جلسه با بازگشت به واژهٔ «غریزهٔ جنسی» و نسبت نحوهٔ زندگی با زبان و نظریه آغاز میشود. سپس به آیههای داستان آدم در اعراف و معنای «سوآت» میرسد و تصویری از آگاهی یافتن آدم بر جسم و جدایی میسازد. بعد دربارهٔ اینکه ما در تفسیر پدیدارها زندگی میکنیم و قوهٔ شناختی میتواند ورزیده شود سخن میگوید. در پایان عرفان هندی و «عرفان شیمیایی» را شرح میدهد و عرفان اسلامی را شبیه آنها نمیداند.
«غریزهٔ جنسی»، زبان و نظریهٔ فروید
به نظر او عبارت «غریزهٔ جنسی» همانقدر نادرست است که کسی از «غریزهٔ شیرینیخوردن» حرف بزند. ما غریزهٔ خوردن داریم که مثلاً به ادامهٔ حیات میانجامد، و شیرینی را همه دوست دارند چون از سطحپایینترین غذاهاست و فوری به انرژی تبدیل میشود؛ غریزهٔ جنسی هم جزئی در سطحی بسیار پایین از غریزهای بزرگ است که به تولید مثل میانجامد. اگر در فرهنگ جا بیفتد که غریزهٔ شیرینیخوردن هست، مردم در برابر شیرینی مقاومت نمیکنند و میگویند اگر نخورید مریض میشوید؛ یک نامگذاری غلط چنین پیامدی دارد.
پرسشی مطرح شده بود که کارهای فروید دربارهٔ غریزهٔ جنسی علمی است یا نه؛ او میگوید باید به این برگشت که معیشت زبان را تغییر میدهد. «معیشت» را واژهٔ خوبی نمیداند و «نحوهٔ زندگی» را از ویتگنشتاین میآورد: منظور فقط اقتصاد نیست، هر چیزی است که به زندگی بشر بهعنوان موجود زنده مربوط است. اسکیموها چون شیوهٔ زندگیشان به حیاتشان مربوط است برای آنچه ما همه را برف میگوییم واژههای زیادی دارند. به گفتهٔ او اول تحولات اجتماعی و اقتصادی پدید میآید، بعد واژهها و بعد نظریه، و نظریههای فروید پس از تحولاتی آمدند که طلایههای «سکس رولوشن» در آنها پیدا شد.
به نظر او نکتهٔ بامزهٔ نظریهٔ فروید این است که رشد در آن نقش چندانی ندارد؛ اریک فروم یا یونگ بعدها اعتراض کردند که الگویی برای آدم سالم و رشدکردن ندارد. نظریهپرداز آدمهای دورهٔ خودش را مدل میکند، و مراجعهکنندگان فروید یا بهکلی دیوانه بودند یا مشکلات حاد داشتند. اینکه امروز مشاورهها معمولاً رفتاردرمانی شناختی است دلیلش این نیست که نظریههای فروید غلط بودند و شکست خوردند؛ بخش عظیمی از مراجعهکنندگان امروز به نظریههای عمیق فروید و یونگ احتیاج ندارند، ولی کسی که اتفاقی بسیار عمیق در روانش افتاده، مثل فراموشکردن زبان مادری، به نظریهای عمیقتر نیاز دارد.
او میگوید نمیخواهد بگوید همهٔ نظریهٔ فروید غلط است، ولی تأکید فوقالعادهٔ او بر غریزهٔ جنسی به نظرش تحولی مربوط به همان دوره است. اول در رفتار مردم تغییری پدید میآید، بعد واژهها ساخته میشوند و نظریهها بر اساسشان درمیآیند؛ این جریان حالتی بهمنی پیدا میکند تا به جایی برسیم که میگویند مهمترین غریزهٔ بشر غریزهٔ جنسی است.
سوآت و آشکار شدن جسم
او میگوید آخر جلسهٔ قبل پرسیده بود در داستان چه اتفاقی میافتد. در اعراف آمده که شیطان وسوسهشان کرد تا «سوآت»شان را که پوشیده بود آشکار کند؛ این واژه یک جای دیگر هم آمده، آنجا که قابیل سردرگم است چگونه «سوآت» برادرش را پنهان کند، و آنجا یعنی جسد او. بعضی ترجمهها آن را فقط به بخشهای جنسی بدن برمیگردانند یا چیزی مثل «زشتیهای بدن» میگذارند، ولی به نظر او واضح است که منظور کل جسم است.
او میگوید اگر خوردن از شجره مستقیماً باعث هبوط میشد، شیطان فقط کاری میکرد که بخورند؛ ایدهٔ شیطان این است که آشکار شدن جسم برایشان اتفاق بیفتد، و منطقی به نظر میآید که کسی که جسمش آشکار شده دیگر جایش در بهشت نیست. مبهمترین جای داستان این است که با خوردن از آن درخت جسمشان آشکار میشود، ولی بعد انگار مسئلهٔ درخت فراموش میشود و مشکل این است که لباسهایشان را از دست دادهاند. به نظر او معصیت باعث شد این اتفاق بیفتد و این اتفاق بهنوعی معادل هبوط است؛ آیات این را بهصراحت میگویند.
به نظر میآید آنچه باعث سقوط میشود همین آگاهی، یعنی آشکار شدن بدن، است؛ بدن وجود داشته و چنین نیست که بدندار شده باشند، ولی از آن آگاه نبودهاند. شیطان کاملاً آگاه است و میداند که با این اتفاق از بهشت اخراج میشوند. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ «اثر طبیعی» میگوید به نظر میرسد حکمش تکوینی است، نه تشریعی، چون پیش از آن شریعتی نیست.
احتمالی که در جلسه مطرح شد این بود که شاید هبوط برای این بوده که آدم آنچه را تازه به آن رسیده روی زمین با تمام وجود دریابد و بتواند برگردد؛ او این را تعبیر حاضران میداند. دربارهٔ تعبیر نمادین میگوید اگر نشان دهند هیچ تعبیری جز نمادین ممکن نیست میشود نمادین تعبیر کرد؛ ولی فکر میکند خاصیت متن این است که اگر بشود بهنحوی فهمیدش سراغ تعبیر نمادین نرویم، و نمادین بودن معنایش این نیست که اتفاق نیفتاده است. در اینکه دلیل ماجرا معصیت است شکی ندارد.
از تعبیر کلاسیک تا آگاهی از جدایی
او تعبیری را که خیلی کلاسیک میداند میآورد: هستی حالت هرم دارد، در قله خداوند و در پایینترین سطح عالم اجسام، و انسان در عالم اجسام فقط جسم ندارد. آدم در بهشت انگار متوجه جسم خودش نیست و وقتی لباسهایش را از دست میدهد جهت نگاهش به آن سو برمیگردد؛ به گفتهٔ او مهمترین چیز در زندگی جهت نگاهکردن است و توجه به جسم در خلاف جهت توجه به خداوند است.
پیش از توضیح اصلی تصوری میسازد: آدمی حالتی خیلی کودکانه دارد و در باغی پر از چیزهای خوب و خوشمزه است، نیازهایش تأمین میشود و چیزهای زیبا زیباتر میشوند. چنین آدمی از خودش بیخود میشود، چون لذت هی تشدید میشود و جایی برای رسیدن به خودآگاهی نمیماند؛ او میخواهد تصور شود آدم در بهشت چنین حالتی داشت. با معصیت مکثی پیش میآید و انگار نعمتها قطع میشود؛ «لباس» را دقیقتر «پوشش» ترجمه میکند، پوششی که به سبب آن به چیزهایی توجه نمیکردند.
اینکه میگویند «به آگاهی رسید»، انگار یعنی آدم تا اینجا نمیدانست موجودی جدا از دیگران است و یکباره وارد خودآگاهی میشود، چیزی شبیه آنچه بچهها کشف میکنند. به احساس او آدم با توجه به جسم متوجه جداییها میشود، میان خودش و زوج خودش تمایز میبیند و انگار از جهان و از خداوند جدا میشود. او از لکان اصطلاح «غیر بزرگ» را میآورد: نوزاد حداکثر متوجه «غیری» است که اصلش مادر است و همهچیز برایش یک چیز است. آدم در لحظهای دردناک میفهمد اوضاع پیچیدهتر است.
صحنهٔ آخر فیلم «معجزهگر» آرتور پن را فوقالعاده میداند، چون دقیقاً همین اتفاق برای هلن کلر افتاد: او ناگهان از حالت وحدت جدا شد و موجودی مستقل شد. با خوردن از شجره هماهنگی آدم با جهان شکست و او وارد جهان اضداد شد؛ در جهان اجسام تمایزها خیلی واضح است و در عالمهای معنویتر به این وضوح نیست، پس نگاهکردن به جسمانیت آدم را از وحدت دور میکند.
ما در پدیدارها و تفسیرها زندگی میکنیم
به گمان او نخستین چیزی که کسی که میخواهد فلسفه بخواند باید بفهمد این است که ارتباط ما با جهان خارج مستقیم نیست: با انعکاس جهان در سیستم شناختی خودمان سروکار داریم. اگر نور فرابنفش یا فروسرخ را میدیدیم جهان دیگری میدیدیم؛ به نظر او ما در پدیدارها زندگی میکنیم نه مستقیماً در جهان، مثل کسی که فیلمی از بیرون را میبیند.
نکتهٔ دوم این است که حتی در پدیدارها هم به معنای واقعی زندگی نمیکنیم. نخستین چیزی که بچه میبیند پترنی رنگی و درهمبرهم است و نمیتواند مسافت را حساب کند یا لبهٔ اجسام را از هم جدا کند؛ یاد میگیریم ببینیم، پدیدار را سهبعدی کنیم و فاصله را تخمین بزنیم. پس در تفسیری از پدیدار زندگی میکنیم.
از تجربهٔ خودش با عینک آستیگمات مثال میزند: یک بار ساختمانها کج دیده میشدند و چند روز طول کشید تا چشم یاد بگیرد که این خط کج نیست. پس تصور دیدن بیواسطهٔ پدیدارها خیلی اشتباه است، و بدتر اینکه، چنانکه دفعهٔ قبل توضیح داده، زبان در دیدن و ندیدن دخالت میکند.
ورزیدگی شناخت و سیگنالهای درونی
به گفتهٔ او ما بیش از هر چیز در تفسیرهایی از جهان زندگی میکنیم، و جملهٔ هایدگر که «زبان آشیانهٔ ماست» یعنی ما در زبان زندگی میکنیم: تفسیرهای انتزاعی و سطحبالا در زبان اتفاق میافتد. به نظر میرسد تصور عمومی این است که قوای شناختی در حدود نوجوانی به نهایت میرسند؛ او این تصور را کاملاً غلط میداند و میگوید آدم میتواند ورزیده شود تا چیز بیشتری ببیند و بفهمد، هرچند این خودکار اتفاق نمیافتد.
او میگوید دو فرض بزرگ هست که یکی بهوضوح مطلقاً غلط است و دیگری خیلی عجیب: اینکه ما فقط مشاهدات بیرونی میکنیم، و اینکه قوای شناختی در سنین خیلی پایین کامل میشوند. دربارهٔ سیگنال بیرونی میگوید آدم از درون هم سیگنال دریافت میکند؛ حتی موجودی که هیچکدام از حواسش کار نمیکند گرسنه میشود و درد حس میکند و جهان درونی خودش را تجربه میکند.
به گفتهٔ او جهان شرقی و همهٔ فرهنگهای جز غرب حرفشان این بود که چگونه میشود قوهٔ شناخت را تمرین داد و به مراحل عالیتری رساند. فرهنگ غربی سیگنالهای درونی را حساب نمیکند و ساینس هم متوجه بیرون است. دستکم در فرهنگ خودمان و فرهنگهای پیرامون، احساس این است که قوای انسان در حدود چهلسالگی کامل میشود، نه چهاردهسالگی.
عرفا از دیدن حرف میزنند؛ به گفتهٔ او چشمهای دیگری هم هست که باز میشود، و به نظر میآید ما همین حالا هم سیگنالها را میگیریم ولی یاد نگرفتهایم آنها را بفهمیم. قدر مشترک چیزهایی که عرفان مینامیم این است که با تمرین میشود به شناختهای بالاتر رسید، مثل یادگیری دیدن در بچه: دقت میکنی، سیگنال را تشخیص میدهی و معنایش را خودت میفهمی. او تأویل احادیث را، که میگویند علم همهٔ پیامبران است، نوعی تفسیرکردن میداند و میگوید بالاتر از زبان آدم میتواند در عالم مثال زندگی کند.
هبوط به عالم اجسام و راه بازگشت
به گفتهٔ او توجه به عالم اجسام سقوط به معنای واقعی است، اینکه کسی واقعاً اینجا نیست و خودش را اینجا ببیند، و همین اثر طبیعی توجه به جسمانیت است. بعد از متوجه شدن عالم اجسام آدم باید کلی تمرین کند تا دوباره خودش را در عالم معنا ببیند: اگر کسی آنقدر قدرت شناختی پیدا کند که هر چیزی را جلوهای از اسماء الهی ببیند، دوباره در اسماء الهی زندگی میکند و چیزی غیر از خدا نمیبیند؛ عرفان به گفتهٔ او همین است.
او میگوید در تمدن غرب از یونان به بعد، و دوباره بعد از رنسانس، فراموش شد که برای دسترسی به حقایق جهان باید تمرین کرد، و این را فرضی عجیبوغریب میداند. او با طعنه میگوید آنها اخیراً «کشف کردهاند» که حقیقت را نمیشود فهمید و گفتهاند حقیقت وجود ندارد، و این نتیجه را نمیپذیرد: قرار نبود کسی با ماندن در آن حد حقیقت را بفهمد. دلیل این فرض را بیشتر تقصیر سقراط و بعد ارسطو میداند.
به گفتهٔ او عمل ما هم، چنانکه کییرکگور تأکید دارد، در عالم معانی خودمان صادر میشود، ولی خودمان را همین پایین احساس میکنیم. دیدن جسم، یعنی احساس جسمانیت، نوعی توهم است که باعث هبوط میشود. به نظر میآید آدم در بهشت با احساس جسمانیت زندگی نمیکرد و در عالم اسماء الهی هرچه میدید رحمت و فضل خدا تفسیر میکرد؛ وقتی فهمید جسم دارد و همهچیز از هم جداست با عالمی مواجه شد که معنایش را نمیفهمد. فکر میکند پیامبران در حالتی زندگی میکنند که فقط سروکارشان با خداست و معانیای را ادراک میکنند که ما ادراک نمیکنیم.
چرا در همان سطح میمانیم
او میپرسد چرا از جایی به بعد قوهٔ شناختی ما بهطور طبیعی رشد نمیکند: در چهاردهسالگی تحول عظیمی در آن احساس نمیشود، برخلاف بچهٔ کوچک. به گفتهٔ او فرهنگ ما چون میگوید قوهٔ شناختیات کامل شده دنبالش نمیرود، ولی حتی وقتی فرهنگ اینگونه نبود قوهٔ شناختی اکثریت مردم کامل نمیشد. دنیا پر از سیگنالهای حسهای بیرونی است و ما همهاش متوجه بیرون خودمان هستیم.
فیلسوفی هست که رسماً معتقد است این درون وجود ندارد؛ او از مکتب فلسفهٔ تحلیلی است، به اصطلاح فلسفهٔ زبان روزمره. میگوید نمیتواند بفهمد آدمی جدی چگونه این حرف را میزند، ولی او را آدم احمق و سادهای نمیداند. سیگنالهای داخلی ضعیفترند و گرایش طبیعی ما این است که جایی متوقف شویم، مگر اینکه آگاهی پیدا کنید و خلافش بکوشید. به گفتهٔ او کاپیتالیسم دنیا را شلوغ میکند و ما را به سمت چیزهای قابل خرید و فروش تحریک میکند.
عرفانها و عرفان اسلامی
او میکوشد عرفان را با تعبیرهای نوروساینسی توضیح دهد: اساس عرفان هندی و بودیسم این است که سیگنالهای حسی و سیگنالهایی را که به سمت عالم اجسام فرستاده میشود خاموش کند تا سیگنالهای ضعیف درونی آشکار شوند. گزارش همهٔ آنها این است که به روشنشدگی و فرزانگی برمیگردند، دوباره به وحدت میرسند و چیزی شبیه مرگ، یعنی جدا شدن از جسم، را تجربه میکنند. خودشان این حالت را حس برگشتن به بهشت، رهایی و آزادی توصیف میکنند.
عرفان دیگری هم هست که امروز «عرفان شیمیایی» میگویند و از مواد مخدر، LSD و کانابیس استفاده میکند. به گفتهٔ او تجربهٔ کسانی که از کانابیس استفاده میکنند عین چیزهایی است که هندوها میگویند، ولی باید دوزش را زیاد کنند، تجربه تصادفی است، خطر دارد، برخلاف هندیها توهم پیش میآید و گاهی هم ناگهان میمیرند؛ نمونهاش کاستاندا است که آخرین بینش عرفانیای که قرار است به آن برسد دیدن جهان در دهان عقابی است. به گمان او این تجربهها جلوی تجربههای واقعی را میگیرد، و مواد مخدر «پروجکتشدهٔ» عرفان در جهان کاپیتالیستی است که میشود خرید و فروشش کرد.
او میگوید عرفان اسلامی قطعاً شبیه عرفان شیمیایی و هندی نیست؛ قرار نیست آدم بنشیند و همهٔ سیگنالها را خاموش کند، ولی چیز دیگری هست. حتی با اینکه اسم این را عرفان بگذارند مخالف است، چون وقتی کسی از این حرفها میزند میگویند حرفهای عرفانی دارد، چیزی غیر از آنچه در دین ما آمده است. اگر کسی بتواند بگوید این دیدن جسم که باعث خروج از بهشت شد معنای دیگری دارد، یا با مشربی غیرعرفانی چیزی از این آیه فهمید، آنوقت میشود گفت عرفان چیزی غیر از آنچه در قرآن نوشته شده و مشربی از هندوستان است؛ و او نمیداند چگونه میشود بدون این تعبیرها قرآن را واقعاً کمی فهمید.
→ متنِ کاملِ این جلسه