او سورهٔ صاد را برای بحث انتخاب کرده بود تا ببیند اسباب نزول، یا ارجاع به اکسترا تکستها، چقدر به فهم یک سوره کمک میکند، و این جلسه را چسبی میداند میان اسباب نزول، چهار جلسهٔ فلسفهٔ مطالعات قرآنی و هفت جلسهٔ رمضان دربارهٔ صاد. هدفش این است که متن مربوط به سورهٔ صاد در کتاب «قرآن تاریخنگاران» را تقریباً از اول تا آخر با هم بررسی کنند و ببینند چقدر از آن درمیآید. در پایان نتیجه میگیرد که از چنین متنی دربارهٔ سوره تقریباً هیچ نمیفهمید، ولی مواد خام به شما میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
سورهٔ صاد را به این دلیل برای بحث انتخاب کردم که به نظر میرسد فهم آن خیلی به اسباب نزول و شأن نزول و اکسترا تکستهای بایبلی یا اسلامی وابسته است؛ شاید در هیچ سورهای از قرآن داستانها این مقدار ابهام نداشته باشند. بنابراین سورهٔ خوبی بود تا ببینیم اسباب نزول، یا اصولاً ارجاع به اکسترا تکستها، چقدر میتواند به فهم کمک کند؛ فکر کردم این را شاید بهتر از هر سورهٔ دیگری بشود در سورهٔ صاد دید. این انتخاب تصادفی نبود: از وقتی بحث سورهٔ صاد شروع شد، گفتم که قصد دارم در پایانش چنین کاری بکنم. این جلسه قرار است مثل چسبی سه موضوع را به هم پیوند دهد: اسباب نزول، چهار جلسهٔ فلسفهٔ مطالعات قرآنی، و هفت جلسهای که در ماه رمضان دربارهٔ سورهٔ صاد صحبت کردم.
اگر یادتان باشد، در جلسهٔ اولِ سری دوم، یعنی جلسات فلسفهٔ مطالعات قرآنی، گفتم که یکی از انگیزههایم برای این سخنرانیها پخش مجدد سخنرانی آقای امیر معزی بود؛ به نظر من سخنرانی خیلی بدی بود و حس کردم تأثیری هم که بر شنوندگانش میگذارد چندان جالب نیست. او از همین دیدگاه مطالعات قرآنی چیزهایی میگفت که در همان جلسات دربارهٔ آنها بحث کردم و نمیخواهم زیاد تکرارشان کنم. موضوع آن سخنرانی چاپ کتاب «قرآن تاریخنگاران» بود؛ کتابی درخشان، البته درخشان از دید آکادمیکِ خودِ مطالعات قرآنی، که ایشان یکی از دو ویراستارش است. کار واقعاً مهم و جالبی است. من شخصاً فکر میکنم مثل هندبوکی است که کنار دست آدم باشد و از آن استفاده کند؛ همین امروز خواهید دید که چیزهای مفیدی در آن پیدا میکنید.
در آن سخنرانی حس کردم احساس خیلی خوبی دارند از اینکه گویی پس از چند قرن مطالعات قرآنی و بایبلی، برای اولین بار چنین محصولی بیرون آمده است: برای اولین بار از دیدگاه مطالعات تاریخی و انتقادی چیزی شبیه تفسیر قرآن درآوردهاند. یعنی به جای مجموعهای از مقالهها یا کتابها دربارهٔ موضوعات خاص، از اول قرآن شروع میکنند، همهٔ سورهها را تا انتها میروند و دربارهٔ هر سوره چکیدهٔ مطالعات انجامشده و ایدههای موجود از نظر مطالعات تاریخی و انتقادی را میآورند؛ مثلاً اینکه فلان داستان یا نکته در کجاها آمده و آیا اقتباس شده یا نه.
چون احتمالاً این جلسه خیلی حالت انتقادی پیدا میکند، بگذارید از جنبههای مثبت این کتاب هم بگویم. این کتاب برای من واقعاً یک موهبت است. وقتی انتخاب سورهٔ صاد در ذهنم قطعی شد، شاید یکی دو هفته پیش از ماه رمضان، اولین کاری که کردم این بود که فصل سورهٔ صادِ کتاب «قرآن تاریخنگاران» را به زحمت برداشتم. کتاب به زبان فرانسه است و به انگلیسی هم ترجمه نشده؛ آن را تکهتکه به ابزارهای هوش مصنوعی دادم، یکی ابزاری فرانسوی و مجانی و دیگری دیپسیکِ چینی، و به فارسی ترجمهاش کردم. طبعاً ترجمهٔ خوبی درنمیآید، ولی میفهمید چه میگوید؛ وقتی میدانید موضوع چیست، در خواندن متن فارسی مشکلی پیش نمیآید. بعداً یکی از دوستان، اوایل ماه رمضان و شاید پیش از شروع جلسات، همین کار را کرد؛ همین متنی که الان پرینت گرفتهام از اوست. احتمالاً با ابزارهای هوش مصنوعیِ پولی این کار را کرده، چون خیلی شکیلتر و بهتر از فایلی درآمده که من درست کرده بودم. ترجمهٔ فارسیِ نسبتاً خوبی است و آن را آپلود کردهاند تا در دسترس همه باشد. اولین کارم این بود که آن را نگاه کنم.
چرا این کار برای من حالت موهبت دارد؟ چون مثلاً وقتی دربارهٔ داستان اصحاب کهف صحبت میکنم، کلی زحمت میکشم تا ببینم این داستان کجاها آمده است. پیشتر کتابی دوجلدی از خانمی به اسم دنیس ماسون چاپ شده بود که به فارسی هم ترجمه شده و چند بار در جلساتم آوردهام. آن یکی از مراجعی بود که همیشه نگاهش میکردم تا ببینم داستانها کجا آمدهاند و، اگر در عهد عتیق نیستند، مثلاً در کتابهای آپوکریفا کجا به آنها اشاره شده است؛ کتابی نسبتاً خوب و مرجعی که هنوز هم معتبر است. این کتاب خیلی بهتر از آن است؛ کاری که در «قرآن تاریخنگاران» شده خیلی جامعتر است و زحمت حسابی کشیدهاند. حجمش شاید ۱۰ برابر آن کتاب دوجلدی باشد که خودش شاید ۱۰۰۰ صفحه است؛ اگر به فارسی ترجمه شود، کتاب خیلی مفصلی میشود. همین قسمت سورهٔ صادش را نگاه کنید: با اینکه سورهٔ صاد نسبتاً کوتاه است، فکر میکنم اگر به فارسی ترجمه و چاپ شود، شاید ۲۰ یا ۳۰ صفحه از یک کتاب را بگیرد.
چیز فوقالعاده خوبی است؛ مثلاً در همین فصل چند نکتهٔ جدید دیدم که برایم جالب بود. پس کار مفیدی انجام شده است. خیلی ارجاع میدهد: به چیزی اشاره میکند و مقالهها و کتابهایی را که تحقیقات در آنها انجام شده به شما معرفی میکند، و در پیدا کردن سرنخهای مربوط به اکسترا تکستهای، مثلاً بایبلیِ، چیزهایی که در قرآن آمده کار آدم را خیلی راحت میکند. طبعاً کمتر به شأن نزولها و اسباب نزولی اشاره میکند که مسلمانان نقل کردهاند؛ دسترسی به آنها برای ما همیشه خیلی راحت بوده است. مثلاً تفسیری مثل تفسیر المیزان در پایان هر قطعهای که تفسیر میکند یک بحث روایی دارد و روایاتی را که به نظرش معتبر میرسیده آورده و دربارهٔ آنها بحث کرده است؛ کتب تفسیری اهل سنت هم روایات خودشان را دارند. میخواهم بگویم آنچه احتمالاً دسترسی به آن برای ما سخت بود، همین مطالبی است که اینها جمع کردهاند، و از این نظر خیلی قابل استفاده است.
منتها هدفم این است که در همین جلسه بررسی کنیم که این کار چقدر جای افتخار دارد برای کسانی که روی قرآن کار میکنند و مثلاً دربارهٔ سورهٔ صاد این مطالب را جمعآوری کردهاند. پرسشم این است: این چیزهایی که جمعآوری شده واقعاً چقدر کمک میکند که کسی بفهمد معنای سورهٔ صاد چیست و مثلاً آن را بهعنوان یک متن ادبی درک کند؟ آخر ادعا میشود که کاری تفسیری، آن هم کاری تفسیریِ خیلی سطحبالا، انجام شده است. در نقد ادبی یا تفسیرِ یک متن، با استفاده از آنچه اینجا نوشته شده چقدر میتوانید به محتوای یک سوره نزدیک شوید یا درک بهتری از آن پیدا کنید؟ حتی اگر کسی معتقد باشد سورهها محتوای خیلی خاصی ندارند، بالاخره قطعاتشان به نحوی معنیدار میشوند. یا اگر فرض کسی این باشد که سورهها متونی آشفتهاند، باز پرسش این است که این کار چه کمکی میکند تا قطعههایی را که شاید به نظر کسی به هم ربط ندارند بهتر درک کنیم.
کاری که میخواهم انجام دهم همین است. اگر واقعاً وقت بود، همهٔ این متن را برایتان میخواندم، ولی مطلب نسبتاً زیاد است و باید با اشاره محتوایش را بگویم. این تکمیل بحثی است که در جلسات سورهٔ صاد هم مدام به آن اشاره کردم: اصولاً ما برای فهم یک سورهٔ قرآن چقدر و چگونه میتوانیم از اکسترا تکستها کمک بگیریم، و آیا مکانیسمی برای فهمیدن این موضوع وجود دارد؟ یک سرِ طیفِ دیدگاهها نسبت به اکسترا تکستها میتواند این باشد که مراجعه به آنها اصلاً لازم نیست و درست نیست و فقط باید در محدودهٔ خود قرآن ماند. سوی دیگر ماجرا این است که قرآن ابهاماتی گذاشته تا شما مجبور شوید مثلاً بروید کتب مقدس قبلی را بخوانید و بفهمید. در آن جلسات سعی کردم نتیجهگیری کلیای بکنم و شاید در همین جلسه هم دوباره به آن برگردم.
این جلسه قرار است موضوع این سه مجموعه سخنرانی اخیر را به هم پیوند دهد. البته فکر میکنم بیشتر به این میخورد که جلسهٔ پنجم مطالعات قرآنی باشد، چون چیزی دربارهٔ سورهٔ صاد نمیخواهم اضافه کنم؛ ولی شاید بشود گفت سورهٔ صاد مثال خوبی است که در انتهای بحثهای مطالعات قرآنی مفید است.
اگر یادتان باشد، انتقاد من به مطالعات قرآنی اولاً این بود که بهشدت پیشفرض دارند، ولی فکر میکنند پیشفرض ندارند. یعنی خودشان یک بلیفِ خیلی مشخصِ مدرن دارند و دنیا را به شکل خاصی میبینند، و این برایشان چنان بدیهی است که، چون فکر میکنند صفتی به اسم «علمی»، یعنی جهانبینی علمی و روش علمی، دارند، اصلاً متوجه نیستند که مثل یک دینِ موازی با ادیان دیگرِ دنیا، به شکل خاصی به دنیا نگاه میکنند. خودشان را صاحب پیشفرض و صاحب بلیف نمیدانند و فکر میکنند عینِ عقلِ مجسماند و فقط از قواعد منطق و عقل پیروی میکنند، که مطلقاً اینطور نیست. طبعاً حساسیت دارند: با باورِ کسی که معتقد است وحی وجود دارد، یا شاید وجود داشته باشد، خیلی راحت نیستند؛ من مرتب باید میان فیت و بلیف فرق بگذارم و منظورم اینجا باور است، نه ایمان. صراحتاً میگویند کسانی که چنین باوری دارند نمیتوانند کار مطالعات قرآنی بکنند. معنای دقیقش این است که باید باور ما را داشته باشند تا این کار را انجام دهند. پس یک مسئلهٔ خیلی اساسی این است که پیشفرضهای فراوانی وجود دارد که به مطالعاتشان تحمیل میشود. این پیشفرضها را یا اصلاً متوجه نیستند، یا چنان برایشان بدیهی است که فکر میکنند این کار را باید همین شکلی انجام داد.
انتقاد دیگری که در همان جلسهٔ اول گفتم این است که اصولاً بخش تاریخی، یعنی بحثهای تاریخی، چنان غلبه کرده که این مطالعات به وضعیتی غیرعادی رسیده است. در خواندن یک کتاب ادبی، مطالعات تاریخی و نسخهشناسی باید در حاشیه باشد. اینکه یک متن ادبی را مثلاً از روی نسخهشناسی بررسی کنید و صحت و سقمش را بسنجید، یا مثلاً دربارهٔ آثار Shakespeare نظریههایی باشد که چند نفر این آثار را نوشتهاند، بحثهای بدی نیست؛ ولی معمولاً شاید ۱۰ درصد مباحث مطالعات Shakespeare به چنین چیزهایی اختصاص داشته باشد. بقیهاش این است که زبان این آثار را بررسی کنیم، استایلش را بررسی کنیم و بکوشیم محتوایش را درک کنیم.
اگر میخواهید حافظشناسی کنید، اصولاً این موضوع که به جهان حافظ و اعتقادات او اعتقاد دارید یا نه، کاملاً حاشیهای است. فرض کنید حافظ معتقد است عشق محور همهٔ هستی است و شما بگویید من اصلاً چنین اعتقادی ندارم و مثلاً اعتقاد عرفانی چرند و پرند و خرافه است. اشکالی ندارد؛ ولی وقتی حافظشناسی میکنید، باید این را بفهمید؛ باید بفهمید که حافظ چنین جهانبینیای دارد و جهانش اینگونه است. دربارهٔ هر هنرمندی که بخواهید بحث کنید، باید درک عمیقی پیدا کنید که او دنیا را چگونه میبیند، حتی اگر روانپریش باشد. اشکالی ندارد؛ اگر میخواهید آثارش را بفهمید، باید بفهمید این آدمِ روانپریش چه احساساتی دارد، دنیا را چگونه میبیند و چه توهماتی در ذهنش هست، تا بتوانید بفهمید آثارش چه چیزی را بیان میکنند.
بنابراین در آن جلسهٔ آخر سعی کردم بگویم این موضوع که کسی به منشأ الهی قرآن باور دارد یا ندارد، برای عدهای بیشتر به حالت وسواس ذهنی درآمده است. آنچه مهم است این است که ممکن است عدهای با باور به وحی و عدهای بدون باور به وحی معتقد باشند که این متن منسجم است. من و شما الان قرآن را میخوانیم، و چیزی که در تمام طول تاریخ مشترک بوده این است که مسلمانان قرآن را میخوانند و جهانبینی خاصی از قرآن به آنها منتقل میشود. مفسر قرن دوم و سوم هم این جهانبینی توحیدی را تا حدی بیان کرده است؛ عرفا شاید توحید را کمی غلیظتر و عمیقتر بیان کردهاند. ولی اصولاً در قرآن جهانی ترسیم میشود: خدایی هست، توحید هست و پیامبران را میفرستد. مهم نیست شما به این باور دارید یا نه؛ مسئله این است که میخواهید این دنیا را بشناسید و با آن ارتباط برقرار کنید یا نه.
آنچه به نظر من اگر الان به این متن نگاه کنید در آن نمیبینید، این است که گویی کسانی که این مطالعات را انجام میدهند اصلاً به دنیایی که این متن توصیف میکند قدم نگذاشتهاند. مهم نیست که شما آن دنیا را قبول دارید یا نه. مثلاً فرض کنید من جهانبینی علمی را قبول ندارم، ولی باید بفهمم چیست؛ باید بفهمم آن جهانبینی اجزایی دارد که با هم مثل منظومهای را تشکیل میدهند و به هم ارتباط دارند. اگر عمیق نفهمم، اصلاً نمیفهمم این تکهاش با آن تکهاش چه رابطهای دارد و چرا همهٔ کسانی که به جهانبینی علمی اعتقاد دارند، به فلان چیز دیگر هم اعتقاد دارند. اگر خوب بفهمم، میفهمم که همهٔ اینها با هم همبستگی دارند. قرآن هم بهشدت جهان خاصی را ترسیم میکند؛ یعنی اگر دو آدمِ ناآشنا در دو طرف دنیا و در قرنهای مختلف قرآن را خوانده باشند و عمیق فهمیده باشند که قرآن چه به ما میگوید و چه از ما میخواهد، وقتی به هم برسند، تا حدود خیلی زیادی با هم تفاهم دارند. توصیفی که قرآن از جهان میکند و سبک زندگیای که از شما میخواهد، همه با هم چیز منسجمی را تشکیل میدهند، و وظیفهٔ هر کسی که دربارهٔ یک متن مطالعه میکند این است که جهانِ آن متن را درک کند.
به نظرم میآید که همین متن گواه است بر اینکه اصولاً چنین چیزی در این مطالعات وجود ندارد: وقتی حاصل این مطالعات را میخوانید، نه به این احساس میرسید که این آدمها درک عمیقی از جهانی که در قرآن توصیف میشود پیدا کردهاند، و نه به این احساس که دستکم استایل ادبیِ قرآن را، حداقل بهطور فرمال، فهمیده باشند؛ همان چیزی که معمولاً در همهٔ مطالعات ادبی اتفاق میافتد. اگر الان در غرب رشتهٔ حافظشناسی باشد، قطعاً لازم نیست ۱۰۰ سال مطالعه کنند؛ ۲۰ یا ۳۰ سال که مطالعه کنند، به جایی میرسند که دیدگاهی پیدا میکنند دربارهٔ اینکه جهان حافظ چگونه است و استایل هنری و شیوهٔ بیان او چیست. اینها موضوعاتی است که بهطور طبیعی باید در محور اصلی باشد، در حالی که در بحثهای مطالعات قرآنی، اوریجین و اینکه فلان چیز از کجا آمده و نسخهشناسی و مانند اینها به اصل تبدیل شده و به نظر میرسد جنبههای محتوایی و فرمی اصلاً پیشرفت چندانی نکرده است. گواهش هم همین کتاب «قرآن تاریخنگاران» است.
این حرف را بارها در جلسات زدهام و فکر میکنم لازم است جایی در یک مورد مشخص نشانش دهم؛ یعنی بخوانیم و ببینیم. هدفم این است که این متن را تقریباً از اول تا آخر با هم بررسی کنیم: من بگویم در آن چه نوشته شده، و در انتها شما آنچه را از جلسات سورهٔ صاد در ذهنتان هست، یعنی اینکه سورهٔ صاد متنی ادبی است که محتوایی دارد و با جاهای دیگر قرآن هم ارتباطهایی دارد، با این متن بسنجید و ببینید چقدر از آن درمیآید و اصلاً در جهت نزدیک شدن به آن هستید یا نه.
یکی از حسنهای چنین کتابی که ویراستار دارد این است که آدمهای مستقل و متخصص را میآورند و از آنها میخواهند کاری انجام دهند؛ با اینکه نویسندهها متفاوتاند، ویراستاری بالای سرشان هست که به آنها میگوید کار را چگونه انجام دهند. همهٔ این متنها اینگونهاند: اول بحثی با عنوان «ساختار کلی» دارند، بعد سوره را به قطعاتی تقسیم میکنند و دربارهٔ هر قطعه بحث میکنند. تقریباً در همهٔ سورهها اطلاعاتی شبیه کتاب «نظم قرآن» آقای ابوالعلی بازرگان میبینید، که در آغاز مثلاً آمارهایی میدهد از اینکه چه واژههایی بیشتر به کار رفته، و میگوید سوره مکی است یا مدنی و احتمالاً سورهٔ چندم است. این مقالات هم چنین ساختاری دارند: بحثی دربارهٔ ساختار کلی، تقسیمبندیهایی، و بعد قطعهبهقطعه پیش میروند و بحث میکنند.
بحث دربارهٔ سورهٔ صاد با نام سوره شروع میشود. «صاد» معروفترین نام سوره است و اشاره کرده که نام دوم سوره «داوود» است. «صاد» از حرف مقطعهٔ اول سوره گرفته شده و «داوود» به این دلیل آمده که یکی از مهمترین داستانهای این سوره دربارهٔ حضرت داوود است. من جاهایی را که جالب است میگویم؛ مثلاً نام سورهها چیزی است که در همهٔ تفاسیر میبینید و چیز خیلی خاصی نیست؛ یعنی اطلاعات جدیدی برای ما ندارد. ولی در یک قسمت، گزارههایی دربارهٔ طول آیات میگوید: اینکه آیهها کوتاهاند یا بلند و چگونهاند. مثلاً نوشته که طول آیات نسبتاً متغیر است؛ از آیات کوتاهِ هشت یا نه بخشی، مثل آیهٔ ۱۶۷، ۶۸، ۶۱، تا آیات دو خط و نیمی مثل آیهٔ ۲۴ و ۲۶. یعنی اطلاعاتی میدهد دربارهٔ اینکه طول آیات چقدر است.
آقای سینایی، که به نظر من هم از نظر سواد و هم از نظر نوع نگاهش جزو بهترین آدمها در مطالعات قرآنی معاصر است، کتابی دارد که در آن به شکل خیلی جالبی پارامترهایی ریاضی دربارهٔ آیات میگوید؛ مثلاً پارامتری تعریف کرده که شاید بشود گفت نشان میدهد آیات چقدر ریتم تند دارند یا نه، و دربارهٔ بسیاری از آیاتی که بحث میکند به آن اشاره میکند. این مطالعات جالباند. حالا اینکه چقدر بشود از آنها استفاده کرد جدا، اطلاعات جالبی است که نگاه کنیم و ببینیم آیات چگونهاند.
بعد دربارهٔ قافیههاست. معمولاً وقتی سورهای را نگاه میکنید، قافیهها، یعنی قسمت پایانی آیات، گاهی کمک میکنند قطعهها را ببینید: گاهی وسط یک سوره دو سه آیه میآید که قافیههایش با قبل و بعدش همشکل نیست، یا از جایی که سوره یکدفعه وارد موضوع دیگری میشود، قافیهها تغییر میکنند. بنابراین نگاه کردن به قافیهها خوب است. اینها هم مقیدند که در شروع کار گزارشی از قافیهها بدهند؛ اینجا مثلاً گفته که سه نوع قافیه داریم و از آیات فلان تا فلان قافیه اینگونه است، و همینطور گزارشی دربارهٔ قافیههای سوره داده است. خوب است؛ فکر میکنم اطلاعات مفیدی است. بعضی از اینها در بحثهای اولیهٔ کتاب «نظم قرآن» آقای عبدالعلی بازرگان هست و بعضی نیست، و چیزهای دیگری هم آنجا هست.
مثلاً چیز خیلی مفیدی که در «نظم قرآن» هست، و شاید واقعاً جایش خالی است و در چنین مطالعاتی حتماً باید به آن اشاره میشد، مسئلهٔ تکرار واژهها در سورهها و درآوردن چگالی آنهاست: مثلاً کلمهٔ «ذکر» در این سوره نسبت به طول سوره چند بار تکرار میشود و آیا بیشترین تکرار را دارد یا نه. این کاری است که آقای عبدالعلی بازرگان انجام داده و جاهای دیگر هم میتوانید ببینید. برای من کمی عجیب است، چون فکر میکنم واژههای پرتکرار خیلی مهمتر از طول آیات و قافیهها هستند؛ منتها اینجا به این مسئله توجهی نکردهاند.
اهمیت چگالی واژهها در این است که نشان میدهد موضوع اصلی سوره چیست؛ مثلاً وقتی در سورهای واژهای خیلی زیاد تکرار شده، مثل واژهٔ «ذکر» و مشتقاتش در همین سورهٔ صاد. یادم میآید در همان «نظم قرآن» این هم آمده که کدامیک از اسمای الهی در یک سوره، نسبت به سورههای دیگر، زیاد تکرار شده است. سوره ممکن است کوتاه باشد: طبعاً چهار بار تکرارِ یک واژه در سورهای چهار خطی با تکرار آن در سورهٔ بقره فرق دارد، چون در سورهٔ بقره بالاخره همهٔ واژهها زیاد آمدهاند. بنابراین نرمالایزش میکند؛ آقای عبدالعلی بازرگان دقیقاً این کار را میکند و خیلی مؤثر است. فکر میکنم در این جلسههایی که دربارهٔ سورهها صحبت کردم همیشه دیدهاید که این کار خیلی راهگشاست. واژههایی که چگالیشان بالاست، وقتی نرمالایز شوند، نشان میدهند که گاهی مثلاً واژهای هیچ جای قرآن نیست و سه بار در یک سوره آمده است؛ آدم احساس میکند که این واژه اختصاصیِ آن سوره است و ارتباط خاصی با سوره دارد.
یکی از حاضران: ببخشید، این دربارهٔ مترادفهای واژهها هم صدق میکند؟ مثلاً دربارهٔ «ذکر»؟
آفرین، بله. این دقیقاً همان کاری است که مکانیکی نیست و کار سختی است. مثلاً مفهوم «ذکر» با «اواب» مرتبط است. اگر کسی مطالعهٔ جامعی انجام دهد که واژهها همراه با واژههای مترادف و همنشینشان در یک سوره چقدر آمدهاند، این خیلی بهتر از آن است که فقط به تکواژهها نگاه کنید. شمارش تکواژهها و پیدا کردن چگالیشان راحت است؛ کاری که شما میگویید کمی سخت است، چون کسی باید به محتوا نگاه کند و واژههای نزدیک به هم را ببیند؛ مثلاً ممکن است یک مفهوم چند واژهٔ نزدیک به هم داشته باشد که اگر همه را با هم نگاه کنید، در سوره خیلی تکرار شده باشد.
این را نگفتم که نویسندهٔ این قسمت خانمی فرانسوی به اسم آن سیلوی بوآسیو است. بگذارید حدسی بزنیم: چرا این موضوع نظرشان را جلب نمیکند؟ آیا به پیشفرضهایشان برنمیگردد؟ وقتی احساستان این باشد که این سورهها متنهایی خیلی منسجم و دقیقاند، اگر واژهای در آنها خیلی تکرار شده باشد، احساس میکنید به محتوا ربط دارد و این پرسش پیش میآید که اصلاً محتوایی مرکزی وجود دارد یا نه. این همان نکتهای است که میگویم: نظرتان دربارهٔ میزان انسجام و دقیق بودن متن ربطی به ایمانتان ندارد؛ پارامتری است که میتواند محققها را از هم جدا کند. من این را چندین بار گفتهام: همین الان آدمهایی هستند که یک سوره را چنان با دقت بررسی میکنند که آدم باورش نمیشود کسی که اعتقاد به وحی ندارد به این مقدار انسجامِ یک متن معتقد شده باشد. چگونه معتقد شدهاند؟ به نظر من تجربی؛ یعنی رفتهاند و نگاه کردهاند و دیدهاند که تمام قطعهبندیهای موضوعی سورهٔ بقره را با استفاده از تکرارهای درون سوره میتوانند دربیاورند.
یک بار مثال زدم: آقایی هست به اسم فرین و خانمی به اسم کلار. خانم کلار، ماریان کلار، که آدم معروفی هم هست، یک مقالهٔ دوقسمتی دربارهٔ سورهٔ بقره دارد و سعی میکند کاملاً بدون توجه به محتوا، از روی فرم و آن تکرارها، قطعهبندیها را دربیاورد. من پس از اینکه دربارهٔ سورهٔ بقره سخنرانی کرده بودم این دو مقاله را دیدم، با اینکه فکر میکنم پیش از آن چاپ شده بود. واقعاً جالب است که بدون اینکه اصلاً کاری به محتوا داشته باشد، قطعهبندی را تقریباً درآورده است: اینکه این بخش مثل مقدمه است و این قطعهٔ بعدی است؛ اینها را همینطور از روی چیزهای فرمی، مثل کاری مکانیکی، درآورده است.
بنابراین اگر پیشفرضتان این باشد که این متن درهمبرهم و کشکولمانند است، چیزهایی را در آن ریختهاند و سورهها اصلاً در و پیکر نداشتهاند، کما اینکه جلوتر که برویم میبینید نگاهشان همین است، میگویید چه کاری است که برویم بشماریم ببینیم واژهای در سوره چند بار آمده و چند بار نیامده. پس اینکه این کار انجام نمیشود، به نحوی از یک بلیف میآید. وگرنه دربارهٔ همین سوره بهطور مشخص، بیآنکه شمارشی انجام دهند، در ابتدای بررسیشان میگویند سوره حول مفهوم ذکر میچرخد. آخر این در سورهٔ صاد اینقدر تابلوست که مدام واژهٔ ذکر در آن میآید؛ از اول و آخر و وسط و هر جا که نگاه کنید، آن را میبینید. بیآنکه توجه کنند که این به «اواب» و سایر مترادفها ربط دارد یا نه، در پاراگراف اولِ بحث محتوایی این جمله را میگویند که سوره حول مفهوم ذکر است، و بعد در پرانتز نوشتهاند: یادآوری، یادآوردن.
بعد حسش چیست؟ من میترسم این پاراگراف را زیاد توضیح دهم؛ اینهمه چیز وجود دارد که باید دربارهٔ آن صحبت شود. میگوید در این سوره مجموعهای از روایتهای کتاب مقدس و سنتهای یهودی بازگو میشود و متن نقشی از یادآوری دارد. یعنی کلاً چیزی که از ذکر فهمیده این است که متن چیزهایی را به یاد آدمها میآورد. آن مفهوم محتواییِ ذکر، یعنی حالتی که انسان باید در آن باشد، در مقابل غفلت، اصلاً در کار نیست. چون مثلاً داستان داوود با «و اذکر» شروع میشود، دلیلِ مهم شدن ذکر در این سوره را این میداند که مجموعهای از داستانها داریم. دیگر این سؤال را نمیپرسد که در این همه سورهٔ دیگر که داستانهای متعدد، خیلی بیشتر از این، در آنها آمده، چرا واژهٔ ذکر اینقدر نیامده که اینجا آمده است. نکته دقیقاً همین است: آن فضای جهانبینی و انسانشناسی را که ذکر در آن مفهومی مرکزی و خیلی مهم است، تاچ نمیکنند؛ اصلاً به آن ربطی ندارد.
ذکر در حالت بسیار ضعیفش این است که چیزی را به کسی متذکر شوید، به این معنا که شاید یادش رفته یا نمیداند. ولی اگر به آن بهعنوان یک حالت روانیِ ارزشمند نگاه کنید، ذکر اصلاً جزو مهمترین مفاهیم اخلاقی و دینی قرآن است؛ در مقابل نسیان و غفلت که صفات بدیاند، ذکر صفت خوب است. همانطور که در قطعهای از ابن عربی که در جلسهٔ نمیدانم احتمالاً ششم یا هفتم خواندم، ذکر آنقدر مرکزیت دارد که همان حالتی است که به آن فنا میگوییم؛ یعنی هدف نهایی انسان. وقتی این را نفهمید، نمیفهمید ذکر چه ربطی به اواب دارد؛ چون ذکر را اینطور میفهمد که داریم مجموعهای از داستانها را متذکر میشویم، مثلاً اینکه داوود که بوده است؛ یادآوری به این معنا که اینها جایی در کتاب مقدس هست و ما داریم برایتان بازگو میکنیم، و مفهوم ذکر از این جهت اینجا به کار میآید. خلاصه، وقتی ذکر را بهعنوان مفهومی مرکزی در انسانشناسی و رابطهٔ انسان و خدا نفهمید، نمیفهمید اواب چه ربطی به آن دارد. سؤالهای خیلی دیگری هم میشود پرسید که با این برداشت اصلاً درنمیآید؛ ولی بالاخره چیزی که فهمیدهاند این است که ذکر مفهومی مرکزی است.
بعد این جمله را میگوید: «متن مشخص نمیکند که این یادآوری باید چه چیزی را به وجود آورد. اما به شدت تاکید میکند که نگرش شنونده، خواننده فعلی نسبت به این متن سرنوشت او را در آخرت تعیین خواهد کرد.» منظورش از یادآوری همین ذکرِ این داستانهاست؛ یعنی گویی واکنش ما به ذکر شدن این داستانها سرنوشت ما را در آخرت تعیین میکند. بله، ذکر به آن معنای کلی محتوایی که دارد سرنوشت ما را در آخرت تعیین میکند.
این مقدمهٔ کلی بود که با عنوان «ساختار کلی» آمده است: چیزهایی آماری از طول آیات و قافیهها، نام سوره که چیزی تاریخی است، به اضافهٔ توضیحی خیلی خیلی کلی که همان مفهوم ذکر را گفته است. بالاخره مفهوم ذکر را گفته؛ فکر کنید کسی تا حالا سورهٔ صاد را نخوانده باشد، همین هم برایش راهگشاست، یعنی به او میگوید ذکر در این سوره خیلی مهم است.
بعد بحث دربارهٔ این است که این سوره چندمین سورهٔ قرآن است؛ از همان بحثهای تاریخی که بهطور سنتی در مطالعات قرآنی خیلی پررنگ بوده و هنوز هم هست؛ مثلاً نولکه در کتاب «تاریخ قرآن»ش مطالعهٔ خیلی عمیقی در این باره انجام داده است. کلاً در مطالعات قرآنی آکادمیک غربی نوعی عدم باور وجود دارد به اینکه این سورهها قرار بوده همینطور باشند که هستند. به همین دلیل برایشان مهم است که سورهها به چه ترتیبی نازل شدهاند: حسشان این است که گویی مسلمانان قرآن را طوری جمع کرده و سروسامان دادهاند که چیزی را از بین بردهاند. مهم بود بفهمیم اول چه نازل شده و بعد چه. این ترتیب تاریخی را از بین بردند، چیزهایی را به هم وصل و پینه کردند و بعد اینها را به ترتیبی مرتب کردند که بیشتر به نظر میرسد به طول سوره مربوط است.
حسشان این است که خیلی مهم است بفهمند کدام اول آمده و کدام آخر، چون برای کسی که مطالعهٔ تاریخی میکند این کرونولوژی خیلی مهم است. مسلمانان هم به دلیل بحثهای نسخ و اسباب نزول و مانند اینها خیلی به این کرونولوژی علاقه داشتند؛ بنابراین هم در مطالعات قرآنی سنتی ما و هم در مطالعات غربی حجم خیلی خیلی زیادی گمانهزنی هست دربارهٔ اینکه کدام سورهها یا کدام مجموعهٔ آیات اول نازل شده است. اینجا، میدانید، اختلاف هست که اصولاً سورهها یکپارچه نازل میشده یا نه. اگر قطعهقطعه نازل میشده، اصلاً خیلی معنی ندارد بگوییم این سوره زودتر از آن سوره نازل شده، چون ممکن است قطعهای از آن مکی باشد و قطعهای مدنی؛ کما اینکه دربارهٔ بعضی از سورهها چنین بحثهایی هست.
فکر میکنم لازم نیست اینها را بگویم؛ فقط چیز جالبش این است که در سنت اسلامی میگویند این سورهٔ ۳۸ قرآن است، و فکر میکنم تنها سورهای است که ترتیبش هم ۳۸ است؛ فکر میکنم در آن جدولِ مثلاً ابن عباس هم ۳۸ است. نولکه گفته دورهٔ دوم مکی است، بلاشر گفته ۶۱مین سورهٔ قرآن است، و الی آخر.
واقعاً اینجا صفحهای هست که دلم میخواهد همهاش را بخوانم، چون به نظرم خلاصه کردنش اصلش را از بین میبرد؛ ولی ببینم چه کار میتوانم بکنم. از اینجا شروع میشود که بلاشر معتقد است بخشی از سوره، از آیهٔ ۱ تا ۶۶، مال دورهٔ دوم مکی است؛ ۱ تا ۶۶ یعنی، اگر اشتباه نکنم، تا پایان بخش مربوط به بهشت و جهنم. ۶۷ تا ۸۸ هم قسمت داستان ابلیس است، به اضافهٔ مقدمه و مؤخرهای که دارد. بلاشر میگوید یک بخش ۱ تا ۶۶ است و بخش دیگر ۶۷ تا ۸۸، و احتمالاً دومی بخشی مستقل است؛ مثلاً از نظر نزول هم با آن یکی نیست.
نویرت یکی از بهترین افراد مطالعات قرآنی است. این را میگویم چون دلم نمیآید بگویم چنین حرفهای چرند و پرتی زده است، بیآنکه لااقل اول تعریفی از او بکنم. این خانم آنجلیکا نویرت آدم خیلی جالبی است؛ استاد آقای سینایی هم هست و الان دیگر بازنشسته شده. کسی است که سالها آن سایت کورپوس را اداره کرده است. کارهای خیلی خیلی جالبی دارد و حقیقتاً جزو بهترینهاست.
نویرت این سؤال را مطرح میکند که آیا آیات ۲۷ تا ۲۹ نباید میان آیات ۶۴ و ۶۵ باشند؟ میدانید این آیات کداماند؟ همان چند آیهای که میان داستان داوود و سلیمان میآید، به نحوی مربوط به آخرت است و مثلاً میگوید در قرآن تدبر کنید. به نظر من واقعاً وحشتناک است؛ این در قرآن اینقدر تکرار شده که از مطلبی که بعداً میخواهد بیاید، چیز کوچکی پیشتر میآید؛ گویی چیزی را در ذهن شما میکارد و بعداً به آن میرسید. میگویم اینها گویی حتی فرم و استایل را هم خیلی خوب نگرفتهاند. یک ذره در این متن نمیبینید که به نمایشی بودن این سورهها اشاره شود؛ این سورهها بیشتر به فیلمنامه و نمایشنامه شبیهاند. ولی چون دوست دارند آن را مثل یک متن آکادمیک بخوانند، احساسشان این است که این چرا اینجا آمده، برداریمش و سر جایش بگذاریم.
پیشنهاد خانم نویمرت این است که آیات ۲۷ تا ۲۹ باید به میان آیات ۶۴ تا ۶۵ منتقل شوند؛ یعنی گویی اشتباهی اینجا آمدهاند. و بعد قرآن پر از این اشتباهات است؛ هر سورهای بخوانید، حتماً چند تا از این اشتباهات میبینید، که اگر چیزهایی جابهجا شوند، متن کمی خطیتر میشود. خوب است این را نگفتهاند که چرا از نظر زمانی خطی نیست؛ که مثلاً اول داستان فرشتگان بیاید، بعد فلان، و بعداً به آن برسیم. یعنی هرچه خطیتر شود بهتر است. این تحلیل خانم نویمرت را به این نتیجه رسانده که سوره سه بخش دارد: ۱ تا ۱۱، ۱۲ تا ۶۴، و بعد قسمت ۶۵ تا ۸۸. یعنی برخلاف بلاشر، مقدمه را جدا کرده، قسمت داستان پیامبران و بهشت و جهنم را کنار هم گذاشته، و ۶۵ تا ۸۸ را هم که قسمت آخر سوره است، یعنی داستان آفرینش را، جدا کرده است؛ و میگوید فقط آن دو سه آیه را هم باید ببریم و در آخر، آنجا، قرار دهیم.
آن قسمتی که گفتم دوست دارم بخوانم، واقعاً باورنکردنی است؛ بگذارید پاراگرافی از آن را بخوانم تا طعمش را احساس کنید. نویسندهٔ این مقاله بر اساس تغییر قافیهها و موضوعها استدلال میکند، و از حرفش اینطور برمیآید که نظریهٔ خودش را میگوید و از جایی نقل نمیکند، که کدام قسمتهای این سوره را یک نویسنده نوشته و کدام قسمتها را نویسندهٔ دیگری، و در چه زمانهایی چیزهایی اضافه شده است: اولش این بوده و بعد کس دیگری آمده است. میخواهم به میزان مستدل بودن این نظریهپردازی بر اساس تغییر قافیهها توجه کنید. ایشان استاد است. ممکن است بگویید آدم خیلی مهمی نیست؛ اولاً بالاخره این مقاله در چنین جای مهمی چاپ شده، بنابراین به نظرشان حرف عجیب و غریبی نمیزند.
آقای ونزبرو هم برای اینکه نشان دهد نویسندههای مختلف چندین بار قرآن را تدوین کردهاند، یکی از استدلالهایش این است که داستان شعیب را برمیدارد و به شما نشان میدهد که این داستان مثلاً سه بار در قرآن آمده و اختلافهایی با هم دارد؛ بنابراین نتیجه میگیرد که اینها نویسندههای مجزایی بودهاند که خیلی هم از هم خبر نداشتند و با هم هماهنگ نکرده بودند. یعنی در فهم او یکی از مهمترین استدلالها برای نویسندگان متعدد قرآن این است که یک داستان چند بار آمده است. آخر این وحشتناک است: کسی دربارهٔ کتابی صحبت میکند که یکی از ویژگیها و ابزارهای ادبیاش این است که داستانها را از زوایای مختلف میگوید، و این مدام هم تکرار میشود.
اگر این مطالعات در قرن هجدهم یا نوزدهم بود، میگفتید در ادبیات مشابهش را ندیدهاند که نویسندهای چیزی را چند بار نقل کند. ولی ما الان در دورانی زندگی میکنیم که این تکنیکی است که از آن استفاده میشود و مشخص است چه فوایدی دارد. اگر چنین چیزی را ببینید و نتوانید هیچ فایده و دلیلی برایش ببینید، مثلاً ببینید داستان ایوب دو بار گفته شده، لابد نتیجه میگیرید دو نویسنده دارید! آن بار که در سورهٔ انبیا گفته شده، اسم شیطان در آن نیست؛ در سورهٔ صاد، که موضوع شیطان در آن مطرح میشود، اسم شیطان هم میآید. ایوب آنجا همان جمله را بدون آنکه از شیطان ذکری کند میگوید: «انی مسنی از ضر و انت ارحم الراحمین»؛ اینجا میگوید: «انی مسنی الشیطان بنصب و عذاب»، و بر اینکه این عذاب را شیطان آورده تأکید میکند. چرا؟ چون در این سوره موضوع ابلیس مطرح است و آنجا نیست. یک وقت هست که نسخههای مختلف داستان را در این کتاب میبینید و از نظر ادبی هیچ دلیلی پیدا نمیکنید که چرا تکرار شده و چرا این تفاوتها را با هم دارد؛ خب، آن وقت میروید و فکر میکنید که مثلاً نظریهای درست کنید که اینها نویسندههای مختلف دارند.
اما اگر از لحاظ ادبی، مثلاً وقتی قافیه تغییر میکند، این تغییر قافیه یا تغییر وزن و ریتم متناسب با تغییرات محتوایی باشد، یعنی از نظر ادبی توجیه داشته باشد، چه؟ پرسش من از نویسندهٔ این مقاله همین است. مثل این است که کسی شعر نویی بخواند و وقتی ریتم یکدفعه تغییر میکند، بگوید نویسندهاش عوض شد. البته شما میتوانید بگویید چون دستخط شاملو را دارم، میدانم اول تا آخرش را شاملو نوشته؛ حالا فرض کنید این را ندانید. من فکر میکنم هر آدمی که کوچکترین ذوق ادبی داشته باشد، نگاه میکند و میبیند که این تغییر ریتم در این شعر کاری انجام میدهد: چیزی عمدی است، تکنیکی که ریتم را عوض میکند تا اثری روی شما بگذارد؛ قافیه را تغییر داده تا کاری انجام دهد. همان نویسنده است، یک مؤلف. اگر کسی این را نفهمد، یعنی اصلاً شعر را نفهمد، ممکن است برایش شبهه پیش بیاید که شاید دو شعر با هم قاطی شدهاند.
ببینید، اینجا یک صفحه مطلب هست بر اساس اینکه قافیهها تغییر میکنند؛ نویسنده نتوانسته سروته این سوره را بفهمد و اینکه محتوایش چیست. برای همهشان، یعنی از زمان نولکه تا الان، پرسشی روشن این بوده که داستان آفرینش در آخر سوره اصلاً چه کار میکند؛ احساسشان این است که خیلی ربطی به این سوره ندارد. در حالی که تقریباً میشود گفت اصل سوره داستان آفرینش است؛ یعنی بقیه مقدمهاند تا شما به داستان آفرینش برسید. وقتی کسی این را نفهمد، احساس میکند که بله، از قدیم هم همین را میگفتند؛ حالا خانم نوبرت میگوید ۱ تا ۱۱ را هم احتمالاً کس دیگری نوشته و مال زمان دیگری است.
بگذارید کمی بخوانم؛ بامزه است، البته از جهاتی وحشتناک است. نوشته: «ساختار سوره، بهویژه قافیهها، به نظر میرسد که نشاندهنده تاریخچهای خاص از ترکیببندی است. پس از جمعآوری مواد قدیمی، مرحله یک، ساختار سهبخشی تصمیمگیری شده است، مرحله دو. با یک بخش مقدماتی کوتاه، آیات ۳ تا ۱۱ فعلی، بدون آیه ۸.» این دارد میگوید که این سوره چگونه سر هم شده است. «و شاید با یک آیه مقدماتی گم شده.» ببینید، هیچ چیزی ندارد؛ یعنی اصلاً این حرفها در کار نیست که نسخهای باشد و مثلاً آیهای در آن باشد یا نباشد. سوره را میخواند و به نظرش میآید چیزی قروقاطی است. سعی میکند بگوید اینجا به نظر میرسد چیزی باید گفته میشده و نشده، پس آیهای گم شده است؛ آیهٔ ۸ هم که نمیخورد، پس به نظر میآید بعداً اضافه شده است. دارد نظریهای میسازد که این آیههای به نظر خودش پراکنده چگونه ممکن است کنار هم قرار گرفته باشند.
بعد، آیهٔ ۳۰: یک آیهٔ مقدماتیِ گمشده، مشابه آیهٔ ۲۹ فعلی. دیگر نمیگویم اینها چیست. بعد «یک بخش دوم که یادآور داستانهای کتاب مقدس است، آیههای ۱۲ تا ۴۴»، بدون آن ۲۷ تا ۲۹، و بعد یک بخش پایانیِ بهشت و جهنم از آیهٔ ۵۰ تا ۶۶ فعلی، «با احتمالاً چند کلمه پایانی گمشده». بدون توضیح! باور کنید اولین باری که این را خواندم، مثل آدمی بودم که کسی چیزی به او میگوید و نمیفهمد: آقا، اینها را از کجا میگوید؟ همینطوری!
«سبک آیات ۶۵، ۶۶ که نزدیک به نتیجهگیریهای دیگر در سورههای دیگر است، میتواند به این استدلال کمک کند.» یعنی همان آیات پایانی. آیهٔ ۶۵ و ۶۶: «قل انما انا منذر و ما من اله الا الله»؛ پس از آنکه بحث بهشت و جهنم تمام میشود، «رب السماوات و الارض» را میگوید. چون مشابه این آیه در خیلی جاهای دیگر قرآن هست، میگوید میتوانیم از آن کمک بگیریم و نتیجه بگیریم که استدلالهایی که من دارم و چیزهایی که میگویم درست است.
بعد: «و سپس در مرحله سوم نویسنده یا نویسندهها تصمیم به درج دو عنصر اصلی گرفتند، به تبع آن برخی عناصر دیگر نیز اضافه شدند. این دو عنصر اصلی عبارتند از: اولاً داستان مربوط به سقوط شیطان که در آیات ۷۱ تا ۸۵ درج شده، و از سوی دیگر ایده ایجاد مفهوم یادآوری». ببینید: کمی که گذشته، اول آن بخش آخر را آوردهاند، بعد هم مثلاً کمی ذکر در سوره درج کردهاند تا مفهوم یادآوری در آن ایجاد شود، «به عنوان محور اصلی که نقش این متن و پیامبر آن را بیشتر توضیح میدهد، و پیامبر اغلب توسط متن مورد خطاب قرار میگیرد».
این پاراگراف اول نزدیک یک صفحه است و بعضی چیزها را با جزئیات میگوید. کلاً گمانهزنیای است از روی متن، نه از روی نسخهشناسی و مانند آن، دربارهٔ اینکه این متنِ پراکنده، که هیچ جایش به هم ربطی ندارد، احتمالاً چگونه سر هم شده است. و هیچ پیشفرضی هم ندارند! یعنی اصلاً گناه دارد اگر فکر کنید این نظریههای عجیب بر اساس پیشفرضهاست! اساسش این است که محتوا را تاچ نکردهاند؛ یعنی به نظر میآید کلاً دربارهٔ اینکه قرآن چه میگوید هیچ نمیفهمند. فکر میکنم از نظرشان ذکر یعنی یادآوری؛ بنابراین داستان را برای ما یادآوری میکند.
مثل آن جوکی که میگویم: یارو رفت و در مغازهای استکانی را برداشت و گفت: «این دیگر چهجور استکانی است؟ سرش وصل است!» بعد هم با استکان اینجوری کرد و گفت: «هیچی، تهش هم که باز است!» یعنی پیشفرضی داشته باشید و با آن جلو بروید. مثل اینکه من در فیزیک پیشفرضهای غلطی داشته باشم، مدام جلو بروم و ببینم همهچیز آشفته است، و به جای اینکه یک لحظه فکر کنم این آشفتگی نتیجهٔ این است که من بد نگاه میکنم و فرضهای غلطی کردهام، و کمی برگردم و شک کنم که چرا مثلاً جهان به نظرم منسجم میرسید، مدام جلو بروم و ببینم که نه، خیلی دربوداغان است.
حالا متنی جلوی ما هست و عدهای آدم بیچاره هم هستند که آن را میخوانند، خیلی با این متن حال میکنند، احساسشان این است که این متن جهانبینی خیلی منسجمی ارائه میکند و خیلی تحت تأثیر قرار میگیرند. حالا من مثلاً با دیدگاههایی واردش میشوم و هرچه جلوتر میروم بیشتر به این نتیجه میرسم که این متن خیلی دربوداغان است: عدهای این را از آنجا و آن را از اینجا آوردهاند و به هم چسباندهاند و متن خیلی پریشانی است. یعنی از پیشفرضِ اینکه متن باید پریشان باشد و نباید منسجم باشد، به این نتیجه برسم که این متن خیلی پریشان است و منسجم نیست.
به هر حال، ادامهٔ همین پاراگراف اول هم همینطور گمانهزنی است که این ممکن است از آنجا آمده باشد و آن از اینجا اضافه شده باشد، و الی آخر. بگذارید این جمله را بخوانم: «در نهایت تنها یک تاریخچه ترکیببندی از این نوع در سه مرحله میتواند ظاهر عجیب این سوره را توضیح دهد.» این سوره را میخوانند و به نظرشان پرتوپلا و گسیخته میآید؛ پس باید نظریهای درست کنند که این مثلاً ۴۰ تکه چگونه کنار هم دوخته شده است. اگر ظاهر عجیب سوره را بفهمند، یعنی درکی داشته باشند که سوره چیز خیلی روشنی را به صورت نمایشی، نه به صورت یک متن دانشگاهی، میگوید، آن وقت شاید این نظریهپردازیها به نظرشان لازم نرسد.
این عجیب بودن را دربارهٔ سورههای دیگر هم میگویند؟ بله؛ کلاً حسشان دربارهٔ قرآن همین است. احساسش این است که این تکرار داستانها، این تغییر قافیهها و تغییر وزنها نشاندهندهٔ سرهمبندیشدن متن است، و بهطور طبیعی در همین سورهها دنبال اینجور ردپاها میگردد. آخرش نوشته، و من میگویم به نظر میآید این حرف خودش است و از جایی نقل نمیکند: «با این حال این فرضیه تنها یک پیشنهاد است. لازم است تحلیل ساختاری با استفاده از روش بلاغت سامی کویپرس انجام شود.» چون کویپرس یکی از معدود آدمهایی است که بالاخره فهمیده مشکل ما با قرآن این است که ساختار رتوریکش فرق میکند: رتوریک ما خطی است و آن حالتی حلقوی دارد. خودش آخرش محض احتیاط نوشته که این را با دیدگاه بلاغت سامی هم باید بررسی کرد؛ یعنی ممکن است آقای کویپرس فردا بیاید و مقالهای بنویسد و نشان دهد که سرتاته این سوره دقیقاً با بلاغت سامی جور درمیآید؛ این جمله برای همین اضافه شد.
بعد چیزهایی گفته؛ مثلاً ساختار این سوره را در حد یکی دو جمله با سورهٔ صافات مقایسه کرده و به شباهتهایی میان این سوره و سورهٔ دخان اشاره میکند. خیلی عجیب است که سورهٔ قاف را نمیگوید، در حالی که سورهٔ قاف و انبیا هر دو خیلی به این سوره نزدیکاند. ولی اینجور اشارهها در متنهای این کتاب خیلی خوب است؛ گاهی چیزهایی میگویند. اصولاً آدمی که از بیرون به چیزی نگاه میکند، گاهی چیزهایی میبیند که آدمهایی که از داخل نگاه میکنند نمیبینند. اینها خیلی وقتها دقتهای خاصی دارند، مثلاً دربارهٔ شباهتهایی میان آیههای این سوره با آن سوره، یا قافیههایی که اینجا آمده، که میتواند خیلی کمک کند. اینجا دو سورهٔ دخان و صافات را گفته است.
بعد توضیحاتی داده و نوشته: «چرا نویسندگان سوره ۳۸ در مرحله پایانی تصمیم گرفتند ساختار اولیه، یعنی ساختار دوره دوم، را رعایت نکنند و آن را به این شکلی که هست اصلاح کنند؟ آیا این به دلیل کشف عناصر جدیدی مانند داستان سقوط شیطان بوده؟» یعنی مثلاً وقتی این سوره اول تدوین شد، نویسندگان داستان سقوط ابلیس را نمیدانستند و نشنیده بودند؛ علت تأخیر زمانیاش، که ایشان میگوید در مرحلهٔ سوم اضافه شده، شاید این است. بعد نوشته: «یا مانند متون اسنی که ممکن است منشأ بخش مربوط به داوود باشند.» یعنی شاید مثلاً از بعضی متون آپوکریفا که مربوط به گنوسیهای یهودی است، همینهایی که در تومارهای قمران کشف شده، خبر نداشتند. یعنی به این سورهها اینطور نگاه کنیم که پارهپارهاند، و کمی هم اینطورند که اول چیزی را گفتند، بعد اطلاعات جدیدی مثلاً از یهودیها به دست آوردند و گفتند این را هم بگذاریم آنجا، در آن سوره جا دارد. بالاخره چنین تصویری از تدوین این سورهها دارند.
مسئلهٔ «ظاهر عجیب سوره» دقیقاً همین است: تمام این متون را بخوانید، مطلقاً حس نمیکنید که مفهوم ذکر یا هیچکدام از مفاهیم اصلی جهانبینی قرآن را لمس کرده باشند؛ و این گناهی آکادمیک است. من مدام از حافظ مثال میزنم. نمیشود بگویید من اصلاً نمیفهمم عشق یعنی چه و به عشق اعتقاد ندارم. خب، اعتقاد نداشته باش؛ اگر میخواهی حافظ بخوانی، باید بفهمی حس عاشقانهای که او توصیف میکند چیست. حالا روانپریشی است؟ باشد، روانپریشی است؛ بالاخره چیست؟ اگر نفهمی عشق چیست و مؤلفهٔ اصلیِ جهانی که مثلاً حافظ در آن زندگی میکند چیست، هیچ نفهمیدهای. غزلی از حافظ را میخوانی و به نظرت میآید هر کدام از بیتهایش سازی میزند، و آنچه کل دیوان حافظ را به هم پیوند میدهد اصلاً کشف نمیکنی. نمیفهمی مفهوم رند چه ربطی به عشق دارد، چرا حافظ اینقدر با زهد مشکل دارد و منظورش از زاهد اصلاً چیست؛ زاهد کلاً واژهٔ مثبتی است، ولی در دیوان حافظ منفی است. اگر دنیایش را لمس نکنی، استایلش را هم خوب نمیتوانی بفهمی؛ بنابراین اصولاً دربارهٔ حافظ هم میشود به چنین ایدههایی رسید.
پس از این دو قسمتِ «ساختار کلی» و «ترکیببندی»، به قسمت تفسیر میرسد و آیهبهآیه جلو میرود و چیزهایی میگوید. مثلاً دربارهٔ حرف مقطعهٔ «صاد» حرف خیلی بامزهای میزند که اینجا یادداشت کردهام. نوشته که این حروف مقطعه شاید به منابعی ربط دارند که از آنها استفاده میشده است؛ یعنی مثلاً «صاد» برای این بوده که یادشان بماند این را از فلان منبع برداشتهاند؛ چیزی که یادآور منبعی است که به آن ارجاع میدهد. چیز خیلی بامزهای است که نوعی حس عرفانی و رازآمیز به متن میدهد: همینطوری شروع بعضی از سورهها را «صاد» یا «الف لام میم» گفتهاند تا ما که میخوانیم احساس کنیم متن عجیب و غریب و رازآمیزی است، و اگر چیزهای چرتوپرتی هم در آن بگوییم، بگوییم ما نمیفهمیم؛ «الف لام میم» را نفهمیدم، این را هم نفهمیدم. حدسش این است که حروف مقطعه شاید چنین کاربردی دارند. حالا چرا در همهٔ سورهها نیست و مثلاً در کمتر از ۳۰ سوره هست؟ این هم خودش رازآمیز است که چرا بعضی دارند و بعضی ندارند. این حدسی است که دربارهٔ حروف مقطعه میزند.
بعد پاراگرافی دربارهٔ این است که «قرآن» اصلش «غریانا»ی سریانی است؛ یعنی واژهای که در سریانی معنایی داشته و «قرآن» از آن مشتق شده است. فکر میکنم پیشتر در جلسات، به دلایلی، به این اشاره کردهام. بعد دربارهٔ قسمت اول متن، یعنی آیات ۱ تا ۱۱، چیزهایی میگوید که برای من مفید است. من خودم که اینها را میخوانم، نمیخواهم نقدشان کنم و انتظار زیادی هم ندارم، ولی نکات جالبش را میبینم. از الان با اطمینان به شما میگویم: هر سورهای را که بخواهید بررسی کنید، قطعاً بروید این متنها را بخوانید؛ کمکی به شما میکنند و چیزهایی میگویند که نمیدانید.
مثلاً دربارهٔ همان قسمت اول نکتهٔ جالبی میگوید؛ نمیدانم درست است یا نه، ولی کنجکاویبرانگیز است. دربارهٔ «کم اهلکنا من قبلهم من قرن فنادوا و لا تحین مناص» میگوید این «لا ته» واژهٔ عجیبی است و در زبان عربی به این شکل وجود نداشته است؛ مفسران هم چیزهایی دربارهٔ آن گفتهاند. من این را نمیدانستم. کسی هم چیزی نمیگوید؛ یعنی فقط به همین اشاره میکند که مثلاً شاید از فلان جا آمده، یا شاید از نظر زبانشناسی تغییر شکل پیدا کرده و چیز دیگری است. به نظر من اینها نکات خیلی جالبی است. ما میخوانیم، و به نظرم زبان عربی هم تحت تأثیر قرآن قرار گرفته است؛ مثلاً همین «لا ته» را آدمهای دیگر هم گفتهاند و به نظرم چیز عادیای است. این میگوید غیرعادی است؛ یعنی در لحظهٔ نزول قرآن غیرعادی بوده است. این ادعا شاید درست نباشد و شاید بعداً متونی کشف شود و ببینیم در زبان عربی کاربرد داشته است؛ ولی بالاخره این حدس را میزند که با اطلاعاتی که الان در دست داریم، این واژه غیرعادی است. بنابراین به نظر من ممکن است واقعاً از آن ایدهای به ذهن آدم برسد که چرا اینطور گفته، در حالی که صورت عادیاش جور دیگری بوده، و چرا آنطور نگفته، و الی آخر.
نکتهای که در این آیات ۱ تا ۱۱ روی آن تأکید میکند، و برای مفسران محترم تاریخ اسلام باید جالب باشد، همان چیزی است که فکر میکنم هر کس قرآن را با دقت بخواند میگوید: مشرکانِ مقابل پیامبر، به آن معنای سنتیاش، بتپرست نیستند و مثلاً الله را قبول دارند. یعنی اگر بخواهید عقاید مشرکان را به استناد قرآن بیان کنید، مشرکان الله را قبول دارند و شرکشان این است که چیزهایی را هم واسطه میکنند. کمی دربارهٔ این صحبت کرده که به نظر من خوب است. خوبیِ این متن این است که مدام ارجاع میدهد: هر جایش که علاقهمند باشید، به شما مرجع میدهد؛ یعنی زحمتتان را کم میکند تا ببینید چه کسی در این مورد کتاب یا مقاله نوشته است.
بعد وارد قسمت داستانهای کتاب مقدس میشود. تقریباً یک صفحه دربارهٔ قسمتی صحبت میکند که پیش از شروع داستان داوود است و در آن از شش قوم اسم برده میشود. پاراگراف کوتاهی دارد دربارهٔ قوم فرعون، که گفته میشود صاحب «اوتاد» است؛ اینکه چه دیدگاههایی دربارهٔ این اوتاد وجود دارد: به معنای میخ است؟ آیا به این معناست که به میخ میکشیدند و مجازات میکردند، یا اشاره به هرمهاست که شبیه کوه بودند؟ اینکه چه کسانی چه گفتهاند را در یک پاراگراف میگوید. بهتفصیل، بیش از نیم صفحه، یعنی چهار پنج پاراگراف، دربارهٔ اصحابالایکه است. ممکن است برای کسی جالب نباشد، ولی برای من خیلی جالب است: گمانهزنیهایی دربارهٔ اینکه ظاهراً قوم شعیباند، ولی کجا زندگی میکردند، اسناد تاریخی دربارهٔ آنها چیست و آیا مثلاً در فلان جای عربستان بودند یا نه. به نظر من، حالا حداقل، اینکه بخواهیم ببینیم اصحابالایکه کجا زندگی میکردند ممکن است به فهم سوره کمک نکند، ولی به نظرم جالب است. بالاخره جایی که واژهای میآید که از نظر تاریخی خیلی روشن نیست به چه اشاره میکند، کلی مقاله و نظریه را که وجود دارد اینجا خلاصه میگوید و اگر علاقهمند باشید میتوانید بروید و مطالعه کنید.
بعد وارد داستان داوود میشود و نکات جالبی میگوید. یکی اینکه داوود در عهد عتیق شهرتی به قضاوت ندارد؛ من هم در صحبتهایی که دربارهٔ سورهٔ صاد کردم به این اشاره کردم. سلیمان است که حکمت دارد و به قضاوت شهرت دارد. بحث کرده که این ممکن است از کجا آمده باشد. طبق معمول: وقتی میان قرآن و Bible اختلافی میبینند، قدیمیها همه میگفتند اینها Bible را بلد نبودند، خوب نخوانده بودند، چیزی شفاهی شنیده بودند و اشتباه کردند. اما اینقدر پیدا شده که چیزهایی که در قرآن هست، در عهد عتیق یا انجیل نیست ولی در آپوکریفاها و متون اطراف پیدا میشود، که کاری که بهطور مداوم میکنند، و به نظر من خیلی جالب است، همین جستوجو در آن متون است. ارزش این آدمهای مطالعات قرآنی واقعاً این است، شاید نه همهشان ولی بالاخره مجموعهٔ کسانی که این کارها را میکنند، که تمام متون قرون ششم، هفتم و هشتم میلادی را از زیر خاک درآوردهاند و همه را خواندهاند. یعنی چیزهایی میدانند که جالب است؛ به شما اطلاع میدهند که در نسخهای نصفهنیمه و تکهپاره که از فلان غار درآمده، چیزی اینطور نوشته شده است.
این متن اشاره میکند که درست است که در عهد عتیق اینطور نیست، ولی فکر میکنم در همان متون تومارهای قمران به این اشاره میشود که به حضرت داوود حکمت داده شده است. بنابراین نتیجه میگیرد که احتمالاً شخصیت حضرت داوود در اینجا تحت تأثیر آن روایتها اینطور ذکر شده است. تأکید میکند که در عهد عتیق داوود پیامبر نیست و در قرآن پیامبر است؛ این اختلافِ مهمِ دیدگاه قرآن با عهد عتیق دربارهٔ حضرت داوود و حضرت سلیمان است. نتیجه میگیرد که چون داوود در قرآن پیامبر شده، قرآن گناهش را، که با پیامبریاش جور درنمیآید، نمیگوید و از پیامبر زمان داوود، یعنی ناتان، هم اسمی نمیبرد. چون در عهد عتیق اینطور است که ناتان، پیامبر زمان داوود، میآید و داستان میش را برایش میگوید، و گناهش هم در عهد عتیق ذکر شده است؛ آنجا پادشاه است و این خیلی مهم نیست. ولی در قرآن این رعایت شده است. آنچه رعایت شده، گناه داوود است: اینکه حضرت داوود از چه گناهی توبه کرد، در عهد عتیق به طرز عجیبی ذکر شده، ولی در قرآن اصلاً حرفی از اینها نیست. میگوید قرآن نمیگوید گناهش چه بوده و آن را مخفی میکند، چون با شأن پیامبریاش سازگار نیست. عزیز من، آن قسمتی است که داوود را متوجه میکنند که گناه کرده است؛ ولی نمیگوید چه گناهی کرده است. حرف او این است که آن گناهی که عهد عتیق با آب و تاب میگوید، یعنی اینکه داوود چه افتضاحی به بار آورد، در قرآن پنهان شده است. چرا؟ توضیحش این است که در قرآن داوود پیامبر شده، بنابراین نمیشد آنها را بگوید.
ببینید، خیلی بامزه است. مسیحیان و یهودیان به دلیل ایمانی که به Bible داشتند، فرضشان این بود که Bible اصل است و آنچه آنجا آمده درست است؛ بنابراین قرآن صورت تغییرشکلیافتهٔ آن است و باید دنبال این باشید که چرا تغییر شکل یافته است. صورت مدرنش این است که آن هم داستانی است و این هم داستانی است؛ یعنی میتوانیم بگوییم هیچکدام درست نیست. ولی چون مقدمه و اینها را از آن برداشتهاند، باز باید تغییر شکلی را که دادهاند توجیه کنید. اگر هم قرآن درست باشد، باید به این فکر کنید که آنها چرا تغییر شکلش دادند. میبینید؟ نمیتوانید از این فرار کنید که وقتی متن را میخوانید چه پیشفرضی دارید. این بحثها الان نتیجهٔ این پیشفرض است که اینها معتقدند آنها مجموعهای از اساطیرند؛ آن متن مقدم است و این یکی از خودش اختراع نکرده، بلکه آن را برداشته است؛ پس چرا این قسمتش را نگفته است؟ نمیخواهند بگویند داوود آن گناه را کرده؛ ولی داستان این بوده که داوود آن گناه را کرده و بعد در قرآن جور دیگری نقل شده است.
حالا بامزهاش این است که میان مثلاً تومارهای قمران و تغییراتی که آپوکریفاها نسبت به هم دارند چگونه قضاوت میکنند. کسی که مسیحی مؤمن است، نسبت به کتاب مقدس اصلی تعصب دارد؛ بنابراین دنبال این میگردد که آن آپوکریفاها چرا مثلاً مسیح را اینطور کردهاند و چرا مسیح را از خدایی انداختهاند. بعضی از این فرقههای جنبی مسیحی موحدند و کتابهایشان هم الان کشف شده و موجود است. اینها چگونه قضاوت میکنند که اصلش چه بوده است؟ دربارهٔ قرآن، همانطور که میبینید، با اطمینان احساسشان این است که همان چیزی را که آنها گفتهاند برداشته و تغییر شکلش دادهاند. خیلی جالب است که میگوید جز با مراجعه به کتاب مقدس امکان ندارد بفهمید این داستان حضرت داوود چیست.
بعد اشارهای کرده به اینکه در قرآن گفته میشود کوهها در تسخیر داوودند و پرندهها اطرافش جمع شدهاند، که مثلاً در سورهٔ انبیا آمده، و نوشته: «این عنصر در کتاب مقدس وجود ندارد و در سنت ربانی هم ناشناخته است.» اگر برای شما مهم نیست، برای من این خیلی مهم است؛ یعنی این آدم به من میگوید دیگر نگرد، این نیست. چون من واقعاً در این سالها برای بعضی از این چیزها چند روز وقت گذاشتم و سرچ کردم ببینم نکتهای که در قرآن هست و در عهد عتیق نیست، کجا ممکن است پیدا شود. این کارتان را راحت میکند؛ رک و راست به شما میگوید نگردید؛ همه را نگاه کردهاند و هیچجا نیست. جز چیزی که الان میدانم: میگوید در همان متون قمران، که مال گنوسیها و عرفای مثلاً یهودی است، جایی شخصیت داوود را با اورفئوس، اسطورهٔ یونانی، مقایسه میکنند که هر دو در حال نواختن ساز و مانند آناند؛ و در افسانهٔ اورفئوس آمده که مثلاً وقتی مینوازد حیوانات جمع میشوند. بنابراین شاید اینها در فرهنگ عرفانی با هم مخلوط شدهاند و از آنجا وارد قرآن شده است. دارد ردپایی پیدا میکند که این عنصر چگونه ممکن است در عقاید عرفانی یهودی بوده باشد، به خاطر اشارهای که در متنی به تشابه داوود و اورفئوس هست. البته آن قسمت کوهها و پرندهها در آن نیست.
دربارهٔ حضرت سلیمان، به نظر من بهترین چیز اینجاست. نکتهٔ کلیدیای که من دربارهٔ داستان اسبها گفتم این است که به چه توجه کنید؟ به «مس». یک نفر این را گفت: در حالی که این همه مفسر در تاریخ داشتهایم، آدمی از همین آدمهای مطالعات قرآنی حدس زده که شاید دارد با روغن تدهین میکند؛ منظور از «مس» این است. نه اینکه حالا که این را گفته، بگوید آن داستان معنایش چیست. ولی بالاخره ببینید، وقتی به تاریخچهٔ اینکه چگونه به ذهنم رسید که آن سه آیه چه میگویند فکر میکنم، مثلاً آن مقالهای که، نمیدانم، لف و نشر مرتب میان صفات اسبها را میگفت، فکر میکنم نکتهٔ کلیدی این است که توجه کنید «مس» در قرآن واژهای دینی است. در قرآن هم «لمس» داریم و هم «مس»؛ «مس» همیشه دینی است و معنایی مثلاً معنوی دارد. بالاخره یک نفر این را در این قسمت سلیمان گفته است. یعنی در کل این ۱۰ صفحه ترجمهای که الان جلوی من است، شاید راهگشاترین نکتهای که ممکن است به درک قسمتی از سوره کمک کند این است که از قول کسی نقل میکند که گفته: «ممکن است به این معنی باشد که او آنها را با روغن تدهین کرد.» فکر میکنم همین یک جمله کافی است که به شما انگیزه بدهد این چیزها را خوب بخوانید.
ممکن است کسی علاقهمند نباشد ببیند پرندهها در، نمیدانم، عهد عتیق جایی آمدهاند یا نه، و به نظرش بیاید اینها نوعی کنجکاوی تاریخیِ زائد است؛ ولی نکات اینجوری هم پیدا میشود. این متنها کارتان را هم راحت میکنند: مثلاً ببینید قافیهها چگونه تغییر کردهاند، تا خودتان نروید یک ساعت بنشینید و نگاه کنید یا طول آیات را اندازه بگیرید؛ همان کاری که مثلاً آقای عبدعلی بازرگان میکند. اینجا هم این صرفهجویی در وقت را میتوانید داشته باشید، به اضافهٔ اینکه چنین نکاتی هم در آن هست.
نکاتی که دربارهٔ داستان سلیمان میگوید این است که مثلاً در بعضی از همین متون آپوکریفا اشاراتی هست به اینکه سلیمان با کمک جن معبد را بازسازی کرده یا ساخته است. بنابراین اینکه سلیمان بر شیاطین مسلط است سابقه دارد؛ و تصریح کرده که تسلط بر باد هیچ سابقهای ندارد. دربارهٔ سلیمان این قسمتش را گفته که هیچ جایی چیزی نیامده است. البته باز نقل کرده که یک نفر گفته شاید اینکه در بعضی از متون آمده که سلیمان قدرتهای ماوراءطبیعی پیدا کرده و اینکه باد مثلاً به دست خداوند است، این ایده را در ذهن نویسندگان ایجاد کرده باشد؛ ولی این دیگر قابل ذکر نیست، چون بالاخره هیچ متنی وجود ندارد، برعکسِ تسلط بر شیاطین.
چیزی که به نظر من خیلی کنجکاویبرانگیز و جالب است، تفاوت دعای سلیمان در قرآن و Bible است؛ زحمتتان کم میشود که بروید کل داستان سلیمان را در Bible بخوانید. در Bible اینطور است؛ بگذارید ببینم، شاید عین متن را آورده باشد. سلیمان دعا میکند. درخواستش از خدا این است: «دلی که بفهمد تا قوم تو را داوری کنم و خوب و بد را تشخیص دهم.» خداوند در پاسخ میگوید: «چون این را خواستی و برای خود روزهای طولانی، عمر طولانی، ثروت یا جان دشمنانت را نخواستی، من به تو دلی حکیم و فهمیده میدهم که مانند آن پیش از تو کسی نداشته و پس از تو نیز کسی نخواهد داشت.» به نظر من این جملهٔ جالبی است، چون دعای سلیمان در قرآن این است که ملکی به من بده که پس از من کسی چنین ملکی نداشته باشد. بالاخره اینجا ریشهای پیدا کرده که با ماجرای آنجا مشابهتی دارد. آنجا تأکید بر این است که سلیمان هیچ چیز مادی نخواست و حکمت بهعنوان پاداش به او داده شد، چون خداوند خوشش آمد که او دنبال قدرت ظاهری نیست. بالاخره این قسمت Bible به قرآن ربط دارد. ممکن است بگویید اینجا پیدا شدن چنین ارتباطی کمکی نمیکند، ولی جای دیگری ممکن است بکند.
دربارهٔ «جسد» بیشتر نظر مفسران را آورده، که مثلاً شیطان جای سلیمان را گرفته و از این چیزها. همین؛ این قسمت سلیمان نکتهٔ خاصی ندارد. نکتهٔ اصلی همان «مس» است که یکی از این افراد مطالعات قرآنی، که فرانسوی هم هست، در مقالهای گفته است. از آن تفاوتها هم چیزی که گفته این است که ماجرای اسبها در عهد عتیق نیامده است.
دربارهٔ ایوب دو نکته میگوید. یکی را جایی یادداشت کردهام و پیدا نمیکنم. داستان ایوب در عهد عتیق خیلی مفصل است، ولی پایانش، آنجا که مداوا میشود و خانوادهاش برمیگردد، خیلی کوتاه است. مثلاً فکر کنید داستانی ۵۰ یا ۶۰ صفحهای در این ترجمههاست و این پایان را شاید به زور بشود یک پاراگراف گفت: میگوید حالش خوب شد و خانوادهاش برگشتند و تمام؛ به آن سه نفر گفته شد، نمیدانم، گاو قربانی کنید، و تمام میشود. میگوید این ماجرا که به حضرت ایوب گفته میشود پایش را به زمین بزند تا مثلاً چشمهای دربیاید، در هیچ جا نیامده است، و حدس میزند که شاید با داستان هاجر اشتباه گرفته شده است. بعد میگوید آن دسته علف هم یادآور سفالی است که حضرت ایوب، وقتی بدنش پر از دمل شده بود، با آن خودش را میخاراند. این واقعاً وحشتناک است؛ اصلاً برایش مهم نیست که آن ماجرا پس از سلامتی و برگشتن خانواده است، و آن را به خاراندن ربط میدهد. بعضی از مفسران گفتهاند آن وسیلهای برای مداوای خودش بوده است. عجیب است که به ماجرای همسر ایوب اشارهای نکرده، چون دربارهٔ همسر ایوب هم در کتابهای تفسیری یهودی و مسیحی کلی مطلب هست و در تفاسیر هم خیلی دربارهٔ آن صحبت شده است.
چیز جالب دیگر اینکه از یکی از همین افراد مطالعات قرآنی نقل میکند که واژهٔ «مصدقاً»، که در قرآن دربارهٔ کتابهای پیشین میآید، نباید شما را به اشتباه بیندازد که معنایش این است که آنچه آنجا نوشته شده راست است؛ «مصدق» به معنای اصلاحکننده است، راستگرداننده: مثلاً چیزی آنجا کج شده و این دارد راستش میکند. به نظر من این نکتهٔ بسیار جالبی است، چون عملاً کاری که قرآن میکند همین است؛ نمیدانم مفسران ما چنین چیزی گفتهاند یا نه.
نتیجهای که میخواهم بگیرم این است که با وجود اینکه اینها ممکن است در کلیت کاملاً بد بفهمند، من فکر نمیکنم، سورههای کوچک را کنار بگذارید، مثلاً در ۵۰ سورهٔ اول سورهای باشد که متنهایی از این دست را دربارهٔ آن بخوانید و یکی دو نکتهٔ جالب در آن نبینید؛ محال است. دستکم به شما راهنمایی میکند که مثلاً کجا را بگردید تا بفهمید این داستان چه بوده است. به نظر من برای جاهایی که مبهم است، بالاخره دیدن آن اکسترا تکستها به شما ایده میدهد که چه کار کنید؛ و گهگاه هم همینطور نکات جالبی را که دیگران گفتهاند نقل میکند که ممکن است برای آدم کاملاً راهگشا باشد.
یکی از حاضران: استاد، الان در این سه داستان، قسمتهای خیلی مهمی را برجسته کرده و دربارهٔ خیلی از آنها گفته که در منابع قبلی نبوده است. پس چرا ذکر را به این معنا آورده که خاطرهای از قبل را یادآوری میکند؟
خب، بالاخره اصلِ پیامبرانی که دربارهٔ آنها حرف میزند در آن منابع هست؛ داستان ایوب هست، داستان سلیمان هست. حالا اینکه تغییری کرده، یعنی چیزی دارد با تغییراتی یادآوری میشود؛ ولی بالاخره منظورش این است که اینها شخصیتهای شناختهشدهٔ عهد عتیقاند که در قرآن از آنها یاد میشود. حالا اینکه قرآن دربارهٔ آنها چه میگوید، فکر میکنم شاید برایشان خیلی مهم نباشد.
این را از یک نفر نقل کردیم که واژهٔ «مصدق» به معنای تأییدکننده نیست، به همان معنایی است که گفتم. اشاره کرده که مفسران یهودی آثاری را با عنوان «میدراش» پدید آوردند که تفسیر کتاب عهد عتیق است، و صراحتاً میگفتند کار ما این است؛ چون در داستانها تغییراتی میدادند، مثلاً همین داستان حضرت داوود را عوض میکردند و میگفتند آنطور که آنجا آمده نبوده است. حرفشان این بود که ما داریم اینها را واقعی میکنیم و راستش را به شما میگوییم. گفته این جملهٔ قرآن را اینطور بخوانید که همان کاری را که میدراشها دربارهٔ بایبل میکردند انجام میدهد، نه اینکه حتی آنها را عیناً بپذیرد.
یک صفحه و نیم دربارهٔ قسمتی گفته که شش پیامبر پس از داستان حضرت ایوب نقل میشوند، و تقریباً همهاش دربارهٔ این است که الیسع کیست و ذوالکفل کیست؛ گمانهزنیهایی که وجود دارد. برای اینکه بفهمید اینها در این کارها چگونه چیزی را میگیرند و میروند تا ببینند در تمام متون چه ممکن است آمده باشد، ببینید دربارهٔ ذوالکفل مثلاً چند حدس وجود دارد. به نظر من بامزهترینش این است که یک نفر گفته به دلیل نحوهٔ نگارش خط عربی، مثل آنچه دربارهٔ اختلاف قرائت میگوییم که چون نقطه نمیگذاشتند مشکلاتی پیش میآمد، نحوهٔ نوشتن کاف طوری بود که ممکن است با تای دستدار اشتباه شود؛ بنابراین شاید این «ذوالطفل» باشد نه «ذوالکفل». و اگر ذوالطفل باشد، میتواند مثلاً اشعیا باشد، چون در داستانهای آنجا طفلی هست و فلان، و به این ترتیب به اشعیا میرسد.
هر حدسی که فکرش را بکنید زدهاند؛ بالاخره مقاله هم باید نوشت. جنبهٔ منفیاش این است که خلاصه حدسهای عجیب و غریبی هم ممکن است در آن ببینید. الان دربارهٔ این سوره ممکن است خواندن همهٔ این چیزها هیچ فایدهای نداشته باشد و دربارهٔ این داستانها چیزی به شما نگوید؛ ولی مطمئناً جاهایی اشارههایی هست. دو نکتهٔ جالبی که گفتم و به نظرم شما هم خوشتان آمد، یکی آن بحث و دیگری موضوع «مصدق»، هیچکدام جزو مطالعات تاریخی نیستند؛ ایدهٔ آدمی دربارهٔ یک واژهاند.
آنها خودشان هم پیامبری به نام ذوالکفل را نمیشناسند و نمیدانند کیست؛ ولی واقعاً علاقه داشتند. یهودیها میرفتند زیارتش. حالا یک سری هم هستند، مثلاً اصفهانیها. ما نمیدانیم ذوالکفل کدامیک از پیامبران است؛ ولی یهودیها چگونه به زیارتش در بابل میرفتند؟ ممکن است آنجا مقبرهٔ کسی باشد، مثلاً مقبرهٔ اشعیا، که یهودیها زیارتش میکردند و مسلمانان به آن گفتند مقبرهٔ ذوالکفل. معلوم نیست منظور قرآن از ذوالکفل اشعیا باشد. میدانید؟ نکته این است که ما نمیدانیم؛ از اشارهٔ قرآن بهراحتی نمیتوانیم بفهمیم. فکر میکنم اگر با زبان قرآن آشنا باشیم، احتمال خیلی قوی میدهیم که زکریاست، کسی که کفالت حضرت مریم را به عهده گرفت؛ یعنی صفتی است که به زکریا اشاره میکند. ولی چون مثلاً فقط یک بار همینطور اسمش آمده، قطعی نیست.
دربارهٔ قسمت بهشت و جهنم چیز خاصی نمیگوید؛ یعنی سعی میکند معنای همان توصیفها را بگوید، و به کتاب معروف آقای لوکزامبورگ اشاره میکند که حرفش این بود که زبان قرآن در واقع سریانیآرامی است. اتفاقاً مشهورترین اظهارنظرش این است که «حور» یعنی انگور سفید. لوکزامبورگ میگوید این اشتباه شده و ترجمهها اصلاً غلط است، چون ریشهٔ واقعی زبان قرآن سریانی است. بعد رفته و گفته اگر بخواهیم اینطور نگاه کنیم، معنای تمام این توصیفهای بهشت و جهنم چه میشود. فکر میکنم نتیجهٔ کلیاش دربارهٔ توصیفات بهشت این است که همهاش خوردنی است و اصلاً زن و فلان و اینها در کار نیست. برای من خیلی عجیب است که اینها را نقل کرده، چون از لحاظ آکادمیک آن کتاب خیلی نامعتبر به حساب میآید؛ معمولاً مثل کتابی ژورنالیستی که کسی همینطوری نوشته به آن نگاه میکنند. ولی شاید همین نقل نشان دهد که وضع کتاب آنقدر هم بد نیست که بعضیها چنین اظهارنظری کردهاند.
دربارهٔ قسمتهای مربوط به داستان آفرینش هم جزئیاتی اینجا یادداشت کردهام که فکر میکنم وقتگیر است و لازم نیست. مهمترین نکته این است که این بخش را مستقل از بقیهٔ سوره نگاه میکنند، و به نظرم این نشان میدهد که اصلاً ارتباطش را نمیفهمند. مثلاً سوره را میخوانند؛ آن «خلیفه»، اینکه «تو را خلیفهٔ ارض قرار دادم»، بهوضوح به داستان آفرینش ربط دارد؛ مشخص است که این داستان به نحوی به داستان آفرینش ربط دارد. اینکه شیطان همینطور بهتدریج در سوره پررنگتر میشود را هم نمیبینند؛ طبیعی است که سوره در آخر به ابلیس برسد. روند کلی سوره را هم، که گویی کل تاریخ بشر را از ابتدا تا انتها روایت میکند، و اینکه چه ربطی به آیات اول، یعنی پردهٔ اول که پیامبر با اینها درگیر است، دارد، گویی اصلاً به هیچکدام دقت نمیکنند.
نتیجهاش این است که سه منبع معرفی کرده است. من سراغشان نرفتم؛ وقت نکردم، چون حقیقتش در این بحثهای سورهٔ صاد مهم هم نبود. سه منبع معرفی کرده، چون داستان آفرینش آنطور که در قرآن هست در عهد عتیق نیست. عهد عتیق خیلی مفصل است و خیلی از این عناصر را ندارد؛ مثلاً ابلیس به این شکل در آن نیست، ماری است که میآید و گول میزند و این حرفها. سه منبع معرفی کرده که داستان آفرینش در آنها خیلی شبیه داستان آفرینش قرآن است؛ حالا دستکم شباهتشان بیشتر است. مخصوصاً سومی، ستایشنامهای دربارهٔ میکائیل، فرشتهٔ مقدس، که سال ۵۷۶ میلادی درگذشته؛ اینجا میگوید قویترین ارتباط میان یک داستان آفرینشِ مثلاً بایبلی با داستان آفرینش قرآن در آن وجود دارد.
باز به چیزی اشاره کرده که به نظر من خیلی خوب است. میگوید این عبارت «فالحق و الحق اقول» که اواخر سوره آمده، بهطور مکرر در انجیلها از دهان عیسی شنیده میشود. این برای من استدلالی است که میتوانم به آن استدلال اضافه کنم که حواریون بیچاره گرفتار شدند، چون حضرت عیسی حرفهایی شبیه حرفهای خدا میزد؛ یعنی این حرفی که گویی سخن الهی است و از طرف خدا گفته میشود، عیسی گویی مدام از زبان خودش نمیگفت.
دربارهٔ چند آیهٔ آخر سوره هم چیزی بگویم که باز نکتهای کاملاً فرعی است. میگوید این آیهای که در انتهای سوره هست، «قل ما اسئلکم علیه من اجر و ما انا من المتکلفین ان هو الا ذکر للعالمین و لتعلمن نباه بعد حین»، آخرالزمانی است؛ یعنی «خبرش را پس از مدتی میشنوید» به این معناست که مثلاً آخرالزمان است. چنین تعبیری دارد. وقتی سوره را میخوانید، چقدر به این فکر میکنید که عذابی که آن قومها به آن مبتلا شدند به اینها تذکر داده میشود که پس از مدتی میآید و کمی صبر کنید، یا اینکه اصلاً آخرالزمان دارد میآید؟ والله من هزار بار هم این را خواندهام و هیچوقت فکر نکردهام که به آخرالزمان اشاره میکند. از اول سوره دارد میگوید این اقوام اینطور کردند و «لا تهن و مناس»؛ تهدید این است که عذاب نازل میشود، نه اینکه آخرالزمان میآید. باز همان پیشفرضهاست: میخواهند قرآن را در آن روال تاریخیِ آخرالزمانیِ مثلاً قرن هفتم بنشانند؛ برای همین جاهایی که چیزهای کوچکی هم میبینند، فوری میگویند این نشانهٔ آن است که ایدهای آخرالزمانی اینجا وجود داشته است.
به هر حال، شما را نسبت به این متنها کنجکاو کردم. قاطعانه میشود گفت وقتی چنین متنی را میخوانید، تقریباً هیچ از سوره نمیفهمید؛ یعنی از کلیت سوره، مفهوم ذکر و همهٔ آن چیزهایی که جنبهٔ محتوایی دارد، در حد صفر است. اسمش تفسیری است، ولی به خاطر پیشفرضشان، نه اینکه انسجامی نمیبینند، اصلاً نمیخواهند انسجامی پیدا کنند؛ طرف از اول بنا را بر این گذاشته که این متن تکهپاره است. بنابراین تنها کاری که میکنند این است که ارجاعات خوبی به اکسترا تکستها میدهند؛ گاهی هم ممکن است نکاتی مثلاً دربارهٔ واژهها بگویند. اینها آدمهای باسوادیاند. فکر کنید مجموعهای از صدها نفر، در طی چند قرن، آدمهای خیلی باهوش و باسواد، رفتهاند همهٔ متنها را خواندهاند و دانش و اطلاعاتی را گردآوری کردهاند و این را در اختیار شما میگذارند: اکسترا تکستها چیستند، آنجا چه گفته و اینجا چه گفته. گاهی دربارهٔ ریشهٔ واژهها هم چیزی میگویند؛ مثلاً همین «و لا تهن مناس»: من که قرآن را میخوانم، از کجا بدانم؟ مفسران هم نمیدانند؛ این را در تفسیرها هم پیدا نمیکنید که به شما بگویند این نوع واژه عجیب است و فرم اصلیاش جور دیگری است و اینجا جور دیگری آمده است.
این متنها از نظر درک محتوا در حد صفرند، واقعاً در حد صفرند، و گاهی ممکن است گمراهکننده باشند؛ ولی مواد خام به شما میدهند، مواد خامی که ممکن است به دردتان بخورد. علت اینکه میل داشتم این یک فصل از این کتاب را ببینید این است که اینقدر تعریف میکنند که گویی ماحصل مطالعات قرآنیِ چند قرن این است که رفتیم تفسیر نوشتیم؛ ولی در همین حد است. یعنی ببینید تفسیری که نوشتهاند چگونه است: مجموعهای از گمانهزنیها دربارهٔ اینکه این تکهاش کی نوشته شده و آن را چرا به این اضافه کردهاند. دقیقاً این است که کلیتی نمیبینند، اعتقادشان هم این است که کلیتی وجود ندارد، و بر اساس همان کارهایی میکنند. ولی در جزئیات میبینید که یکدفعه ممکن است نکات خیلی جالبی باشد.
مخصوصاً ببینید: همیشه در هر دین و ایدئولوژی و آیینی، و در زندگی هر ملتی، آدمی که بیرونی است، مثلاً توریستی خارجی که به ایران میآید، چیزهایی میبیند که ما نمیبینیم. اینها دقیقاً از این نظر ممکن است چیزهای جالبی به شما بگویند، چون به کل ادیان آن دوران و مانند آن اشراف دارند و میبینند که چیزی اینجا جور دیگری است؛ مثلاً در داستان ابلیس تفاوتهایی که وجود دارد، در داستان داوود، یا در داستان سلیمان که باد در آن وجود ندارد. اینها ممکن است اطلاعات جالبی برای آدم باشد. بهعنوان معتقد به Bible، یک جور میتوانید از این اطلاعات استفاده کنید؛ اگر ایمان و باورتان این باشد که قرآن درستتر است، جور دیگری از آن استفاده میکنید؛ و اگر به هیچکدام باور نداشته باشید و باورتان مثلاً جهانبینی مدرنِ بهاصطلاح علمی باشد، جور دیگری نگاه میکنید. این دیگر بستگی دارد که پیشفرضهایتان چه باشد. بالاخره این اینفورمیشنها، یعنی مواد خام، را در اختیارتان میگذارند، با تحلیلهایی فاجعهبار.
ولی باز میگویم که برای من این موهبتی بوده است. خیلی از این چیزها ممکن بود چند هفته طول بکشد تا سرنخی پیدا کنم که کتابی هست، و حالا اگر بشود کتاب را پیدا کرد، در آن نگاه کنم ببینم این را چگونه نوشته است؛ این همه نشانی را اینجا جمع کردهاند و به آدم میدهند. هر کدام را که کنجکاو باشید، میتوانید بروید به منبعی که معرفی کرده رجوع کنید و ببینید در آن چه نوشته است.
به هر حال، تمام آن انتقادهایی که من به مطالعات قرآنی کردم، اینکه استایل را نمیشناسند و مثلاً محتوا را لمس نکردهاند، به نظرم در همین متن میبینید. نه میفهمند ذکر چیست، و نه مثلاً آن قسمتی که خانم نوبرت گفته که جای این دو سه آیه جای دیگری است؛ در همه جای قرآن همینطور است. برای من خیلی بامزه بود که ته آن تحلیلش به ایدههای آقای کویپرس ارجاع داده بود؛ گویی این کویپرس اینها را کمی ترسانده است. کتابی دربارهٔ سورهٔ مائده نوشته و نشان داده که با رتوریکی که اسمش را رتوریک سامی گذاشته، اگر اینطور به آن نگاه کنید، این سوره خیلی انسجام دارد. گویی کمی دچار شک و تردید شدهاند که این کار، که این را ببریم آنجا و آن را بیاوریم اینجا، شاید خیلی هم درست نباشد.
من شخصاً برای خودم اینطورم که مراجعه به اینها خیلی مفید است، ولی بهعنوان مادهای خام که شاید برای فکر کردن یا مطالعهٔ این اکسترا تکستها ایدههایی به شما بدهد. آن استراتژی کلی را که دربارهٔ اکسترا تکستها گفته شد فراموش نکنید: هر متن پیرامونی و هر نوع اطلاعاتی که ممکن است ارتباط داشته باشد خوب است که آدم بداند؛ میتوانید از آنها استفاده کنید تا نظریهٔ خودتان را بسازید. اینکه نظریهٔ تفسیری شما دربارهٔ مثلاً سورهٔ صاد یا فلان قسمت سورهٔ صاد خوب است یا بد، بستگی به این دارد که تکتک واژهها و چیزهایی را که آمده چقدر توجیه میکند. بنابراین این مواد خام ممکن است مسائلی به شما بدهند تا ساختار نظریهتان را بسازید. نهایتاً، نه فقط دربارهٔ قرآن، بلکه دربارهٔ هر متن ادبی که روی آن کار میکنید، درست و غلط بودن نظریهتان به این نیست که دیگران چه گفتهاند یا به این کتاب و آن کتاب استناد کنید؛ به این است که آنچه میگویید با این متن سازگار هست یا نیست.
یکی از حاضران: این همان کسانیاند که گفتید انسجام را خیلی قبول دارند؟
بله، بله. اینها باز محتوایی نیستند؛ نه، بهطور شگفتانگیزی فرمالاند. یعنی دنبال نشانههای مثلاً زبانی و کلامی میگردند تا نشان دهند که اینجا این متن تمام شد. شاید محتواییترین کارها مثلاً کارهای کویپرس باشد، که مبنای رتوریکیِ غیرمتداولی را فرض گرفته و نشان میدهد که در قرآن اصلاً چیزهایی شبیه همین که من میگویم هست: اینکه عمدی است که چیزی کوتاه بیاید، چون بعداً میخواهد چیزی بلند بیاید. تأکید کویپرس بر این است که حالتی دایرهوار دارد: گویی چیزی گفته میشود، دوباره برمیگردد، آخرش به اولش وصل میشود و بعد از درونش چیز دیگری درمیآید؛ ساختار پیچیدهای دارد و خطی نیست. این همان چیزی است که در کتابی که دربارهٔ سورهٔ مائده نوشته سعی میکند در سورهٔ مائده نشان دهد، و خیلی هم تأثیر گذاشته است. کار او کمی محتوایی هست، ولی عموماً کسانی که خیلی به این چیزهای نظم و مانند آن میپردازند، مثل خانم کلار و، نمیدانم، فرین، خیلی فرمالاند؛ مثل آدمی ریاضیدان که بر اساس یک ساختار ریاضی به شما نشان میدهد موضوعها را چگونه میشود از هم جدا کرد.
یکی از حاضران: در داستان همسر ایوب، اشارهٔ مستقیمی در آیه نشده بود و کلمهای نیامده بود. وقتی از لحاظ ظاهری نبوده، اینها چه قسمتی را میتوانند ارجاع دهند یا مقایسه کنند؟
آن داستانی که دربارهٔ آن آیهٔ آخر ساخته شده، که همسرش چه کرد و این برای چه بود، به آیه نمیخورد؛ دقیقاً نمونهای از اکسترا تکستی است که هیچجوری با آن آیه سازگار نیست. یعنی در آیه نه هیچ اشارهای هست و نه چیزِ مؤنثی. از طرف دیگر، با توجه به آن دو سه داستانِ قبلی و این ساختار، که آزمون میآید، موفق میشود و ارتقا پیدا میکند، انتظار ما این است که آن آیه به ارتقای مثلاً معنوی ایوب و شأن پیامبریاش مربوط باشد؛ و این کلاً با آن داستانِ همسر ایوب، که هیچ ریشهای ندارد، سازگار نیست. آن داستانِ همسر حضرت ایوب در بایبل و متون قدیمی هم ریشه ندارد؛ کاملاً ساختهٔ مفسران خودمان است.
یکی از حاضران: در این مطالعات الان چند رویکرد وجود دارد؛ یکی رویکرد تاریخی است، و همان است که غلبه دارد؟
قطعاً؛ صددرصد و با اختلاف زیاد. رویکرد ادبی و مانند آن هم وجود دارد، ولی خیلی خیلی در حاشیه است. ایراد کلیای که میگیرم همین است: اگر ۱۰ درصدش مطالعات تاریخی و انتقادی به همین معنای موجود بود و ۹۰ درصدش مطالعات ادبیِ نرمال، اشکالی نداشت. این جالب نیست که پس از ۲۰۰ سال، آقای کویپرس آمده و تازه دارد دربارهٔ این حرف میزند که رتوریک قرآنی کمی با مال ما فرق دارد؟ کما اینکه هنوز هم این متن را نگاه کنید، میبینید همچنان به نظرشان ایراد میرسد که این دو آیه چرا اینجا آمده است. یعنی اصلاً استایل بیان قرآن را به رسمیت نمیشناسند؛ گویی کشفش نکردهاند. نکته دقیقاً این است که تقریباً ۹۰ درصد مطالعات به سمت همین پیدا کردن اوریجین است؛ یعنی مطالعات تاریخیاند، و کسانی که مطالعهٔ ادبی میکنند خیلی در حاشیه قرار دارند.