جلسه از والد و بالغ و پیروی از سنت شروع میشود، به آگاهی و عوام میرسد، تعریف مقدماتی هدایت را اصلاح میکند و با ماجرای زینب دربارهٔ تأثیر ناخودآگاه آیات و سابلیمینال پرسپشن حرف میزند.
والد، حافظه و تناقض
آدمهای پیرو سنت احساس اطمینانی دارند: اگر دربارهٔ چیزی به آنها نگفتهاند، یعنی آدمهای بزرگی فکر کردهاند و به نتیجهای نرسیدهاند. به گفتهٔ او والد با گوش رابطه دارد و منبع اصلی شناختش شبیه حافظهٔ کامپیوتر است: چیزهایی در آن کپی میشود و بررسی نمیشود، و چند عقیدهٔ متضاد ممکن است تا آخر عمر کنار هم بماند. او میگوید کوشیده روشن کند که ساینس با سنتی که همراه آن است، یعنی علمپرستی که جانشین سنت مذهبی شد، مایههایی الحادی دارد؛ نه خود ساینس. آدمی که بهشدت مذهبی است و بهشدت سنت ساینس را قبول دارد متوجه تناقض نمیشود، چون برنامهٔ اصلیای نیست که همهٔ این دادهها را بررسی کند.
یونگ اصطلاحی دارد به نام روانشناسی حجرهای: آدمهایی هستند که در روانشان چند حجره وجود دارد. همکاران آدم در اداره یک حجره را میبینند و زن و بچهاش حجرهٔ دیگری را، و خودش هم متوجه نیست که در جاهای مختلف چه تغییراتی میکند.
والد و بالغ: تقلید و بررسی
یکی از حاضران انگار تقلید و آموزش دیدن را زیر سؤال برده میبیند؛ او میگوید اینطور نیست. بالغ به آدم میگوید برای نجاری یک نجار خوب پیدا کن و کارش را ببین؛ مراجعه به متخصص بیماری هم والد نیست. در والد مغز فرمانی صادر نمیکند و کار خودکار انجام میشود، مثل کسی که فقط چون پدرش گفته از فلانی یاد میگیرد. در زمینههای بیاهمیت لازم نیست از صفر شروع کرد، ولی جایی که اهمیت دارد، مثل انتخاب راه کلی زندگی، باید توجه کرد. اگر پدرش بگوید رسول خدا اسوهٔ حسنه است و او بپذیرد، از والد استفاده کرده؛ اگر خودش با عقل خودش به این تشخیص برسد که قرآن معجزه است، از بالغ اطاعت کرده است؛ و او میگوید از بیرون نمیشود فهمید کسی از کدام اطاعت میکند.
او میگوید سنتهای عمومی که تودهٔ مردم را در بر گرفتهاند همیشه دچار انحراف میشوند، ولی ممکن است کسی با بالغ خودش به درستی اصول عقاید جامعهاش برسد؛ این برخورد بالغانه است، چون بررسی میکند. والد بررسی نمیکند، میپذیرد و بهعنوان عنصری در جمع از جمع پیروی میکند، چون در جمع بودن احساس امنیت میآورد. هر مفهوم سنتی تا به سطح مردم برسد اعوجاج پیدا میکند، البته بعضی چیزهایش خیلی نه.
مثال دکتر رفتن را میآورد: آدم عاقل از کسانی که به آنها اعتماد دارد دربارهٔ دکتر خوب میپرسد، و شهرت هم بیمعنا نیست؛ اینها سازوکارهایی عاقلانهاند، با احتمال خطا، و همه بالغانه است. به گفتهٔ او نگرانی باید دربارهٔ سنتهای نامرئی باشد: مثلاً سنتی که اطراف ساینس است، یا سنتهای مردانهٔ حاکم بر جهان که خانمها هم نمیدانند؛ کتابی را یادآوری میکند که میگوید عقل را مذکر کردهاند. هنر بالغ این است که این چیزهای بزرگ را که همه دارند بررسی کند.
یکی از حاضران گفته بود شاید عاقلانهتر باشد دربارهٔ هر مسئله جداگانه فکر نکرد؛ او میگوید حتی تصمیم به بررسی نکردن چیزی هم از فکر میآید و آگاهی است که در زندگی تعیین میکند. فکر میکند هیچوقت نگفته هر چیزی را باید از صفر حل کرد؛ مثلاً به معلم ریاضی عاقلانه اعتماد میکند و در قسمتهایی که مهم نیست روتین میسازد، مثل غذا خوردن، تا اولین مشکل. ولی در قسمتهای کلی و نامرئی، یعنی «بالاهای درخت»، گزارهها و روشهای اساسی را حتماً باید بررسی کرد.
آگاهی، آیکیو و عوام
یکی از حاضران پرسیده بود آدمهایی که آیکیوشان پایین است و نمیتوانند کتاب بخوانند و سنتها را بررسی کنند چه میشوند. او میگوید آیکیو در این میان هیچ نقشی ندارد و خود آیکیو نوعی سنجش خاص و بهشدت محل شک است. آدم آگاه ممکن است بیسواد باشد؛ مثلاً آدمی بیسواد در روستا که کمکم در طبیعت احساسهایی پیدا میکند و به چیزی میرسد که به گفتهٔ او تجربهٔ دینی است و با سواد ربطی ندارد.
چنین آدمی آنچه را به او گفتهاند، که خدایی هست، خودش بهنوعی میفهمد و به آگاهی شهودی نزدیک به یقین میرسد. شعار بالغ به گفتهٔ او آیهای است که میگوید دنبال چیزی که به آن علم نداری نرو؛ این آدم یکی دو بار به امامزادهٔ آنجا میرود و میبیند خبری نیست، و ادراکاتی که از راه گوش میآید برایش ارزش را از دست میدهد. با رشد روانی کمکم میفهمد خیلی از مراسم حالت خرافی دارد.
او کلمهٔ عوام را در مقابل اینگونه آگاهیها به کار میبرد، نه به معنای کسانی که سواد ندارند؛ عوام ممکن است شامل دانشمندان آن دهکده هم باشد و کسی که هیچ حقیقت کلیای را نفهمیده، حتی با دکترا، در جریانی گوسفندوار رفته است. عوام بودن یعنی در یک جمع بزرگ بودن و تابع جمع بودن. او میگوید حس کرده شاید خودش کلمهٔ عوام را به معنای دیگری به کار میبرد، چون برداشت حاضران به آیکیو ربط پیدا کرده بود.
آدم آگاه در قرآن و استاندارد ایمان
او میگوید قرآن دو بار چنین آدمی را توصیف کرده: دربارهٔ کسی در اطراف موسی و در سورهٔ یاسین، که یک نفر از حومهٔ شهر میآید. به گفتهٔ او این آدمها خودبهخود به گوشهٔ شهر میروند، چون با بقیه فرق دارند و میفهمند حرف خدا با چرتوپرت همراه شده است؛ در مرکز شهر هم هر بار که مراسم مشرکان برگزار میشود زیر سؤال است. غارنشینی او تا لحظهای است و اگر مؤمنانی پیدا شوند از غارش درمیآید.
از آدمی مسیحی میگوید که ممکن است تا آخر عمر مسیحی بماند ولی تأکیدش بر تثلیث کم است، چون توحید را میفهمد و تثلیث را نه؛ میگوید جملهٔ استاندارد هر کشیشی این است که یکی است ولی سه تاست، و خودشان نمیفهمند چه میگویند. به گفتهٔ او قرآن مسیحیانی را توصیف میکند که قرآن را میشنوند و میفهمند کلام خداست؛ آیهای میگوید این آیات چیزی «در صدور» کسانی است که به آنها علم داده شده. او میگوید مؤمن یهودی هم قبول نمیکند که یعقوب با خدا کشتی گرفته باشد، ولی کسی که فقط کپی میکند هر دو را قبول میکند.
در پاسخ به اینکه شاید چنین آدمی خوششانس بوده، میگوید شانسی نیست و چنین آدمهایی به دلیل کارهای خودشان به این میرسند، هرچند در ایمان آوردن ممکن است عنایت خاص خداوند هم باشد. او میگوید به نظر میآید معنای عدالت خدا این است که همه امکان مساوی برای رستگاری داشته باشند، ولی بحث دربارهٔ آن را سخت میداند و میل ندارد واردش شود.
به نظر او وقتی قرآن از مؤمن حرف میزند استاندارد خیلی بالایی دارد و نوعی نخبهگرایی در آن هست؛ توصیف مؤمنان اول سورهٔ مؤمنون به همهٔ آدمهایی که ایمان دارند نمیخورد، و مؤمن قرآن چیزی مثل عرفای واصل است. میگوید او میگوید معنایش این نیست که کسی که به این مرحله نرسد رستگار نمیشود: قرآن به عدهای وعدهٔ رستگاری و به مشرکان وعدهٔ عدم رستگاری میدهد و تکلیف میان این دو معلوم نیست، شاید خدا مهربان باشد. ولی خوب نیست استاندارد را به خاطر مردم پایین آورد، کاری که به نظر او همیشه در همهٔ سنتها انجام میشود: کلیسا قطعههای بهشت میفروخت.
آگاهی سیاسی و مسئولیت
او از حاضران میپرسد آیا خودشان وظیفه ندارند آگاه باشند؛ آن روستایی لازم نیست باسواد باشد، ولی آنان سواد دارند و در موقعیت پیچیدهای زندگی میکنند و ممکن است تصمیمهای حادی بگیرند. مثلاً اگر دو سال دیگر اتفاق سیاسی مهمی بیفتد و در کوران آن باشند، آگاهی سیاسی لازم است. جمهوری اسلامی به گفتهٔ او هدفگیری خاصی دارد، مثل آزادی قدس؛ نمیداند این مسئلهٔ اصلی هست یا نه، ولی اگر کسی مهرهای در این نظام باشد و بعداً معلوم شود هدف انحرافی بوده، باید احساس مسئولیت کند.
اوپنهایمر و سازندگان بمب اتم را مثال میزند که شغل علمی داشتند و به نظر او یک ناآگاهی باعث شد دچار مشکل شوند؛ فکر میکند خودشان بعدها احساس مسئولیت کردند. او میگوید به نظرش هر نوع آگاهی خوب است و وظیفه داریم بکوشیم بفهمیم، حتی اگر اشتباه بزرگ بکنیم. آمریکاییها را مثال میزند که میگویند کاری به سیاست ندارند ولی رژیمی را تقویت میکنند که در دنیا مشکل ایجاد میکند؛ اگر کسی سیاست را نمیفهمد، مثل آن روستایی به قسمت تاریک نرود و ساکتتر زندگی کند، مثلاً در کانادا. طبق یک آمار، ۶۰ درصد فیزیکدانان آمریکا خارجیاند.
اصلاح تعریف هدایت
او یادآوری میکند که دو انتظار از قرآن گفته بود: اینکه معجزه باشد و اینکه هدایت کند. تعریف مقدماتی هدایت این بود که حقایق در قرآن بیان شده و ما میخوانیم و حقیقت را درک میکنیم؛ همین مبدأ شد که دربارهٔ فلسفه و علم حرف بزنند، که ادعای کشف حقیقت داشتند و اکنون به اینجا رسیدهاند که میگویند حقیقتی وجود ندارد. اکنون این تعریف را اصلاح میکند: فکر میکند نتیجهٔ همهٔ توضیحاتی که داده این است که حقیقت چیز قابل نوشتنی نیست که به صورت گزاره نوشته شود، و حقیقت اصلی در معنای دینی توحید است که چیز سادهای است.
اثبات وجود خدا به معنای فلسفی در قرآن نیست؛ نشانههایی معرفی میشود و آدم دعوت میشود به آنها دقت کند، که او آن را تمرین دادن توصیف کرده است. مثلاً آیهٔ نشانههای خدا در سورهٔ روم میگوید شما را از خاک آفرید و منتشر شدید، و معنای واضحی ندارد؛ آدم شاید وقتی بفهمد که خودش سرنخی گرفته باشد. تجربهٔ مذهبی به گفتهٔ او حیرت در برابر واقعیتی است که همیشه جلوی چشم بوده، و نشانههای قرآن مثل علاقهٔ زن و مرد یا باد و باران چیزهاییاند که همه دیدهاند. او به کارل یاسپرس ارجاع میدهد که ساحتی وجودی در کنار معرفت طبیعی توصیف میکند، و فکر میکند این به تجربهٔ مذهبی و تمرینهای قرآن نزدیک است.
ماجرای زینب
برای نشاندادن تأثیری که ذکر چیزی در قرآن میگذارد، مثالی میزند که خودش «شاذ» میخواند: ماجرای زینب. او میگوید پیغمبر ظاهراً از زینب خوشش آمده و او را به عقد زید درآورده، بعد زینب از زید طلاق گرفته و پیغمبر با او ازدواج کرده؛ آیهٔ سورهٔ تحریم هم مشابه است و به نظر میآید به اختلافی خانوادگی مربوط باشد. میگوید نمیخواهد دربارهٔ خود این مسئله صحبت کند، و باید دو سؤال را تفکیک کرد: اینکه چرا اتفاق افتاده و اینکه چرا در قرآن آمده؛ او میخواهد به دومی پاسخ بدهد.
او از محققی میگوید که در متن «نلبیکه» آمده؛ بیطرف نیست ولی تحقیقاتش ارزش دارد. او گفته اگر بخواهد در قرآن یک آیه را نام ببرد که شک دارد از خود پیغمبر باشد، این است، چون هر آدمی که کمی عقل داشته باشد میفهمد چنین ماجرایی را نباید در کتاب بنویسد که تا ابد بماند. ترجمهای از آیه میخواند. به نظر او از آیه برمیآید که ازدواجهای متعدد پیغمبر انگار بهنوعی بر او واجب شده بود و خدا او را ملامت میکند که از مردم ترسید؛ این را توجیه آمدن ماجرا در قرآن نمیداند.
او میگوید خودش اینطور میفهمد که پیغمبر به دلایل اجتماعی جلوی خودش را گرفته و خدا میگوید نباید این کار را میکرد؛ آیه صراحت ندارد ولی فکر میکند همه همین را میفهمند. حس خودش این است که به پیغمبر امر شده بود با هر زنی که در آن محدوده از او خوشش آمد ازدواج کند؛ این برای همه نیست.
تابو و تأثیر ناخودآگاه
به گفتهٔ او سکس از اقوام ابتدایی تابو بوده، و قرآن میکوشد این تابو را بشکند؛ هر جا از مسائل جنسی حرف میزند عادی حرف میزند، و عشق میان زن و مرد را از نشانههای خدا میداند. میگوید در فرهنگ ما هنوز چیزی ناخالص در عشق زن و مرد دیده میشود، در حالی که عشق مادر و فرزند مقدس است، و در مسیحیت و یهود این تابو نهادینه شده، ولی در اسلام نه؛ به نظر خودش حسش هنوز هست.
به گفتهٔ او در همهٔ ادیان تمایل به مقدسکردن پیغمبر هم هست و نمیشود هر دو را داشت: یا باید پیغمبر را بالا نبرد یا آن چیز پایین را بالاتر آورد. توجیه او برای ذکر چنین آیهای این است که مانع خدا کردن پیغمبر شده، حتی اگر کسی به آن فکر نکرده باشد؛ مسیحیها این تصویر را نمیتوانند حل کنند، و دربارهٔ مریم هم عبارت «احصنت فرجها» خونشان را به جوش میآورد.
او میگوید این آیات تأثیر خودشان را گذاشته: در جوامع اسلامی مسائل جنسی آنقدر کثیف شمرده نشده، و پیغمبر خدا نشد. این تأثیر بیرون از فکرکردن است و روی ناخودآگاه اثر میگذارد، حتی اگر او تحلیلی نداشته باشد که چرا آیه آمده؛ میپذیرد که آیات تأثیری را که باید نگذاشتهاند و خیلیها آیه را نادیده میگیرند.
احساس او این است که این ماجرا مشکل مقدس شدن پیغمبر و تابو شدن مسائل جنسی را تا حدودی حل کرده است. میگوید اینجور چیزها در قرآن زیاد است؛ مثلاً وسط آیههای طلاق یکدفعه حکم انفاق میآید و ذهن بیآنکه فکر کند چیزها را به هم مربوط میکند. اصطلاح سابلیمینال پرسپشن را میآورد که نظام سرمایهداری برای تبلیغ مطالعه کرده، و میگوید قرآن از تکنیکهایی از این تیپ دارد، مثل کنار هم آوردن چیز مقدس و چیز ظاهراً نامقدس.
→ متنِ کاملِ این جلسه