او میگوید در این جلسه میخواهد جمعبندی کند و بگوید ریشهٔ مشکل مطالعات قرآنی کجاست و این رشته چگونه ممکن است از وضعیت موجود بیرون بیاید. گرایش تاریخیانتقادی را با حافظشناسی مقایسه میکند، استدلال دانر را دربارهٔ وحی بررسی میکند و در پایان ایدهای از پدیدارشناسی هوسرل را دربارهٔ پارادایمها پیشنهاد میکند.
گرایش تاریخیانتقادی و قیاس با حافظشناسی
او میگوید گرایشی که بر مطالعات قرآنی غرب کاملاً چیره شده مطالعات تاریخیانتقادی است و شاید بشود گفت پرسش مرکزیاش پرسش از منشأ است: منشأ قرآن چیست، در چه قرنی و توسط چه کسی تدوین شده. پرسشهای مشابهی دربارهٔ بایبل هم پرسیده شده است.
برای نشان دادن عجیبوغریببودن این رشته، رشتهٔ فرضی حافظشناسی را مثال میزند. انتظار این است که کسی جهانبینی حافظ و تکنیکهایش را بگوید، و نسخهشناسی مطالعهٔ مقدماتی است. اگر رشتهای فقط دربارهٔ نسخهها، جلد چرمی، کاغذ و اینکه پدر حافظ تویسرکانی بوده یا نه بحث کند، محتوا و فرم کتاب در حاشیه میماند.
او میگوید ممکن است تاریخدانی به دیوان حافظ ابزاری برای شناختن آن دوره نگاه کند؛ به نظر میآید بعضی از کارها در مطالعات قرآنی اینطورند، مثلاً نگاه به قرآن برای فهمیدن انگیزهٔ فتوحات یا یافتن تأیید برای اطلاعات تاریخی قرن هفتم.
به گفتهٔ او بخشی که میتواند مثلاً ۱۰٪ باشد شده ۹۰٪ و بخشی که باید تقریباً همهاش باشد شده ۱۰٪. بحثهای محتوایی و فرم وجود دارد، ولی خود کسانی که در این زمینه کار میکنند به صراحت میگویند مطالعات قرآنی زیر سلطهٔ نگاه تاریخیانتقادی است. او تأکید میکند که معنای حرفش این نیست که همهٔ بحثها فقط همین است؛ این نوع بحث غلبه پیدا کرده و به نظر او غیرعادی است.
فهم ادبی قرآن و استنتاج تاریخی
به گفتهٔ او در همین بحثهای تاریخی بهطور مداوم بر اساس قرآن استنتاج میشود و احساس میکند قرآن و زبان آن را به اندازهٔ کافی نمیفهمند. مثال میزند: ونزبرو از سه نسخهٔ داستان شعیب در قرآن میخواهد نتیجه بگیرد نویسندههای مختلف بودهاند. او احساس میکند ونزبرو با این نحوهٔ بیان آشنایی ندارد؛ به نظر او برای ونزبرو مطرح نشده که تکرار داستان در سورههای مختلف ممکن است دلیل ادبی داشته باشد.
مثال دیگرش این است که داستان موسی را نمیتوانید همانطور که در طه تعریف شده در قصص تعریف کنید؛ نمیخورد. به گفتهٔ او نتیجهٔ این نقطهضعف آن است که استنتاجهای تاریخی هم آسیب میبیند: داستان شعیب یکی از دلایل قاطع ونزبرو برای اینکه قرآن نهایی شده در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم است، یعنی از یک امر ادبی نتیجهای کاملاً اشتباه میگیرد.
او میگوید ممکن است مقالهای باشد، ولی اینکه در قرآن، برخلاف بایبل، خدا حرف میزند نه در مرکز مطالعات قرآنی است و نه حتی در حاشیهٔ آن. دربارهٔ ریتم و سبک آبباریکهای هست، ولی گاهی تفاوت فرم سورههای مکی و مدنی را نشانهٔ این میگیرند که پیغمبر پیر شد و لحنش تغییر کرد. به نظر او وقتی محتوا تغییر میکند تغییر فرم نشانهٔ هنرمندی است، نه تغییر سبک؛ تغییر سبک این است که احکام یک بار به شعر ریتمیک و یک بار به نثر گفته شود.
فتوحات، نبود فلسفه و گرایشهای تازه
دربارهٔ نظریهٔ تجدیدنظرطلبی افراطی که قرآن را در طی دو قرن، بعد از فتوحات اسلامی، نگارششده میداند، او میپرسد اگر این درست است، چرا برایشان پیش نمیآید که در متن باید اشارهای به این فتوحات باشد. میگوید از این دو قرن در قرآن هیچ چیز نمیبیند. استدلال شروع مطالعات بایبلی مدرن این بود که موسی نمیتواند نویسندهٔ تورات باشد، چون مرگ او در کتاب ذکر شده؛ ولی در قرآن نگاه میکنید و هیچ چیزی نیست؛ برهوت.
حرف او این است که حتی اگر مطالعهٔ خود متن مهم نباشد، برای استنتاج تاریخی از قرآن باید متن را خوب فهمیده باشید، و این دیده نمیشود. به نظر او برای این رشته فلسفهٔ مطالعات قرآنی ندارند: یا مبنایش از لحاظ فلسفی آنقدر سست است که فلسفه برایش درست نکردهاند، یا چون فلسفه درست نکردهاند مبنا چندان بررسی نشده است؛ مثل ساختمانی که تصادفی چیزهایی روی هم چیده شده و بالا آمده است.
در درصد کوچکتری از مطالعات قرآنی، کویپرس بحث رتوریک سامی را مطرح کرد و نویورت هم مطالعاتی کرد. گفته میشود بخشبندی سوره از روی فرم و تکرار واژگان مشخص است؛ او اینها را بحثهای ۲۰، ۳۰ سال اخیر میداند که در حاشیه هستند.
استدلال روششناختی علیه باورمندان
به گفتهٔ او شعار شیک شروع مطالعات تاریخیانتقادی دربارهٔ بایبل این بود که بایبل را باید مثل بقیهٔ کتابها مطالعه کرد، یعنی وحیبودن بایبل را کنار بگذاریم. او میگوید در مطالعات قرآنی قرآن را مثل دیوان حافظ مطالعه نمیکنید. به گمان او استدلال دانر منسجمترین استدلال دربارهٔ اینکه کسی که به وحی باور دارد نمیتواند وارد مطالعات قرآنی شود است، ولی میگوید مصادره به مطلوب دارد: در مقدماتش این فرض هست که وحی وجود ندارد.
او میگوید گویی دانر میگوید تاریخدان باید فرض کند آدمهای آن موقع مثل ما بودند، که یعنی پیغمبر وجود ندارد؛ این همان استدلال مشرکین است که میگفتند بشر هستیم. دربارهٔ جهانبینی علمی و ثابتبودن قوانین جهان هم میگوید حرف ادیان این است که وحی واقعهٔ تاریخیِ یکتایی بود؛ مؤمنین هم انتظار دارند الان در جهانی زندگی کنند که وحی در آن نیست.
او میگوید اگر صراحتاً میگفتند جهانبینی ما علمی است و بنا به عقاید خودمان چنین مطالعه میکنیم، مثل اسپینوزا که رک و راست گفت به خدای ادیان ابراهیمی اعتقاد ندارد، طرف مقابل هم میتوانست بگوید به ادیان ابراهیمی اعتقاد دارد و خدا دخالت میکند و او اینطور میخواند. میخواهند استدلال را طوری بپیچانند که جنبهٔ روششناسانه پیدا کند تا طرف مقابل کنار زده شود. به نظر او این از روششناسی علم درنمیآید، از فرض آنتولوژیک درمیآید.
در فیزیک، میگوید، فرض خدا یا نبود خدا در رابطهٔ دما و حجم و فشار گاز اثری ندارد و فرض روششناختی ممکن است. ولی دربارهٔ متنی که ادعای وحی دارد، با فرض وحی و بدون فرض وحی از دو دنیای متفاوت حرف میزنید و همهجا اختلاف پیدا میکنید؛ آنجا نمیتوانید آن فرض را با فرض روششناختی کنار بگذارید.
بیطرفی و فرضهای ناگزیر
او میگوید بیطرفی دربارهٔ خدا و وحی یعنی آگنوستیک باشید: ذهن انتقادی یعنی در برابر هر پیشفرض علامت سؤال بگذارید. به نظر او اینها میخواهند از بررسی پیشفرض خودشان معاف باشند، و آدم مؤمن هم میتواند ذهن انتقادی داشته باشد.
او مثال الههٔ الهام را میآورد: لازم نیست در حافظشناسی شرط بگذارید که کسی که به آن اعتقاد دارد نمیتواند وارد شود؛ اگر از آن نتایج عجیب گرفت، همانجا جوابش را بدهید. دربارهٔ قرآن هم اگر آدم مؤمنی چرند بزند، مثلاً از آیهٔ «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون» نتیجه بگیرد که قرآن تحریف نشده یا تحریفناپذیر است، او همانجا جلویش میایستد و نمیگوید چرا مؤمن بودی.
به نظر او حتی اگر آن استدلالها درست باشند، آنچه میخواهند از آنها درنمیآید، چون دربارهٔ تواناییهای انسان هم فرضهایی دارند. کسی که یونگی فکر میکند ممکن است بگوید پیغمبر به مخزن اطلاعات ناخودآگاه جمعی وصل شد؛ یا، او با قید «بدون شوخی» میگوید، کسی ممکن است موجودات فضایی را فرض کند. پس با حذف وحی بهتنهایی نمیتوان استدلالهایی مثل محیط فرقهای را پیش برد.
او میگوید مسیحی دورهٔ ردیهنویسی مطمئن بود حق با اوست و احتمال وحیبودن قرآن برایش در حد صفر بود. او این را همان جهانبینی میداند که احتمال آمدن موجودات فضایی را هم خیلی کم میداند: اعتقادی دربارهٔ جهان است و نه روششناختی، و دلایلی که برای کنارگذاشتن میآورند آنتولوژیک است. در فیزیک فقط خدا را وارد کار نمیکنند و جن و پری در مقاله نمیآورند، که روششناسانه است و نه آنتولوژیک.
ریشهٔ تاریخی این فضا
مقالهٔ آقای سینایی با این جمله شروع میشود که بعضی مسلمانها مطالعات قرآنی را توطئهٔ امپریالیستی میدانند؛ سینایی جواب میدهد همان بلا سر بایبل هم میآید. خود او هم فکر میکند توطئهٔ امپریالیستی نیست، ولی میپرسد واقعاً چرا فضا اینطور است.
به نظر او تاریخ نشان میدهد تا یک قرن قرآن با ایمان کامل به مسیحیت مطالعه میشد؛ بعد دورانی آمد که عدهای با پرچم علم آمدند و جنگی در اروپا درگرفت میان کسانی که به کلیسا و بایبل اعتقاد نداشتند و آنهایی که اعتقاد داشتند. به نظر او این جهانبینی جدید که جانشین مسیحیت شد نتیجهٔ توهماتی دربارهٔ علم است، و از نظر فلسفی بناکردن آن بر علم ممکن نیست.
او میگوید باور و ایمان خلط میشود: کسی که مطمئن باشد عقیدهٔ دیگران صددرصد غلط است، فرقی میان باور و ایمان نمیبیند. به نظر او آدمی که جهانبینی علمی دارد چنان در آن غرق است که باورمند را معقول نمیداند، در حالی که دقیقاً خودش است که ایمان دارد.
به گفتهٔ او از روز اول، یعنی از ردیهنویسی و بعد با اسپینوزا نسبت به بایبل، فضای مطالعات قرآنی جدلی بود. او میگوید ردیهنویسی بعد از فتح قسطنطنیه دوباره اوج گرفت و مطالعات قرآنی بعد از ۱۱ سپتامبر منفجر شد، و این را شاهدی میداند که امپریالیسم نیست و طرف دربارهٔ اسلام و مسلمانها احساسی دارد.
ایدهٔ هوسرل و لایهٔ عملیاتی
او میگوید میخواهد به نوع دیگری از نگاه به پارادایمها برسد تا وارد منازعات پارادایمیک نشوند، و لزومی ندارد در مطالعات قرآنی فکر کنیم وحی هست یا نه. ایدهٔ هوسرل: وجود جهان خارج را در پرانتز میگذارد، چون به پدیدارها شک ندارد، مثل دیدن نور سفید. او میگوید در مطالعات قرآنی هم میشود ایمان و عدم ایمان را در پرانتز گذاشت و دید اینها کجا در استدلالها ظاهر میشوند.
به گفتهٔ او لایهٔ عملیاتی را باید دید: ممکن است کسی به وحی معتقد باشد ولی معتقد به تحریف باشد، مثل شیعهٔ افراطی که مصحف را نزد حضرت علی میداند؛ چنین کسی با متن موجود مثل کسی که به وحی معتقد نیست برخورد میکند. پس اختلاف پارادایمی از اینجا میآید که متن را چگونه نگاه میکنیم، مثلاً چقدر دقیق است.
او اصل همدلی را از فلسفه میآورد: متن را باید همدلانه خواند و مثلاً وقتی تناقضی دیدیم فوراً کف نزنیم. اگر شد و دیدیم متن چرند است، کنارش میگذاریم. پارامتر پارادایم این است که چند درصد همدلانه و دقیق میخوانید؛ آدمی که فکر میکند قرآن را صدها نویسنده در دو قرن ساختهاند، دقت در فرق «سفینه» و «فلک» را بیمعنا میداند. یک شیعهٔ غالی و یک آتئیست هر دو با چریتی و دقت حداقلی میخوانند و در مطالعات قرآنی در یک صف قرار میگیرند.
چریتی، دقت و بردار
او میگوید سنت اسلامی هم متن و هم فرامتنها را با دقت بالا میگیرد و ردیهنویسها هم با آنها اشتراک دارند و معمولاً بحث تحریف نمیکردند. به گفتهٔ او بسیاری از آثار مطالعات قرآنی، دستکم پیش از دوران تجدیدنظرطلبی و نه همه، برای توضیح قرآن چنان به تفسیر مراجعه میکنند که گویی آن فرامتن جزو متن است.
یکی از حاضران میگوید ارزشسنجی متن علمی نیست؛ او پاسخ میدهد که کاملاً اشتباه است و پژوهشگران هم در ته ذهنشان نظری دربارهٔ متن دارند: شومیکر برای قرآن ارزش قائل نیست و فرین قائل است و هر دو ممکن است آتئیست باشند.
او پارادایم خودش را چریتی ۱۰۰٪، دقت ۱۰۰٪ و سنت اسلامی از صفر هم کمتر میگوید. مثال میزند که مفهوم بتپرستی مشرکین مکه را مسلمانها در قرون بعد ساختند و به نظر او این مفاهیم ضد قرآناند. به گفتهٔ او باید پارادایمها در این لایهٔ پایین شکل بگیرند و نه در دعوای ایدئولوژیک.
او به عنوان شاهد تجربی میگوید کسانی مثل ماریان کلار، ریموند فریل و تا حدی نویورت به قرآن و نظمش باور دارند و فکر نمیکند هیچکدام مسلمان باشند؛ نیل رابینسون را هم قطعاً بیاعتقاد میداند. فکر نمیکند کویپرس ایمان داشته باشد، ولی او تشخیص میدهد سورهها منسجماند. او میپرسد اگر سورهها منسجماند، آنهمه وسواس دربارهٔ کرونولوژی چه میشود. ونزبرو هم ممکن است قرآن را نهاییشده در قرن سوم بداند و باز مثل ایزوتسو نگاه کند. آنچه در کار شما اثر میگذارد نتیجهٔ عقاید است، یعنی پدیدارهایی که دربارهٔ متن به وجود میآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه