او میگوید حدود ۵ جلسه قبل در پایان جلسه رسماً شبههای مردسالارانه مطرح کرده بود: اینکه تعلیم اسما به آدم داده میشود و آدم است که به ملائکه خبر میدهد و همهچیز دربارهٔ آدم است. جلسهٔ بعدش نگفت موضوع چیست و چند نفر از خانمها آمدند و پرسیدند آن شبهه چه شد. در عوض دو سه جلسه قبل چیزی با عنوان شبههٔ زنسالارانه گفته بود. جلسه با بازگشت به این دو شبهه شروع میشود.
شبههها و آدم بهعنوان انسان
او میگوید پیشتر گفته بود زبان و دنیای سخن به نظر میآید بیشتر متمایل به مردهاست و زنها در عالم تشریع کمتر دست دارند و در عالم تکوین قدرت دارند؛ پس اصل، آدم یعنی مرد میشود و شبههٔ مردسالارانه پدید میآید. شبههٔ زنسالارانه این بود که اگر شیطان در زبان دخالت میکند، زبان بخش سینیوتیک هم دارد که زنها در آن قویاند و کار دقیقاً در بخش سمبولیک خراب میشود، پس شیطان بیشتر با مردان نسبت دارد.
او میگوید تا حالا یک نفر هم برای جواب این شبهه عجله ندارد، ولی پایان جلسهها شبهههای جدید مردسالارانه مطرح میشود؛ به نظر او مردها تقریباً مطمئناند که برتری دارند و خانمها اگر جایی مشکلی باشد که توجیه بخواهد فوری حواسشان پرت میشود. به گمان او زنها میتوانند در قرآن چیزهای زیادی به نفع خودشان پیدا کنند و حساسیت نشان میدهند چون تحت فشار فرهنگ مردسالارند.
در پاسخ میگوید آدم در این داستان به معنای کلی مطرح است، انگار یک انسان است نه یک مرد. او میپذیرد که چرا خلقت زوج آدم ذکر نشده پرسشی منطقی است، ولی میگوید هر جا حرف از خلقت است معمولاً انسان میآید و اگر اشتباه نکند مقایسهٔ آدم با مسیح استثناست. به گفتهٔ او نامبردن از زنها در قرآن کم است، مریم استثناست و زن فرعون اسم ندارد؛ و آیهٔ «لیس الذکر کالانثی» را در آغاز داستان مریم میآورد که کسی به آن توجه ندارد.
او میگوید تعلیم اسما به آدم به معنای تعلق به یک مرد نیست؛ آدم در نقش انسان ظاهر میشود و سجدهٔ ملائکه بر انسان است نه بر مردها. با این حال میگوید خبردادن آدم به ملائکه نوعی پیامبری است و این ویژگیای مردانه است که نمیشد زنی نمونه شود، نه اینکه زنها آن را ندانند.
به نظر او خیلی از نگرانیهایی که خانمها دارند مشکل خودشان است و در اروپا هم هست؛ مثلاً ژاک لکان شبههٔ مردسالارانهٔ تعلق زبان به مردها را مطرح کرده و حرف او در جواب شبیه حرفهای جولیا کریستین است. او میگوید زنها در فرهنگ مردسالار حس ضعف را عمیقاً در خودشان دارند، در تورات و در مسیحیت، که شاید مردسالارترین دین است، مردسالاری شدید است، و احساس اطمینان یا عدم اطمینان به خود چیزی عمیق است که از درون فرهنگ ایجاد شده.
تکمیل بحث فرهنگ کاپیتالیستی و مواد مخدر
او برای تکمیل بحث جلسهٔ پیش دربارهٔ کاپیتالیسم، که بیش از نصف مطالبش ماند، به پرسشی پاسخ میدهد: در یک جا گفته بود کاپیتالیسم آدمها را کارگر میبیند و با عشق و ازدواج که کار را خراب میکند مقابله میکند، و در جای دیگر گفته بود مواد مخدر برایش خوب است؛ پرسنده این دو را متناقض میدانست. پاسخ او کلی است: هر نظامی که حاکم شود پس از مدتی حالتی ارگانیک پیدا میکند و اجزایش با هم جور میشود، و این مخصوص کاپیتالیسم نیست.
به گفتهٔ او بخشی از فرهنگ کاپیتالیستی تصمیمگیری آگاهانه است، مثل هژمونی که گرامشی به آن توجه کرد، و بخشی ناخودآگاه است: نظام اقتصادی نحوهٔ معیشت را تغییر میدهد، معیشت روی زبان و زبان روی فرهنگ اثر میگذارد. مارکسیستها معتقدند همهٔ فرهنگ روبناست و او در سطح پایینتری میگوید تأثیر ناخودآگاه میگذارد؛ فرهنگ بودیسم در کاپیتالیسم نمیتواند رواج پیدا کند، و کتابی در جامعهشناسی دربارهٔ رابطهٔ سرمایهداری و پروتستانیسم معتقد است پروتستانیسم راه را برای سرمایهداری باز کرد. با این توضیح میگوید مواد مخدر را کاپیتالیستها تزریق کردند، نه خود کاپیتالیسم.
او میگوید به نظرش میرسد بخشی از اتفاقهای دههٔ ۵۰ و ۶۰ در جنگ سرد مقابله با کمونیسم بود: عدهای پشت درهای بسته تصمیم گرفتند مردم را مشغول ستارههای راک و مواد مخدر کنند؛ ولی چون کاپیتالیسم کارگر میخواهد نمیگذارد همه معتاد شوند. حالا که احساس خطر نمیکنند و از پایان تاریخ حرف میزنند، فکر نمیکند از بالا چیزی مردم را به سمت مواد مخدر هل بدهد؛ مواد مخدر صنعتی پررونق است و نظام به تعادلی میرسد.
او میافزاید کاپیتالیسم فشارهای داخلی را به خارج منعکس میکند و برای خود دشمن میسازد. مارکس معتقد بود سرمایهداری از درون متلاشی میشود و به نظر او تا حالا نشده؛ دستکم یک نفر، به گفتهٔ او جایی خوانده، معتقد است که مارکس شاید از یک جهت به بقای کاپیتالیسم کمک کرده، چون جنبشهایی پدید آمد که سرمایهداری را سر عقل آورد.
واژههایی که عقیدهای پنهان دارند
او میگوید هر چه عقاید و رفتارها بیشتر به گزاره تبدیل شده باشند راحتتر تشخیص داده میشوند، مثل عقایدی که پدر و مادر یا مدرسه دادهاند؛ ولی اگر واژهای خودش نادرست باشد و عقیدهای در آن باشد که دیده نمیشود، آن بخش عمیق فرهنگ است و باعث میشود گزارههای غلط درست به نظر برسند. به نظر او میان تعلیمات مذهبی و آموزش رسمی در ایران تناقض عمیقی هست، چون مدرسه نگاه ماتریالیستی علم را منتقل میکند.
مثال او واژهٔ غریزهٔ جنسی است. او با حالتی افراطی میگوید غریزهٔ جنسی وجود ندارد: اگر غریزهای در بیولوژی هست، غریزهٔ تولید مثل است، درختی که میل به ارتباط جنسی یکی از شاخههایش است و تمایل به بچهدارشدن هم در آن است. به گفتهٔ او پشت این واژه گزارهای هست که غرایز اضطرار دارند و باید ارضا شوند، و همین باعث میشود کسی که این کار را نکند بدبخت به حساب بیاید.
او رایش را مثال میزند که در کتابی، که به فارسی ترجمه شده و به گفتهٔ او افراطی است، سلامت روانی را به رسیدن به ارگاسم وابسته میکند و استدلالش این است که این غریزه است. او میگوید واژه فرض میکند غریزه میان زن و مرد یکی است، در حالی که دلایلی در فیزیولوژی هست که حالت اضطراری مردها در زنها نیست؛ این فرض به نفع مردها تمام شده و زنها قانع شدهاند، و با کاپیتالیسم که فرق میان زن و مرد را لازم ندارد هماهنگ است.
در نگاه سنتی واژهای به اسم غریزهٔ جنسی نبود؛ درخت شهوات بود و شهوت جنسی یکی از شاخههایش، در کنار شهوت خوردن و خوابیدن، و دوری از آن تبلیغ میشد. او میگوید هیچکس نگفته کشش جنسی نیست؛ ولی اینکه این شاخهٔ چه درختی است را واژهها تعیین میکنند، و شکستن این حصار سخت است چون هر واژهای برای ما طبیعی به نظر میرسد.
مشاهده، نظریه و واژهها
او میگوید در فلسفهٔ علم میگویند مشاهده «نظریهبار» است، یعنی نظریهها میگویند چه چیز را مشاهده کنیم. تصور خام این است که آزمایش ربطی به نظریه ندارد؛ در حالی که تئوری میگوید دستگاه آزمایش را چگونه بچینیم، چه ببینیم و چه نبینیم و چگونه اندازه بگیریم، و خطر این است که آزمایش بر مبنای همان تئوری باشد. او میگوید این در مشاهدهٔ معمولی هم هست.
او دو مثال میزند: اگر خوشمزهترین غذای بشر نوعی قارچ بود که بالای دیوارها رشد میکرد و اسمهای مختلف داشت، در هر اتاق آنها را بیشتر میدیدید؛ و مورچهها کنار رودخانه سوراخهای لای سنگها را میبینند و ما نه، چون برایشان واژه داریم. او میگوید زبان به ما میگوید جهان را چقدر خرد کنیم و چه چیزهایی را برجسته یا حذف کنیم، و برایش عجیب نیست که همه در خودشان چیزی را به عنوان غریزهٔ جنسی ببینند.
دو تئوری دربارهٔ شهوت و زبان
او دو تئوری زبانی را کنار هم میگذارد: اینکه نیاز جنسی شاخهای از درخت شهوات است، یا غریزهای مستقل که پرداختن به آن ضروری است. میگوید امروز در سراسر دنیا آزمایش آن در جریان است: رفتن دنبال ارضای این غریزه به ارضا نمیرسد، مثل مواد مخدر که باید دوزش را بالا برد، و ترانهٔ معروفی با عنوان «من به ارضا نمیرسم» را مثال میزند. به نظر او چیزی که به آن غریزهٔ جنسی میگویند بخشی از مجموعهٔ بیولوژیک بزرگتری است که نیاز به عشق، خانواده و بچهدارشدن در آن هست؛ دربارهٔ مردانش میگوید.
او آیهای میخواند که از «حب الشهوات» از زنان تا طلا و نقره سخن میگوید و میگوید مشکل حب شهوات است نه خود شهوات؛ به گفتهٔ او در این آیه فلش جنسی از مرد به زن است، و در کنار طلا و نقره میآید که دوستداشتن چیزی اعتباری است. او میگوید این با توصیف آن به عنوان غریزهٔ جنسی زمین تا آسمان فرق دارد، و فرهنگ ما صدها واژهٔ مشابه دارد.
او میگوید شیطان، برخلاف تصور خیلیها، یکییکی سراغ مردم نمیآید؛ با آدم شاید این کار را کرد، ولی حالا فرهنگ ساخته و ما هنگام تولد وارد آن میشویم. لطیفهای نقل میکند که شیطان به طلبهای میگوید برای او طناب لازم نیست چون خودش دنبالش میآید.
او میگوید زبانها و واژگانشان بازتاب خوبی از فرهنگها هستند، چنانکه در بحثهای ایزوتسو و مکتب زبانشناسیای که او جزو آن حساب میشود تأکید دارند، ولی زبانها خیلی با هم فرق نمیکنند چون بیولوژی و نحوهٔ حیات انسانها مشترک است. به نظر او دو واژهٔ «عشقبازی» در فارسی و «میکینگ لاو» در انگلیسی بار فرهنگی دارند: در فارسی بدون عشق این بازی معنا ندارد، در انگلیسی لاو قرار است بعداً به وجود بیاید.
بازگشت به داستان: سجده و خواندن متن
او میگوید دربارهٔ معنای سجده، تکریم و تعظیم یا به معنای خدمتکردن ملائکه به انسان، تأکیدی ندارد و نمیتواند از متن دقیق تشخیص دهد؛ فکر میکند دستکم تا حدودی مفهوم خدمت هم بوده است. به نظر او اینکه شیطان جزو ملائکه هست یا نه در فهم داستان اهمیت ندارد، و هدفش انسانشناسی است.
او میگوید کسی که قرآن را با این اعتقاد میخواند که کتاب خداست جاهای خالی را با دقت پر میکند و نکتههای جالب پیدا میکند؛ به تجربهٔ او هر جا اشکالی به نظر آمد و کندوکاو کرد به نکتههای جالبی رسید. او میگوید باید حدسی را که میزنیم به همهٔ قرآن عرضه کنیم، مثل هفت آسمان که اگر لایههای جو باشد با آیهای که نوح میگوید مگر هفت آسمان را نمیبینید در تناقض قرار میگیرد.
او میگوید مسیحیان و یهودیان دیدی را که ما دربارهٔ قرآن داریم دربارهٔ انجیل و تورات ندارند، چون احساس نمیکنند این واژهها مقدس و وحی الهی بوده، و وضع نسخههای تورات خوب نیست؛ ولی ما معتقدیم قرآن عیناً کلام خداست و سندیت تاریخیاش خیلی بیشتر است. در پاسخ به پرسشی میگوید دربارهٔ اینکه چگونه به قرآن نگاه میکنیم حدود ۵۰ جلسه قبل در همین کلاس بحث کردهاند و خودش کلمهبهکلمه نگاه کرده و تا حالا مشکلی پیش نیامده.
«کان من الکافرین» و برتری آدم
او میگوید گفته بود «کان من الکافرین» نشان میدهد شیطان از قبل کافر بود؛ بعد در قرآن نگاه کرد و دستکم یک مورد مشابه، دربارهٔ غرقشدن پسر نوح، پیدا کرد که نمیشود اینطور تعبیرش کرد، و کمی طرفدار این نظر شد که لزوماً به این معنا نیست. به نظر او این عبارتها به رویدادی در گذشته اشاره میکنند که انگار از قبل قطعی شده بود و فقط بروز میکند؛ مثل عبارت «از مشرکین نبود» در داستان ابراهیم.
او میگوید برتری آدم قابل تشخیص نبود، چون کسی که اسما را بلد نیست بلدبودن آن را نمیفهمد؛ شیطان نمیفهمید که چه چیزی را نمیفهمد. بنابراین سجده به انسان اطاعتی بیچونوچرا میخواست که شیطان در آن رد شد و ملائکه قبول شدند.
او میگوید بعضی پس از قبول دین در جزئیاتش چونوچرا میکنند و این مشکل اساسی دارد: اگر کسی قبول کرده قرآن کتاب خداست و حکمی جزو احکام قطعی اسلام است، دیگر معنا ندارد که بگوید عمل میکنم یا نه. به گفتهٔ او شیطان میدانست امر امر خداست ولی عمل نکرد، چون احساس برتری میکرد و میگفت از آتش است و آدم از خاک.
به نظر او شیطان همان کاری را کرد که آدمهای مغرور میکنند: ارزشگذاری خودمدار؛ مثل یکی از این لاتها که مغرور است و میگوید از چاقو نمیترسد. او میگوید مردسالاری هم همینطور پدید میآید، چون هر چه مردها دارند ارزش میشود. شاید معنای «کان من الکافرین» این باشد که ملاکهای شیطان از قبل عجیب بوده؛ و او تعبیر عرفا را قبول دارد که کفر شیطان با آمدن آدم ظهور پیدا کرد.
نافرمانی، تقدیر و پوزیشن شیطان
او میپرسد نافرمانی چه معنایی دارد و آیا موجودات میتوانند برخلاف خواست خدا کاری کنند. به گفتهٔ او از داستان به نظر میآید که هبوط انسان از اول قطعی بود و وجود شیطان برای آن ضروری است؛ و پاسخ خدا به درخواست مهلت مثل یک واقعیت بیان میشود، نه اینکه بگوید مهلت دادم یا مهلت میدهم.
او توجیه میکند که شغل گمراهکردن انسان پوزیشنی است که قطعاً وجود داشت و یک نفر باید آن را اشغال میکرد؛ به نظر او حتی شاید ابلیس بهترین کاندید بود و میتوانست آن را به عنوان بندگی انجام دهد. او مثال برادران یوسف را میزند: آنچه خدا اراده کرده تحقق مییابد و حداکثر این است که چه کسی آن پوزیشن را اشغال کند.
مثال دیگر او خضر است که کودکی را میکشد و این را عبادت میداند، در حالی که اگر او نبود قاتلی از روی معصیت میکشت. او میگوید جنگها امروز جای بلاهایی مثل زلزله و طوفان را میگیرند و میپرسد آیا هیتلر مثل خضر عمل میکند یا آدمی احمق است که به دلایل شیطانی چنین میکند. به نظر او حرفهای ابلیس مثل این است که کسی بگوید تمام سعیام را میکنم این پوزیشن را خوب اشغال کنم، و فقط نیتش فرق دارد.
او میگوید غیبت خدا وجود ندارد و آدمها فقط میتوانند به او توجه نکنند؛ چیز ناحق در دنیا اتفاق نمیافتد و وجود شیطان در کنار انسان جزو ضروریات است. به گفتهٔ او همهٔ اتفاقهای دنیا حقاند و معصیتها در حد نیتهای ما هستند، نه در حد وقایعی که اتفاق میافتد؛ اینکه چه کسی میکشد ممکن است جابهجا شود.
→ متنِ کاملِ این جلسه