او سورهٔ صاد را برای بحث انتخاب کرده بود تا ببیند اسباب نزول، یا ارجاع به اکسترا تکستها، چقدر به فهم یک سوره کمک میکند، و این جلسه را چسبی میداند میان اسباب نزول، چهار جلسهٔ فلسفهٔ مطالعات قرآنی و هفت جلسهٔ رمضان دربارهٔ صاد. هدفش این است که متن مربوط به سورهٔ صاد در کتاب «قرآن تاریخنگاران» را تقریباً از اول تا آخر با هم بررسی کنند و ببینند چقدر از آن درمیآید. در پایان نتیجه میگیرد که از چنین متنی دربارهٔ سوره تقریباً هیچ نمیفهمید، ولی مواد خام به شما میدهد.
انگیزه و دو نقد کلی
او میگوید یکی از انگیزهها پخش مجدد سخنرانی آقای امیر معزی دربارهٔ چاپ کتاب «قرآن تاریخنگاران» بود، که به نظر او سخنرانی خیلی بدی بود. کتاب را از دید آکادمیکِ مطالعات قرآنی درخشان میداند و معزی یکی از دو ویراستارش است. به برداشت او، آنها احساس خیلی خوبی دارند از اینکه پس از چند قرن مطالعات قرآنی و بایبلی برای اولین بار از دیدگاه مطالعات تاریخی و انتقادی چیزی شبیه تفسیر قرآن درآوردهاند.
کتاب به زبان فرانسه است و ترجمهٔ انگلیسی ندارد؛ او فصل سورهٔ صاد را تکهتکه به ابزارهای هوش مصنوعی داده و به فارسی ترجمه کرده، و بعداً یکی از دوستان ترجمهٔ بهتری ساخته است. این کتاب برایش موهبت است، چون برای دیدن اینکه داستانی کجاها آمده تا حالا کتاب دوجلدی دنیس ماسون مرجعش بود، و کتاب تازه خیلی جامعتر است. به نظر او کمتر به شأن نزولهایی که مسلمانان نقل کردهاند اشاره میکند، چون دسترسی به آنها برای ما همیشه راحت بوده است.
پرسش او این است که این چیزها واقعاً چقدر کمک میکند کسی بفهمد معنای سورهٔ صاد چیست و آن را بهعنوان یک متن ادبی درک کند، آن هم وقتی ادعا میشود کاری تفسیریِ سطحبالا انجام شده است. این جلسه تکمیل بحثی است که در جلسات صاد مدام مطرح بوده: برای فهم یک سوره چقدر و چگونه میشود از اکسترا تکستها کمک گرفت.
دو انتقاد جلسهٔ اول را تکرار میکند: مطالعات قرآنی بهشدت پیشفرض دارد ولی فکر میکند پیشفرض ندارد، و بخش تاریخی چنان غلبه کرده که وضعیت غیرعادی شده است؛ در کتاب ادبی تاریخ و نسخهشناسی باید در حاشیه باشد، مثلاً شاید ده درصد مباحث مطالعات Shakespeare. با مثال حافظ میگوید برای فهم یک اثر باید فهمید هنرمند دنیا را چگونه میبیند، حتی اگر آن را نپذیریم؛ و دربارهٔ قرآن، به نظرش همین متن گواه است که نه درک عمیقی از جهان قرآن دیده میشود نه از استایل ادبی آن.
ساختار کلی: آمار و قافیه
همهٔ متنهای کتاب با بحثی با عنوان «ساختار کلی» شروع میشوند، بعد سوره را به قطعاتی تقسیم میکنند و دربارهٔ هر قطعه بحث میکنند، شبیه اطلاعات آغازین «نظم قرآن» بازرگان. دربارهٔ صاد، بحث با نام سوره شروع میشود: «صاد» و نام دوم «داوود». او میگوید نام سورهها را در همهٔ تفاسیر میبینید و اطلاعات جدیدی ندارد، ولی گزارش دربارهٔ طول آیات جالب است.
او پارامترهای ریاضی آقای سینایی دربارهٔ ریتم آیات را هم جالب میداند. قافیهها را نیز مفید میداند، چون گاهی کمک میکنند قطعهها را ببینید؛ در فصل آمده که سه نوع قافیه داریم و از آیات فلان تا فلان قافیه اینگونه است.
چیزی که اینجا به آن توجهی نکردهاند تکرار واژهها در سوره و چگالی آنهاست، مثلاً اینکه کلمهٔ «ذکر» در این سوره نسبت به طول سوره چند بار تکرار میشود. او این را عجیب مییابد، چون فکر میکند واژههای پرتکرار خیلی مهمتر از طول آیات و قافیهها هستند: چگالی نشان میدهد موضوع اصلی سوره چیست، و بازرگان آن را نرمالایز میکند. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ مترادف میگوید این کار مکانیکی نیست و کار سختی است، چون کسی باید به محتوا نگاه کند؛ مثلاً مفهوم «ذکر» با «اواب» مرتبط است.
برداشت از مفهوم ذکر
او حدس میزند چرا این موضوع نظرشان را جلب نمیکند: به پیشفرضهایشان برمیگردد. کسی که این سورهها را متنهایی خیلی منسجم و دقیق میداند، تکرار زیاد واژه را به محتوا مربوط میبیند. میگوید نظر دربارهٔ میزان انسجام «ربطی به ایمانتان ندارد؛ پارامتری است که میتواند محققها را از هم جدا کند»، و مقالهٔ دوقسمتی ماریان کلار دربارهٔ سورهٔ بقره را مثال میزند که بدون توجه به محتوا، از روی فرم و تکرارها قطعهبندی را تقریباً درآورده است.
اگر پیشفرضتان این باشد که متن درهمبرهم است، میگویید چه کاری است که برویم بشماریم. با این حال دربارهٔ همین سوره، بیآنکه شمارشی انجام دهند، در فصل میگوید سوره حول مفهوم ذکر میچرخد و در پرانتز «یادآوری» میآورد. به نظر او از ذکر فقط این را فهمیدهاند که متن چیزهایی را به یاد آدمها میآورد، و مفهوم محتواییِ ذکر، حالتی که انسان باید در آن باشد در مقابل غفلت، در کار نیست؛ پس نمیفهمند ذکر چه ربطی به اواب دارد.
فصل مینویسد متن مشخص نمیکند که این یادآوری باید چه چیزی را به وجود آورد، اما «سرنوشت او را در آخرت تعیین خواهد کرد». او میگوید بله، ذکر به آن معنای کلی محتواییاش سرنوشت ما را در آخرت تعیین میکند. این مقدمهٔ کلی را برای کسی که تا حالا صاد را نخوانده راهگشا میداند، چون میگوید ذکر در این سوره خیلی مهم است.
ترتیب نزول و تقسیم سوره
بحث بعدی این است که این سوره چندمین سورهٔ قرآن است؛ از بحثهای تاریخی که در مطالعات قرآنی غربی پررنگ بوده، چون حسشان این است که مسلمانان قرآن را طوری جمع کردهاند که ترتیب تاریخی از بین رفته. او میگوید مسلمانان هم به دلیل نسخ و اسباب نزول به این کرونولوژی علاقه داشتند. در سنت اسلامی این سورهٔ ۳۸ است، نولکه آن را دورهٔ دوم مکی میداند و بلاشر ۶۱مین سوره؛ بلاشر آیات ۱ تا ۶۶ را دورهٔ دوم مکی میداند و ۶۷ تا ۸۸ را احتمالاً بخشی مستقل.
او نویرت را یکی از بهترین افراد مطالعات قرآنی میداند، ولی میگوید دلش نمیآید بگوید چنین حرفهای چرند و پرتی زده، بیآنکه اول تعریفی از او بکند. نویرت میپرسد آیا آیات ۲۷ تا ۲۹ نباید میان آیات ۶۴ و ۶۵ باشند؛ به نظر او این واقعاً وحشتناک است، چون گویی چیزی را در ذهن شما میکارد و بعداً به آن میرسید، و سورهها بیشتر به فیلمنامه و نمایشنامه شبیهاند. نویرت سوره را سه بخش میداند: ۱ تا ۱۱، ۱۲ تا ۶۴ و ۶۵ تا ۸۸.
قافیه، تکرار و تاریخچهٔ ترکیببندی
نویسندهٔ مقاله بر اساس تغییر قافیهها و موضوعها استدلال میکند که بخشهای سوره را نویسندگان مختلف نوشتهاند. او میگوید ونزبرو هم یکی از استدلالهایش برای نویسندگان متعدد این است که داستان شعیب سه بار آمده، در حالی که ابزار ادبی قرآن همین است که داستانها را از زوایای مختلف میگوید؛ داستان ایوب در سورهٔ انبیا بدون نام شیطان است و در صاد، که موضوع شیطان در آن مطرح است، نامش میآید. اگر تغییر قافیه یا ریتم با تغییر محتوا متناسب باشد، مثل شعر نویی است که ریتمش عمداً عوض میشود، نه نشانهٔ نویسندهٔ دیگر.
او میگوید برای همه از نولکه تا امروز پرسش این بوده که داستان آفرینش در آخر سوره چه کار میکند، در حالی که تقریباً اصل سوره داستان آفرینش است و بقیه مقدمهاند. بعد پاراگراف مقاله را میخواند: مرحلهٔ یک گردآوری مواد قدیمی، مرحلهٔ دو ساختار سهبخشی، و مرحلهٔ سه درج داستان سقوط شیطان در آیات ۷۱ تا ۸۵ و ایدهٔ یادآوری. میگوید همه بدون توضیح است و نمیداند اینها را از کجا میگوید.
به گفتهٔ او این گمانهزنی از روی متن است، نه نسخهشناسی، و محتوا را تاچ نکردهاند. با طعنه میگوید هیچ پیشفرضی هم ندارند، و جوک استکان را میآورد برای اینکه با پیشفرض غلط میشود همهچیز را آشفته دید. فصل مینویسد «تنها یک تاریخچه ترکیببندی از این نوع در سه مرحله میتواند ظاهر عجیب این سوره را توضیح دهد»؛ او میگوید اگر ظاهر عجیب سوره را بفهمند، شاید این نظریهپردازیها لازم نیاید.
آخر مقاله نوشته «با این حال این فرضیه تنها یک پیشنهاد است» و لازم است تحلیل ساختاری با بلاغت سامی کویپرس انجام شود؛ او این را احتیاط میداند، چون کویپرس فهمیده رتوریک قرآن حلقوی است نه خطی. فصل ساختار صاد را با صافات و دخان مقایسه میکند و قاف را نمیگوید؛ او چنین اشارههایی را خوب میداند، چون آدمی که از بیرون نگاه میکند گاهی چیزهایی میبیند که از داخل دیده نمیشود.
تفسیر آیهبهآیه: آغاز سوره و داوود
در بخش تفسیر، دربارهٔ حرف مقطعهٔ «صاد» حدس زده شده که شاید به منابعی ربط دارد که از آنها استفاده میشده؛ او این را بامزه میداند. دربارهٔ آیات ۱ تا ۱۱ میگوید «لا ته» واژهٔ عجیبی است که در عربی به این شکل وجود نداشته؛ او این را نمیدانست و نمیداند درست است یا نه، ولی کنجکاویبرانگیز است. نکتهٔ دیگر این است که مشرکان الله را قبول دارند و شرکشان واسطهکردن چیزهاست.
دربارهٔ شش قوم پیش از داستان داوود، متن دربارهٔ «اوتاد» فرعون و بهتفصیل دربارهٔ اصحابالایکه میگوید. او میگوید شاید جای زندگی اصحابالایکه به فهم سوره کمک نکند، ولی برایش جالب است، و مقالهها و نظریههای موجود را خلاصه میکند.
در داستان داوود میگوید داوود در عهد عتیق شهرتی به قضاوت ندارد و سلیمان دارد. به گمان او در متون قمران به حکمت داوود اشاره شده است؛ متن نتیجه میگیرد چون داوود در قرآن پیامبر شده، قرآن گناهش را، که در عهد عتیق ذکر شده، نمیگوید و از ناتان هم اسمی نمیبرد. او این را حاصل این پیشفرض میداند که قرآن متنی مقدم را برداشته و تغییر داده است.
دربارهٔ کوهها و پرندهها متن مینویسد «این عنصر در کتاب مقدس وجود ندارد و در سنت ربانی هم ناشناخته است». او میگوید این برای او مهم است، چون سالها برای چنین چیزهایی وقت گذاشته و جستوجو کرده و حالا به او میگویند نگرد. در قمران داوود با اورفئوس مقایسه شده، ولی کوهها و پرندهها در آن نیست.
سلیمان، ایوب، مصدق و بخشهای پایانی
دربارهٔ سلیمان، به نظر او نکتهٔ کلیدی «مس» است که کسی گفته «ممکن است به این معنی باشد که او آنها را با روغن تدهین کرد»؛ مس در قرآن واژهای دینی است، و شاید راهگشاترین نکتهٔ این ده صفحه باشد. متن میگوید تسلط سلیمان بر شیاطین سابقه دارد و تسلط بر باد هیچ سابقهای ندارد. او دعای سلیمان در بایبل را، که دلی حکیم خواست، با دعای او در قرآن، که ملکی بخواهد که پس از او کسی نداشته باشد، مرتبط میداند.
دربارهٔ ایوب، فصل میگوید پایش را به زمین بزند تا چشمهای دربیاید در هیچ جا نیامده و شاید با داستان هاجر اشتباه شده، و دسته علف را به سفالی ربط میدهد که ایوب با آن خودش را میخاراند؛ او این ربطدادن را وحشتناک میداند و تعجب میکند که به همسر ایوب اشارهای نکرده. از قول یکی از افراد مطالعات قرآنی نقل میکند که «مصدق» به معنای اصلاحکننده، راستگرداننده است، نه تأییدکننده؛ او این را بسیار جالب میداند و نمیداند مفسران چنین چیزی گفتهاند یا نه.
او نتیجه میگیرد که حتی اگر اینها در کلیت بد بفهمند، در ۵۰ سورهٔ اول سورهای نیست که دربارهٔ آن چنین متنی را بخوانید و یکی دو نکتهٔ جالب نبینید. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ معنای ذکر میگوید اصل پیامبران در منابع هست و شاید برایشان خیلی مهم نباشد قرآن دربارهٔ آنها چه میگوید. «مصدق» را با میدراشها مقایسه میکنند، و دربارهٔ ذوالکفل چند حدس هست، از جمله اینکه شاید «ذوالطفل» باشد. دو نکتهٔ «مس» و «مصدق» را هم ایدهٔ آدمی دربارهٔ یک واژه میداند، نه مطالعهٔ تاریخی.
دربارهٔ بهشت و جهنم فصل به کتاب لوکزامبورگ اشاره میکند که «حور» را انگور سفید میداند؛ او این را عجیب میداند، چون آن کتاب از لحاظ آکادمیک نامعتبر است. بخش آفرینش را مستقل از بقیهٔ سوره نگاه میکنند و به نظر او این نشان میدهد ارتباطش را نمیفهمند. فصل میگوید عبارت «فالحق و الحق اقول» مکرر در انجیلها از دهان عیسی شنیده میشود، و او این را نکتهٔ خوبی میداند. فصل آیهٔ پایانی سوره را آخرالزمانی میداند؛ او میگوید هزار بار آن را خوانده و هیچوقت فکر نکرده به آخرالزمان اشاره میکند، و این را باز از پیشفرضها میداند.
ارزیابی: مادهٔ خام، نه فهم سوره
او میگوید وقتی چنین متنی را میخوانید تقریباً هیچ از سوره نمیفهمید: از کلیت سوره، مفهوم ذکر و همهٔ چیزهای محتوایی در حد صفر است، چون طرف از اول بنا را بر این گذاشته که این متن تکهپاره است. تنها کاری که میکنند این است که ارجاعات خوبی به اکسترا تکستها میدهند، و اینها آدمهای باسوادیاند که دانش و اطلاعات گردآوری کردهاند. میخواست یک فصل را ببینید چون اینقدر تعریف میکنند که گویی ماحصل مطالعات قرآنیِ چند قرن این است که رفتیم تفسیر نوشتیم؛ ولی تفسیر آنها مجموعهای از گمانهزنیها دربارهٔ این است که این تکه کی نوشته شده.
او میگوید آدمی که بیرونی است چیزهایی میبیند که ما نمیبینیم و ممکن است اطلاعات جالبی بدهد؛ بسته به پیشفرضهایتان جور دیگری از آن استفاده میکنید. این اینفورمیشنها، یعنی مواد خام، را با تحلیلهایی فاجعهبار در اختیارتان میگذارند. ولی برای او موهبتی بوده، چون خیلی از این چیزها ممکن بود چند هفته طول بکشد.
تمام انتقادهایی که به مطالعات قرآنی کرده در همین متن میبیند؛ نه میفهمند ذکر چیست، و به نظرش ارجاع به کویپرس در آخر تحلیل نشان میدهد کمی دچار شک شدهاند. او به اینها بهعنوان مادهای خام نگاه میکند که ایده میدهد، و میگوید درستی نظریهٔ تفسیری به این نیست که دیگران چه گفتهاند، بلکه به این است که آنچه میگویید با متن سازگار باشد.
در پاسخ به پرسشی میگوید اینها شگفتانگیز فرمالاند و به دنبال نشانههای زبانی میگردند، و شاید محتواییترین کار را کار کویپرس میداند. داستان همسر ایوب را در بایبل بیریشه و ساختهٔ مفسران خودمان میخواند. در پاسخ به پرسش دیگری میگوید رویکرد تاریخی صددرصد و با اختلاف زیاد غلبه دارد؛ ایرادش این است که تقریباً ۹۰ درصد مطالعات به سمت پیدا کردن اوریجین میرود.
→ متنِ کاملِ این جلسه