حرفهای فایرابند دربارهٔ ساینس دوباره میآید: روش علمی وجود ندارد و علم به سنت تبدیل شده است. بعد از انکار معارف قدیم در انقلاب علمی و پیوند علم با سرمایهداری حرف میزند، سپس از تحریف ماجرای کوپرنیک، و در پایان از رویا، قیامت، تکلم با حیوانات و فرشته و جن در قرآن.
علم بهمثابه سنت و ضایعات آن
او نخستین نکتهٔ فایرابند دربارهٔ ساینس را تکرار میکند: روش علمیای وجود ندارد و جامعهٔ علمی با معیارهایی مبهم تصمیم میگیرد چیزی علمی هست یا نه؛ در هیچ کتابی روش علمیِ ساینس تعریف نشده است. علم به سنت تبدیل شده، سنتی حاکم با عوارض بسیار. جاافتادن یک نظریه همیشه به این دلیل نیست که کسانی آن را پذیرفتهاند؛ گاهی نسلی میآید که از اول با آن بزرگ شده، و گاهی مرگ یکی از مخالفان مهم است، مثلاً در بحث فرمالیسم و شهودگرایی «فکر کنم مردنِ برور خیلی مهم بوده است».
نکتهٔ دوم این است که علم دیگر ادعای کشف حقیقت ندارد، بیآنکه این در تعلیمات عمومی رسماً اعلام شود، ولی فضای عمومی هنوز ادعای کشف کامل حقیقت را حفظ کرده است. او مثال جلسهٔ پیش را میآورد: در قرآن ادعا شده که پیامبری تکلم حیوانات را میفهمد، علم چیزی خلاف این نمیگوید و زبانشناسها اکنون زبان حیوانات را پیچیدهتر از پیش میدانند؛ اما تا چیزی در این سنت پذیرفته نشود، گویی نباید حرفش را زد.
او ادعای اصلی علم را این میداند که نتیجههای زیادی به بار آورده، اما میگوید این همزمان با سرکوب همهٔ شاخههای دیگر بوده و معیار مقایسه نداریم؛ شخصاً معتقد است علم سرانجام در پزشکی بهنوعی شکست اساسی میخورد. به گفتهٔ او بیماری جنبهٔ درونی دارد و علم برای دیدن خود از درون ارزشی قائل نیست. طب قدیم از حسهای درونی میآمد: آدمهای نابغهای با حسهای بینهایت قوی نسبت به بدن خودشان کمکم دربارهٔ حالتهای بدن تئوری ساختند، و این را نمیشود به فیزیک و شیمی ریداکشن کرد. علم همهچیز را از بیرون میبیند و به این حسهای درونی، که واقعاً اعتبار دارند، توجه نمیکند.
ترتیب کشف علوم، به گفتهٔ او، بسته به این است که روش علمی، یعنی آزمایش تکراری، چه چیزی را بهتر به قلاب بیندازد؛ فیزیک و شیمی پیش رفتند و روانشناسی دیر رشد کرد. او میگوید نمیتوان انواع طب قدیمی را پیچیدهتر از طب جدید دانست؛ مشکلشان این است که با روش علمی به دست نیامدهاند، و برآمدن علم ضایعاتی هم داشته است. روانشناسی را خیلی بیشتر از شیمی در زندگی لازم داریم و به نظر او سیصد سال به تعویق افتاده است؛ همین را نقصی میداند که حرف از نتایج فراوان علم را زیر سؤال میبرد.
انقلاب علمی، رویا و کیمیاگری
او با تأکید میگوید با انقلاب علمی گسستی فرهنگی رخ داد: یکباره همهٔ معارفی که پیش از آن به دست بشر رسیده بود انکار شد و از صفر شروع کردند؛ به نظر او این اتفاق خیلی بدی بوده و همهاش اکنون کمکم دارد احیا میشود. تعبیر رویا را مثال میزند و بزرگترین خوابگزار تاریخ را آدمی یونانی به نام آرتمیدوروس میداند. میگوید پیشتر با تعبیر خواب آینده را پیشگویی میکردند و اکنون یونگ قبول دارد که این شدنی است. در عین حال نمیخواهد بگوید اگر تفسیر رویای آرتمیدوروس یا ابن سیرین را بخوانید همهچیز یاد میگیرید.
او مثالی از یونگ میآورد: کسی در شوروی خواب دیده بود که پزشک معالجش در خانهاش در آتش میسوزد، و بعد فهمیده بود پزشک روز قبل بر اثر تب شدید مرده است. یونگ میگوید این را که شنید، یاد آرتمیدوروس افتاد که به کسی که خود را در خانهای آتشگرفته دیده بود گفته بود تب میکنی و میمیری. به گفتهٔ او تعبیر رویای قدیم خرافات نیست؛ مدتی یکسره خرافات گفتند و سیصد سال انکار شد. ولی فضای تفسیر رویا، حتی در فروید، به سمت اطلاعاتی دربارهٔ آینده میرود.
به گفتهٔ او کیمیاگری را هم یونگ احیا کرد، با کتابی به نام روانشناسی و کیمیاگری. کیمیاگرها شاید نتوانستند طلا بسازند، ولی هدفشان فقط طلا ساختن نبود و میخواستند ارتباطی عرفانی با طبیعت برقرار کنند؛ از علاقهٔ ابن سینا و نوابغ دیگر به کیمیاگری میتوان فهمید که پرتوپلا نبود. او میگوید معارف قدیم در بسیاری جاها چیز درستی داشتند: بعضی کاملاً درست، بعضی حتی بهتر از چیزهایی که علم ممکن است آورده باشد، و در بعضی مثل کیمیاگری دستکم چیزهای قابل استفاده هست.
دوری از طبیعت و نگاه قرآن به آن
او جلسهٔ پیش گفته بود که تکنولوژی و دنیای مجازی ما را از طبیعت و آیات آفاقی دور کرده است، و اکنون میپرسد چه میشود کرد. پاسخ میدهد زندگی ما طوری نیست که در طبیعت زندگی کنیم و اصلاً مهم نیست این کار را بکنیم؛ مهم این است که هرچه تاریخ میگذرد از مبدأ برخوردهای طبیعی انسان با جهان دور میشویم. از هایدگر میگوید که برای بحث دربارهٔ هر چیزی لغتش را ریشهشناسی میکند؛ در مقالهای به نام «تصویر جهان» متمتیکس را ریشهشناسی کرده و میگوید در یونان به معنای هر پیشفرضی بود که با آن با جهان مواجه میشوید، و ریاضیات دقیقاً همین است. به گفتهٔ او در لحظهٔ پیدایش یک لغت مردم حسی نسبت به آن پدیده داشتند.
ادعای او این است که یکی از فایدههای قرآن همین است که یاد بگیرید دنیا را طبیعیتر نگاه کنید و طبیعت را با فرمول در ذهن نداشته باشید. از تجربهٔ شخصی میگوید که حدود هجده نوزده سالگی با اواخر سورهٔ مؤمن، از جایی که با «الله الذی» آغاز میشود و حدود یک صفحه است، چنین کرد، و به گمان خودش حسی که به دست آورد از مداومت بر همین آیهها بود. کلمات این آیهها جهتدارند، و تکرارشان مثل شعری که دوستش دارید اثر میگذارد؛ این را از رفتن به طبیعت مهمتر میداند، چون ممکن است یک عمر در طبیعت زندگی کنید و پیشفرضها همچنان بمانند.
علم و تجربهٔ درونی
او میگوید بعد از جلسهٔ پیش فهمید شاید برخی چیزها جا نیفتاده است، از جمله اینکه دیدگاه علمی با تجربهٔ معنوی در جهت مخالف است. نگاه علمی با مشاهدهٔ تغییرات همراه است و مشتق در آن جایگاه درجهیک دارد، در حالی که تجربهٔ معنوی به سکون در لحظهای خاص نیاز دارد، مثل هایکو یا نقاشی امپرسیونیستی که لحظه را تثبیت میکند. دربارهٔ علم به نظر میآید که ساینس رسماً هدفش را راززدایی از طبیعت اعلام میکند، با اینکه طبیعت پر از راز است. قبلاً به بیماری و طبیعت معنا نسبت میدادند و علم با معنادارکردن طبیعت مخالف است و دنیا را ماشین میبیند؛ در حالی که فهمیدن دنیا بیشتر شبیه فهمیدن یک اثر هنری است.
علم تأکید میکند آنچه میگویید باید قابل عرضه و تکرارپذیر باشد، و او این را ویژگی خوبی در ساینس میداند؛ ولی میپرسد با این تعلیم در درون ما چه اتفاقی میافتد. وقتی تجربهای درونی دارید، خودکار میکوشید آن را به دیگران منتقل کنید، و علم یاد داده که تا چیزی به صورت کلمات درنیاید فهمیده نمیشود. حسی قوی در طبیعت را مثال میزند، حس هماهنگی همهٔ چیزهای اطراف با وجود آدمی؛ شب که به خانه میآیید میکوشید آن را در قالب کلمات بریزید و آنگاه حس از دست میرود. میگوید وقتی یک بار آن را به کلمات درآورید و خراب شود، دفعهٔ بعد دیگر نمیآید، و این میتوانست شروع تجربههای عظیم دینی باشد.
به گفتهٔ او هنرمندان میدانند حسی را که اثری هنری پدید میآورد لازم نیست بیان کنند، و در تعلیمات عمومی چنین عادتی نیست. او نمیگوید بیانکردن و فکرکردن بد است؛ کافی است بدانی آنچه در قالب کلمات میریزی همان حس نیست، و حتی اگر آن را به صورت شعر بیان کنی، بدان که آن حس را به دام نینداختهای. کسانی که به تجربهٔ هنری عادت میکنند، به نظر او، استقلال درونی پیدا میکنند. در عین حال میگوید اینطور نیست که هیچ تأملی نباید در کار باشد: باید بهنوعی موازنهای برقرار کرد، و برای همین عارفان میگویند استاد داشته باشید، چون خطر توهم هست و ملاک دقیقی در دست نیست.
او میگوید در محیط علمی دنبال کردن حسهای درونی گناه و جزو محرمات است، چون بهگونهای که دیگران بفهمند قابل بیان نیست؛ اگر بگوید به طبیعت میروم تا حس دیروز را تکرار کنم، از دانشگاه بیرونش میاندازند. او میگوید گویی شما «گلادیاتورهای نظام سرمایهداری» هستید که برای تولید تکنولوژی تعلیم دیدهاید؛ برای همین هنر مهم است، و به نظر او خواندن قرآن هم، که میتواند جای هنر را پر کند. در پایان میگوید عادت دارد وقتی کسی فکر خیلی غلطی دارد چیزی خیلی مقابل آن بگوید تا میانگین بگیرد؛ تفکر و تعقل هم خیلی مهم است و حسها باید در کنار آن راه یابند، فیلینگ در کنار تینکینگ.
سرمایهداری و روایتهای تاریخ علم
او میگوید ساینس ارتباط خیلی نزدیکی با سرمایهداری دارد و علمی که کالا و قدرت نظامی تولید میکند پشتیبانی شده است. به نظرش سرمایهداری روزی روی تعبیر خواب هم سرمایهگذاری میکند، چون میشود با تبلیغات نیاز ایجاد کرد؛ مطمئن است در سالهای آینده اینترنت پر از صفحات تعبیر رویا میشود.
از انقلاب کوپرنیکی میپرسد که معمولاً چه گفته میشود: کوپرنیک گفت خورشید مرکز است و کلیسا چون با کتاب مقدس سازگار نبود مخالفت کرد. او میگوید مطلقاً اینطور نبود: کلیسا صرفاً مذهبی نبود و دانشگاه را هم شامل میشد، و کوپرنیک با سؤالهای نظری مثل برهان برج روبهرو بود که جوابی برایشان نداشت. یادداشتی از خود کوپرنیک هست که میگوید اگر خورشید را ثابت بگیرید محاسبات سادهتر میشود. میگوید نمیخواهد از کلیسا دفاع کند، همین که مخالفت میکرد اشتباه بود؛ میپرسد چرا این واقعیت تحریف شد.
دربارهٔ داروین میگوید سیر تدریجی را در فسیلهایی که پیدا میکنیم نمیبینیم و حلقهٔ مفقوده هیچوقت پر نشد. میپذیرد که تکامل داروین با کتابهای مقدس خیلی سازگار نیست، ولی میپرسد چقدر شنیدهایم که زبانشناسان بهشدت معتقدند انسان در لحظهای خاص و جغرافیایی خاص به وجود آمد. به گفتهٔ او زبانشناسان زبان را پدیدهای صفر و یکی میدانند: نمیشود اول اسمها باشند و بعد فعل. فکر میکند این نظر اکنون کاملاً حاکم است.
علم دستکم دو فرض متدولوژیک دارد: اصل موجبیت، یعنی هر چه مشاهده شود علتی دارد، و ماتریالیسم، یعنی توضیحدادن در محدودهٔ چیزهای مشاهدهپذیر مادی. به گفتهٔ او وقتی آزمایشی با حفظ هر دو فرض درنمیآید، ظاهراً کسی حتی حرف کنارگذاشتن ماتریالیسم را نزد و اصل موجبیت را بدیهی کنار گذاشتند. تأکید میکند نمیخواهد بگوید کدام درست است؛ میپرسد چرا کسی جرئت نکرده، چون در فضای ساینس ماتریالیسم تابوست. میگوید در فضای ساینس بیآنکه رسماً اعلام شود الحاد وجود دارد، و فکر میکند حرف فایرابند دلیلش را روشن میکند: سنتی که جانشین سنت پیشین میشود باید آن را بکوبد.
فراروایتها، نیچه و یونگ
به گفتهٔ او روحیهٔ ساینتیفیک یعنی به حس واضح درونی، مثل اختیار، کمتر اعتماد داشتن تا به محاسبات لاپلاس. فراروایتها در بحث پستمدرن چیزهاییاند که هیچوقت گفته نمیشوند ولی حسشان همهجا هست؛ یکی از فراروایتهای ساینس این است که دنیا ماشینی مکانیکی است، و فراروایت پیشین جهان را مثل موجودی زنده میدید. به باور او اکنون ماشینبودن دنیا شکست خورده و به ماشین رندوم تبدیل شده که چیزی شبیه اختیار است. میپرسد چرا نباید به حیات دنیا برگشت، و پاسخ میدهد این سنت نمیگذارد به سنت قبلی برگردید.
نیچه در فرهنگ غرب پیامبر پستمدرنهاست که علیه مدرنیسم قیام کرد، آن را اشتباهی تاریخی از سقراط میدانست و طرفدار بازگشت به دوران پیش از سقراط بود. یونگ هم اینها را اشتباه میداند، کمتر از نیچه فحش میدهد و معتقد است باید از شرق یاد بگیریم. پستمدرنها ترجیح میدهند بگویند حقیقتی وجود ندارد که به آن برسیم؛ او این را غرور میخواند و میگوید محال است بپذیرند دو هزار سال خریت کردهاند.
او از روحیهٔ مسلمانان میگوید که باید اول علم چیزی را کشف کند و بعد بگویند ما این را در قرآن داشتیم؛ میگوید کفرش درمیآید. دلش میخواهد کسی شجاع باشد و بگوید در قرآن این نوشته شده، حتی اگر علم به آن نرسیده باشد، و بعداً که کشف شد به نام آنها تمام شود.
رویا و قیامت در قرآن
او میگوید قرآن بهوضوح دربارهٔ رویا صحبت کرده: اینکه تعبیر دارد و با آن میشود آینده را پیشبینی کرد. همهٔ کسانی که رویا را قبول دارند قبول دارند که فرایندی روانی که در روزهای آینده برای آدم رخ میدهد پیشآگاهیاش در رویا هست، ولی رویایی دربارهٔ اتفاقی که پانزده سال بعد در مملکت میافتد، مثل تعبیر یوسف از رویای پادشاه، را یونگ تا حدود زیادی قبول دارد و فضای عمومی نه. یونگ خیلی فکت جمع کرده و به چیزی که زیاد تکرار میشود اعتماد میکند، در حالی که تحقیقات یونگ را اصلاً بهعنوان فکت قبول نمیکنند. اگر کسی بگوید تعبیر رویا چیزی بود که خداوند به پیامبر داده و آدم نمیتواند تحصیلش کند، میگوید با قرآن جور درنمیآید، چون قرآن چهار رویا را با تعبیرشان به دقت ذکر میکند.
به گفتهٔ او ذکر متن رویا و تعبیر آن با جزئیات لزومی نداشت؛ مثلاً به نظر میآید آن دو رویای زندانیان هیچ کمکی به پیشرفت داستان نمیکند، پس اگر میخواهید تعبیر رویا یاد بگیرید اینها نمونههای خوبی هستند. از چهار رویا سهتا با «انی ارانی» شروع میشود، ولی پادشاه میگوید «من دیدم» و خودش در صحنه حضور ندارد و فقط میبیند. تأکید میکند نمیخواهد بگوید این در قرآن نوشته شده؛ قرآن را منبع الهامی برای تحقیق دربارهٔ تعبیر رویا میداند.
از کنجکاوی خود میگوید که دارد میمیرد بداند یوسف آن سال پانزدهم را از کجا میآورد: تعبیر او هفت سال خوب و هفت سال دیگر است و سال پانزدهم سالی است که مردم نجات پیدا میکنند. دستکم چهار نمونه رویا برایش هست که مطمئن است درست بیان و تعبیر شدهاند، و فکر میکند حتماً در آنها ایدهای هست که میشود یاد گرفت. دربارهٔ قیامت میگوید قرآن بهوضوح و بهعنوان پدیدهای فیزیکی میگوید ستارهها خاموش میشوند و زمین تغییرات اساسی میکند؛ کسی که به قرآن اعتقاد دارد باید دنبال این باشد که تئوریهای فیزیکی را به این نتیجه برساند، چون تئوریهای کنونی به چنین چیزی نمیرسند.
حیوانات، فرشته و جن
سومین چیز تکلم با حیوانات است. به گفتهٔ او از قرآن برنمیآید که آنچه برای سلیمان افتاد علم غیب بود؛ این را حس نمیکند، استدلال میکند، چون اگر این علم قابل تحصیل نبود قرآن این جملهها را نمیآورد. از ویتگنشتاین، که زبان را تابع معیشت میداند، نتیجه میگیرد زبان حیوانات هم تابع معیشتشان است؛ ویتگنشتاین میگوید اگر شیر حرف میزد نمیفهمیدیم، هرچند معتقد نیست شیر تکلم میکند. به نظر او این علم وجود دارد و هنوز کشف نشده، چون فعلاً از آن کالا درنمیآید.
دربارهٔ فرشته و جن میگوید با احتمال زیاد هر دو موجودی فیزیکیاند، و همهاش را تخیل خودش میخواند: دارد قرآن را روی مقولات ساینس پروجکت میکند و بنابراین اعتبار زیادی ندارد. به نظرش معنای ماده عوض شده و آنقدر بزرگ شده که هر چیزی، از میدان مغناطیسی تا نور، را در خود جا داده تا ماتریالیسم بماند؛ به این معنا فرشته و جن بهنوعی مادیاند. چون قرآن جن را از آتش میداند، دلیل علمیای نمیشناسد که پلاسما، حالت چهارم ماده، نتواند هوشمندی داشته باشد؛ پس به نظر او جن حیاتی بر مبنای پلاسما و انرژی حرارتی است و فرشته چیزی مرتبط با میدانهای الکترومغناطیسی، هرچند نمیداند الکترومغناطیسی هست یا نه.
فرشته را به نظرش حامل انرژی میداند که میتواند انرژی متمرکز را در جایی آزاد کند، چنانکه باد و زلزله پدید آید. دربارهٔ جبرئیل فرضیهای میگوید که خودش تخیل و حدس میخواند: موجودی که میتواند میدانی الکترومغناطیسی ایجاد کند و با تغییر دادن یک سری الکترون در مسیر شنیدن کاری کند که پیامبر چیزهایی بشنود که دیگران نمیشنوند؛ ممکن است این درست نباشد. تأکید میکند نگفته ملائکه مادیاند، و از نظر او روح و خدا مادی نیستند و در محدودهٔ علم بشر نیستند.
او در فرضی خیالی، که سنت حاکم فقط ما مسلمانها باشیم و همه ایمان داشته باشیم قرآن کتاب خداست، میپرسد کنجکاو نمیشدید با ابزارها جنی را دیتکت کنید؛ ریشهٔ گفته نشدن این حرفها را ترس از غلط بودن آنها میداند. به نظرش لازم است کسی که قرآن میخواند شجاعت داشته باشد، چون خیلیها خجالت میکشند بگویند قرآن از جن گفته؛ میگوید این میتواند راهی برای اثبات اعجاز قرآن باشد. تکرار میکند که اینها را با این فرض میگوید که روی ساینس پروجکت میکند. اگر انسان بفهمد حیاتی موازی با او هست که میشود با آن ارتباط برقرار کرد، به نظر او فایده دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه