او به جای مقدمهٔ معمول میگوید چرا این سخنرانیها را میکند. استدلال میکند که مطالعات قرآنی هم درون پارادایم کار میکند و پیشفرضها را باید بررسی کرد. مثال اصلیاش این پیشفرض است که قرآن وحی نیست و مؤمن نمیتواند وارد مطالعات تاریخی شود، و استدلال فرد دانر را بررسی میکند. در پایان به ذوق ادبی و ادعاهای سخنرانی امیر معزی میپردازد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
اگر بخواهید در زمینهٔ فلسفهٔ علوم قرآن مطلبی بنویسید، روال معمول شاید این باشد که مقدمهای بنویسید دربارهٔ اینکه مطالعات قرآنی چیست، چگونه شکل گرفته، چه تاریخچهای دارد و اکنون در مطالعات قرآنی معاصر چه گرایشهایی (ترندهایی) وجود دارد، و سپس برسید به اینکه فلسفهٔ مطالعات قرآنی قرار است چه چیزی را مطالعه کند. من برخلاف این روال، بدون اینکه بخواهم زیاد مقدمهچینی کنم، کمی میگویم که موضوع چیست، چرا این سخنرانیها را میکنم و انگیزههای شخصیام از این کار در این مقطع زمانی چیست؛ و تصمیمم برای این جلسه این است که کمی سریعتر وارد یکی دو مثال مشخص شوم تا بیش از هر چیز این انگیزه را در شما ایجاد کنم که چنین موضوعی لازم است مطالعه شود.
چه شد که اکنون این سخنرانی را میکنم؟ نخست اینکه در جلسات مختلف، خیلی پراکنده، به موضوع مطالعات قرآنی در غرب اشاره کردهام؛ بهویژه در همین دو جلسهٔ اخیر که دربارهٔ اسباب نزول بود، بهاختصار دربارهٔ دستکم دو پارادایم موجود در مطالعات قرآنی غرب و تفاوتشان با پارادایم مطالعات علوم قرآنیای که مسلمانان داشتند صحبت کردم. یا دربارهٔ خودِ پارادایم جدیدِ تجدیدنظرطلبها دستکم چندین بار به مناسبتهایی اشاره کردهام. اینها بحثهایی پراکندهاند که جا دارد جمع شوند. همیشه در ذهنم بوده است که بالاخره روزی دربارهٔ کل این دیسیپلین، یعنی مطالعات قرآنی غرب و پارادایمهای موجودش و پیشفرضهایی که دارند، تأملاتی لازم است. در این جلسه میکوشم نشان دهم که این تأملات لازم است، و بنابراین از این نظر طبیعی است که به این بحث بپردازم. مدتهاست یادداشتهایی دارم و چیزهایی آماده کردهام تا روزی بگویم، و اکنون فکر میکنم موقعیت خوبی برای مطرح کردن این بحث است.
نکتهٔ دیگری هم هست که نمیخواهم بگویم واقعاً انگیزهٔ این سخنرانی است: اکنون سال ۲۰۲۵ است و از حدود ۲۰ سال پیش اعلام شده بود که ۲۰۲۵ سالی است که پروژهٔ بسیار عظیمی که در آلمان در حال انجام است، یعنی Corpus Coranicum، قرار است در آن کارهای زیادی انجام دهد؛ البته تا حالا هم کارهای زیادی کردهاند و اینطور نیست که همه را جمع کرده باشند و بخواهند در ۲۰۲۵ آپلود کنند. اگر نمیدانید، بدانید که آلمانیها در مطالعات قرآنی تقریباً همیشه پیشگام بودهاند. البته اکنون دانشگاههای انگلیس و آمریکا هم واقعاً خیلی کار میکنند، ولی آن سبک خاص مطالعات قرآنی آلمانی هنوز پابرجاست. نمیخواهم وارد جزئیات شوم، ولی سبک خیلی خوبی برای خودشان دارند و حتی تا اندازهای این حس هست که کسانی که در آمریکا و انگلیس مطالعات قرآنی کار میکنند به آن حسادت دارند؛ سبکی بسیار محققانه و جالب. آدمهای خیلی بزرگی هم در مطالعات قرآنی آلمان بودهاند.
این پروژه را دانشگاه برلین با همکاری دانشگاهی دیگر، اگر اشتباه نکنم براندنبورگ، انجام میدهد. بخش مهمی از آن این است که همهٔ نسخههای قدیمی قرآن را که میدانیم مربوط به حدود چه قرنی هستند دیجیتال و آپلود کنند؛ خیلیهایشان را هم کردهاند و این کار را بهتدریج انجام میدهند. این را با درصدی احتمال خطا میگویم که وعده داده بودند برای ۲۰۲۵ نخستین نسخهٔ علمیِ تصحیحشدهٔ قرآن را منتشر کنند؛ یعنی همان کاری که مثلاً روی متن حافظ انجام میشود: متنها را بگیرند، اختلافشان را با یکدیگر ببینند و حاشیه بزنند. یعنی متنی قرآنی داشته باشید که با متدی علمی از نسخههای مختلف، نسخهای اصلی از آن درست کرده باشند، همراه با همهٔ ورژنهای دیگر: شامل اختلاف قرائات، شامل اینکه در نسخهای که در فلانجا پیدا شده این آیه نیست، یا اینکه دربارهٔ ترتیب سورهها ذکر شود که این سوره در فلان نسخه سورهٔ ششم نیست و مثلاً سورهٔ هشتم است. همهٔ اینها را جمع کنند و با استانداردهای علمی موجود نسخهای از قرآن بیرون بدهند.
قرآنی که در دست ماست، قرآنی است که در زمان عثمانی استاندارد شده است. قدمتش همین است: بالاخره قرآن را از روی قرائت مثلاً حفص بهاصطلاح تدوین کردند، با آن چاپش کردند و استانداردش کردند، و از آن به بعد همهٔ قرآنها دقیقاً همین است که در دست ماست. اما برای کسی که به حساب خودش دربارهٔ قرآن مطالعهٔ علمی میکند، اینکه در زمان عثمانی نسخهای از قرآن استاندارد شده، خیلی ملاک نیست. ملاک برایش این است که بر اساس نسخههای قدیمی، که عثمانیها هم آنها را ندیدهاند و احتمالاً به آنها دسترسی نداشتهاند و خیلیهایشان در همین دهههای اخیر پیدا شدهاند، تصمیم بگیرد که متن چیست. حدس من این است که احتمالاً چنین کارهایی برای مسلمانان خیلی مطبوع به نظر نمیرسد؛ شاید متن اصلیای که استخراج میکنند با این متن موجود تفاوتهایی داشته باشد، و این احتمال هست که کمی جنجالبرانگیز باشد. نمیدانم چگونه میخواهند این کار را بکنند.
باز با احتمال خطا، و این بار با احتمال خطای بیشتر، در ذهنم این است که قرار بود در ۲۰۲۰ یا ۲۰۲۵ کتاب چاپ کنند، نه اینکه در سایت خودشان نسخهای تولید کنند. واقعاً نمیدانم هنوز تصمیم دارند این کار را بکنند یا نه. پروژه، اگر اشتباه نکنم، در ۲۰۰۷ شروع شده و اکنون ۱۸ سال گذشته است. کارهای زیادی انجام دادهاند و کارشان فقط این نیست؛ اما این قسمت خیلی مهمی از پروژه است و همچنان امیدوارم همین امسال به وعدهشان وفا کنند و این کار را انجام دهند.
این بخشی از پروژه است و پروژه بخشهای دیگری هم دارد، یعنی جنبههای تفسیری و مطالعات تطبیقی میان مثلاً قرآن و بایبل. کاری که آقای امیر معزی و همکارشان آقای گیوم دی در کتاب «قرآن مورخین» انجام دادند، شاید قرار است در این پروژه خیلی گستردهتر انجام شود. آنها برای اولین بار تفسیری تاریخی نوشتند؛ یعنی از اول تا آخر قرآن را آیهبهآیه بررسی تاریخی کردند. اگر آیهای به چیزی در بایبل اشاره دارد، آن را آوردهاند؛ اگر داستانی مشابه در متنی آپوکریفایی پیدا شده، ذکر کردهاند. این دو جلد مفصلِ «قرآن مورخین» کار جالبی است که تا آن زمان انجام نشده بود. من اینطور به یاد دارم و واقعاً دارم خیلی از روی حافظه میگویم؛ فکر میکنم چنین ایدهای در این پروژهٔ کورپوس کورانیوم دانشگاه برلین هم بود.
به هر حال امسال سال خاصی برای مطالعات قرآنی است: اگر به وعدهشان عمل کنند و کار مشخصی بیرون بدهند، فکر میکنم این احتمال هست که جهشی در این مطالعات صورت بگیرد. اما انگیزهٔ من چیست؟ انگیزههای من خیلی ساده و تا حدودی شخصی است.
حدود دو ماه پیش از آقای Fred Donner، که در مطالعات قرآنی کار میکند و شخصاً خیلی برایش احترام قائلم، مقالهای دیدم با عنوان «The historian, the believer and the Quran» (تاریخدان، مؤمن و قرآن). هدفش تأیید این نظر بود که کسی که ایمان دارد نمیتواند در زمینهٔ قرآن کار تاریخی انجام دهد، همانطور که مؤمن به مسیحیت نمیتواند وارد مطالعات تاریخی Bible شود. استدلالش ساده است: وقتی مؤمن به انجیل هستید و روایتی را که در انجیل از زندگی مسیح آمده به دلیل ایمانتان بهعنوان واقعیت تاریخی پذیرفتهاید، دیگر چندان نمیتوانید مطالعهٔ تاریخیِ مبتنی بر فکت انجام دهید؛ چون در نهایت آن را بهعنوان روایتی تاریخی پذیرفتهاید و این پذیرفتن از راه مطالعهٔ تاریخی و با فکت به دست نیامده، بلکه جور دیگری به دست آمده است. به خاطر علاقهام به کارهای آقای Fred Donner، با شور و شوق زیاد مقاله را خواندم و از نحوهٔ استدلالش خیلی سرخورده شدم. همینطور افکاری در ذهنم شکل گرفت و چیزهایی یادداشت کردم که نتیجهاش این است که حالا دارم چنین سخنرانیای میکنم.
انگیزهٔ دوم، سخنرانی آقای امیر معزی است. ایشان هم از کسانیاند که در مطالعات قرآنی، در این ترند مطالعات تاریخیانتقادی، در فرانسه آدم سرشناسی هستند. چند سال پیش، شاید سه سال پیش، بنا به دعوت یکی از گروههای مطالعات قرآنی داخل ایران، فکر میکنم در جلسهای مجازی شرکت کردند. این پس از چاپ کتاب «قرآن مورخین» بود که واقعاً کتاب مهم و اساسیای است و آن هم، مثل همین پروژهٔ Corpus Coranicum، اتفاقی در مطالعات قرآنی بوده است. فکر میکنم در همان سخنرانی، اگر اشتباه نکنم، گفته میشود که ایشان در این سالهایی که در فرانسه کار مطالعات قرآنی میکردهاند، تا آن موقع هیچوقت سخنرانیای به زبان فارسی برای فارسیزبانها نکرده بودند و این برای اولین بار بود. سخنرانی همان موقع در کانالهای تلگرامی و سایتهای اصلیای که اینجور سخنرانیها را میگذارند پخش شد.
من همان موقع آن را گوش کردم؛ شاید هم، راستش، خیلی با دقت گوش نکردم. بعد، نمیدانم به چه مناسبتی، در زمانی بسیار نزدیک به خواندن همین مقالهٔ Fred Donner، دوباره پخش شد. احساسم این بود که این بار خیلی وسیعتر پخش شد و سخنرانی شنوندهٔ بیشتری داشت؛ چون هم کسی آن را در گروهی گذاشت و هم یکی از دوستانم که هیچ ربطی به مطالعات قرآنی ندارد برایم فرستاد و پرسید: این را شنیدهای یا نه؟ به او گفتم این قدیمی است و آن موقع شنیدهام. کنجکاو شدم و دوباره شنیدم، و حجم یادداشتهایم خیلی زیاد شد. چیزهایی که ایشان در این جلسه میگوید واقعاً برای من انگیزهٔ زیادی شد.
نکتهٔ اصلی چیست؟ اینکه مطالعات قرآنی نیز، مثل اکثر دیسیپلینهای علمیای که مطالعات دانشگاهی انجام میدهند، از شاخههایی مثل فیزیک و شیمی و زیستشناسی گرفته تا علوم اجتماعی و انسانی، درون یک پارادایم کار میکنند. یعنی در هر دیسیپلین علمی که بخواهند کاری انجام دهند، بالاخره پارادایمی شکل میگیرد: مجموعهای از پیشفرضها، متدهایی برای کار تحقیقاتی، و توافق بر سر اینکه کدام استدلال درست است و کدام غلط، فکت چیست و پرسشهای اصلی کداماند. غالباً هم کسانی که کار را انجام میدهند چندان خودآگاه نیستند که پیشفرضهایشان چیست و پارادایم چگونه به وجود آمده است. غالباً لازم است عدهای از بیرون، یا کسانی از خودشان، تصمیم بگیرند کمی فاصله بگیرند و از دورتر نگاه کنند، پیشفرضها را تشخیص دهند و دربارهٔ متد بحث کنند، تا بهتدریج چیزی با عنوان فلسفهٔ آن شاخهٔ علمی شکل بگیرد.
نکتهٔ این سخنرانیهای من این است: پس از این دو اتفاق، یعنی اینکه با فاصلهٔ کم آن مقاله را خواندم و این سخنرانی را دوباره گوش کردم، کلی چیز در ذهنم بود؛ اینکه اینها پیشفرضهایی دارند که انگار دستکم به آنها اشارهای هم نمیکنند. این برایم انگیزهای شد که بگردم ببینم آیا مقالهای با عنوان «فلسفهٔ مطالعات قرآنی» وجود دارد و چنین کاری شروع شده است. چیزی پیدا نکردم. به نظر من خیلی شگفتانگیز است که دربارهٔ موضوعی که بیش از ۱۰۰ سال سابقه دارد و پارادایم هم عوض کرده، چنین کاری نشده باشد؛ بهویژه آنکه وقتی پارادایمی ساکن است ممکن است خیلی مرئی نباشد، اما وقتی یکدفعه جهشی ایجاد میشود و پارادایم جدیدی به وجود میآید، طبیعی است که آدمها بیشتر فکر کنند که قبلاً چگونه فکر میکردیم و اکنون چگونه فکر میکنیم. اکنون در مطالعات قرآنی میان دو پارادایم رقابت وجود دارد.
اصلاً شاخههایی به وجود آمده که از یکدیگر جدا شدهاند. یعنی مطالعات قرآنی غیر از این مطالعات تاریخیانتقادی، گرایشهای دیگری هم دارد که مطالعات ادبی و ادبیبلاغی دربارهٔ قرآن انجام میدهند، بدون اینکه خودشان را چندان درگیر مسائل تاریخی کنند. اتفاقاً مسئول همین کورپوس کورانیوم در آلمان، خانم آنجلیکا نویورت، از معدود کسانی است که در هر دو شاخه خیلی معتبر است؛ بیشتر در جنبهٔ ادبیبلاغی کار کرده، ولی اطلاعات زیادی هم دارد و مقالاتی در زمینهٔ تاریخیانتقادی هم دارد. ولی این دو شاخه اکثراً جدا هستند؛ یعنی اکنون در مطالعات قرآنی دو کامیونیتی خیلی جدا از هم دارید که مقالههایشان اصلاً هیچ ربطی به هم ندارد؛ اینها یک جور کار میکنند و آنها جور دیگری، و پارادایمشان با هم مشترک نیست. خودِ آنها هم اکنون دستکم دو پارادایم مشخص دارند؛ «دستکم» میگویم، چون واقعاً نمیشود خیلی اینطور تفکیک کرد.
وقتی چنین اتفاقهایی میافتد، انتظار دارید کسانی بالاخره بنشینند و با صراحت بحث کنند که پیشفرضهای آنها چیست، پیشفرضهای ما چیست و پیشفرضهای مسلمانان چه بود. نه اینکه هیچ چیزی وجود نداشته باشد، ولی به نظر من خیلی کم است؛ یعنی خیلی جا دارد که دربارهٔ این نوع مطالعاتی که انجام میشود بحثهای فلسفی صورت بگیرد: بحثهایی که پیشفرضها و مشخصات پارادایم را روشن کند و نشان دهد پارادایمها از این نظر چه تفاوتی دارند که فکتها را چگونه تشخیص میدهند و پرسشهای مهم، یعنی اینکه دنبال چه باشند، را چگونه تعیین میکنند؛ و اینکه در هر پارادایمی خودبهخود چیزهایی تحمیل میشود: پرسشهای اساسی و فکتهای اساسی.
من در سخنرانیهایی که با عنوان «جدایی علم از دین» کردم، در یک جلسه این را توضیح دادم. دلیل اینکه بر آن تأکید کردم این است که در مباحث فلسفهٔ علم، که مفهوم پارادایم در آن مطرح است، کمتر بر این تأکید میشود که پارادایم به فکتها و به پرسشها وزن میدهد. فقط این نیست که متدهای ما را تعیین کند؛ مثل این است که بگوییم بیایید پیشفرضها را تعیین کنیم: اینکه دنبال چه هستیم و پرسش اصلی چیست، و حتی، بهویژه، آنچه به نظر من خیلی مهم است: اینکه فکتهای اصلی کداماند؟ کدام فکت وزن بیشتری دارد؟ چه چیزی را فکت حساب نکنیم؟ به هر حال پارادایم مجموعهٔ همهٔ ایدههایی است که پژوهش را پیش میبرند و باعث میشوند عدهای بتوانند پژوهش مشترک انجام دهند. مثل توافقهایی است که بر سر هر نکتهای که در پژوهش مهم است به نوعی صورت میگیرد، بدون اینکه چندان اعلام شود.
بنابراین، جدا از آن اتفاق خاص، یعنی خواندن مقاله و دوباره گوشکردن این سخنرانی که انگار افکاری را که قبلاً داشتم زنده کرد، نکتهٔ دیگر این است که نگاه کردم و دیدم تقریباً چیز دندانگیری وجود ندارد. واقعاً انتظار داشتم اگر کتابی با عنوان «Philosophy of Quranic Studies» وجود ندارد، مقالاتی با این عنوان یا عنوانهای شبیه آن وجود داشته باشد. من پیدا نکردم؛ اگر پیدا شود، خوب است و خیلی کمک میکند که این جلسات را راحتتر پیش ببریم.
اینها حرفهایی بود که میخواستم بهعنوان مقدمه بزنم. اصلاً نمیخواهم به آن شکل کلاسیک پیش بروم؛ فکر میکنم شکل خیلی کلاسیکش این بود که دربارهٔ اهمیت فلسفهٔ هر رشته صحبت کنم و تاریخچهٔ مطالعات قرآنی را بگویم. میخواهم کمی سریع وسط چند مثال بپرم تا نشانتان دهم که موضوع از لحاظ عملی واقعاً مهم است؛ یعنی شیوهٔ بحثکردن، پرسشها و نحوهٔ استدلالکردن، همهٔ اینها تحت تأثیر یک سری پیشفرض و انگار قرارداد قرار میگیرند. بهویژه میخواهم در این جلسه نکاتی را که آقای Fred Donner در آن مقاله گفته است بگویم و به قسمتهایی از سخنرانی آقای امیر معزی اشاره کنم. پس از این جلسهٔ مقدماتی، شاید کمی منظمتر و کلاسیکتر پیش بروم: تاریخچه را مرور کنم، گرایشها را روشن کنم که در هر مورد چه هست، و بکوشم بگویم پارادایم هر یک از این گرایشها چیست و اختلافشان بر سر چیست. نمیخواهم بحثی فلسفی به معنای کاملاً نظری بکنم؛ میخواهم بگویم من اینطور نگاه میکنم و سپس اینکه نتایجی که میگیرند کجاها با هم فرق دارد؛ آنچه در نظر دارم در این جلسات بحث کنیم، کمی عملیتر است.
پیش از آنکه این بحث مقدماتی دربارهٔ انگیزهها را تمام کنم، بگذارید صراحتاً بگویم که یک انگیزهٔ روشن من این است: این عقیدهٔ عمومی که آدم مؤمن نمیتواند مطالعات تاریخیانتقادی بکند اشتباه است؛ و مستقل از اینکه کسی مؤمن باشد یا نباشد، استدلالهایی که آقای Donner و دیگران میآورند اشکال دارد؛ و اینکه در مطالعات قرآنی بهطور کلی پارادایمی را که خود مسلمانان در آن بودند، بهعنوان پارادایم الهیاتی و مؤمنانه کنار میگذارند، اشتباه است. ایدهآل این است که ببینیم آیا میتوانیم به پارادایم مشترکی برسیم که همه بتوانند در آن کار کنند. اکنون به نظر میرسد کسانی که به قرآن اعتقاد ایمانی دارند واقعاً نمیتوانند در این پارادایمهای موجود چندان کار کنند، مگر اینکه به نوعی زیرآبی بروند تا معلوم نشود اعتقاد دارند، یا روی موضوعاتی کار کنند که برخورد چندانی با آن پارادایم ایمانی ندارد.
اکثر کسانی که کار علمی میکنند، از فیزیکدان و شیمیدان گرفته تا کسانی که در زمینهٔ مطالعات ادبی و قرآنی و تاریخی کار میکنند، میانهٔ چندان خوبی با فلسفهٔ شاخهٔ خودشان ندارند. فیزیکدانها غالباً، و اکثریت قریب به اتفاقشان، دربارهٔ فلسفهٔ فیزیک حسشان این است که اینها بحثهایی فلسفیاند که کار خودشان را میکنند. بسیاری از کسانی که در علم کار میکنند، اصلاً از زمان انتشار کتاب آقای Thomas Kuhn و پیدا شدن مفهوم پارادایم، و اینکه پارادایم پایهٔ چندان روشنی ندارد و گویی خیلی چیزها قرارداد میشود، یعنی چیزی را میپذیریم و بعد بر اساسش کار میکنیم، این حس را دارند که انگار بحثهای فلسفی مطالعاتشان را تضعیف میکند. هی مته به خشخاش میگذارند که این مفهوم را از کجا آوردی؟ دربارهٔ مفهومی که به نظرشان بدیهی میرسد میخواهند ۱۰۰۰ صفحه بنویسند. طرف هم حوصله ندارد اینها را بخواند و بعد فکر میکند انگار چیزی هست که بلد نیست. غالباً هم حسشان این است که اینها به درد ما نمیخورد؛ ما در مطالعات علمی واقعیمان کار تجربی انجام میدهیم؛ مثلاً فیزیکدان مدل ریاضی میسازد و اکسپریمنت میکند.
میخواهم بگویم علیرغم این مقاومتی که آدم خیلی وقتها میبیند، تقریباً همهٔ این شاخههای «فلسفهٔ فلان علم» در علمهای مورد نظرشان تأثیر گذاشتهاند، از فیزیک گرفته تا زیستشناسی. مثلاً بحثهای فلسفهٔ زیستشناسی واقعاً مهماند؛ یک بحث مهم فلسفهٔ زیستشناسی، به اصطلاح، دربارهٔ «سطح انتخاب» است: اینکه انتخاب طبیعی در چه لِولی انجام میشود؟ در فرد یا در جمع؟ یا در سطحی درون ارگانیسم؟ اینها بحثهای جدیای هستند؛ یعنی زیستشناسی که در همان پارادایم موجود کار میکند نمیتواند بعضی از اینها را نخواند. مثال خیلی روشنی بزنم، هرچند باز ممکن است کسانی که حرفهایاند انکار کنند: به نظر من مثال روشن، تأثیری است که بحثهای فلسفی بر روانشناسی گذاشت. رفتارگرایی زمانی پارادایم غالب روانشناسی بود، ولی خدشههایی که بهطور کلی در فلسفه به آن وارد شد و زیر سؤال بردنش، یا بحثهایی که در فلسفهٔ ذهن انجام شد، واقعاً تأثیر گذاشت که پارادایمشیفتی در روانشناسی صورت بگیرد. نمیخواهم بگویم از داخل خود روانشناسی هم فشارهایی وجود داشت؛ ولی اینکه ایدههایی از بیرون، ایدههایی کاملاً فلسفی، آمد و مؤثر بود، به نظرم غیرقابل انکار است.
بنابراین هدفم این است که بگویم نمیخواهم همینطور بحثی فلسفی و جنبی بکنم، پارادایمها را مشخص کنیم و احساس خوبی به ما دست بدهد که چیزهایی گفتهایم. فکر میکنم هرچه این بحثها عمیقتر صورت بگیرد، میتواند در نحوهٔ مطالعهٔ موجود در همین شاخهٔ مطالعات قرآنی تأثیر بگذارد. بهعنوان یک تبصره هم بگویم: اگر بخواهیم بحثهای دقیق فلسفی انجام دهیم و پیشفرضها را بررسی کنیم، اینطور نیست که فقط به شیوهٔ مطالعات قرآنی غرب خدشه وارد شود؛ به همان نسبت به مطالعات قرآنی مسلمانان هم خدشههایی وارد میشود. به نظر میآید مسلمانان در طول تاریخ چیزهایی را فرض گرفتهاند که فرض گرفتنش جنبهٔ چندان معقولی نداشته و شاید بیشتر احساسی بوده است.
بگذارید مثال خیلی روشنی بزنم که پیشتر هم مفصل دربارهاش صحبت کردهام. مسلمانان خیلی راحت پذیرفتهاند که قرآن تحریف نشده، خیلی خوب جمعآوری شده و همین که در دست ماست، با اندکی کم و زیاد، همانی است که بوده است. این را از کجا آوردهاند؟ خیلی وقتها میبینید که پشتش استدلالهای الهیاتی است؛ مثلاً اینکه خداوند اگر کتابش را فرستاده، نمیگذارد از بین برود. یا اینکه در قرآن نوشته است «انا انزلنا الذکر و انا له لحافظون» و وقتی خودش گفته است، دیگر تحریف ممکن نیست؛ حال آنکه همین آیه هم ممکن است اضافه شده باشد. یعنی میخواهید این را از درون خود همین متن دربیاورید.
میدانید یاد چه میافتم؟ یاد آیهٔ بسیار جالبی در سورهٔ یاسین که میگوید وقتی به اینها میگوییم انفاق کنید، میگویند چرا به کسی که خداوند به او طعام نداده، من طعام بدهم؟ طرف کاری را که باید بکند نمیکند و میخواهد آن را به خدا احاله کند که او برایش بکند. قرآن بهعنوان کتاب خدا نازل شده و در دست شماست؛ وظیفهٔ تو این است که آن را از تحریف مصون نگه داری. اینکه من شلختهبازی دربیاورم، دیر و کم بنویسمش، خوب نگهش ندارم و بعد کار را به خدا حواله کنم؟ خب، این جزو وظایف توست. این استدلال مثل آن است که مسیحیان بگویند اگر عقایدی که ما دربارهٔ خدا بودن مسیح داریم درست نبود، خداوند باید جلوی این عقاید را میگرفت. شما بهعنوان مسلمان دربارهٔ اعتقادات مسیحیان دربارهٔ حضرت مسیح بهراحتی میگویید این اصلاً اشتباه است؛ یعنی خداوند مسیح را فرستاد، بلافاصله محتوای پیام مسیح تحریف شد و کسی هم جلویش را نگرفت. عین همین دربارهٔ قرآن هم هست.
این را که بگویید، میگویند: آخر آنها ادیانی مقدماتی بودند؛ ما چون دین آخریم، نمیشود که قرآن هم تحریف شده باشد. این مثل همان حرفی است که بنیاسرائیل میزدند: ما اینجا نشستهایم، خدا خودش برود بجنگد؛ تو با خدایت برو بجنگ. مسئلهٔ تحریف و وثاقت متن قرآن یک مسئلهٔ تاریخی است، و کسانی که دربارهاش تحقیق میکنند غربیها هستند؛ مسلمانان نشستهاند و تماشا میکنند. اکنون مهمترین پروژهٔ متنشناسی قرآن همین کورپوس کورانیوم است که در حال انجام است و خیلی هم زحمت میکشند. شما اگر واقعاً آدمهای مؤمنی باشید، باید خیلی متشکر باشید که کسی دارد میکوشد بهترین متن را، از نظر شباهت به اینکه قرآن چه بود، دربیاورد.
بنابراین در خودِ پارادایم مسلمانان، که گاهی سادهاندیشانه و بهاصطلاح خیلی بسیط است و نتیجهٔ همان ایمان و حالت اعتماد و اطمینانی است که در کامیونیتیهای مؤمنان وجود دارد، به خیلی چیزها دقت نکردهاند و مثلاً اینکه این پیشفرضها میتواند غلط باشد را بررسی نکردهاند. میخواهم بگویم فلسفهٔ مطالعات قرآنی فقط نگاهی انتقادی به مطالعات قرآنی موجود در غرب نیست؛ هر جا که دربارهٔ قرآن مطالعه میکنید، باید کمی متوجه باشید که چه چیزی را فرض کردهاید، چگونه استدلال میکنید و الی آخر.
برگردیم سر همین بحث. پیشفرضی هست که به نظر من بامزه است و در مطالعات قرآنی غرب خیلی قوی و خیلی مصرانه وجود دارد: کسانی که این مطالعات را انجام میدهند نمیپذیرند که قرآن ممکن است وحی باشد؛ یعنی قرآن را بهعنوان کتابی تاریخی و انسانی مطالعه میکنند. نکته این است که نمیپذیرند در کنارشان، در همان دپارتمانی که خودشان مطالعه میکنند، شاید عدهای هم مطالعه کنند که احساسشان این باشد که وحی وجود دارد، یا دستکم احتمالش را بدهند و شک داشته باشند. میگویند پیشفرض ما به دلایلی این است که باید اینطور مطالعه کنیم، و این حرف را خیلی هم قاطعانه میزنند. مثلاً در مقالهای که آقای ریپین نوشته است، عین جملهاش یادم نیست، ولی تقریباً این حالت را دارد که بهعنوان چیزی خیلی بدیهی میگوید مطالعات دینی باید خالی از religious dogma باشد؛ نباید دگم مذهبی داشته باشیم و مثلاً فرض کنیم قرآن وحی است و بعد بیاییم مطالعه کنیم.
من میخواهم کمی دربارهٔ همین بحث کنم. یعنی چه که شاخهای با عنوان مطالعات قرآنی دارید که فرض واجبش این است که قرآن را بهعنوان متنی بشری مطالعه کنید، در حالی که بالاخره باید احتمالی را برای وحی بودنش باز بگذارید؟ ولی باز نمیگذارند. بگذارید بگویم استدلال چیست و چرا اشتباه است. اینکه آقای دانر در مقالهٔ خودش چگونه وارد مطلب شده است را کمی مفصلتر خواهم گفت؛ ولی اگر جاهای مختلف را نگاه کنید، استدلال کسانی که چنین چیزی را بحث کردهاند این است که ما داریم مطالعهٔ ساینتیفیک میکنیم. مطالعهٔ ساینس چه فرضی دارد؟ وقتی فیزیک کار میکنید، فرضتان چیست؟ یک فرض متدولوژیکال همهٔ شاخههای ساینس این است که به هیچ چیزی، به هیچ رابطهٔ علتومعلولی، جز آنچه در طبیعت هست ارجاع نمیدهید. به اصطلاح به آن فرضِ فیزیکالیسمِ متدولوژیکال میگویند؛ فیزیکالیسم به این معنا که جهان فیزیکی را خودبسنده فرض میکنید: در روابط علّیمعلولی، چیزی از خارج عالم فیزیک نمیآید که در عالم فیزیک دخالت کند. اگر آزمایشی که انجام میدهید به نتیجه نرسید، تقصیر را به گردن فرشتهها یا اجنه نمیگذارید؛ این یک آزمایش فیزیکی است و همهچیز در فیزیک باید چیزی قابل اندازهگیری و به اصطلاح آبجکتیو باشد.
استدلال این است: من دارم در دانشگاه مطالعات آکادمیک انجام میدهم و میخواهم ساینتیفیک باشم، در هر زمینهای که مطالعات تاریخی انجام دهم. عنوان مقالهٔ آقای فرد دانر «The historian, the believer and the Quran» است و خودش هم در مقالهاش میگوید احتمالاً کسانی که آشنا هستند میدانند که به اصطلاح تلمیح و اشارهای دارم به کتاب معروفی که سالها پیش کسی با عنوان «The historian and the believer» نوشته و موضوعش همین بوده است: اینکه مطالعهٔ تاریخی کلاً با نگاه مؤمنانه چندان جور درنمیآید. او این حرف را دربارهٔ مسیحیت زده است و ایشان در این مقالهاش میگوید همین حرف را دربارهٔ مطالعات قرآنی هم میشود زد. نکتهٔ اصلی این است که ساینس به شما حق نمیدهد، نه در فیزیک، نه در زیستشناسی و نه در مطالعات تاریخی، که بیایید حرفهایی از این دست بزنید که اینجا فرشتهها آمدند و این کار را کردند. مثل این است که بگویم میخواهم دیسیپلینی ذیل ساینس داشته باشم و ساینس متدولوژی کلیای دارد. بنابراین شرط مطالعهٔ علمی این است که از محدودهٔ علتومعلولهای طبیعی خارج نشوند، حرف از سوپرنچرال نزنند و حرف از این نزنند که کتاب قرآن حاصل این است که فرشتهای به اسم جبرئیل آمده و به پیامبر چیزهایی گفته است. اینها حرفهای علمی نیست و خارج از محدودهٔ علم است. تقریباً استدلال اصلی همین است.
بهزودی آنچه آقای فرد دانر گفته است را با جزئیات میگویم، اما پیش از آنکه وارد آن مقاله شوم، اینجا ایرادی خیلی واضح وجود دارد. بهعنوان مثال، فرض کنید که بهطور طبیعی در آزمایشهای فیزیکی یا شیمیایی، اکسپریمنتی را در محیطی بسته انجام میدهیم و تقریباً همیشه فرضمان این است که آزمایش را طوری انجام میدهیم که عواملی که اندازه نمیگیریم و خارج از این محیطاند، تأثیری بر آن ندارند. هر اتفاقی که بیرون میافتد، مثلاً وزش باد یا اشعهای الکترومغناطیسی در بیرون، من همیشه باید دربارهٔ محیط آزمایش خودم فرض کنم که همین پارامترهایی که داخل این محیط اندازه میگیرم، پارامترهای مؤثرند. اگر اینطور نباشد، نمیتوانم آزمایش را انجام دهم. فرض همهٔ آزمایشها این است که بالاخره یک سری عوامل خارجی وجود دارند که مؤثر نیستند. مثلاً فرض کنید آزمایشهایی را همیشه در چارچوبی با دیوارهای انجام میدهم که فرض میکنم با بیرون انتقال حرارت ندارد؛ بنابراین آزمایش در داخل آن به اصطلاح حالت استیبلی دارد و میتوانم از اینکه بیرون چه هست صرفنظر کنم.
حالا لحظهای فکر کنید که شاخهای علمی دربارهٔ همین به وجود آمده است که این دیوارهها چقدر مقاوماند در برابر اینکه عوامل خارجی بر آزمایش تأثیر بگذارند یا نگذارند. و فکر کنید کسی در این شاخهٔ علمی بگوید: ما چون میخواهیم ساینتیفیک باشیم، باید بگوییم تأثیر نمیگذارد. چرا؟ چون در همهٔ شاخههای علمی فرض بر این است که تأثیر نمیگذارد؛ نمیشود من بیایم بگویم اینجا تأثیر میگذارد. اما تو داری خودِ این پدیده را مطالعه میکنی! آنچه آنجا فرض شد، تقریبهایی بود برای وقتی که میخواهی دربارهٔ موضوع دیگری اکسپریمنت انجام دهی. اگر مسئله این است که چه دیوارهای در برابر چه نوع تأثیراتی مقاوم هست یا نیست، اینجا دیگر نمیتوانی استناد کنی که ما در همهٔ علوم فرض میکنیم تأثیرش قابل صرفنظر است و تأثیری ندارد، و بنابراین با این پیشفرض وارد مسئله شوی که تأثیر ندارد و بروی ثابت کنی که تأثیر ندارد. یعنی از اول بگویم بنا به مفروضات ساینس، که همیشه اینطور فرض میکنیم، در این مطالعهٔ خاص دربارهٔ خودِ این دیواره هم از اول همان فرض را دارم؛ بنابراین اصلاً مطالعه نمیکنم که ببینم تأثیر میگذارد یا نه، مطالعه میکنم که به شما بگویم تأثیر نمیگذارد. چرا؟ چون پیشفرض من این است که نباید تأثیر بگذارد.
وقتی کل جهان را مطالعه میکنی، یعنی ریگولاریتی طبیعت را مطالعه میکنی، حق داری فرض متدولوژیکال بگذاری که تأثیر ماورای طبیعت را در نظر نمیگیرم. حتی در زیستشناسی میخواهید فرض را بر این بگذارید که همهچیز را فیزیکال در نظر بگیرید. اما شما دارید دربارهٔ پدیدهٔ وحی بحث میکنید؛ یعنی همان جایی که میگویند ماورای طبیعت دخالت میکند، و میخواهی از اساس پیشفرض بگذاری که وحی نداریم و بگویی این را از ساینس گرفتهام. مشکل این است که این همان مورد خاصی است که عدهای، که آدمهای معقولی هم هستند، معتقدند ماورای طبیعت در آن در زندگی بشر دخالت کرده است. اینجا همان جایی است که موضوع وحی و نبوت است: جایی که خداوند در تاریخ ظاهر شده است. و شما میخواهی به این اعتبار که جاهای دیگر از این دخالت صرفنظر کردهای، با این پیشفرض وارد مطالعهٔ وحی شوی که وحی وجود ندارد.
آیا این نحوهٔ برخورد معقول است؟ آخر همهاش این حرف است که ما ابنای دلیل و ریزن هستیم؛ کجای این معقول است؟ این مسئله مدام در ذهن کسانی که کار ساینتیفیک میکنند قاطی میشود: آن فرض فیزیکالیستی متدولوژیکال است، آنتولوژیکال نیست. لازم نیست برای اینکه ساینس کار کنی، به خدا و ماوراء طبیعت و حتی دخالت ماوراء طبیعت در طبیعت اعتقاد نداشته باشی. این فرض آنتولوژیکال نیست که مثلاً بازپرسی کنم ببینم تو به خدا اعتقاد داری و اگر اعتقاد داری، نگذارم به آزمایشگاه بیایی. متدولوژیکال یعنی اعتقاد داری، داشته باش؛ در زیستشناسی یا هر جا که کار میکنی، در مقالهای که مینویسی ننویس که فرشتهها این را اینطور کردند. بگو نمیدانم چرا اینطور شد و چه عواملی دخالت کرد؛ نه اینکه بگویی این چیزی که اصلاً معلوم نیست چیست، قابل اندازهگیری نیست و پارامتری هم برایش نداریم، و هر دفعه آزمایشهایم را انجام میدهم چیزی میشود، معلوم است کار فرشتههاست؛ گاهی که خوب درمیآید فرشتهها هستند و گاهی که بد درمیآید اجنه و شیاطین. متدولوژیکال یعنی شما حق ندارید حرف از ماوراء طبیعت بزنید، نه اینکه باید به آن اعتقاد نداشته باشید.
به نظر من این دو قاطی شده است؛ احساسشان این است که مطالعهٔ ساینتیفیک یعنی اینکه اعتقاد داشته باشم ماوراء طبیعت در طبیعت دخالت نمیکند. چه کسی چنین حرفی زده است؟ همین الان اینهمه دانشمند هستند، از تاریخدان گرفته تا هر رشتهٔ دیگری، که اعتقاد دینی دارند و آدمهای معقولی هم هستند؛ در طول تاریخ هم اکثریت قاطع چنین اعتقاداتی داشتند و آدمهای معقولی هم بودند.
در مطالعهٔ یک مورد، آنجا که حرف از مذهب و دین و وحی است، نمیتوانید از آن فرض متدولوژیکال اینطور مستقیم و بیدردسر استفاده کنید. میتوانید بگویید این فرض متدولوژیکال را به کار میبرم تا ببینم به کجا میرسم و آیا میتوانم همهچیز را توجیه کنم یا نمیتوانم؛ و برای کسانی که فرض دیگر را به کار میبرند هم حق حیات قائل شوید. یعنی دو فرض وجود دارد: یکی اینکه قرآن، یا کلاً ادیان، حاصل دخالت ماوراء طبیعت بودند؛ و دیگری اینکه نه، چیزهایی طبیعی و بشریاند و دخالت ماوراء طبیعت نداریم. این یک دوگماست و آن هم دوگمای دیگری است. موضوع این است که هیستورینی که فکر میکند دوگما ندارد، دوگمای دیگری دارد؛ دارد بهطور دوگم فرض میکند که وحی وجود ندارد. نشانهٔ دوگم چیست؟ دوگما چیست؟ اینکه اگر از یک هیستورین، از کسی که مطالعات قرآنی انجام میدهد، بپرسی در مطالعات خودت چه ببینی، به چه فکتی برخورد کنی، نظرت دربارهٔ اینکه این وحی نیست یا هست برمیگردد؟ هیچ؛ مطلقاً هیچ، هر چیزی که دربارهٔ قرآن بگویید.
آقای داوکینز جایی میگوید: به من میگویند تو همانطور به نظریهٔ تکامل ایمان داری که آدمهای مذهبی ایمان دارند؛ میگویم نه، شواهدی هست که اگر پیدا شود، از نظریهٔ تکامل برمیگردم؛ مثلاً اگر فسیل خرگوشی در لایههای کامبرین پیدا شود، نظریهٔ تکامل را کنار میگذارم. البته فکتی که میگوید خیلی بدیهی است که پیدا نمیشود و نمیخواهد نظریه را کنار بگذارد، ولی موضوع این است که بالاخره چیزی میگوید. از آقای فرد دانر بپرس: آیا چیزی هست، اتفاقی در این مطالعات تاریخی یا چیزی در خود متن قرآن، که ببینی و دستکم شک کنی و حس کنی شاید واقعاً وحی بوده است؟ به نظر من اصلاً نه. دوگما در حقیقت یعنی همین. اصلاً حالت تابو دارد؛ حتی مقاومتی روانی در برابرش وجود دارد که تو اصلاً چگونه میخواهی کار دانشگاهی بکنی اگر دلت به سمت بیلیورها گرایش پیدا کند؟ طرف رسماً دارد میگوید اگر بیلیور باشی، نمیتوانی در این کامیونیتی کار کنی. ایدهاش این است.
مثال ریزتری بزنم، از یک مسئلهٔ تاریخی. امکان دارد موجودات فضایی وجود داشته باشند؟ قطعاً. امکان دارد یک بار در تاریخ به کرهٔ زمین آمده و سری زده باشند؟ امکان که دارد. آیا هیستورین حق دارد هر چه در تاریخ دید، هی بگوید این کار موجودات فضایی است؟ نه. مثلاً اگر پادشاهی خیلی خوب جنگیده، بگوییم مشاوران فضایی داشته و اینطور توانسته بجنگد؛ یا اهرام مصر را فضاییها ساختهاند، چون چیزی به این گندگی را که نمیشد ساخت؛ مصریها چطور ساختند؟ به نظر میرسد یک فرض متدولوژیک معقول در مطالعات تاریخی این است که از دخالت موجودات فضایی در امور تاریخی بشر صرفنظر کنید. حالا فرض کنید رشتهای با عنوان بررسی دخالت موجودات فضایی ایجاد شد؛ میدانید که عدهای این ایده را دارند. بعد من بیایم بگویم وظیفهام این است که بگویم دخالت نکردهاند. خب، شاید کردهاند؛ شاید با این فکتهایی که بعضیها میآورند و مشکوک است، از آثار نوشتهشدهای که وجود دارد تا ساختمانهای عجیب و غریب، واقعاً آمده باشند. من نمیدانم آمدهاند یا نه و به نظر من هم احتمالش کم است.
ولی اگر شاخهای دانشگاهی برای بررسی شواهد موجودات فضایی ایجاد شد، نمیگویم نامعقول است، میگویم احمقانه است که من بگویم چون در مطالعات تاریخی حرام است چیزهایی را الکی به موجودات فضایی نسبت دهیم، در این شاخه هم فرض علمی، چون میخواهیم مطالعات علمی کنیم، این است که بگوییم موجودات فضایی دخالت نداشتهاند. پس چه چیزی را میخواهی مطالعه کنی؟ مثل این است که اگر چنین رشتهای ایجاد شود، هدف رشته این باشد که ثابت کند این شواهد به درد نمیخورند؛ یعنی از اول تصمیمت را گرفتهای. این دگم است.
چرا میگویم این حرف غلط است که بیلیور نمیتواند مطالعات تاریخی قرآنی بکند؟ برای اینکه یا این دگم است یا آن دگم، و هر دو اگر بخواهند مطالعات تاریخی کنند، در شرایط مساویاند؛ هر دو باید قبول کنند که ممکن است فکتهایی پیدا شود. دگم یعنی اینکه به هیچ وجه نخواهی دست برداری. من ممکن است اکنون بیلیور باشم، ولی قبول داشته باشم که اگر بروم مطالعاتی کنم و به چنین چیزهایی بربخورم، ایمانم را از دست بدهم. یک بیلیور مسلمان باید قبول کند: اگر تثبیت شد که این متنِ قرآن تحریفشده نیست و در آن تناقض، تناقض آشکار، وجود دارد، خب من نمیتوانم به آن ایمان داشته باشم، یا دستکم ایمانم باید تضعیف شود. به نظر من دگم کسانی که در مطالعات قرآنی کار میکنند از دگم بیلیورها قویتر است. مطمئنم اگر به یک بیلیور بگویید آیا چیزی هست که ممکن است ایمانت به قرآن را خراب کند، چیزکی برای گفتن دارد؛ آنها واقعاً ندارند. بپرسید؛ ایمیل بزنید و از آقای فرد دانر بپرسید: آیا چیزی هست که ممکن است به این نتیجه برسی که وحی وجود داشته است یا نه؟ اگر هست، بگویید چه چیزهایی است؛ شاید بعداً پیدا شد.
بنابراین خودت دگمی برمیداری و بعد به طرف مقابل این انگ را میزنی که تو ریلیجس دگما داری و مال من نانریلیجس دگماست؛ اما در مطالعات مربوط به دین، هر دو دگمهاییاند که در مطالعات مؤثرند. دگمی که مثلاً دربارهٔ استقلال و پرسپولیس داری، اینکه فکر میکنی استقلال همیشه تیم بهتری است، ممکن است بر مطالعات قرآنی و دینی تأثیری نداشته باشد؛ ولی اعتقاد به وحی و عدم اعتقاد به وحی هر دو مؤثرند. هر دو پیشفرضهاییاند که راهنمای تو هستند در اینکه چه کار میکنی و چه کار نمیکنی. بنابراین در پارادایم مسلمین پیشفرضی وجود دارد که قرآن وحی است، و احتمالاً این پیشفرض که تحریف نشده است؛ و اینجا پیشفرضی وجود دارد که قرآن وحی نیست، چون هیچ چیزی وحی نیست.
به نظر من این نمونهٔ روشنی است از اینکه به بحث دربارهٔ فلسفهٔ مطالعات قرآنی و پیشفرضها نیاز هست، آن هم به همین راحتی و همین در چند روز اخیر: مقالهٔ آقای دانر را قبلاً خوانده بودم و مقالهٔ دیگری را همین امروز پیدا کردم و نگاه کردم، و همهشان به همین سادگی میگویند آدمی که بخواهد با ایمان و اعتقاد به وحی وارد این بحثها شود، اصلاً نمیشود؛ یعنی باید بدون ایمان وارد شوید. جزئیات مقالهٔ فرد دانر را، که چیزهای جالبی هم دارد، خواهم گفت. فرد دانر دانشمند خیلی خوبی است. این مقالهاش اصلاً مقالهٔ تخصصیاش نیست؛ در مطالعات تخصصیاش آدم خیلی دقیق و خوبی است، با ذهنی خیلی روشن و استدلالهای خوب.
یکی از حاضران: عرضم این است که فلسفهٔ آن فرض تصریح شده است: اینکه چگونه میتوانیم طوری کار کنیم که عواقب اینها را کنار بگذاریم و بتوانیم اینگونه تبیین کنیم. اما اتفاقی که احتمالاً اکنون افتاده این است که این پایبندی عوض شده است؛ یعنی شاید فرض دیگری بهصورت تصریحنشده اضافه شده است: اینکه در ساینس فقط تبیینهای ماتریالیستی قابل قبولاند.
من هم همین را گفتم: تا جایی که در فیزیک و شیمی هستید، این تا حدودی قابل قبول است، ولی وقتی دربارهٔ وحی مطالعه میکنید، قابل قبول نیست. حرفم این است که موضوع خاصی وجود دارد که دیگر نمیتوانید این را بگویید: رشتهای درست کردهاید که میخواهید در آن دربارهٔ پدیدههای ماورای طبیعی، که وجود دارند یا ندارند، مطالعه کنید؛ رشتهای دربارهٔ اینکه آیا ماورای طبیعت در طول تاریخ تأثیری گذاشته است یا نه. ممکن است بگویید اصلاً وجود ندارد، ممکن است بگویید وجود دارد و تأثیر نمیگذارد، و ممکن است بگویید وجود دارد و تأثیر میگذارد؛ مطالعه دربارهٔ همین است. نمیتوانید در این مطالعه این را بهعنوان پیشفرض بیاورید که تأثیر نمیگذارد؛ این همان جایی است که میخواهیم تکلیف این مسئله را روشن کنیم. در مطالعه دربارهٔ وحی باید احتمالی، ولو ضعیف، در ذهنتان بگذارید که ممکن است تأثیرات ماورای طبیعی هم بوده باشد.
اگر فرضتان این باشد که ساینس قرار است همهچیز را تبیین کند و دلایل همهچیز را نشان دهد، در حالی که قرار است فقط قسمت ماتریال را تبیین کند، و شما دوست دارید تبیینهای غیرماتریالیستی انجام دهید، بروید برای خودتان شاخهای بزنید و بگویید ما دیگر ساینس نیستیم. باز همان حرف است؛ این حرف را دربارهٔ فیزیک و زیستشناسی هم میشود زد و همین را هم میزنند: میگویند شما اینتلیجنت دیزاین کار میکنید، بروید برای خودتان دپارتمان اینتلیجنت دیزاین بزنید. به نظر من هم حرف معقولی است، ولی اینجا معقول نیست. وقتی دربارهٔ وحی صحبت میکنید، اینکه بگویم دارم وحی را مطالعه میکنم و فرضم این است که هیچ چیزِ ماورای طبیعی در آن نیست، اینجا معقول نیست.
این مثل همان است که من وارد شاخهٔ مطالعات دخالت موجودات فضایی در تاریخ بشر شوم و از قبل بگویم باید فرض کنی که دخالت نکردهاند. پس چه چیزی را داری مطالعه میکنی؟ مطالعه نکن! یا بگو: نه، این مطالعه را میشود کرد. چرا؟ چون اگر این فرض را بگذاری، مطالعاتت به چیزهای جالبی میرسد. مثلاً همین فشاری که عدهای آوردند و گفتند اهرام مصر را موجودات فضایی ساختهاند، باعث شد عدهای بروند و اکنون تقریباً میدانند که اهرام چگونه ممکن است ساخته شده باشد. یعنی اشکالی ندارد: اگر فرض دخالت ماورای طبیعت یا موجودات فضایی درست نباشد، این مطالعات به جاهای جالب و نتایج مثبتی میرسد. موضوع این است که اگر نرسید، میفهمی و حس میکنی؛ مهم این است که در پارادایم گیر نکنی. اشکالی ندارد؛ حرفم این است که اکنون عدهای در پارادایم نولدکهای کار میکنند، عدهای در پارادایم رویژنیستی و عدهای در پارادایم مسلمانان. ببینیم چه کسی بهتر نتیجه میگیرد. نمیتوانی بگویی حرام است که آنطور به آن نگاه کنی.
حرف من این است که تحریم بیلیور بودن، یعنی تحریم اینکه قرآن حاصل وحی است، بهعنوان کارت ورود به مطالعات قرآنی، دوگمایی بهشدت غیرموجه در این زمینهٔ خاص است؛ و همه هم این را میگویند و تکرار میکنند. هر جا نگاه کنید، تازه جزو بدیهیات است که ما ساینتیفیک کار میکنیم، انگار ساینتیفیک یعنی اینکه فیزیکالیستی کار میکنیم. به نظر من، به نحو توافق جمعی، واقعاً همین است: مطالعات قرآنی عبارت است از مطالعهٔ وحی با این فرض که وحی وجود ندارد. من میگویم اشکالی ندارد کسی بنا به اعتقادات خودش در این پارادایم کار کند، یا اصلاً بگوید من اعتقاد و دگمی ندارم که ماوراء طبیعت وجود ندارد یا دخالت نمیکند، ولی این را محتملتر میدانم و با این پارادایم راحتترم. خب، برو کار کن. من میگویم تحریم طرف مقابل اشکال دارد، وگرنه اینکه چنین شاخهای در مطالعات قرآنی هست و کارشان را میکنند اشکالی ندارد. ولی اگر جرئت داری، برو در مجلات مطالعات قرآنی مقالهای بنویس و بگو این، به دلیل این پدیده و آن پدیده، بیشتر به این میخورد که ماوراء طبیعت دخالت کرده باشد؛ میگویند این اصلاً خارج از علم و خارج از مطالعات قرآنی است؛ برو، اصلاً مقالهات را نمیخوانیم ببینیم چه گفتهای.
موضوع همین است. چند پارادایم وجود دارد و خیلی هم جالب است: در همهٔ علوم انسانی، پارادایمِ میناستریم خیلی وقتها به این شکل به وجود نمیآید که همه را کنار بزند؛ همه به نوعی، به یک معنا، به یکدیگر احترام میگذارند و حق وجود قائلاند. حرف من دربارهٔ حق وجود قائل نشدن در این زمینه است. در فیزیک قبول دارم که نباید برای کسی که میآید و حرف جن و پری و فرشته و خدا میزند حقی قائل باشید؛ آن بحثها میتواند در فلسفهٔ فیزیک مطرح شود، مگر اینکه واقعاً کسی نشان دهد که میتواند این اعتقاد به دخالت ماوراء طبیعت را وارد مدل کند. میدانید، اگر توانست آن را وارد مدل کند و مثلاً مدلی فیزیکی ساخت، خب اشکالی ندارد.
ولی اینکه کسی همینطور بخواهد بحث فلسفی کند، مثلاً دربارهٔ اینکه عدم قطعیت نشاندهندهٔ دخالت ماوراء طبیعت است، اشکالی ندارد؛ فکر کنم این ایده هم وجود داشته که عدم قطعیت چیزی شبیه فریویل است، یا نتیجهٔ دخالت مستقیم ماوراء طبیعت و روحداشتن طبیعت. این بحث میتواند در فلسفهٔ فیزیک، در حاشیه، مطرح باشد، ولی قبول دارم که دپارتمان فیزیک جای این بحثها نیست. اینها میخواهند مدل بسازند، مدل ریاضی قابل محاسبه، و چیزی را حساب کنند؛ نشد هم نمیکنند. نمیگویم وجود ندارد؛ فیزیک که نمیگوید همهٔ پدیدههای جهان ریگولارند، میگوید من آن قسمت ریگولارش را مطالعه میکنم. حالا شما بگویید ماوراء طبیعت در بخشهای غیرریگولار دخالت میکند؛ خب بکند، فیزیکدان چه کار دارد؟ واقعاً فیزیکدانها میگویند کاری به این کارها نداریم، و با توجه به اهدافی که دارند حق هم دارند.
ولی میخواهم در این جلسات بکوشم نشان دهم که این چیزها چقدر در اینکه چه بپرسید و چه فکتوری را بررسی کنید تأثیر میگذارد؛ چون دقیقاً اینجا جای این پیشفرضهاست: شما دربارهٔ مذهب صحبت میکنید و بعد میگویید دگم مذهبی حرام است و دگم غیرمذهبی واجب. این تأثیر میگذارد و مشکلی خیلی اساسی است.
دومین چیزی را که میخواستم بگویم، حتماً باید دستکم خیلی خلاصه بگویم: مقالهٔ فرد دانر چگونه وارد بحث میشود، تا کمی هوشمندیاش را در نحوهٔ بحثکردنش ببینید. به نظر من همان حرف را میزند، ولی خیلی زیرکانه و هوشمندانه. کلمهٔ «زیرکانه» را اصلاً به این معنا به کار نمیبرم که در کارش عدم صداقتی هست؛ شخصاً حسم این است که واقعاً آدم سادهای است؛ یعنی بعضیها چنان در پیشفرضها و پارادایمهایی گیر میافتند که این حرفهایی که دارم میزنم برایشان اصلاً بدیهی است. از صداقتش، این جمله را یادداشت کردهام: میگوید دیسیپلین تاریخ کلاً دربارهٔ تاریخ صحبت میکند، و در این دیسیپلینِ مطالعهٔ تاریخ، «دیسیپلین هیستوری is itself a kind of faith system»؛ یعنی خودِ دیسیپلین تاریخ، یعنی مطالعات تاریخی، خودش یک فِیت سیستم است.
منتها بعد میگوید چند فِیت داریم که باید در مطالعه رعایتشان کنیم. فِیت اول: به قدرت عقل انسان و تحلیل عقلانی ایمان داریم، به اینکه میتوانیم با استدلال کارمان را پیش ببریم و لازم نیست الهامات غیرعقلانی داشته باشیم؛ متدمان این است که با فکت و مشاهده و ریزنینگ به نتیجه میرسیم. این نخستین فرض ماست. تأکید میکند که جنسش با جنس فِیت مذهبی متفاوت است: این ایمان به متد است، نه ایمان به فکتی که در ذهنتان تثبیت شده باشد. دومی این است که هر تاریخدانی باید این فرض را داشته باشد که انسانی که امروز میشناسیم با انسان چند هزار سال پیش یکی است؛ علت اینکه میتوانیم رفتارهای مثلاً کسانی را که در یونان زندگی میکردند هم بفهمیم و دربارهاش بحث کنیم این است که فرضمان این است که مثل خودماناند. این هم فرضی است که لازمهٔ مطالعهٔ تاریخی است.
سومین فرض این است که لاز آف نیچر هم تغییر نکرده است و مردم در همین جهان فیزیکی زندگی میکردند؛ فیزیکال ورلدِ چند هزار سال پیش همین فیزیکال ورلدِ ما بود. بنابراین اگر در این دنیا مشاهدهای نداریم که فرشته بیاید و برود، باید فرضمان این باشد که آن موقع هم همینطور بوده است و مردمی که کارهایشان را مطالعه میکنیم برای ما قابل درکاند. میگوید آنها ایلین نیستند؛ کسانی که ۲۰۰۰ سال پیش زندگی میکردند موجودات فضایی نیستند که کارهایشان را نفهمیم؛ همین احساسات شبیه ما را داشتند و فیزیکال ورلدشان هم همین بوده، با همین قوانین. بنابراین اگر اعتقاد نداری که اکنون معجزه اتفاق میافتد، باید بگویی آن زمان هم اتفاق نیفتاده است؛ اگر اینجا وحی نمیشود، آنجا هم وحی نشده است.
این به شکلی زیرکانه و هوشمندانه همان حرف است؛ مثل همان مثال موجودات فضایی: اگر من اکنون موجود فضایی نمیبینم، بگویم آن موقع هم نبوده است. فرض دوم به این نزدیک است. فرض دوم را، آری، میپذیرید؛ خب، تاریخدان چه کند؟ باید بگوید آنها مثل ما هستند. اما بعد میگوید فیزیکال ورلدشان هم مثل ماست. چرا فیزیکال ورلدشان مثل ماست؟ این پیشفرضی کاملاً متریال است: اولاً داری فرض میکنی که اکنون فرشتهای وجود ندارد و دخالتی نیست، و همهٔ اینها را بدیهی فرض میکنی. ثانیاً اگر قبول داری که اکنون مذهب به وجود نمیآید، آن موقع هم باید همین را قبول داشته باشی؛ در حالی که خداوند جایی، یک موقع، پیامبری فرستاده است، همانطور که ممکن است موجودی فضایی یک بار به زمین آمده و کارهایی کرده باشد. اینها اولاً واقعاً معجزه را خلاف قوانین طبیعی فرض میکنند. این دقیقاً همان جهانبینی علمیِ پنهانی است که در ذهنشان هست و اصلاً نمیدانند که در ذهنشان هست: اینکه جهان لاز آف نیچر دارد و معجزه شکستهشدن لاز آف نیچر است. مثالش این است که میگوید اگر اکنون نیروی جاذبه وجود دارد، آن موقع هم نیروی جاذبه وجود داشته و جهان فیزیکالشان همین بوده است؛ و بعد میخواهد از این نتیجه بگیرد که پس لاز آف نیچر غیرقابل تخطیاند، پس چیزهایی شبیه معجزه وجود نداشته است، و باید اینطور فرض کنیم.
کمی جلوتر که میرود، میکوشد کاری شبیه کاری بکند که گلد در زیستشناسی برای رابطهٔ علم و دین کرد. گلد دیدگاه معروفی دارد که این دو هیچ همپوشانیای با هم ندارند و بنابراین در تعارض قرار نمیگیرند. دانر میگوید: اگر برویم دربارهٔ اینکه دریا برای حضرت موسی و قوم بنیاسرائیل شکافت و از آن عبور کردند مطالعه کنیم، تاریخدان میتواند ببیند و شواهدی پیدا کند که عدهای در زمانی وجود داشتهاند و نهایتاً از این دریا هم رد شدهاند. فرض کن چنین شواهدی پیدا کند؛ هیچوقت نمیتواند قضاوت کند که اینجا چیزی ماورای طبیعی اتفاق افتاده است. نهایتش این است که به این نتیجه برسد که اصلاً این اتفاق نیفتاده، یا به این نتیجه که اتفاق افتاده و اینها رد شدهاند. اینکه خداوند آمده و راه را برایشان باز کرده است، میگوید این موضوع اصلاً در هواپیمای تاریخدان نیست؛ هواپیمای دیگری است؛ ما سوار هواپیمای دیگری هستیم و شواهد را بررسی میکنیم.
بعد به این نتیجهٔ مهم میرسد که برعکسش هم هست: همانطور که تاریخدان نمیتواند ثابت کند که ماورای طبیعت دخالت کرده است، نمیتواند هم از این حرف بزند که دخالت نکرده است؛ کار دیگری میکند. پیشفرضهایی که پیشتر میگوید چیز دیگری میگویند، ولی جلوتر که میرود، به نظر میرسد خیلی مصالحهآمیز است. اما میخواهد نتیجه بگیرد که حق نداری با دیدگاه دینی وارد مطالعات تاریخی شوی، چون تو میخواهی بگویی حتماً دخالت کرده است. این در حالی است که به نظر من خودش پیشتر در آیتم سوم آن را نفی کرده است؛ و اگر این حرفها را سر هم کنی، باید به این نتیجه برسی که کسی که نانبیلیور است، به معنای ایتئیست، هم نباید وارد مطالعات تاریخی شود. یعنی به نظر من، با این استدلال، جفتشان نباید وارد شوند. دربارهٔ این نوع استدلال فقط خواستم همین را بگویم و جزئیاتش را نگفتم.
ولی شیوهٔ برخوردش طوری است که خیلی قانعکننده به نظر میرسد: اینکه باید فرض کنیم مردم همیناند و جهان هم همین جهان بوده است؛ بعد حرف از فیزیکال ورلد پیش میآید و خلاصه این حالت که انگار، بهعنوان چیزی طبیعی، نباید حرف از ماورای طبیعت بزنیم. پیشفرض دیگری هم دارد: اینکه ما انسان را از قبل خوب شناختهایم و انسان همین است؛ مثلاً پیامبر بشری از همین جنس بشر بود، که در قرآن هم تصویر شده است: «انما بشر مثلکم». پیشفرضشان این است که فیزیکال ورلد را خوب شناختهایم؛ یعنی همین که میشناختیم دیگر آخرش است. چون مثلاً آدمی مثل ابنعربی، یعنی انسانی که ابنعربی در خودش میبیند: خب، خیلی واضح است که نه، همین است، یعنی همین چیزی که متداول است، و ساینس تقریباً همین را روشن کرده است.
ولی در فیزیکال ورلدی هستیم که همین الان هم چه کسی میگوید فرشتهها نمیآیند و نمیروند؟ این را از کجا میگویند که بخواهیم نتیجه بگیریم در آن دنیا نمیآمدند و نمیرفتند؟ اصلاً مشکل این استدلال این است که موجودات فضایی را هم باید کنار بگذارد. اگر کسی بگوید اتفاقی یک بار در تاریخ افتاده، چه اشکالی دارد؟ اگر تابع ریزن هستم، باید بروم شواهد پیدا کنم و بگویم نه، این اینجا اتفاق نیفتاده است.
باز تکرار میکنم: هیچ اشکالی ندارد که کسی اصلاً ایتئیست باشد و اصلاً با این نیت که بگوید هیچ تأثیر ماورای طبیعیای نبوده، بیاید مطالعات دینی کند؛ به هر نتیجهای هم رسید، رسید؛ خوب توانست توجیه کند یا بد. مؤمنش هم همینطور: ته دلش این است که میخواهد چیزهای ایمانی نتیجه بگیرد؛ تا جایی که بر اساس فکت و ریزن پیش میرود، مطالعه آکادمیک است و به محض اینکه از فکت و ریزن خارج شد، دیگر از حالت مطالعه بیرون رفته است. آنچه میخواهم نشان دهم این است که این موضوع چقدر در اینکه چه بپرسی، چه فکتی بیاوری و چه نتیجهای بگیری تأثیر میگذارد. در تمام تار و پود مطالعات تاریخیانتقادی، اینکه میخواهی توجیه ماتریالیستی بیاوری و به فیزیکالیسم متعهد باشی دارد دخالت میکند؛ در حالی که مطمئن نیستی و آنتولوژیک نمیدانی که اینطور هست یا نیست. اگر میدانی، به ما بگو؛ دلایلت را بگو؛ اول کتابهایتان فصلی بگذارید و به ما بگویید چرا چنین اعتقادی دارید.
چند چیز دیگر هم میخواستم بگویم که به نوعی به این ربط داشت؛ یعنی ایدههایش از آن سخنرانی آقای امیر معزی آمد.
بارها و بارها در جلسات مختلف و به دلایل مختلف اشاره کردهام که یکی از مشکلاتی که در دانش مدرن (منظورم از دانش مدرن ساینس است) و در مطالعات مدرن پیش آمده این است که تخصصیشدن بیش از اندازه باعث شده شاخههایی به وجود بیاید. مثلاً computational شدن بیش از اندازهٔ فیزیک باعث شده کسانی بتوانند در دورهٔ لیسانس و فوق لیسانس شرکت کنند، ادامه دهند و دکترا بگیرند که قدرت محاسباتی خیلی بالایی دارند؛ ۹۰ درصد درسهایشان اینطور است. از نظر روانشناسی، آدمهایی که اینطورند معمولاً خیلی فیلسوف نیستند و تأملات فلسفیشان خوب نیست. یعنی خود دیسیپلینها سیلابسها و درسهایی میچینند که آدمهای خاصی از نظر استعدادهای شناختی میتوانند وارد آن دیسیپلین شوند و موفق شوند. در مطالعات تاریخی هم آدمهایی هستند که خیلی ریزبین و خیلی باحوصلهاند؛ مثلاً شما حوصله دارید بروید ۱۰۰ متن نسخهٔ خطی را بردارید، بخوانید و هی این را با آن تطبیق دهید؟
آقای محسن گودرزی، که روی قرآن و سنا کار کرده است، یک بار پیش من آمد و نشان داد که چگونه زیرِ زیرش را میخواند. خدا انشاءالله به او و به همهٔ کسانی که از این کارها میکنند صبر بدهد. مقدار انرژیای که باید بگذاری تا چیزی را که پاک کردهاند بخوانی، اصلاً وحشتناک است. ایشان با کارهای کامپیوتری سعی کرده بود آن را کمی واضحتر کند، ولی شیوهٔ خواندنش را به من گفت و خیلی جالب بود که با چه کارهایی میکوشد؛ کشف کرده بود چه کارهایی بکند تا آن واضحتر شود. آدمهایی که اهل نسخهٔ خطی و تصحیح متوناند، تیپشان با آدمهایی که اهل نقد هنری و هنرمندند فرق دارد؛ هنرمندها اصلاً نمیتوانند از این کارها بکنند.
چرا این حرف را اکنون میزنم؟ والله به خدا از این آدمهایی که مطالعات تاریخی میکنند، آنهایی که من میشناسم و تا حالا آثارشان را خواندهام، یک نفرشان هم اصلاً ذوق ادبی ندارد. دارند دربارهٔ متنی ادبی مطالعه میکنند، بدون اینکه وقتی آن را میخوانند حسش را داشته باشند و خوب بفهمند. یکی از دستنوشتههایی که یک بار ذهنم را مشغول کرد، و الحمدلله توانستم از دستش خلاص شوم، مربوط به کنفرانسی است که ۵۰ قطعهٔ قرآنی را از قبل اعلام کرده بودند و هر کدام از کسانی که شرکت کرده بودند و نکتهای دربارهٔ یکی از آن ۵۰ قطعه داشت، آن را اعلام کرده بود. نمیدانم کنفرانس چگونه برگزار شده است، سخنرانیهای کوتاه کردهاند یا فقط در پروسیدینگ بزرگی از آن کنفرانس درآمده است، که خیلی جالب است. یعنی قطعهای از یک سورهٔ قرآن را نوشته، مثلاً قطعهای از داستانی کوتاه که جایی از قرآن آمده، و بعد کسانی آمدهاند و گفتهاند این در فلان متون سریانی یا چیزی شبیه آن هست، یکی چیز دیگری گفته، یک نفر دربارهٔ واژهاش مقالهٔ کوچکی داده است و الی آخر. باور کنید همینطور که این را میخواندم، میدیدم اینها چقدر نمیفهمند موضوع اصلاً چیست.
بگذارید مثالی بزنم؛ امیدوارم به کسانی که مطالعات تاریخی میکنند برنخورد. در ایران هم این دیسیپلین خیلی رواج پیدا کرده است. فکر کنید کسی که اصلاً شعر و ادب نمیفهمد، بیاید وارد مطالعات تاریخی در زمینهٔ حافظشناسی شود؛ یعنی همین دیسیپلین تاریخیانتقادی را بیاورید و روی دیوان حافظ پیاده کنید. بعد طرف مینشیند و میخواند: «در خرابات مغان نور خدا میبینم». بعد میگوید باید بگردیم ببینیم در آن زمان در اطراف شیراز خرابات کجا بوده است. تحقیقات مفصلی انجام میدهی که آری، خرابهای بوده و به احتمال زیاد همین خرابهای است که اینجا بوده و منظورش از خرابات مغان این است. چرا؟ چون از نظر تاریخی گزارشی از زرتشتیها هم هست؛ و از این کشفیات خودشان شور و هیجان هم پیدا میکنند که آری، چون در فلان کتاب زرتشتی به این اشاره شده، احتمالاً خرابات مغان اینجاست؛ در آن آتش هم روشن بوده و نور خدا همین بوده است؛ حافظ دارد به این اشاره میکند. یا دربارهٔ «لولیان شوخ شیرین کار» میگوید باید ببینیم چه قیامی در شیراز کرده بودند که شهر آشوب شده است. بابا، اولین کار این است که حافظ را بفهمی.
شرط اول برای مطالعات قرآنی، حتی اگر میخواهی دربارهٔ یک متن مطالعات تاریخیانتقادی بکنی، این است که آن را بفهمی؛ لازم است قضاوتهای هنری بکنی. همینطور بیفتی و فکر کنی میتوانی بدون اینکه متن را فهمیده باشی، ظرافتهای هنریاش را درک کنی؟ باور کنید انگار اصلاً نمیفهمند موضوع قرآن چیست؛ یعنی آنچه مثلاً ابنعربی میفهمد، اینکه این کتاب اصلاً دارد توحید را آموزش میدهد. تا نفهمی که این کتاب چه چیزی را آموزش میدهد، هدفش چیست و چگونه این کار را انجام میدهد، باور کنید تمام حرفها همینطور مثل خرابات مغان است.
آقای امیر معزی در همین سخنرانیاش این را گفت، شاید هم اشتباه کنم؛ باید دوباره گوش میکردم و بعد با اطمینان این حرف را میزدم. میگوید مخاطبان قرآن بایبل را میشناختند و این اشتباه است که فکر کنید محیط مکه و عربستان از این عقاید دینی خالی بوده است. چرا؟ برای اینکه نگاه کنید: این داستانها را که نقل میکند، خیلی چیزهایشان را نمیگوید؛ معلوم است که آنها با این داستانها آشنا بودند که خیلی چیزهایش را نمیگوید. فکر کنم مثالشان این است که یوسف یکدفعه برمیگردد و به برادرش میگوید بروید آن برادر کوچک را بیاورید؛ لابد مردم داستان را بلد بودند و میدانستند برادر کوچکی هست که اینجا میگوید بروید آن کار را بکنید. این نشانهٔ شناخت مسلم مخاطبان قرآن از داستانهای بایبل است و انواع مثالها در این مورد وجود دارد. یا مثلاً این را مطمئنم که آقای امیر معزی در آن سخنرانیاش گفته است: میگوید خیلی از این حرفهایی که در قرآن هست عقبههای الهیاتی خیلی پیچیدهای دارند؛ مثلاً دربارهٔ عیسی مسیح میگوید روحالله. مردم چطور این را نمیفهمیدند؟ اینها با آشنایی با عقاید مسیحیان این را میدانستند.
در این حرفها چند پیشفرض وجود دارد. باور کنید اگر کسی سر سوزنی ذوق ادبی داشته باشد، میفهمد که این سبکِ ایجاز در نقل داستانها در قرآن شیوهٔ بیان ادبی خیلی جالبی است: اینکه هی جاهایی را خالی بگذارد و نگوید تا تو آنها را پر کنی، یا چیزی را نگوید چون نمیخواهد ذهنت متوجه آن جزئیات شود. ببینید از چنین مثال غلطی چه نتیجهٔ وحشتناک و عظیمی میگیرند: اینکه لابد مخاطبان قرآن، یعنی مثلاً قریش در مکه، با بایبل آشنا بودند. بعد میروند مطالعه میکنند و میبینند نه، آنجا اصلاً از این خبرها نبوده است. به زور یک کتاب پیدا کردهاند که در آن کسی در قرن دوم هجری به مکه رفته و گفته است آنجا یک قبرستان مسیحی دیدم. این اکنون یکی از مهمترین شواهد است؛ چون تحولی که در مطالعات قرآنی به وجود آمده این است که در یکی دو دههٔ اخیر کسانی که مطالعات تاریخیانتقادی میکنند به این نتیجه رسیدهاند که مسیحیت در قرآن خیلی تأثیر داشته است، در حالی که قبلاً ایدهٔ اصلی این بود که یهودیت بیشتر تأثیر داشته است. در قرآن هم که اصلاً اشارهای به ساکنان مسیحی نیست و از نظر تاریخی هم شواهدی وجود ندارد؛ حالا باید بگردند و این شواهد را اینطور پیدا کنند.
ادبیاتش را نمیفهمی و بعد، از وجودِ جای خالیای که با همان متن میشود پرش کرد، با این فرض جلو میروی. میگویم چند پیشفرض اینجاست: تو داری فرض میکنی که این را برای مخاطبان همان زمان نوشتهاند که بفهمند؛ یعنی برایت معقول نیست فرض کنی که کسی که مسلمان است بگوید این وحی الهی است؛ ما نمیفهمیدیم، آنها هم خیلی چیزهایش را نمیفهمیدند. این فرض از کجا آمده که مخاطب قرآن جاهای حذفشده را از Bible میدانسته است؟ از اینکه احساس میکند کسی، مثلاً یک Preacher، میخواهد وعظ کند و بنابراین باید حرفهایی بزند که مردم بفهمند. بعد از این نتیجه بگیری که پس مردم آنجا Bibleدان بودند، بعد بروی بگردی و ببینی نبودند، و بعد بگویی خب نبودند، پس اصلاً قرآن آنجا به وجود نیامده، مثلاً در شام یا در اردن به وجود آمده است. این سیرِ این استدلالهاست، از پیشفرضهایی که اصلاً معلوم نیست درست باشند. آیا میدانند این پیشفرضها از کجا آمده است؟ میدانند چه نتایجی دارند میگیرند؟ این فرضها حتی مسئلهٔ ایمان داشتن و وحی نیست؛ خیلی چیزهای دیگری است.
اینکه بحثم را با موضوعی که Fred Donner گفته شروع کردم، به این معنا نیست که پارادایمهای موجود همان یک پیشفرضِ درست یا غلط را دارند. از نظر من اصلاً اشکالی ندارد کسی با پیشفرضی کار کند؛ حرفم این بود که نفیِ سایر پارادایمها، مثلاً پارادایمهای مؤمنانه، غلط است؛ وگرنه اگر کسی بیاید و بکوشد نشان دهد که اینها بهطور انسانی قابل توجیهاند، خب دارد کاری انجام میدهد. موضوع این است که تئوریهای شما چقدر باید پیچیده شوند تا احساس کنید پیشفرض غلطی دارید. میدانید، یکی از نشانههای غلط بودن یک پارادایم این است که هی پدیدههایی ببینید و بخواهید اینها را موردی توجیه کنید، هی تئوری بدهید و تئوری رد شود و دوباره کار دیگری بکنید و هی آن را گسترده کنید تا این فکتها را هم در بر بگیرد؛ جایی باید به این فکر کنید که شاید در پارادایمی غلط دارم کار میکنم و شاید باید پیشفرضی را عوض کنم. این عوض کردن پیشفرض لزوماً به این معنا نیست که این وحی الهی است.
این جلسه، جلسهٔ تحریک افکار عمومی است؛ یعنی اینکه چنین موضوعاتی هستند و مهماند و لازم است کسی که مطالعات قرآنی میکند نسبت به آنها خودآگاه باشد. هیچ اشکالی ندارد که در فیزیک و زیستشناسی پیشفرض داشته باشید؛ پارادایم خودتان را بشناسید؛ از این شعارهای انگیزشی: «پارادایم خود را بشناسید». نکتهٔ بامزهای بگویم که فکر میکنم دیگر خیلی ناراحتکننده است. دو قرن پیش حسی بهطور قطعی وجود داشت: همهٔ کسانی که مطالعات قرآنی میکردند یا مسیحی بودند یا یهودی، مؤمن بودند و میخواستند، و این دیگر قابل انکار نیست، قرآن را بکوبند. به مسلمانان به صورت مشکلی نگاه میشد که قرار است با آن مقابله کنیم. اصولاً مطالعات قرآنی از آغاز، پس از پیدایش اسلام تا، مثلاً، قرن نوزدهم، اینطور بوده و فضا اینگونه بوده است: یهودی میخواست بگوید قرآن از یهودیت وام گرفته است و مسیحی میخواست بگوید در قرآن تناقض وجود دارد، الی آخر.
در آن دوره حسِ بدیهیِ همه این بود که اگر داستانی در قرآن آمده، داستانِ Bible اصل است و قرآن چیزی است که آن را ناقص روایت میکند و جاهایی را اشتباه میگوید. اکنون دیگر نباید این حس وجود داشته باشد؛ نباید اصل و فرع داشته باشیم. ولی احساسم این است که همچنان چنین حسی هست: وقتی جایی از داستان یوسف در Bible هست و در قرآن نیست، انگار جای خالیای وجود دارد؛ مثل اینکه نسخهٔ اصلی اینجاست و آن یکی جای خالی دارد. به این فکر نمیکنند که شاید در این یکی چیزی اضافه شده باشد. بعد بر همین اساس استدلال هم میشود که پس اینطور است و آنطور. یعنی انگار این فضا باقی مانده است که قرآن میخواهد همین داستانها را بگوید، ولی جور دیگری و کم و زیاد میگوید؛ در حالی که مطالعات تاریخیانتقادی، اگر ایمان به مسیحیت و یهودیت نداشته باشد، قطعاً نباید این فرض را داشته باشد.
اصلاً نمیخواهم بگویم این فرض را دارند، ولی در حرفهایشان حسی وجود دارد که چون این قدیمیتر است، اصل است و آن چون جدید است، اقتباس از این است و بنابراین آن باید به نوعی با این منطبق شود. پارادایمهایی هم وجود دارند، و مؤمنان و غیرمؤمنانی که پارادایمشان این شکلی نیست، میتوانند اینطور نگاه نکنند؛ ولی فکر میکنم نگاه غالب همچنان همین است.
یکی از حاضران: سؤالم این بود که کسانی که با این پیشفرضهای ماتریالیستی مطالعه میکنند، وقتی به چیزهایی در قرآن برمیخورند، ایدههایشان دربارهٔ آن مسائل اسطورهشناسانه است، سمبلیک است یا تفسیری؟ چه حالتی دارد؟
کاملاً ممکن است ایدهها فرق کند؛ یعنی اینطور نیست که دربارهٔ اینکه چگونه برخورد کنند توافقی کلی ببینید. عدهای متن قرآن را کاملاً مثل یک متن هنری نگاه میکنند. لزومی هم ندارد: اگر منظورتان از نگاه اسطورهای این است که اسطورههایی وجود داشتهاند که اینجا انعکاس پیدا کردهاند، آنها ممکن است بگویند این خلاقیت هنری نویسنده است.
من کوشیدم در یک جلسه انگیزهای به وجود بیاورم که جزئیات مهماند: تاریخ، اینکه تاریخ چگونه پیش رفته، تاریخ مطالعات قرآنی از کجا به کجا رسیده و چه کسی در چه زمانی با چه انگیزههایی چه پارادایمهایی ایجاد کرده است؛ اینها به نظرم باید بررسی شود. بعد جزئیات را بگوییم، بعضی از جزئیاتی که در این پارادایمها وجود دارد و شاید دیده نمیشود؛ و این تلاش را بکنیم که آیا میشود این پارادایمها را به نوعی کمی به هم نزدیک کرد. فکر میکنم بدون اینکه به بخشهای ایمانی دست بزنیم، میتوانیم پارادایمها را کمی به هم نزدیکتر کنیم.
در جایی هم به یاد سخنی از دکتر سروش افتادم که به این ایدهها شباهت داشت: صراحتاً میگوید جبرئیلی وجود ندارد و آنچه هست عقل پیامبر است. میخواستم بگویم چه رویکردی دارم. من کمتر به مسلمانان میپردازم؛ راستش نظرم این است که بیشتر دربارهٔ مطالعات قرآنی غربی حرف بزنم؛ ولی چیزهایی هم به مسلمانان خواهم زد تا عدالت برقرار شود.
یکی از حاضران: تفسیرهای خود مسلمانان چقدر بر این نگاه تأثیر گذاشته است؟ مثلاً نگاهی که شما در جلسات به سورهها دارید، که یکباره سورهای را نشان میدهید و اینکه شبکهٔ تداعی واژگان چقدر قشنگ شکل میگیرد و اول و آخر سوره به هم برمیگردد؛ تفسیری، یا هرمنوتیکی، که به این نظر دارد، به نظرم به شکل فکتی خیلی قویتر در مقابل این نگاه تاریخی قرار میگیرد. ولی آقای امیر معزی میگفت قرآن متنی پراکنده است و این متن را در عصرهای مختلفی آوردهاند، به این دلیل که خود مسلمانان هم نفهمیدند چه میگوید؛ مثلاً تفاسیر را نگاه کنید، هر کسی چیزی برداشت کرده است؛ در نتیجه این متن یکپارچه نیست.
حالا شما بهعنوان نمایندهٔ آقای امیر معزی: اساس این ایدهها این است که اصلاً کار یک نفر هم نیست. خب، با چه انگیزهای کتابی ایجاد شده که هیچکس نمیفهمد؟ من اگر در پارادایم مؤمنان باشم، میگویم وحی الهی فهمیدنش سخت است. اتفاقاً نرمالش این است که دربارهٔ درک کلام خدا بگویم «لا یمسّه الا المطهرون»؛ اصلاً در خودش هم نوشته است که به این راحتیها نیست که بتوانید کنهش را بفهمید. متن پیچیده و عجیب و غریبی است. اصلاً انتظار دارید کلام خدا با کلام بشر خیلی فرق کند و عجیب و غریب باشد و استایلش چیزی باشد که اصلاً سابقه نداشته باشد. حالا از شما بهعنوان نماینده میپرسم: با چه انگیزهای کتابی نوشتند که هیچکس نمیفهمد؟ میخواهند حکومت را تقویت کنند؟ یا انسجام اجتماعی را؟ آخر نمیفهمم این یعنی چه. همه به جان هم افتادهاند، چون درک درستی ندارند. این چگونه با آن ایدههایی جور درمیآید که در آن پارادایم هست و میگوید باید انگیزهای در کار باشد؟ آقای عبدالملک مروان این کتاب را تدوین کرده که چه؟ چیزی گفته که الف لام میم را نمیفهمیم، داستانها را هم نمیفهمیم، متنش هم پراکنده است؛ هیچ نمیفهمیم؛ مفسران هم همه ماندهاند. در خودش هم اینجایش با آنجایش به نظر میآید فرق میکند.
میخواهم دربارهٔ این پراکنده بودن و عجیب و غریب بودن بگویم: اگر بهعنوان آدم سیاسی، یا مرشد، یا واعظ میخواهی متنی بنویسی، باید چیزی بگویی که مردم بفهمند. اینکه مردم نمیفهمند با کلام الهی بودن جور درمیآید. به نظر من اگر بگویی پیامبر شاعری عظیمالشأن است که یکدفعه الهاماتی داشته و کتاب عجیبی بیرون داده و اصلاً هم وحی در کار نبوده، خب اشکالی ندارد که وارثانش حرفهایش را نمیفهمیدند. فیلسوفهای زیادی هم بودهاند که شارحانشان همین الان هم کلی اختلاف دارند که منظورش این بوده یا آن؛ شاعران که بیشتر. این اشکالی ندارد؛ ولی اگر بخواهی بگویی این متنی است که بنا به ملاحظات اجتماعی، برای اینکه جامعه بسازند، امپراتوری بسازند یا انسجام ایدئولوژیک ایجاد کنند، ساخته شده، خب باید متن روشنی باشد که مردم بفهمند. آنوقت این متن از کجا آمده است؟ دیوانه بودند و نشستند، یا آنقدر با هم اختلاف داشتند که یکی جملهای گفته، دیگری گفته آن را قبول ندارم، و گفتهاند خب حالا هر دو باشد؟ اصلاً دو چیز را گذاشتهاند؟ توپ در زمین آنهاست که توجیهی بیاورند که این متن چرا اینطور است. به نظر من مشکل بیشتر سمت آنهاست تا سمت کسانی که به وحی اعتقاد دارند، یا دستکم آن را به یک شخص، یا دستکم به یک بازهٔ زمانی کوتاه، نسبت میدهند.
آنهایی که بازهٔ زمانی طولانی در نظر میگیرند، به نظر من دچار مشکل میشوند. امیر معزی اینها را مربوط به قرن هشتم میلادی میدانست. معمولاً سخن از قرن دوم است، پایان قرن دوم و اوایل قرن سوم. آخر نسخه وجود دارد و نمیشود آن را خیلی به این طرفتر آورد.