او جلسهٔ قبل را مرور و دقیقتر میکند: ما در واقع ساکن عالم اجسام نیستیم و در عالم معنا و در زبان زندگی میکنیم. با مثالهایی از روانپزشکی و پزشکی و تمثیلی دربارهٔ سینما این را توضیح میدهد و بعد ماجرای آدم و شجره را با مفهوم واژهها و گناه روشنتر میکند. در پایان میگوید برای بازگشت به آن حالت به کتاب و حکمت نیاز داریم، و به پرسشی دربارهٔ سیاست و اقتصاد پاسخ میدهد.
ما در معانی زندگی میکنیم
او میگوید جلسهٔ قبل را با شک و تردید گفته و فکر میکند راهی جز اشاره به چنین چیزها نیست: داستان بهشت و آگاهشدن از اجسام و هبوط یعنی اینکه ما ساکن عالم اجسام نیستیم و در عالم معنا و در زبان زندگی میکنیم. یادآوری میکند که حتی دیدن را هم یاد میگیریم: نوزاد جز یک پترن رنگی چیزی نمیبیند و بعد با یاد گرفتن نامها آن را برای خودش معنیدار میکند، بیآنکه متوجه باشد. هدفش این است که مطمئن شود حاضران این عبارت را خوب میفهمند، هرچند ممکن است خودشان را ساکن عالم اجسام احساس کنند.
دو پرسش مطرح میشود. یکی اینکه عرفا میگویند فلان کار را بکن تا این را ببینی، و چرا قرآن در سطحی بالاتر از کلام نیامده و چرا به همه وحی نمیشود؛ او میگوید این به مطلب این جلسه ربط دارد ولی الان پاسخ نمیدهد. دیگری را خودش میپرسد: چرا اصلاً جسم داریم، چون میتوانستیم در عالم معنا بمانیم. برای روشنشدن مثال میزند: حس ما نسبت به «من» در عالم معناست، نه در عالم اجسام؛ مثل کسی که در اتاقی با یک پنجره محبوس است و از بیرون چیزهایی میفهمد و برای خودش معنی میکند.
از پارانویا مثال میزند: کسی که تصور میکند او را دزدیدهاند و اطرافیانش بازی میکنند. به گفتهٔ او اگر تفسیر کسی از چیزهایی که میبیند عوض شود، دنیایش عوض میشود، در حالی که سیگنالهای جسمانیاش هیچ تغییری نکرده است؛ مثلاً اگر فکر کند همهٔ حاضران عضو سازمان سیا یا رباتاند، خودش را جای دیگری احساس میکند. این را به جلسهٔ قبل وصل میکند: سیگنالها را از فاصله میگیریم، اول معنیدار میکنیم و بعد در قالب زبان میریزیم، و موقعیت خودمان را در معانی احساس میکنیم.
معنا و جسم: شواهد از پزشکی
مدل دینی و عرفانی انسان را چنین میبیند که انگار روحی و جسمی هست و میانشان فاصلهای، و جسم مثل مرکب است؛ او میگوید کارش با مدل ذهنی است، نه اینکه این فاصله واقعی باشد. از علمی خواندن دیدگاه فعلی اکراه دارد، چون علم کاری به این تفسیرها ندارد؛ آنچه بعضی علمی تصور کنند و بپذیرند این است که روح و معنا وجود ندارد و همه چیز جسم است، مثلاً حالت روانی همان ترشح هورمون است. فکر میکند همهٔ آدمهایی که الان عارف هم هستند قبول دارند که ارتباط روح با این دنیا از راه جسم است؛ پرسش این است که تقدم با اتفاقات جسم است یا آنچه در عالم معنا میافتد در جسم منعکس میشود.
او میگوید این تا حدی قابل بحث است، هرچند صورتبندی علمیاش به نظر او ساده نیست. شواهدی هست که به نظر میآید بتوانیم برای حالتهای معنادار تقدمی، نه لزوماً زمانی، قائل شویم، انگار تغییر وضعیت روانی از بالا به پایین است. مثال خوبش بیماریهای روانی است: اسکیزوفرنی با به هم خوردن تعادل یونها همراه است و دارو آن را موقتاً برطرف میکند ولی دوباره برمیگردد؛ چون آدم اسکیزوفرنیک سوابقی دارد و اگر آن معانی با مشاوره اصلاح نشود، تعادل شیمیایی برقرار نمیشود. افسردگی هم همینطور است.
او میگوید این اثبات ریاضی نیست، ولی به نظرش نشان میدهد معنا بر تغییرات جسمانی اصالت دارد: میشود آدمی را بدون دارو رواندرمانی کرد و بعد وضعیت یونها هم درست میشود. با پیشرفت علم مردم از معنیکردن بسیاری چیزها دست برداشتند؛ ۵۰۰ سال پیش بیماری جسمانی را هم به چیزی در درون خود ربط میدادند، ولی پزشکی مدرن ویروس را توضیح میدهد. اما پزشکی دو سه دههٔ اخیر توجه را به سیستم دفاعی بدن برده که به حالتهای روانی حساس است؛ پس به گفتهٔ او دستکم از این جهت میشود گفت خیلی از بیماریها معنی دارند، و شاید بتوان به مریض گفت که شاید کار بدی کردهای.
به گفتهٔ او رشد سریع دانش جدید یکی از عواملی بود که باعث شد از امور معنوی فاصله بگیریم، چون علم کاری ندارد که حوادث معنی دارند یا نه و توصیفی سرد و ریاضی میدهد. او میگوید نمیخواهد چیزی را اثبات کند، بلکه میگوید معنیها بیشتر از بالا به پایین در جسم منعکس میشوند. مثال میزند از خانمی دکتر که هنگام آژیر قرمز شروع میکرد به لرزیدن و برای توجیه میگفت آدرنالین ترشح میشود، در حالی که ما به همهٔ اینها ترسیدن میگوییم. به نظر میآید رفتن به سطح جسم معنی را از بین نمیبرد: ترسیدن معنایی است که به شکلهای مختلف تحقق پیدا میکند، مثل درد در انسان و کرم خاکی. سطح جسمانی وقتی لازم است که بخواهیم کار تکنولوژیک بکنیم.
تمثیل سینما و باغ ملکوت
فرض کنید در سینما فیلمی را میبینیم و میپرسیم چرا «بودیدار ما» به سمت شرق رفت؛ آدمی ساینتیفیک آپارات و فریمها را نشان میدهد که درست است ولی به پرسش ربطی ندارد. به گفتهٔ او علم توضیح میدهد اتفاقها چگونه تحقق مییابند، ولی میشود برای دنیا سطحی از معنیداری هم قائل شد و دین و عرفان همیشه با این سطح کار داشتهاند. مادری که میپرسد چرا بچهام منگل شد، پرسش از معنی دارد. متافور علم ماشین است و میشود با دانستن کار آپارات در آن دخالت کرد؛ در لول دیگر متافور اثر هنری است و جهان مثل فیلمی کارگردانیشده دیده میشود. میگوید چیزی را ثابت نکرده و علم از ششسالگی ما را به زور عادت داده جور دیگری نگاه کنیم.
به نظر او مهم است که انسان مثل متون عرفانی خودش را روحی مجرد ببیند که موقتاً اینجا قرار گرفته. به شعر منسوب به مولوی، «مرغ باغ ملکوتم، نیم از عالم خاک»، اشاره میکند و میگوید باغ ملکوت با باغ آدم در قرآن هم میخواند؛ فکر میکند مولوی با این شعر به بازگشت به آن باغ نزدیک شده بوده است.
داستان آدم: توقف فیلم و شجره
او میخواهد داستان دفعهٔ قبل را دقیقتر کند: کسی که از تولد در سالن تاریک غرق فیلمی لذتبخش است و ناگهان نمایش متوقف میشود، آپارات و سالن را میبیند و چیزهایی را که نمیفهمد. دربارهٔ لباس، فکر میکند پوششی بود که باعث میشد آدم به اجسام خودش توجه نکند. آدم اسماء الهی را یاد گرفته بود و هر چیزی که میدید برایش ارجاع به آن اسماء بود، مثلاً میوه نعمتی از اسم رحمان، و خودش را در حضور خداوند و غرق توحید میدید.
این حالت را قابل تصور میداند و میگوید در کودکی هم چنین حالتی داشتیم، چون کودک از نظر روانشناسی میان خود و مادر و جهان تمایزی نمیبیند؛ در اینباره لکان را نام میبرد. وقتی آدم از شجره میخورد، با موقعیتی مواجه میشود که معنیاش را نمیبیند و نمیتواند تحلیل کند چه ربطی به اسماء الهی دارد؛ اتصال قطع میشود و از عالم وحدت وارد عالمی پر از تمایزات غیرقابل تحلیل میشود.
برای توضیح از واژهٔ «غریزهٔ جنسی» استفاده میکند و میگوید چنین غریزهای وجود ندارد؛ چیزی که هست غریزهٔ تولید مثل یا عشق یا خانواده است، که احساسش ممکن است از بدن شروع شود و به قلب و بالاتر برسد. کسی که عاشق شده و هنوز در حالت بهشتی است، آن را با چند اسم خداوند تحلیل میکند: ربّالعالمین ودود میخواهد کودکی را به دنیا بیاورد. در مقابل، داستان کفندزد را از کتاب «لقاءالله» سید جواد ملکی تبریزی میآورد، که داستانی معروف است: حسی که به او دست میدهد به رحمانیت و خلاقیت قابل برگرداندن نیست و مثل نویزی بیهوده است، پس از حالت توحید درمیآید.
به گفتهٔ او فقط توقف فیلم نیست؛ آدم با چیزی مواجه میشود که معنیاش را نمیداند و دیگر فقط جسمانیتش را میبیند. عارفی که به حالت ثابت میرسد تحلیل همهٔ چیزهایی را که برایش پیش میآید بلد است و از چیزهای غیرقابل تحلیل پرهیز میکند؛ بازگشت به بهشت یعنی در همین عالم اجسام معنی همه چیز را فهمیدن. ممکن است حالتهایی باشد که برای هیچ انسانی قابل تحلیل نباشد، ولی میدانیم همه چیز ارتباط دارد و ممکن است از نظر شناختی محدودیت داشته باشیم.
واژهها و ساختار هرم
او هرمی را توصیف میکند که در آن ما در عالم اجسامیم و لولبهلول تفسیر میکنیم تا به معانی برسیم؛ این بالاها زندگی میکنیم ولی خودمان را پایین احساس میکنیم. تفسیر ما به واژهها تبدیل میشود و تفسیر درست جهان فقط از کانال واژههای درست میگذرد. اگر حس درونی را «عشق» بنامم، میتوانم تحلیلش کنم و به خانواده و خلقت و خداوند برسانم، ولی اگر آن را «غریزهٔ جنسی» بنامم، ارتباطش را با عالم بالا نمیفهمم. عشق مثل درختی است با شاخههای مختلف، که از واژههای پایینتر ساخته میشود تا به تجلی اسماء الهی برسد.
به گفتهٔ او زندگی در زبان واقعیتی مطلق است و واژههای خوب و بد داریم. به نظر او آیهٔ «کلمهٔ طیبه» مطلقاً همین را میگوید: کلمهٔ پاک مثل درختی است که ریشهاش در زمین و شاخههایش در آسمان است، و کلمهٔ خبیثه مثل درختی است که «اجتثت من فوق الارض» و «ما لها من قرار». میوهٔ کلمات طیب علم است. قرآن درخت شهوات را توصیف میکند که یک شاخهاش «حب النساء» و شاخهٔ دیگرش طلا و جواهر است، در حالی که «غریزهٔ جنسی» انگار شاخهٔ درخت دیگری را اشتباه گرفته است. این را به بحث پیشین دربارهٔ شرک وصل میکند: شرک به گفتهٔ یوسف نامگذاریهایی است که به چیزی اشاره نمیکند.
گناه و واژهٔ خبیث
گناهی که خود شخص میکند با دیدن گناه دیگری فرق دارد: دیدن گناه در بیرون مربوط به ویژن است و میشود فراموشش کرد، ولی در درون سیگنالها را خودش فرستاده است. مسئله فقط تحلیل علمی نیست: فیلسوفی میتواند توجیه کلی همهٔ پدیدهها با خداوند داشته باشد ولی همانجا که بود بماند؛ مسئله حسکردن ارتباط است. کسی که گناه کرده ممکن است دچار اختلالی فیزیولوژیک شود، یعنی سیگنالها بهجای سراسر بدن فقط از بعضی قسمتها بیایند، و با چیزی به نام غریزهٔ جنسی مواجه شود که واقعاً وجود ندارد.
غریزهٔ جنسی به نظر او کلمهای خبیث است که در نتیجهٔ گناه به وجود میآید، مثلاً زنا، که در آن نه ساپورت هست، نه کودک و نه حس پدری و انگار شاخهای از درخت بریده شده. این واژه وارد فرهنگ شد چون کسانی که چنین کردند فرهنگساز شدند، و اکنون همه میتوانند کتاب بنویسند یا رسانه داشته باشند. پورنوگرافی را هم مثال میزند و میگوید سیگنالی خالص و بدون شرم دریافت میشود که پیشتر در آدم نبوده، و نمیشود از آن کلمهای ساخت که در اسماء الهی منحل شود.
پس از گناه ممکن است بفهمم چرا حالتم چنین است ولی آن حس را نداشته باشم: علمش را دارم، حس را ندارم. او آیهٔ «الیه یصعد الکلم الطیب» را میآورد: کلمات طیب به سمت خدا بالا میروند و عمل صالح آنها را بالا میبرد. پیغمبر چنین زندگی میکند که هرچه میبیند به معانیای تبدیل میشود که مستقیماً به خدا ربط دارد، مثل اینکه ما نمیتوانیم دیگران را سهبعدی نبینیم؛ و نمیشود گناه کرد و کلمهها به آسمان برود.
توبه، فرهنگ و نیاز به کتاب
گناه چگونه از بین میرود؟ در ادامهٔ همین داستان، به گفتهٔ او خداوند کلماتی به آدم داد و درستش کرد؛ مثلاً آدمی با مشکلات جنسی که دچار عشق میشود میفهمد کلمهٔ واقعی این است. اول گناه ترک میشود؛ اگر کسی مدتی توبه کند، خداوند کلمات میدهد و غریزهٔ جنسی در نظرش واژهای سست میشود. خداوند همه چیز را به خودش نسبت میدهد و این ساختار درست دنیاست. به نظر او فهمیدن واژهٔ «کلمه» در قرآن از سختترین چیزهاست؛ کلمات تشریعی و تکوینی هست و عیسی خودش یک کلمه است.
به نظر او انحرافهای بشر مستقیم در زبان منعکس میشود و کسی میتواند واژهای بسازد و به همهٔ دنیا بدهد؛ بچهها آن را یاد میگیرند و کار مربوط به آن را میکنند. میگوید اگر واژهٔ غریزهٔ جنسی را بپذیرد، دیگر غریزه است و ناچار میشود، و این عین ساختن بت است: اسمی که به چیزی اشاره نمیکند. هایدگر و پیروانش به ریشهٔ واژهها توجه میکنند و تصور هایدگر این است که هرچه فرهنگ پیش میرود واژههای جعلی زیاد میشوند؛ او این را توجیه خوبی میداند.
برای زدودن اثر این فرهنگ، نخست به کتابی نیاز داریم که واژههای درست و ساختار خوب داشته باشد؛ دوم به زبان اصلاحشده: باید مثل ابراهیم آنقدر پاک باشیم که چنین واژههایی به دل ننشیند، ولی ما معصوم نیستیم. قرآن را میخوانیم و تصویر گناهان با کلماتی که از خداوند میآید پاک میشود؛ آدم سه چهار کلمه بیشتر دریافت نکرد و مشکلش حل شد. سوم حکمت، یعنی احکام: باید شجرههای خبیثه را بشناسیم و گناه را ترک کنیم؛ اگر کسی گناه کند و قرآن هم بخواند، درست نمیشود.
کتاب و حکمت و پرسش دربارهٔ حکومت
واژههای قرآن برای این دو نیاز «کتاب» و «حکمت» است و مجموعشان را قرآن «هدایت» میگوید؛ هدایت حسی است که همه چیز روشن میشود و ارتباط همه را با اسماء الهی میفهمید. او این طرح را خیلی کلی میداند و به نظرش همان عرفان اسلامی است، هرچند با واژهٔ عرفان مشکل دارد، چون انگار دکان دیگری جدا از دین است. به مکتب حله، یعنی سید حیدر آملی و بحرالعلوم، علاقهٔ خاص دارد: به هیچ طریقتی جز شریعت اعتقاد ندارند، در حالی که صوفیها شاید نماز هم نخوانند.
به گفتهٔ او پیغمبر با شیوهٔ زندگیاش به نقطهٔ نهایی رسید و اگر کسی آن شیوه را پیش بگیرد مشکلی برایش پیش نمیآید؛ پیغمبران در کلیات یکیاند و نمیشود نصفش را از این و نصفش را از آن گرفت. حکمت مثل قانون اساسی نیست؛ مهم آدمها هستند. ولایت یعنی پیروی از یکی از آدمهایی که مهر استاندارد خوردهاند؛ شیوهٔ جدید نمیشود آموخت.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ ساختار حکومت و نظام اقتصادی در قرآن میگوید متخصص نیست و کمی با تردید میگوید که به نظرش نداریم و برایش بدیهی است که نباید هم باشد: نباید انتظار داشت در قرآن نظامی اقتصادی برای ابد طراحی شده باشد. کشور و ملت مفهومی مدرن است. کسی که بخواهد از آیات چیزی دربیاورد باید اقتصاد سیاسی زمان پیامبر را بینهایت خوب بشناسد، و حتی آنوقت قاعدهٔ اقتصادی درنمیآید؛ مثلاً آیهٔ نخوردن اموال به باطل حکمی اخلاقی و کلی است که در هر نظامی میشود به کار برد. نظام سیاسی هم اگر باشد لزوماً نباید پیاده شود، چون امکانات امروز، مثل رأیگیری، آن زمان نبود.
→ متنِ کاملِ این جلسه