او میگوید مردم گذشته با ذهن خالی که قرآن به آن دعوت میکند به طبیعت نگاه نمیکردند و با عقاید و افکار خودشان به آن مینگریستند. سپس میپرسد شرک چگونه پدید میآید و چرا شرکِ جاهای مختلف به هم شبیه است؛ میگوید باید پایگاه روانی داشته باشد و میخواهد هم مکانیسمهای درونی و هم چیزهایی را که به اجتماع برمیگردد توضیح دهد. بحث را با یونگ و رشد روانی شروع میکند.
وحدت درونی و کثرت بیرونی
او میگوید افکاری که میان ما و مواجههٔ مستقیم با طبیعت حائل میشوند کاملاً قدیمیاند و مردم همیشه برای خودشان داستانهایی داشتهاند؛ اگر فایرابند امروز به ساینس «داستان پریان» میگوید، آن روزها واقعاً داستان پریان بود. به گفتهٔ او اینطور نبود که مردم در گذشته تجربهٔ دینی واقعی فراوان به دست آورده باشند.
او فکر میکند همه کلیات را قبول دارند که در درون ما نیروهای متخاصم هست، ولی یونگ بهشدت تأکید میکند که فرایندی که روان را رشد میدهد ایجاد وحدت است: نیروهای ناخودآگاه که بر زندگی تأثیر میگذارند و آدم نمیداند باید جذب خودآگاهی شوند. به گفتهٔ او این خواندن روانشناسی نیست؛ اتفاقی عملی و واقعی روانی است که به کنترل بر اجزای درون میرسد، و آن را شبیه توصیف انواع عرفانهای مختلف دنیا میداند.
او میگوید همه قبول دارند که انسان احساسات درونی خود را به بیرون پروجکت میکند؛ تا وقتی درون شلوغ و متخاصم است، بیرون هم همینطور دیده میشود. عرفا، با این فرض که آنچه میگویند درست باشد و بیرون یک کل واحد باشد، میگویند قلبِ ما آمادگی پذیرش این را ندارد؛ او نتیجه میگیرد که شرک چیز خیلی طبیعی است. انسانِ رشدنیافته به کثرت تمایل دارد نه به وحدت، و این یکی از پایههای روانی شرک است.
منظور او از شرک همان است که قرآن دربارهٔ مشرکان بحث میکند، نه شرک ظریفی که در همه هست: بتپرستی، یعنی تصور موجوداتی خیالی که نیروهایی دارند و حتی سرنوشت پس از مرگ به شفاعتشان بسته است. طبیعتی که خدا خلق کرده جز افکار ما در آرامش مطلق است و شرک مانع دیدن همین وحدت میشود. خودش میگوید آنچه گفته تعریف جامعی ندارد؛ نام آن در روانشناسی «روانشناسی کمال» است و فروید چنین چیزی ندارد.
لذت، اینرسی و تثبیت شرک
او میگوید حتی بدون افسانهها دو چیز روانشناختی مانع تجربهٔ دینی و مواجهه با حقیقت میشود. یکی تمایل به لذتبردن است: شناخت به آرامش و دور ایستادن نیاز دارد، ولی درونی که به همهچیز مثل ابزار نگاه میکند مانع شناختن میشود. دیگری اینرسی است: لذت آدم را به عادتهای فعلیاش میچسباند و پذیرش عقیدهٔ جدید سخت میشود.
او میگوید گرایش به کثرت بسیار عمیق است. به مکانیسمهای ارگانیک اشاره میکند که فیدبک مثبت دارند: کسی که درون متکثرش را پروجکت میکند و عقاید شرکآلود میسازد، این عقاید دوباره به خودآگاه برمیگردند و همان کثرت درونی را تثبیت میکنند. بنابراین تا این عقاید را کنار نگذارد، نهفقط تجربهٔ دینی به دست نمیآورد، بلکه از نظر روانی هم امکان بیرونآمدن از کثرت ندارد.
اگر بپرسند چرا باید رشد کرد، جواب یونگ این است که ۱۰۰ هزار رؤیا مشاهده کرده و نتیجه گرفته تمایل اصلی روان به یکپارچهشدن است؛ او آن را فکت میگوید و ارزشگذاری نمیکند. خود گوینده دربارهٔ آن «چرا» میگوید فکر نمیکند جوابی داشته باشد؛ فقط توصیف میکند و نمیخواهد اثبات کند، و بر اساس نظریهای سخن میگوید که به نظر او نظریهٔ خوبی است. شرک را به این معنا نتیجهٔ رشد پیدا نکردن میداند، ولی میگوید ارزشگذاری نمیکند: ممکن است کسی بگوید تکثر خوب است.
نظریهٔ برن: کودک، والد، بالغ
او کتابی به نام «وضعیت آخر» را میآورد و میگوید نظریهٔ اصلیاش مال برن است و بر بخشی از نظریهٔ فروید استوار است؛ به نظر او نکتهٔ خیلی مهمی در آن هست. فروید سه جزء از روان را جدا میکند: «نهاد» که بیس روان است و فقط خواست و لذت دارد، و ایگو و سوپرایگو؛ سوپرایگو از محیط شکل میگیرد و پدر و مادر سوپرایگوی بچه میشوند. برن میگوید در هر آدمی کودک، والد و بالغ هست، متناظر با اید و سوپرایگو و ایگو.
به نظر او غیر از اینها چیزی در آن وجود ندارد: خواستههایی داریم، در فرهنگ ما «نفس»، و تنظیم آن دو مکانیسم دارد، یکی درونی که بالغ است و دیگری بیرونی که والد است. پرسش این است که آیا بالغ واقعاً فعالیت کرده و آنچه سوپرایگو میگوید را از فیلتر خودش گذرانده یا خام استفاده میکند. به گفتهٔ او بالغ در اکثر مردم به وجود نمیآید؛ آنها ترکیبی از کودک و والد میمانند.
والد و جامعهٔ مشرک
او میگوید کودک در برابر نفس است و بالغ در برابر عقل، ولی در فرهنگ اسلامی ما والد نداریم؛ کتابهای اخلاق قدیم فقط نفس و عقل دارند و سنت به نوعی همان والد است. در فرهنگ ما کسی که نماز میخواند و دنبال لذتها نمیرود ارزش شمرده میشود بیآنکه بررسی شود از سر تبعیت از والد است یا کشف خودش. به گفتهٔ او والد هم مثل کودک بیارزش است، هرچند سطحش شاید کمی بالاتر باشد چون احتمالاً بیضررتر است؛ ولی والد میتواند باطل باشد، چنانکه کسانی که در اختلافات دینی یک میلیون نفر را میکشند از والد خودشان تبعیت میکنند.
او میگوید مهمترین مکانیسمی که شرک را تثبیت میکرد این بود که آدمها جایی به دنیا میآمدند و هرچه به آنها میگفتند باور میکردند، بیذرهای شک؛ والد قویتر یقین قویتری میآورد، در حالی که شک و فکر کار بالغ است. آدم تحت والد آرام و مطمئن به نظر میرسد.
او میگوید دلش میخواست چند دقیقهٔ اول فیلم «میدای» پازولینی را نشان بدهد: مراسم قربانی در جامعهای مشرک، که در آن جوانی بسیار محترم و آرام که همیشه «چشم» گفته داوطلبانه قربانی میشود، که ذرهای عدم آرامش در او نیست. به گفتهٔ او اکثر آن مردم لذتطلب نبودند؛ فکر نمیکردند و از طریق والد مطمئن بودند که آن الههای که برایش قربانی میشود او را به جاهای خوب میبرد. همه مشرک بودند چون در چنین جامعههایی به دنیا میآمدند و فرار از آنچه همه میگویند سخت است.
به گفتهٔ او پیامبران اکثراً در همان لحظات اول کشته میشدند، چون مردم هویتشان را از بتهایشان میگرفتند. برای آنها موضوع عقیده نیست، موضوع کار و زحمتی است که کشیدهاند؛ او کلمهٔ «سمعنا» را مهم میداند، چون برای کسی که تحت تأثیر والد است والد همان چیزهایی است که از گوشش آمده. آدمهایی که والدشان قوی است دربارهٔ بالغِ قوی احساس میکنند مغرور است، ولی او میگوید پیامبران از سر غرور چیزی نمیگفتند؛ چیزی را بهوضوح دیده بودند که بقیه نمیفهمیدند، و حس آن آدمها این بود که دیوانهاند.
بالغ، ایمان و امنیت جمع
او میگوید در ایران اکنون دو نوع انحراف دیده میشود: کسانی که مذهبیاند و هرچه به آنها گفتهاند پذیرفتهاند و هیچ وقت دنبال فهمیدن مذهب نبودهاند، و کسانی که مذهبی نیستند و اهل لذتهای دنیویاند؛ این دو را که جمع بزنید تقریباً همه هستند، جز شاید عدهای معدود. بالغ کسی است که در هر لحظه بتواند قضاوت کند و حس کند حقیقت چیست و چه باید بکند، و اینرسی ایجاد نمیکند. او میگوید لوامه، اگر در این سهگانه بیاید، در بالغ قرار میگیرد؛ مثل شکی که گاهی برای آدم سنتی پیدا میشود که نکند فقط چون سنت بوده پذیرفتهام.
او میگوید اگر ایمان یعنی اعتقاد فعلی به دین، اکثریت کسانی که الان دین دارند آن را از والدشان پذیرفتهاند؛ ایمان به معنای واقعی در قرآن لفظ خاصی است و باید همراه با تجربههای درونی و هماهنگ با عقل باشد. کسی که از بالغش تبعیت میکند نمیتواند هر جا به دنیا آمد همهٔ سنت آنجا را درست بداند؛ او میگوید سنت معقول نداریم و اگر کسی در اختیار سنت موجود است باید شک کرد.
او میگوید والد برای کودک عمده میشود چون امنیت میدهد، و آدمی که پیرو والد است امنیت روانیاش را از پیروی جمع میگیرد؛ مخالفت با جمع را سرکوب میکند و به مناسک اهمیت میدهد. نمیخواهد بگوید این همیشه مخرب است؛ فقط تنهاییشان بیرون از آن جمع خالیتر است.
او پیشتر کوشیده توضیح دهد که حقیقت بینالاذهانی و قابل بیان نیست؛ پس با پیروی از والد حقیقت کشف نمیشود و کشف آن درونی است و باید بالغ انجام دهد. آدم پیرو والد تجربهٔ تازه را تا به او نگفتهاند پس میزند. بالغ شخصیتی مستقل و اعتمادبهنفس دارد، نه غرور، که مثل بچهها در داستان پادشاه با لباس نامرئی بگوید آنچه میبیند همین است. به گفتهٔ او والد چون سنت و جمع است و شامل عوام میشود همیشه غلط است، و اعتماد به یک آدم کامل با اعتماد به سنت زمین تا آسمان فرق دارد.
سنت در برابر عقاید مرکزی
او میگوید پیروی از اجداد در قرآن همیشه منفی است و جواب مشرکان، ولی یوسف از ملت پدرانش، ابراهیم، پیروی میکند، و این از دو آدمی است که میشناسد و پذیرفته، نه از اجداد سنتی. در عرفان کار مهم استاد را این میداند که به سالک بگوید در چه مراحلی میتواند لذت ببرد و او را از ماندن در لذت عبادت بازدارد؛ عقاید سالک وابسته به استاد نیست. با این حال سنت عرفانی هم هست و در کتابهای عرفانی، مثلاً «تذکرةالاولیا»، مزخرفات هست. او میگوید هیچ تضمینی نیست که کسی که در سنت عرفانی بار آمده بالغش او را عارف کرده باشد.
او میگوید هیچ عقیدهای بیش از مارکسیسم بر شکستن سنتها تأکید نکرده، ولی سنتشکنترین عقاید هم سنت میشوند؛ قرآن هم بارها با دید منفی به سنت نگاه میکند. در کشور ما کلمهٔ سنت را مقدس به کار میبرند و او میگوید هیچ آوانسی نمیدهد: کسی که از روی پیروی چیزی را بپذیرد و خودش به آن نرسیده، محکوم به فناست. فرق دارد با کسی که با والد شروع کند و بالغش قوی شود و خودش حقیقت را کشف کند. او میگوید باید میان دین و عقاید مرکزی سنتها با خود سنت فرق گذاشت.
او میگوید در سنت ما بچهای که حرف پدر و مادرش را گوش نمیدهد کارش ضدارزش است، که به نظر او بهوضوح مخالف قرآن است؛ قرآن میگوید نیکی کنید و متواضع باشید، و دو جا هم میگوید اگر چیز نادرستی گفتند گوش نده. نیکیکردن فعال است و بچه را به استقلال میرساند، ولی اطاعت و جلب رضایت منفعلانه است. به گفتهٔ او قرار نیست رضایت هیچ موجودی جز خدا را جلب کنیم، مگر پیامبر که رضایتش اگر مهم باشد به این دلیل است که در امتداد رضایت خداست.
او میگوید اجباریبودن تحقیق در عقاید را همه شنیدهاند، ولی عملاً مردم عقایدشان را با تبعیت و اعتماد به دست آوردهاند؛ به گفتهٔ او در سنت کنونی رفتن به جلسهای که حرف ضددینی میزنند حرام است و خواندن کتب ضاله هم. به نظر او بزرگترین مشکل در فهم قرآن عقاید سنتی است که کسی دربارهٔ قرآن شنیده. او قبول دارد که اگر کسی حرفهایی را که دربارهٔ قرآن شنیده کنار بگذارد و تقوا داشته باشد، قرآن هدایتش میکند و اولین چیزی که میفهمد این است که نباید از سنت تبعیت کند؛ ولی میگوید هیچکس نمیتواند بگوید والدم را کشتهام.
عوام، اقتصاد و خرابی سنت
او میگوید سنتی که در جامعهای حاکم میشود محال است ملاحظات اقتصادی نداشته باشد و حتماً حامی عوام میشود؛ سنت را شبیه هالیوود میبیند که چون فروش میکند مزخرف تولید میکند. مثالش عزاداری محرم است: به گفتهٔ او علمای قم میگویند این مراسم در سنت اسلامی نبوده، ولی عوام آن را دوست دارند و روضهٔ معقول را نه، و روحانیت میترسد با جلوگیری مردم نیایند. نتیجه میگیرد که سنت چون سروکارش با عوام است عوامانه میشود و هیچ جا سنت خوب نداریم.
او میگوید راه چاره را بلد نیست؛ حتی اگر حکومت را در اختیار صالحان قرار بدهی، آنچه به عوام میرسد چیزهای عوامانه دارد. به گفتهٔ او آنچه میان مردم بهعنوان سنت جا میگیرد هیچ وقت آن دین یا عقیدهٔ مرکزی نیست و حتماً خراب میشود؛ مارکسیسم هم در قرن بیستم خراب شد. سنت کار سخت را از عوام نمیخواهد و همهچیز را راحت میکند: قرآن ایمانی درونی و تقوایی میخواهد که معلوم نیست داری یا نه، ولی سنت میگوید نمازت را اول وقت بخوان، به بهشت میروی.
به گفتهٔ او در عقاید مرکزی غیبت از اشد گناهان است و دروغ کلید شرک و همهٔ بدیهاست، در حالی که در جامعه مشروبخوردن بدتر از دروغ حساب میشود. تبعیت از سنت، به معنای چیزی که در جامعه پا میگیرد، همیشه غلط است؛ اعراب خود را به ابراهیم وصل میکردند و حج را به او نسبت میدادند، ولی پیش از اسلام در حج کارهای عجیب و غریب میکردند. او میگوید بارها فکر کرده که آیا میشود کاری کرد که سنت چنین نشود، ولی نمیشود.
او میگوید کار سنت در ایران تمام است، چون پایگاه سنت تربیت خانوادگی است و خانوادهها از کودک حمایت کردهاند؛ بچهها دیگر این سنت را نمیپذیرند، همانطور که در غرب افتاد. با این حال میگوید غربیها هم وابسته به سنتاند، فقط نامرئی؛ و فکر میکند اگر سنتی رسماً اعلام کند که سنت است، بهتر است تا نامرئی شود.
دور سنتی و اعتماد
او اسمی میخواهد برای چیزی که «دور سنتی» میگذارد، به تبعیت از «دور هرمنوتیکی»؛ هر چیزی که وابسته به چیز دیگری باشد و آن دوباره به این، دور است. در دور سنتی کسی در جامعهای به دنیا میآید که قهرمانهای خودش را دارد؛ از دید سنیها علمای شیعه از بزرگترین شیاداناند. علم رجال را وابسته به سنتی میداند که در آن هستیم: چون عقیده را داریم آنها را خوب میدانیم و بعد عقیده را از آنها میگیریم؛ به گفتهٔ او علم رجال دلیل نیست و مکانیسم دقیقی برای این داوری وجود ندارد.
او میگوید برخی میپرسند اگر عقیدهای غلط بود، مگر امام خمینی یا علامه طباطبایی نمیفهمیدند؟ او میگوید نمیشود چون کسی قابل اعتماد است عقیده را درست دانست، چون قابل اعتماد بودنش خودش به درستی عقیده وابسته است؛ هر سنتی آدمهای خودش را دارد. دور در خواندن متن معقول است، ولی دور منطقی ایراد دارد؛ مگر اینکه کسی علامه طباطبایی را از نزدیک بشناسد و خودش بداند آدم بزرگی است، که با شنیدههای سنتی فرق میکند.
دربارهٔ کسی که ساخته است مسیح همان خدا بوده، یعنی بانیاش نه مسیحیان امروز، میگوید هیچ آدم خوبی نمیتواند چنین دروغی ساخته باشد، ولی یک مسیحی میتواند آدم خوبی باشد. به گفتهٔ او اکثریت مسیحیان معتقدند کسی که قبول نکند خدا در تاریخ آمده رستگار نمیشود، ولی مسیحی خوب که واقعاً با خدا ارتباط دارد میفهمد چنین نیست. ملاک رستگاری، به گفتهٔ او، همان است که قرآن مرتب میگوید: ایمان به خدا و روز قیامت و عمل صالح.
او میگوید در فتح مکه قبایلی که اصلاً نمیدانستند اسلام چیست و فقط حکومت اسلامی شده بود، اسلام آوردند نه ایمان؛ در قرآن میان ایمان و اسلام فرق هست. دربارهٔ این آدمها قرآن میگوید از هر قریهای یک نفر بیاید یاد بگیرد و برگردد، یعنی مبلغ دینی. روحانیون خود را مصداق این آیه میدانند و او در این با آنها موافق است؛ ولی میگوید پیچیدگیهای روحانیت از این آیه درنمیآید، و آنچه درمیآید این است که تبلیغ دین لازم است و باید مکانیسمی برای رسیدن پیام به همه باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه