→ بازگشت به داستان آفرینش در قرآن

جلسهٔ ۵ · داستان آفرینش در قرآن

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

شیوه کلی بررسی داستان آفرینش، استفاده از روایات و اطلاعات خارج از متن، و عدم هماهنگی نیاز و خواسته و بروز شر

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید این داستان را در پایین‌ترین سطح ممکن می‌خواند و می‌کوشد آنچه را از متن می‌فهمد از نظریه‌های دیگر جدا کند. از آغاز داستان با خبر و از مسئلهٔ شر و تعلیم اسما می‌گوید، در حاشیه دربارهٔ روایات صحبت می‌کند و بعد به زبان، هدایت و پرسش‌های داستان می‌پردازد.

سطح بحث و آغاز داستان

او می‌گوید برای بعضی روشن نیست که چه کاری می‌کند؛ همان کاری را که با داستان یوسف کرد اینجا هم می‌کند و داستان را در پایین‌ترین سطح ممکن می‌خواند. کسی در کلاس گفته بود تا آدم توحید را نفهمد این داستان را نمی‌فهمد؛ او می‌گوید راست می‌گوید و به نظرش همه جای قرآن حالت هرم‌مانند دارد: سطحی ظاهری، جنبه‌های تمثیلی و شاید جنبه‌هایی عمیق‌تر که به توحید ربط پیدا می‌کند. این داستان جنبهٔ دراماتیک یوسف را ندارد و وجه تمثیلی و بار فلسفی دارد. او مفهوم جعل در فلسفه و عرفان را در حد مینیمم نگه می‌دارد، همین‌طور اسما و خلیفه را.

او می‌گوید از دو سه جلسهٔ قبل مرتب می‌کوشد جدا کند که چه چیزی را از متن می‌فهمد و کجا از نظریهٔ دیگری استفاده می‌کند. به نظرش هم اشارهٔ زبانی متن ممکن است چیزی تازه به ذهن بیاورد و هم عقاید خود آدم دربارهٔ زبان فهمش را شکل دهد؛ خیلی نمی‌شود جدا کرد و این یک طیف است. در این جلسه نخست چیزهایی را که فکر می‌کند از متن می‌فهمد فهرست می‌کند و بعد سراغ چیزهایی می‌رود که لزوماً از متن درنمی‌آیند.

یکی از چیزهایی که از متن می‌فهمد این است که داستان، مثل همه جای قرآن، خطاب به پیامبر است. دفعهٔ قبل از نقش دیالوگ اول گفت؛ حالا می‌گوید داستان پیش از آفرینش انسان با یک خبر شروع می‌شود، در حالی که به نظر می‌آید آنچه در عالم ملکوت متداول‌تر است امر است، نه خبر دادن. او یادآوری می‌کند که گفته بود این دیالوگ خوب نیست؛ شاید مقداری از آن به این مربوط باشد که داستان با همان چیزی شروع می‌شود که ظهور انسان بسطش می‌دهد: خبر دادن. به نظر او بیشتر گزاره‌های زبان ما خبری‌اند و به محض ظهور انسان اولین کاری که از او خواسته می‌شود خبر اسما به ملائکه است؛ انگار صفت خبرنگار بودن در ذات انسان است.

او نمی‌خواهد وارد بحث فلاسفه دربارهٔ جعل شود و می‌گوید دقیقاً نمی‌داند چه گفته‌اند. از کاربرد جعل دربارهٔ انسان دست‌کم می‌فهمد زمین جایگاه طبیعی زندگی انسان نیست و رابطه ضروری نیست؛ به نظر او حتی از داستان برمی‌آید زمین جایگاه طبیعی انسان هم نیست و مثل تبعیدگاه می‌ماند، احساسی که شاعران هم بیان کرده‌اند، و حالا این‌که تبعید معنای بدی دارد یا نه شاید بعداً. قرار شد معنای جانشین گرفته شود، مگر کسی دلایل دیگری بیاورد؛ ولی فهمیدن این‌که خداوند چطور غایب است و چیزی را به دیگری واگذار می‌کند سخت است، چون به گمان او مفهوم اصلی توحید این است که خداوند چیزی را واگذار نمی‌کند.

مسئلهٔ شر و تعلیم اسماء

به نظر او خیلی مهم است که داستان با مسئلهٔ شر شروع می‌شود و باید با کنجکاوی دید چگونه آن را حل می‌کند. با جعل انسان در زمین اتفاق بد می‌افتد، و ملائکه خود را در حال تسبیح و کار خوب توصیف می‌کنند؛ این را مستقیم از متن می‌فهمد. پاسخ این نیست که شر وجود ندارد؛ شر پذیرفته می‌شود و ویژگی مهمی در انسان هست که توجیه می‌کند چرا آن شر تحمل‌پذیر است. اگر تعلیم اسما پاسخ باشد، باید نشان داد هر موجودی با دانش زبانی جامع مثل انسان خودبه‌خود شر هم همراه دارد.

او توضیح می‌دهد که اگر فقط بگوید این موجود این بدی‌ها را دارد ولی این خوبی‌ها را هم دارد، سؤال می‌ماند که چرا موجودی درست نمی‌کنند که آن خوبی‌ها را داشته باشد و آن بدی را نه؛ پس باید ویژگی باارزشی نشان داد که نمی‌شود آن را بدون مسئلهٔ شر به وجود آورد. می‌گوید روی همین متن استدلال می‌کند. بحث به‌ظاهر حاشیه‌ای جواب پرسش ملائکه است: خداوند آزمایشی ترتیب می‌دهد که نشان دهد ملائکه چیزی را نمی‌دانند و انسان می‌داند، و از آن‌ها می‌خواهد سجده کنند. به گمان او متن به این پاسخ نمی‌دهد که چرا موجودی با نقش زبان هستی طوری خلق نمی‌شود که شر نیاورد، و باید نتیجه گرفت هر موجودی که این نقش را بازی کند خودبه‌خود شر ایجاد می‌کند؛ این را پاسخی قوی‌تر می‌داند.

روایات و روش فهم متن

او می‌گوید در کلاس بارها بحث شده که روایتی دربارهٔ معنای تعلیم اسما هست؛ مثلاً کسی روایتی گفت که اسمای اولیا و معصومین به ملائکه عرضه شد، هرچند خودش متن دقیقش را نمی‌داند. به‌عنوان حاشیه می‌گوید روایت هم جزو اطلاعات خارج از متن است. تعداد زیادی روایت، به‌ویژه در شأن نزول، جعل شده، و به قرآن می‌توان تقریباً قسم خورد ولی به روایات نه؛ پس اگر چیز قاطعی از متن بفهمد و روایتی سست خلافش باشد، کنارش می‌گذارد. بعضی شأن نزول‌ها را، مثلاً برای توجیه کار خلفا، ساخته‌اند.

به گفتهٔ او باید مواظب بود که ائمه تأکید می‌کردند در حد عقل آدم‌هایی که از آن‌ها سؤال می‌کنند حرف می‌زنند؛ مثالش پزشک هندی است که از امام جعفر صادق پرسید خدا هست یا نه، و جواب امام یک تیپ آدم عمل‌گرا را قانع می‌کند. روایت‌هایی هم هست که مصارف زکات را به چهار مورد محدود کرده، و شاید امام آن را به کسی گفته که گوسفند و خرما داشته. دربارهٔ روایت خاص اسما، اگر کسی بفهمد تمثالی از ائمه با نام به آدم نشان داده شد و ملائکه گفتند ما این‌ها را نمی‌شناسیم، این را کمدی و تقلب می‌داند. ولی اگر اسما را اسمای الهی بگیرند، فهم اسم یعنی ظهور آن در اولیا و آخرین حد فهم بشر، و روایت معنای خوبی پیدا می‌کند و با حرفش تناقض ندارد. به نظر او تفسیرهای اخباری فقط به ظاهر نگاه می‌کنند و چیز زیادی دست آدم نمی‌دهد.

او می‌گوید می‌کوشد بحث‌ها روش داشته باشد. او همیشه این تمثیل را می‌آورد که قرآن موازی کل جهان خلقت است؛ اگر روایت‌های مطمئنی از ائمه دربارهٔ فیزیک بود، فیزیک را رها نمی‌کردیم. اگر روایت مطمئنی ببینید و با متدی که خودتان وضع کرده‌اید چیز دیگری از متن بفهمید، یعنی متدتان هنوز به اندازهٔ کافی پیشرفته نیست و باید متن را به همان جایی برسانید که ائمه رسانده‌اند. به نظر او فاجعه است که فکرکردن را به استناد چند گزاره متوقف کنیم.

او یادآوری می‌کند که طبق قرآن رسالت پیامبر دو چیز است: آوردن کتاب و آموزش حکمت؛ و حکمت را روش‌ها و احکام عملی می‌داند. به نظر او پیامبر دربارهٔ کتاب نقش مدیوم دارد و کار اصلی او و معصومین آموزش حکمت بوده، نه تفسیر. اطلاعات خارج از متن نباید با فهم روشمند متن تناقض داشته باشد.

اسماء، آینه و ریفرنس

او می‌گوید تفاوت علم و انبا را در متن می‌بیند، ولی تفاوت سنس و ریفرنس را از زبان‌شناسی گرفته است. به نظرش تعلیم یعنی چیزی را بگویند و همهٔ ریفرنس‌هایش را بفهمد و نبأ می‌تواند چنین نباشد؛ در داستان یوسف هم انبا انجام می‌شود ولی معلوم نیست علم حاصل شده باشد. ملائکه نمی‌دانند ولی می‌توانند خبرش را درک کنند. نکتهٔ اصلی دربارهٔ بشر «علّم آدم الاسماء کلها» است و او نامش را «دانش زبانی جامع» می‌گذارد.

او می‌گوید اگر اسما را اسمای الهی بگیرند، بعضی مکتوم‌اند و ملائکه حتی اسمشان را نشنیده‌اند. با ظهور انسان لایه‌ای به هستی اضافه می‌شود، مثل آینه‌ای جلوی همهٔ هستی: هر موجودی تا حدی جهان را بازتاب می‌دهد، ولی انسان به دلیل ویژگی زبانی خاصی که دارد همهٔ هستی را. «هیچ موجودی قبل از انسان» را مقید به جهانی می‌داند که در قرآن توصیف می‌شود و به ما مربوط است؛ جهان‌های موازی را که ربطی به ما ندارند مثال می‌زند. قرآن واژهٔ ذهن ندارد، ولی ذهن به زبان وابسته است و همهٔ موجودات در حد خودشان زبان و ذهن دارند. به نظر او سجده بر انسان به همین نقش ویژه است.

به گفتهٔ او انسان واسطه است و ملائکه به او دست‌کم اسما را در حد خبر می‌شنوند. این لایه ضعیف است، به اندازهٔ تصویری در آینه، ولی ارزشمند است چون به نظر می‌رسد ظهور خداوند تکمیل می‌شود. او به حدیث «گنج پنهان» اشاره می‌کند و می‌گوید به نحوی استدلال می‌کند که وجود موجودی مثل انسان لازم است. ملائکه رحمت خدا را می‌فهمند، ولی توبه و «تواب» را نه، چون گناه نمی‌کنند. او می‌گوید علامه طباطبایی از مسمّا همان ریفرنس را اراده می‌کند. اگر ابن عربی اینجا بود می‌گفت فرق نمی‌کند، چون همهٔ اسما اسمای الهی‌اند.

زبان، کذب و غیبت خدا

او می‌گوید زبان جامع باید پروداکتیو باشد: بی‌نهایت جمله و اسم بسازد، مثل توری که همهٔ دنیا را بپوشاند. در مقایسه با حیوانات، به نظر او دست‌کم اکثر حیوانات نمی‌توانند از کنار هم گذاشتن دو صدایی که درمی‌آورند مفهوم جدیدی ایجاد کنند، ولی الان تقریباً همه قانع شده‌اند که پرنده‌ها تا حدودی این کار را می‌کنند. او از سخنرانی کسی از انگلستان در یک ورکشاپ علوم شناختی در تهران می‌گوید که دربارهٔ یک طوطی به اسم آلکس گفت مقوله‌ها را می‌فهمد.

او در حاشیه می‌گوید به نظرش گسستی در فرهنگ جهانی رخ داد که اتفاق چرندی بود: چیزهایی را که همه در تمام طول تاریخ فهمیده بودند ریختند دور و از صفر شروع کردند، مثل تفسیر رؤیا که اول خرافات شد و بعد دوباره معنادار. مثال می‌زند که همه می‌دانستند پرنده‌ها حرف می‌زنند، «منطق‌الطیر»، ولی با نظریهٔ تکامل کنار رفت. می‌گوید چیزی به اسم «تجربی» وجود ندارد، چون تجربه مبنای متافیزیکی دارد.

چنین زبانی خودبه‌خود گزارهٔ کاذب هم می‌سازد: می‌توان روی چیزهایی که وجود ندارند اسم گذاشت. به گفتهٔ او همهٔ موجودات دیگر حس درست دارند، ولی انسان می‌تواند از چیزی که وجود ندارد بترسد، و شرک نمونهٔ واضح این است که برای چیزی که نیست اسم می‌گذاریم و می‌پرستیمش. او ماجرای میلنور را می‌گوید که ثابت کرد مجموعهٔ موضوع تز تهی است؛ بشر می‌تواند دربارهٔ هیچ تز بنویسد. کذب را ویژگی زبان می‌داند، نه دروغ اخلاقی.

او می‌خواهد توصیف کند که آیا خداوند می‌تواند غایب باشد. فرهنگ بشر زبانی است و می‌توان نوشت «خداوند وجود ندارد» یا گفت خدا مرده است. ولی کتابی که اشاره‌ای به خدا ندارد مجموعه‌ای از مولکول‌هاست و غیبت فقط در ذهن آدم رخ می‌دهد؛ جایی از جهان نیست که خداوند در آن نباشد. به نقل از ایزوتسو، در واژگان قرآن خداوند در مرکز است و همه‌چیز به او لینک دارد، ولی در فرهنگ عرب پیش از اسلام در گوشه‌ای است. می‌گوید ما غایب می‌شویم و نمی‌فهمیم، و دست‌کم نصف زبان چرند است.

خواست، نیاز و منشأ شر

او می‌گوید در جهان غیرانسانی نیاز و خواست منطبق‌اند؛ در ذهن همهٔ موجودات این جهان انعکاس پیدا می‌کند و هیچ کذب و نادرستی‌ای وجود ندارد. آدمی را که از دولابی نقل می‌کند می‌گوید تمام مسئله این بود که چیزی که هست بگویی هست و چیزی که نیست بگویی نیست. ولی بشر می‌تواند چیزی را بخواهد که نیاز ندارد، چون فرهنگ و والد به او می‌گویند. یکی از منشأهای شر همین است: به آنچه می‌خواهد نمی‌رسد و رنج می‌برد. خداوند نیاز همه را برآورده می‌کند، ولی نه خواست همه را.

نکتهٔ دیگر این است که به دلیل بازنمایی‌های نادرست ممکن است راه را هم اشتباه برویم. ستاره‌ها هدف درست را هدف می‌گیرند، ولی ما می‌توانیم نقطهٔ اشتباهی را هدف بگیریم و فکر کنیم باید همه را بکشیم. هیچ انسانی نیاز ندارد انسان دیگری را بکشد. او اولین دروغ شیطان را مثال می‌زند که به آدم گفت از شجره بخور تا خلد داشته باشد؛ همان کار باعث شد آنچه داشت را از دست بدهد.

به گفتهٔ او فرهنگ بشر به سمت اشباع می‌رود و به‌ویژه فرهنگ پست‌مدرن مجموعه‌ای تخت از گزاره‌هاست که نمی‌شود دربارهٔ درستی آن‌ها قضاوت کرد. هر چه به لایه‌های فرمال‌تر زبان نزدیک می‌شویم گزاره‌ها فرقشان را از دست می‌دهند؛ او از دریدا مثال می‌زند.

او می‌گوید منشأ شر برای بشر در والد، یعنی بیرون است: «دشمن انسان در درونش نیست». عملاً بیشتر گزاره‌های نادرست را فرهنگ به ما می‌دهد و شرک را از والد می‌گیریم. در نگاه دینی اولین گزارهٔ نادرست را شیطان القا می‌کند و به نظرش این با غریزهٔ مرگ در روان‌شناسی تا اندازه‌ای سازگار نیست. روایتی را می‌آورد که شیطان در قلب بذر می‌کارد و از آن بذرها شیطانک‌هایی به وجود می‌آید؛ یک گزارهٔ نادرست سیستم اصل‌موضوعی درست را نادرست می‌کند.

هدایت و قرآن

او می‌گوید یکی از انعکاس‌های اسمای الهی در همهٔ موجودات صفت هادی بودن است و هدایت همهٔ موجودات نص صریح قرآن است. مثال حیوانات را، که فکر می‌کند خیلی منطبق نیست، می‌زند: گورخر وقتی کفتار را می‌بیند می‌ترسد و حیوانات بیمار از میان علف‌ها یکی را انتخاب می‌کنند. زن‌های باردار هم گاهی خاک می‌خورند و این برایشان مفید است. ولی انسان شاید دقیقاً به دلیل آن زبان فرمالی که دارد این برایش کافی نیست؛ گزارهٔ کاذب بو ندارد و ما از ابتدا در تور فرهنگی نادرست گیر می‌افتیم که از نظر مذهبی شیطان جرقه‌اش را زده است.

به گفتهٔ او هدایتی که به همهٔ موجودات می‌رسد باید در فرهنگ بشر هم ظهور کند، و ظهور هدایت در زبان بشر همان قرآن است. از جوادی آملی نقل می‌کند که هر هدایتی در جهان قرآن است. او از سورهٔ رحمان می‌فهمد که قرآن جدا از انسان حقیقتی است که به همه تعلیم داده شده، و انسان، شاید، برای اولین بار هدایت را یک‌باره به صورت فرمال دریافت می‌کند.

پرسش‌های داستان

او می‌گوید به جای ادامهٔ بحث چند سؤال مطرح می‌کند. به نظر می‌آید اولین عصیانگر شیطان است و ما فریب می‌خوریم. صحنهٔ سجده بسیار عجیب است و حرف‌های شیطان در اعراف آشناست: «من بهترم؛ من از آتشم و او از گل». می‌گوید داستان را با کنجکاوی دربارهٔ انسان می‌خواند و دربارهٔ شیطان کنجکاوی ندارد؛ شیطان آن دنیا بدترین جواب را می‌دهد، ولی حرف درستی هم می‌زند: خداوند هم به سمت خیر دعوت کرد و شما خودتان انتخاب کردید.

او می‌گوید شیطان پیش از بشر توانایی زبانی داشت، هرچند در حد بشر نیست، و از همان ناحیه به جان بشر افتاد. می‌پرسد عصیان یعنی چه وقتی هر چه خداوند بگوید باش به وجود می‌آید، و شیطان به چه درد می‌خورد، و شجره چرا آنجاست.

او می‌گوید ممکن است بوی گزاره‌های نادرست را نفهمیم، چون زبان اعوجاج دارد؛ نه فقط چند گزاره، که واژگان و گرامر هم. مثالش واژه‌هایی مثل مروت و شجاعت است که در قرآن نیست، چون به نظرش به چیزی اشاره نمی‌کنند؛ ترس هست ولی شجاعت نیست. به نظر او قرآن کتابی است که واژه‌هایش به چیزهای موجود اشاره می‌کنند، و سقراط هم دربارهٔ شجاعت بحث کرد.

→ متنِ کاملِ این جلسه