او میگوید به نظر میرسد در مبانی مطالعات قرآنی نقطهضعفهایی وجود دارد و نخست استدلال آقای Fred Donner را ضعیف میخواند. بعد توضیح میدهد پارادایم چیست و با چند مثال، آخرالزمانی بودن قرآن، آپوکریفا و کرونولوژی، نشان میدهد پیشفرضها در استدلالها دخالت میکنند. در پایان از کار مشترک و از زحمت غربیها میگوید.
استدلال دانر و خودآگاهی به پارادایم
او میگوید به نظرش استدلال آقای Fred Donner استدلالی خیلی ضعیف است: اینکه شیوهٔ مطالعه را وابسته کنیم به کنار گذاشتن دخالت ماورای طبیعت و هر کس چنین باوری دارد بایاس داشته باشد. به گفتهٔ او در فیزیک میشود این باور را کنار گذاشت، ولی در مطالعهٔ کتابهای مقدس رد میکند که چون در علوم پایه کنار میگذاریم اینجا هم باید کنار بگذاریم.
اگر کسی بگوید به وحی اعتقاد ندارد، هیچ اشکالی ندارد؛ اشکال آنجاست که بگوید همه باید چنین باوری نداشته باشند، چون اعتقاد خودش را تحمیل میکند و میخواهد بیطرف به نظر برسد. او لزوماً نتیجه نمیگیرد که هر دو پارادایم باید موازی در دانشگاه حضور داشته باشند، و میگوید شاید بشود پارادایمهای مشترکی ساخت.
نکتهٔ مهمتر به نظرش این است که هر کس باید پارادایم خودش را بشناسد و نسبت به آن خودآگاه باشد. هیچ اشکالی ندارد در یک پارادایم کار کنید، به شرط اینکه بدانید پیشفرضهایی دارد؛ و میخواهد با مثال نشان دهد نگاه به متن مقدس به عنوان متنی که انسان به وجود آورده حتی در مشاهدات دخالت میکند.
ماورای طبیعت را در پرانتز گذاشتن
او استدلال دانر را چنین نقل میکند: مطالعات تاریخیانتقادی معنایش این نیست که وحی وجود دارد یا ندارد؛ مثلاً دربارهٔ رد شدن بنیاسرائیل از دریا میگوییم کسانی از آنجا رد شدهاند و اینکه خدا کرده یا خودشان، مثل فیزیکدانی که میگوید «من نمیدانم»، مسکوت میگذاریم.
او این را شبیه برخورد مرحوم Gold، زیستشناس معروف، میداند که نظریهای دارد دربارهٔ اینکه علم و دین تعارض ندارند چون اصلاً همپوشانی ندارند، و میگوید در مطالعات دینی اینگونه نیست: از لحظهٔ اول با این پیشفرض شروع میکنید که این کتاب را انسان به وجود آورده و حتی فکتها و مشاهدات را با آن میسنجید. نه آن استدلالها کار میکند نه این شیوهٔ نگاه که گویا میتوانیم ماورای طبیعت را در پرانتز بگذاریم.
پارادایم چیست: داروین و مارکسیسم
به گفتهٔ او پارادایم چارچوبهای ذهنیای است که کسانی که در یک زمینه کار میکنند را قادر به تشریک مساعی میکند: توافق بر اینکه چه چیزی فکت است، چه شواهدی کافی است، چه چیزهایی پیشفرض است و پرسشهای اصلی کداماند. در تغییر پارادایم، مثلاً از فیزیک ارسطویی به نیوتونی، همهچیز تغییر میکند، حتی سؤالها و فکتها.
مثالش «وارونگی داروین» است: وقتی پارادایم هنوز شکل نگرفته موفقیت تئوریها کمک میکند پارادایم تثبیت شود، ولی از جایی به بعد چون پارادایم تثبیت شده تئوری سازگار با آن موفق فرض میشود. به گفتهٔ او نظریهٔ داروین تقریباً خالی از شواهد کافی بود و اینکه جا افتاد نتیجهٔ این بود که تنها تئوری زیستشناسی سازگار با پارادایم تثبیتشده بود، پارادایمی که میخواست غایت را کنار بگذارد.
پارادایم به شما میگوید کدام فکت مهم است. فکتی که از ارسطو تا داروین بدیهی بود، اینکه انسان تافتهٔ جدابافتهای است، حالا نظریه میگوید کنار بگذارید و میگوید این جزو فکتهای اصلی نیست؛ پارادایم وزندهی فکتها را تغییر میدهد.
مثال دیگرش پارادایم مارکسیستی است که زیربنای همهچیز را اقتصاد میداند و به شما انسانشناسی و جامعهشناسی میدهد؛ مثلاً در کتابی از یک اسلامشناس روس، «اسلام در ایران»، پیدایش اسلام با همان چارچوب توضیح داده میشود. هدفش شناسایی این است که در مطالعات قرآنی چه پارادایمها وجود دارد، نه اثبات پارادایم خودش.
مثال اول: آیا قرآن آخرالزمانی است
او میگوید تجربهٔ شخصیاش این است که در نوجوانی چندین بار قرآن را خواند و هیچوقت احساس نکرد آیات قیامت میگویند فردا اتفاقی میافتد؛ موعودی هم در قرآن نیست که قرار باشد ظهور کند، چون قرآن میگوید مسیح ظهور کرد و حرفی از ظهور دوباره نمیزند.
فقط دو سه آیه میگوید نزدیک است، مثل «اقترب للناس حسابهم»، و او میگوید واژهٔ «ساعه» دستکم گاهی به مرگ اشاره دارد: حساب مردم نزدیک است چون چند سال دیگر زندهایم و بعدش باید حساب پس بدهیم. نکتهٔ دوم اینکه اگر جهان چند میلیارد سال عمر داشته باشد و از آن اتفاق کیهانی بیش از چند هزار سال نمانده باشد، به این معنا هم قیامت نزدیک است.
به گفتهٔ او وجود مفهوم آخرالزمان و قیامت یک چیز است و جنبش آخرالزمانی چیز دیگر؛ عنصر اصلی جنبش این است که اتفاقها خیلی نزدیک است و باید همین الان آماده شد، و این فضا در قرآن نیست. در احادیث هم به این شکل خیلی نیست، جز در احادیث شیعه، و فکر میکند این مضمون در احادیث از قرآن پررنگتر است.
اما در مطالعات قرآنی مدرن جریانی قوی قرآن و اسلام را جنبش آپوکالیپتیک میبیند، و او میگوید این نتیجهٔ همین پارادایم است: دورهٔ باستان متأخر در این منطقه آپوکالیپتیک بود و این دین در بطن مسیحیت و یهودیت شکل گرفت، پس از پارادایم به یک «باید» میرسید: «این باید آپوکالیپتیک باشد». او میگوید اعتقاد به آخرتی که یک میلیون سال دیگر میآید فضای آپوکالیپتیک ایجاد نمیکند.
هاجریست و جنبش آخرالزمانی
او میگوید این نگاه ریشههایی داشته ولی در جریانهای جدید شدت گرفته و آن را از کتاب «هاجریست» میداند که در دههٔ هفتاد آغاز یا اوج این جریان تجدیدنظرطلب بود. حرف تجدیدنظرطلبها این است که داستان سنتی پیدایش اسلام را باید کنار گذاشت چون دویست سال بعد نوشته شده؛ به قول ونزبرو «تاریخ نجات» است. به جایش سراغ منابع غیرمسلمان میروند و او میگوید برایش در اولین برخورد باورپذیر نبود ولی کمکم باور کرد که تقریباً در اکثر آنها مسلمانان جنبشی آخرالزمانی خوانده شدهاند.
او میگوید این اصلاً استدلال نیست، چون اینکه منابع غیرمسلمان تفسیرشان آپوکالیپتیک بوده ربطی به این ندارد که خود این دین آپوکالیپتیک باشد. مشکل دیگر این است که جنبش آخرالزمانی باید مسیحی داشته باشد، در حالی که مسلمانان به ظهور مجدد مسیح اعتقاد نداشتهاند. به نظر او این نظریهای بدون شاهد است و در همان جریانی که اسناد حدیث را کنار میگذارند، جاهایی به همان اسناد چنگ میزنند.
مثال دوم: آپوکریفا و جای قرآن
او میگوید در نگاه سنتی تفاوت داستانهای قرآن با تورات و انجیل را به این نسبت میدادند که پیامبر با عدهای مسیحی و یهودی حشرونشری داشته و چیزهایی شنیده، ولی بعد دیدند بیش از ۱۰۰ مورد جزئیات در کتابهای آپوکریفا هست. مشکل این است که چگونه کسی در صحرای عربستان به همهٔ این آپوکریفاها دسترسی داشته.
یک راهحل این است که محیط پر از فرقههای دینی بوده؛ ولی خانم کرون، به گفتهٔ او، میکوشد نشان دهد مکه حتی از آنچه مسلمانان میگویند متروکتر بوده، چون روی نقشههای یونانی و رومی نیست، پس میگوید قرآن باید در شام یا اردن به وجود آمده باشد. او میگوید برای کسی که به وحی اعتقاد دارد این پرسش وجود ندارد، و اینکه پارادایم جغرافیا و تاریخ را عوض کند نتیجهٔ همان پارادایم است.
ترتیب نزول و واژگان سریانی
دربارهٔ ترتیب نزول، نولدکه در کتاب «تاریخ قرآن» جهد عظیمی کرده تا ترتیب سورهها را بگوید. او میگوید اگر به منشأ الهی اعتقاد داشته باشید ترتیب نزول کمرنگ است، جز مسئلهٔ ناسخ و منسوخ؛ ولی اگر تاریخی نگاه کنید خیلی اهمیت دارد، و اینکه ذهنتان سراغ چه برود بستگی به نگاهتان به کتاب دارد.
از کشفیات سالهای اخیر این است که خیلی از واژههای قرآن ریشهٔ سریانی دارند، و ظاهراً خود کلمهٔ «قرآن» یکی از آنهاست. او میگوید در این پارادایم مفروضاتی دربارهٔ انسان و زبان هم هست: عرفی این است که اگر واژهای مشابه اینجا باشد وام گرفته شده، ولی کسی که یونگی فکر میکند ممکن است اشتراک اساطیر را نتیجهٔ ناخودآگاه جمعی بداند.
او میگوید پارادایم همیشه اینگونه است: داستان مشترک را میبینید و فرض میکنید در کامیونیتی یهودیمسیحی به وجود آمده، بعد واژهٔ سریانی تأیید بیشتر میشود، در حالی که ۳۰ پارادایم موازی هم میشود چید که این شواهد را به نحو دیگری توجیه کنند. حتی اگر خمرهای در مکه پیدا شود که قرآنی مربوط به زمان پیامبر دارد، فکر نکنید کسی شک کند که شاید کل پارادایم ایرادی دارد.
در پاسخ به یکی از حاضران میگوید اینکه چون «قرآن» مشابهی در سریانی دارد معنایش را از آنجا بگیریم اشتباه است. اول باید استعمال واژه را در خود کتاب دید، مثل دیوان حافظ، بعد در زبان زمان، بعد ریشه؛ و برای واژههای کمکاربرد ممکن است از سریانی هم کمک گرفت. او همچنین فکر میکند این زبانها، سریانی و عربی و آرامی و عبری، آنقدر به هم نزدیکاند که گفتن اینکه این واژه سریانی است و آن عربی از نظر زبانشناسی کمی مشکل فنی دارد.
کار مشترک و هدف بحث
او میگوید کل مطالعات به وسیلهٔ پارادایم هدایت میشود و نمیشود آن را در پرانتز گذاشت. با این حال جاهایی که فیزیکالتر است، مثلاً رادیوکربن نسخههای خطی یا خواندن لایهٔ زیرین قرآن صنعا که صادقی و گودرزی در استنفورد کردند، مشترک است؛ ولی به محض ورود به مفاهیم و تفسیر پرسشها زمین تا آسمان فرق میکند.
به گفتهٔ او فایدهٔ بحثهای فلسفی دربارهٔ یک دیسیپلین این است که آدم بداند بر اساس چه دیدگاههایی کار میکند؛ بدترین نوع کار علمی این است که فکر کنید پارادایم دیگری نباید وجود داشته باشد. پارادایمی مشترک که همه از آن راضی باشند به نظرش ممکن نیست، چون اختلافها خیلی عمیقتر است.
او میگوید نسبت به زحمت غربیها در مطالعات قرآنی ناشکر نباشید: تصحیحهای خوب روی متون کلاسیک از آنهاست و نسخهها را پیدا کرده و نگه داشتهاند، و دربارهٔ نولدکه میپرسد در ۱۴۰۰ سال کسی از مسلمانان چنین کتابی دربارهٔ تاریخ قرآن نوشته بود؟ میگوید از آنها قدردانی میکنیم، ولی انتقاد از مبانی مطالعات را هم ادامه میدهیم.
یکی از حاضران میگوید در فلسفهٔ اسلامی هم مستشرقان پیشحکمهایی داشتند. او جواب میدهد در اینجور جاها انتقاد وارد است، ولی خدماتی هم انجام میدهند: کتابها را برای ما کشف کردند، تصحیح کردند و چاپ کردند، هرچند خوب نمیفهمند.
→ متنِ کاملِ این جلسه