهیای را که ملائکه با آنها آشنا نیستند به آنها خبر دهد.
او میگوید میکوشد میان آنچه از متن میفهمد و آنچه خودش اضافه میکند تا جای ممکن تفکیک کند، هرچند ممکن است تفکیک کامل امکان نداشته باشد. اینکه زبان مهمترین ویژگی بشر است به نظرش از متن درمیآید؛ ولی اینکه چرا مهم است موجودی زبان جامع داشته باشد، چیزی است که خودش دربارهٔ آن فکر میکند و از متن نمیگوید. فهمیدن متن به گفتهٔ او یعنی میان برداشت اولیه و بقیهٔ اجزای متن رفتوبرگشت برقرار کردن؛ فهمیدن یک واژه هم همینطور است.
مسئلهٔ شر و واژههای بیمرجع
داستان با طرح مسئلهٔ شر شروع شد، و چون پاسخ آن، یعنی پاسخ اعتراض ملائکه، این است که بشر زبان دارد، او استدلال میکند که برای حل مسئلهٔ شر باید در ویژگیهای زبان گشت. معنای پاسخ خدا این است که این علم باارزش است و شر را خنثی میکند، و اینکه بدون شر نمیشود زبان جامع به وجود آورد؛ ولی او میگوید جواب قاطعی نیست. زبانی که بتواند همهچیز را بازنمایی کند باید «پروداکتیو» باشد، یعنی بشود بینهایت جمله ساخت؛ و وقتی زبان پروداکتیو شد، گزارهٔ کاذب هم به وجود میآید و این به شر میانجامد.
در داستان بعداً بشر برای نخستین بار گزارهای کاذب میشنود و گمراه میشود. به گفتهٔ او جز در زبانی مانند زبان بشر کذب در جهان وجود ندارد، چون بازنمایی موجود تکوینی همیشه مطابق واقع است، ولی بشر میتواند واژههایی بسازد که به چیزی اشاره نمیکنند. او مبنای شرک را، همانطور که در داستان یوسف بود، همین واژهها میداند: در خطبهٔ یوسف از اسمهایی سخن است که شما و پدرانتان نام نهادهاید و سلطانی ندارند. نام بت دستکم به یک مجسمه اشاره میکند؛ «مروت» و «شجاعت» در قرآن نیامدهاند، و شجاعت به هیچ چیز خالصی اشاره نمیکند و چیزی ترکیبی است.
طبیعت، سنت و نامحسوس بودن زبان
او اشاره میکند که چرخش زبانی نیم قرن شاید مهمترین اختلاف میان فیلسوفان غرب بود: گروهی میگفتند زبان روزمره به درد فلسفه نمیخورد و باید زبانی فرمال ساخت، مثل راسل؛ و ویتگنشتاین دوم به فلسفهٔ زبان روزمره گرایش داشت. به نظر او قرآن نه زبان فرمال میسازد و نه زبان روزمره را آنطور که عرب به کار میبرد؛ واژه خوب و بد دارد و فکر میکند شواهد اینکه واژهها و سینتکس قرآن منطبق بر عرب نیست زیاد است.
میخواهد بشر را به شک بیندازد که اکثر واژههایی که در فرهنگ راحت به کار میبریم واژههای خوبی نیستند. به نظر او یکی از مهمترین واژههایی که به چیزی اشاره نمیکند «طبیعت» است، در جملههایی مثل اینکه بشر شاهکار طبیعت است یا طبیعت همهچیز را به سمت کمال میبرد؛ عباراتی که تا یک زمانی به جای طبیعت «خدا» میآمد. این بر استعارهٔ جدیدی است که طبیعت را مثل ماشینی میبیند که اتوماتیک کار میکند و طراحی نشده است.
به گفتهٔ او والد مجموعهای از سنتها و بایدها و نبایدهاست که بهطور اتوماتیک در ذهن ما کپی میشود. یکی از ویژگیهای بشر این است که زبان خودش را به حساب نمیآورد و آن را چیزی معصوم و مدیومی شفاف میداند؛ ولی ما با زبان فکر میکنیم و در قالبی از پیش طراحیشده میریزیم که خودمان طراحی نکردهایم، و به قول لکان در زبان پرتاب میشویم. هر چقدر سنت قدیمیتر باشد قدرتمندتر و نامحسوستر است، و نخستین کاری که در دنیا کردیم این بود که زبان یاد گرفتیم، که بار فرهنگی دارد.
قوانین طبیعت و فیزیک
به عنوان فکت تاریخی میگوید در سالهای نخست نظریهٔ داروین کسی که اسمش را فراموش کرده بود به کاربرد واژهٔ «نیچر» در جملههایی که انگار طبیعت هوشمند است حساس بود. به گفتهٔ او آن زمان خیلیها میدانستند غیرعادی است؛ ولی ما از مدرسه عادت کردهایم و غیرعادی بودنش را احساس نمیکنیم.
درباره قوانین طبیعت میگوید اگر یک آدم قدیمی را بیاورند، میپرسد یعنی چه؛ مثلاً جاذبه: اجسام از راه دور طبق یک قانون ریاضی هم را جذب میکنند، که او آن را چیزی مثل جادو میخواند. فیزیک قرار بود از ذرات قوانین پایه دربیاورد و همهچیز را از آن نتیجه بگیرد، ولی به گفتهٔ او محیط ذرات آنقدر ناامیدکننده شده که این پروژه متوقف شد، هرچند در جای دیگر میگوید نمیخواهد بگوید پروژههای فیزیکی واقعاً متوقف شدهاند. به گفتهٔ او آنچه قانون مینامیم فرمولهاییاند که ابزار محاسبهاند، نه توجیه اینکه چرا اتفاقها میافتد؛ و گرایش فیزیک جدید این است که مدلی بسازد که محاسبات را بهتر توجیه کند.
او میگوید در قرآن سینتکس پدیدههای طبیعی چنین نیست که باد خودش بیاید؛ همه را خدا میفرستد. قوانین طبیعی را مثل بت میداند: وقتی به ما میگویند چیزی به دلیل لاگرانژین حرکت کرد احساس آرامش میکنیم، ولی این آرامش نتیجهٔ یک تصور است و چیزی حل نشده است؛ و چون این چیزها را از کودکی شنیدهایم، آزاد شدن از آنها بعید است.
غریزهٔ جنسی، فوکو و کاپیتالیسم
او میگوید «غریزهٔ جنسی» واژهای است جدید و بد ساخته شده که به چیزی اشاره نمیکند: غریزهٔ جنسی خالص نداریم، بلکه میل به زیبایی، میل به پدرشدن و حمایت از موجودی که به او علاقه دارد و رابطهٔ جنسی همه شاخ و برگهای یک درخت هستند. اگر آن را جدا و خالص کنید، بعد احکامی از آن درمیآید؛ به گفتهٔ او اگر کسانی دچار بحران جنسی هستند باید تشکیل خانواده بدهند. وقتی فرهنگ به رابطهٔ جنسی خالص گرایش دارد، واژه هم پدید میآید؛ و پورنوگرافی به نظر او به خلوص رساندن چیزی است که هیچوقت در تاریخ وجود نداشته.
نام فوکو را میآورد چون در موضوع جنسیت هر که حرفی بزند به او ارجاع میدهد. ادعای فوکو، که نمیخواهد تأییدش کند، افراطی است: اصلاً چیزی به اسم سکسوالیته وجود ندارد و کاملاً فرهنگ ساخته است. ولی کتاب «اراده به دانستن» فکتهای تاریخی جالب فراوان دارد، هرچند به نظر او خیلی از ادعاهایش قابل قبول نیست.
دربارهٔ کاپیتالیسم از آلتوسر میگوید که به نظرش عمیقتر از گرامشی است: کاپیتالیسم با تولید مقولهها خودش را حفظ میکند. به گفتهٔ او چرا غریزهٔ جنسی به خلوص میرسد؟ از آن میشود کالا ساخت و تولید انبوه کرد؛ کاپیتالیسم مردم را دهانی باز برای فروش و موجودی که کار میکند میبیند، و عشق و خانواده ضرر آن است. او میگوید مردها تنوعطلباند و زنها تمایل به روابط طولانیمدت دارند و کاپیتالیسم از این وضع راضی است.
نشانههای کاپیتالیسم در شهر
او میگوید به جای شعر باباطاهر که در کوه و دشت نشان روی زیبای تو میبینم، صبح که از خانه درمیآید در و دیوار را که نگاه میکند نشانههای کاپیتالیسم را میبیند. به نظرش خیلی مهم است که آدم کاپیتالیسم را بشناسد؛ فرق شهر و طبیعت این است که در شهر با یک واسطه باز نشانههای خدا را میبیند، و اگر کسی کاپیتالیسم را حذف و تحلیل کند، میتواند در شهر هم احساسهایی داشته باشد، مثلاً با دیدن قوطی کنسرو لوبیا که رزقش رسیده است.
او میپرسد چرا اینقدر اتومبیل هست و میگوید در تولید کاپیتالیستی هیچوقت چنین فکرهایی نمیشود؛ میگوید پیامبر کاپیتالیسم آدمی مثل فورد است. میگوید رواج سکس و مواد مخدر پس از جنگ دوم پشت پرده ساپورت میشد و این را از بدیهیات میداند، ولی اینکه چقدر و در چه سطحی نمیداند. تفاوت میگذارد میان فرهنگ ناخودآگاهی که از دل خود کاپیتالیسم به وجود میآید و چیزهایی که عدهای فکر میکنند و انجام میدهند، که ممکن است با هم تضاد داشته باشند.
سجدهٔ ملائکه و جایگاه ابلیس
او میگوید هرچه بیشتر بدانیم زبان چیست، شروع داستان را عمیقتر میفهمیم. در صحنهای که به ملائکه امر میشود سجده کنند و ابلیس نمیکند، شگفتی در این است که خدا میخواهد به کسی غیر از او سجده کنند. سجده میتواند تجلیل از مقام آدم یا فرمانبرداری باشد، همانطور که خادمها در مقابل پادشاه سجده میکنند و در قرآن سجده در مقابل یوسف به معنای رعیت و فرمانبردار بودن آمده؛ پرستش که مطمئناً نیست. او میپرسد اصلاً چگونه میشود در مقابل خدا نافرمانی کرد، وقتی هر چیزی را که خدا میگوید «کن» بلافاصله میشود.
امر به سجده به ملائکه است، پس ابلیس جزو ملائکه حساب شده؛ به گفتهٔ او در سورهٔ اعراف خدا از او میپرسد چرا سجده نکردی وقتی امرت کردم. میگوید در تفاسیر آنقدر بحث شده که نظر خاصی ندارد؛ غالباً نظر این است که ابلیس در جمع ملائکه حضور داشته، هرچند ممکن است جنسش جن باشد. او این داستان را با گرایش به انسانشناسی میخواند، نه برای فهمیدن شیطان.
به نظر او از متن درمیآید که ابلیس از پیش هم جزو کافران بوده، چون تعبیر سورهٔ بقره «از کافران بود» است؛ اگر میگفت کافر شد، معنایش این بود که در همان لحظه کافر شد. او میگوید دربارهٔ قاعدهٔ عربیای که کسی مطرح میکند حکم قطعی نمیکند؛ ولی «کان» به معنای «شدن» نیست. کفر یعنی پوشاندن؛ ابلیس چیزی را مثل قدرت خداوند نمیبیند و چیزی در شناختش کم است.
«انا خیر منه»
ابلیس میگوید «من از او بهترم؛ مرا از آتش خلق کردی و او را از خاک آفریدی»، و چون به نظرش از جنس بهتری است به خودش حق میدهد سجده نکند. او میگوید، و تصورات خودش را میگوید، که پیش از انسان ملاکهایی ارزشی مثل نور و عظمت در جهان بود و آدم با آنها هیچ وضعیتی نداشت. برتری انسان علمی است: آدم فهرست اسامی الهی را میفهمد، و موجودات دیگر محال است به آن علم پیدا کنند؛ پس ملائکه که سجده میکنند فقط فرمان محض میبرند.
به گفتهٔ او شیطان نقص خودش را در زمینهٔ زبانی نمیتواند کشف کند و باید با اطاعت محض سجده کند، ولی دلیل میآورد و به نظر خودش بالغانه زندگی میکند؛ اطاعت از امر خدا جزو بلوغ است. خداوند پیش از امر به سجده اعلام کرده بود که چیزهایی میداند که شما نمیدانید. به گمان او شاید توانش زبانی شیطان در آن لحظه از همه بیشتر است، و حسد نسبت به موجودی که زبانش از او کاملتر است ممکن است برای شیطان نکتهای منفی باشد.
تکبر برای هر موجودی غیر از خداوند بد است؛ «متکبر» در قرآن از صفات خوب خداست. خدا به ابلیس میگوید هبوط کن، تو از «صاغرین» هستی، و در پاسخ به درخواست مهلت میگوید تو از مهلتدادهشدگانی؛ او میگوید این عبارت میتواند جورهای دیگری هم باشد و لزوماً به معنای «مهلتت میدهم» نیست. در آیهای دیگر «کلهم اجمعون» میآید، یعنی ملائکه همه سجده کردند؛ و ابلیس مستثنا میشود که سجده نکرد، نه اینکه جزو آنها نباشد. نافرمانی یعنی امر خدا محقق نشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه