→ بازگشت به فلسفهٔ مطالعاتِ قرآنی

جلسهٔ ۱ · فلسفهٔ مطالعاتِ قرآنی

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

پیش‌فرض نفی وحی در تاریخ‌نگاری قرآن

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او به جای مقدمهٔ معمول می‌گوید چرا این سخنرانی‌ها را می‌کند. استدلال می‌کند که مطالعات قرآنی هم درون پارادایم کار می‌کند و پیش‌فرض‌ها را باید بررسی کرد. مثال اصلی‌اش این پیش‌فرض است که قرآن وحی نیست و مؤمن نمی‌تواند وارد مطالعات تاریخی شود، و استدلال فرد دانر را بررسی می‌کند. در پایان به ذوق ادبی و ادعاهای سخنرانی امیر معزی می‌پردازد.

انگیزه‌ها

او می‌گوید به جای مقدمه دربارهٔ تاریخچهٔ مطالعات قرآنی، کوتاه می‌گوید موضوع چیست و انگیزه‌های شخصی‌اش چیست و بعد به یکی دو مثال مشخص می‌رسد تا بیشتر از هر چیز این انگیزه را ایجاد کند که چنین موضوعی لازم است مطالعه شود. در جلسات پیش پراکنده از مطالعات قرآنی غرب و دست‌کم دو پارادایم آن گفته و همیشه در ذهنش بوده که دربارهٔ کل این دیسیپلین و پیش‌فرض‌هایش تأمل لازم است.

یک نکته را انگیزهٔ واقعی نمی‌داند: پروژهٔ Corpus Coranicum در آلمان که قرار بود در ۲۰۲۵ کارهای زیادی بکند، از جمله، با احتمال خطا، نخستین نسخهٔ علمی تصحیح‌شدهٔ قرآن. قرآن موجود در زمان عثمان استاندارد شده، ولی برای مطالعهٔ علمی ملاک نسخه‌های قدیمی است؛ حدسش این است که چنین کاری شاید برای مسلمانان مطبوع نباشد و کمی جنجال‌برانگیز شود.

انگیزه‌های اصلی دو چیز است. یکی مقالهٔ فرد دانر با عنوان «The historian, the believer and the Quran» که می‌خواهد نشان دهد مؤمن نمی‌تواند دربارهٔ قرآن کار تاریخی کند، همان‌طور که مؤمن به مسیحیت نمی‌تواند وارد مطالعات تاریخی انجیل شود؛ با اینکه به دانر احترام می‌گذارد، از استدلالش سرخورده شد. دیگری سخنرانی فارسی امیر معزی که آن را دوباره شنید و یادداشت‌هایش زیاد شد.

پارادایم و فلسفهٔ مطالعات قرآنی

به گفتهٔ او مطالعات قرآنی هم مثل دیسیپلین‌های علمی دیگر درون پارادایمی کار می‌کند: پیش‌فرض‌ها، متدها و توافق بر اینکه فکت چیست و پرسش‌های اصلی کدام‌اند؛ و کسانی که کار می‌کنند معمولاً به آن خودآگاه نیستند. او مقاله‌ای با عنوان «فلسفهٔ مطالعات قرآنی» پیدا نکرد و این را شگفت‌انگیز می‌داند، چون اکنون دو پارادایم رقیب هست و شاخه‌های ادبی‌بلاغی و تاریخی‌انتقادی دو جامعهٔ جدا از هم‌اند.

انگیزهٔ روشنش این است که می‌گوید عقیدهٔ عمومی که آدم مؤمن نمی‌تواند مطالعات تاریخی‌انتقادی بکند اشتباه است، و استدلال‌های دانر اشکال دارد. ایده‌آل این است که ببینیم به پارادایم مشترکی می‌رسیم یا نه؛ اکنون به نظر می‌رسد کسانی که ایمان دارند نمی‌توانند در پارادایم‌های موجود چندان کار کنند.

او تبصره می‌کند که بررسی پیش‌فرض‌ها فقط به مطالعات غرب خدشه وارد نمی‌کند، به مطالعات مسلمانان هم وارد می‌کند. مثلاً مسلمانان راحت پذیرفته‌اند که قرآن تحریف نشده، با استدلال‌های الهیاتی مثل «انا انزلنا الذکر و انا له لحافظون»؛ او می‌گوید این را از درون خود همین متن نمی‌شود درآورد. مسئلهٔ تحریف مسئله‌ای تاریخی است و اگر مؤمن باشید باید از کورپوس کورانیوم متشکر باشید.

فرض «وحی وجود ندارد»

پیش‌فرضی را که در مطالعات قرآنی غرب قوی است بامزه می‌داند: نمی‌پذیرند قرآن ممکن است وحی باشد و آن را متنی تاریخی و انسانی می‌خوانند. استدلالشان به گفتهٔ او این است که مطالعهٔ علمی فرض متدولوژیک فیزیکالیسم دارد، یعنی به هیچ علتی جز آنچه در طبیعت هست ارجاع نمی‌دهد، و دانر با اشاره به کتاب «The historian and the believer» همین را دربارهٔ قرآن می‌گوید.

او ایراد می‌گیرد: در آزمایش فرض می‌کنیم عوامل بیرون از محیط اثر ندارند، ولی اگر شاخه‌ای علمی دربارهٔ همین باشد که دیواره‌ها چقدر در برابر عوامل بیرونی مقاوم‌اند، دیگر نمی‌شود با همان فرض وارد شد. همین‌طور وقتی کل جهان را مطالعه می‌کنید حق دارید تأثیر ماورای طبیعت را در نظر نگیرید، ولی دربارهٔ پدیدهٔ وحی، که جای ادعای دخالت ماورای طبیعت است، نمی‌شود از اول فرض کرد وحی نیست. این فرض متدولوژیکال است نه آنتولوژیکال: نمی‌گوید به خدا اعتقاد نداشته باش، می‌گوید در مقاله ننویس که فرشته‌ها این کار را کردند.

دگم در دو طرف

به گفتهٔ او می‌شود فرض متدولوژیکال را به کار برد تا ببینیم به کجا می‌رسد، ولی باید برای کسانی که فرض دیگر را به کار می‌برند هم حق حیات قائل شد. هیستورینی که فکر می‌کند دوگما ندارد، دوگمای دیگری دارد. داوکینز می‌گوید اگر فسیل خرگوشی در لایه‌های کامبرین پیدا شود نظریهٔ تکامل را کنار می‌گذارد، ولی به نظر او دربارهٔ وحی چنین چیزی نزد آقای دانر وجود ندارد: دوگما یعنی همین.

او مثال موجودات فضایی را می‌آورد: هیستورین حق ندارد هر چه را در تاریخ دید کار فضایی‌ها بداند و فرض متدولوژیک معقول این است که از آن صرف‌نظر کند؛ ولی اگر رشته‌ای برای بررسی دخالت موجودات فضایی ایجاد شود و فرضش از اول این باشد که دخالت نکرده‌اند، تصمیم از قبل گرفته شده و این دگم است.

نتیجه‌اش این است که گفتن اینکه بیلیور نمی‌تواند مطالعات تاریخی قرآنی بکند غلط است، چون هر دو دگم هستند و هر دو باید قبول کنند که ممکن است فکت‌هایی پیدا شود. به نظر او دگم کسانی که در مطالعات قرآنی کار می‌کنند از دگم بیلیورها قوی‌تر است. اشکالی ندارد کسی در این پارادایم کار کند؛ اشکال تحریم طرف مقابل است.

یکی از حاضران می‌گوید شاید فرض دیگری تصریح‌نشده اضافه شده که در ساینس فقط تبیین‌های ماتریالیستی قابل قبول‌اند. او می‌گوید همین را گفت: در فیزیک و شیمی تا حدی قابل قبول است، ولی در مطالعهٔ وحی نه؛ باید احتمالی، ولو ضعیف، برای تأثیر ماورای طبیعی بگذارید.

استدلال دانر

او می‌گوید دانر همان حرف را زیرکانه می‌زند، که منظورش عدم صداقت نیست؛ حس شخصی‌اش این است که دانر آدم ساده‌ای است. دانر می‌گوید دیسیپلین تاریخ خودش یک «faith system» است و چند فِیت برمی‌شمرد: ایمان به قدرت عقل و متد؛ اینکه انسان امروز با انسان چند هزار سال پیش یکی است؛ و اینکه لاز آف نیچر تغییر نکرده، پس اگر اکنون وحی نمی‌شود آن موقع هم نشده.

به نظر او فرض سوم همان مثال موجودات فضایی است و پیش‌فرضی کاملاً متریال: معجزه را شکسته شدن قوانین طبیعت می‌گیرد، که جهان‌بینی علمی پنهانی است که خودشان نمی‌دانند در ذهنشان هست.

دانر، شبیه گلد، دربارهٔ شکافتن دریا برای بنی‌اسرائیل می‌گوید تاریخ‌دان ممکن است شواهد عبور عده‌ای را پیدا کند ولی نمی‌تواند قضاوت کند که امری ماورایی رخ داده، و برعکس هم نمی‌تواند بگوید دخالت نکرده. به نظر او این مصالحه‌آمیز است، اما دانر می‌خواهد نتیجه بگیرد که با دیدگاه دینی نمی‌شود وارد مطالعات تاریخی شد، در حالی که با همین استدلال نان‌بیلیور هم نباید وارد شود.

ذوق ادبی و پیش‌فرض‌ها

او می‌گوید تخصصی‌شدن بیش از اندازه سبب شده هر شاخه آدم‌هایی با استعداد خاص جذب کند؛ در مطالعات تاریخی آدم‌های ریزبین و باحوصله، مثل محسن گودرزی که لایهٔ زیرین چیزی را که پاک کرده‌اند می‌خواند. از کسانی که می‌شناسد و آثارشان را خوانده می‌گوید یک نفرشان هم ذوق ادبی ندارد و دربارهٔ متنی ادبی مطالعه می‌کنند بی‌آنکه حسش را داشته باشند.

مثالش حافظ است: کسی که شعر نمی‌فهمد برای «در خرابات مغان نور خدا می‌بینم» بگردد که خرابات در اطراف شیراز کجا بوده. اولین کار این است که حافظ را بفهمی؛ شرط اول برای مطالعات قرآنی هم فهمیدن است، و اینکه این کتاب دارد توحید را آموزش می‌دهد، وگرنه تمام حرف‌ها مثل خرابات مغان است.

او به یاد می‌آورد، و می‌گوید شاید اشتباه کند، که امیر معزی گفته مخاطبان قرآن بایبل را می‌شناختند، چون قرآن در نقل داستان‌ها خیلی چیزها را نمی‌گوید؛ مثلاً یوسف یک‌دفعه می‌گوید آن برادر کوچک را بیاورید. به نظر او این ایجاز سبکی ادبی است و از چنین مثالی نتیجه‌ای بزرگ می‌گیرند؛ بعد می‌بینند در مکه چنین آشنایی نبوده و می‌گویند قرآن شاید در شام یا اردن پدید آمده. او می‌پرسد این پیش‌فرض‌ها از کجا آمده است.

جمع‌بندی و پرسش‌ها

او تأکید می‌کند اشکالی ندارد کسی با پیش‌فرضی کار کند؛ اشکال از نظر او در نفی سایر پارادایم‌ها، مثل پارادایم‌های مؤمنانه، است. یکی از نشانه‌های غلط بودن یک پارادایم این است که مدام برای فکت‌ها تئوری موردی بدهید و رد شود؛ جایی باید فکر کنید که شاید پیش‌فرضی را باید عوض کرد، که لزوماً به معنای وحی بودن نیست. این جلسه به گفتهٔ او جلسهٔ تحریک افکار عمومی است.

دو قرن پیش به گفتهٔ او همهٔ کسانی که قرآن را مطالعه می‌کردند مسیحی یا یهودی بودند و می‌خواستند قرآن را بکوبند، و حس بدیهی این بود که داستان بایبل اصل است. می‌گوید اکنون نباید چنین حسی باشد، ولی احساسش این است که همچنان هست؛ مثلاً وقتی چیزی از یوسف در بایبل هست و در قرآن نیست، انگار جای خالی است، و فکر نمی‌کنند شاید در قرآن چیزی اضافه شده. می‌گوید نمی‌خواهد بگوید همه این فرض را دارند، ولی فکر می‌کند نگاه غالب همین است.

یکی از حاضران به نقل از معزی می‌گوید قرآن متنی پراکنده است که در عصرهای مختلف گرد آمده، چون خود مسلمانان هم نفهمیدند چه می‌گوید. او در پاسخ می‌پرسد با چه انگیزه‌ای کتابی نوشته شده که هیچ‌کس نمی‌فهمد؛ می‌گوید اگر پیامبر شاعری عظیم‌الشأن باشد و اصلاً وحی در کار نباشد اشکالی ندارد وارثانش حرفش را نفهمند، ولی اگر متن برای ساختن جامعه یا امپراتوری ساخته شده باید روشن باشد. به نظر او توپ در زمین آن‌هاست و مشکل بیشتر سمت کسانی است که بازهٔ زمانی طولانی در نظر می‌گیرند.

→ متنِ کاملِ این جلسه