او ابتدا از نسخ حکم میگوید. بعد بحث فرقهای را، که از آن بدش میآید، از اول شروع میکند تا تمامش کند: چگونه شد که پیغمبر علی را معرفی کرد ولی نپذیرفتند. در ادامه از کار ائمه میگوید و شیعیان را در طیفی از آدمها با دو سر توصیف میکند.
نسخ احکام و آغاز بحث فرقهای
او میگوید در خود قرآن سخن از نسخ حکم هست؛ نسخ یعنی موضوع حکم عوض میشود، نه اینکه حکمی اشتباه آمده باشد، مثل احکام بردهداری که موضوعش عملاً نسخ شده است. به پرسش از اینکه چرا چیزی که ممکن است نسخ شود ثبت شده، پاسخ میدهد که لابد چیز مهمی در آن هست؛ فکر میکند اینکه اسلام بردهداری را به دلیل هماهنگی با اقتصاد آن دوره منحل نکرد برای او پیامی دارد، و شاید به همین قیاس دنبال کنسلکردن نظام سرمایهداری نباشد.
در پرسشی که نقل میکند گفته میشود احکامی که ممکن است نسخ شوند نسخ نمیشوند، چون ما بد عمل میکنیم. او استدلال «پراینرسی» را استدلال خیلی خوبی نمیداند و میگوید میشود دنیایی را تصور کرد که احکام بیشتری مثل ارث در آن نسخ شود؛ حتی حکمی که دیگر به درد نخورد اطلاعاتی دربارهٔ برخورد با موقعیتهای آن زمان دارد. جواب خودش را حداقلی میداند و میگوید روزی دربارهٔ اینکه احکام ابدی هستند یا نیستند و شأن نزول صحبت میکنند.
او میگوید میخواهد بحث فرقهای را از همان اول شروع کند و تمام کند و دیگر پروندهٔ آن را ببندند، و در آخر توضیح میدهد چرا اینقدر از این بحثها بدش میآید. یادآوری میکند که دفعهٔ قبل، فکر میکند، با بحث تاریخی نشان داده که تعیین جانشینیِ علی به دو سه دلیل محرز است. به گفتهٔ او حدیث غدیر خیلی تثبیت شده و بعید است جور دیگری معنا شود، و اینکه ابوبکر عمر را بهعنوان خلیفه معرفی کرد نشان میدهد که انگار چنین چیزی قبلاً هم شده و سنت پیغمبر بوده است.
سپس میپرسد چگونه شد که پیغمبر تعیین کرد و نپذیرفتند. تحلیلی را که به گفتهٔ او عوام هم به آن معتقدند، یعنی اینکه ابوبکر و عمر آدمهای بد و دنیاطلبی بودند که توطئه کردند، کمی نامعقول میداند، چون جزو مؤمنان پیشتاز بودند و به گفتهٔ او پیغمبر نظر مساعدی نسبت به آنها داشت. میخواهد بگوید چه محذوراتی وجود داشته، نه از روی بدجنسیِ عدهای آدم خاص.
محذورات انتخاب علی
به نظر او خلافت قطعاً حق علی بود و او بهعنوان بهترین جانشین معرفی شده بود، ولی قبول نکردند. با این حال میگوید اصلاً سیستمی وجود نداشت: این نخستین لحظه در تاریخ اعراب است که دیگر قبیله نیست و سنت قبیله را نمیشود برای جامعهٔ جدید اجرا کرد. به این گفته که پیغمبر مشورت میکرد پاسخ میدهد که گاهی تعیین میکرد و گاهی مشورت؛ دربارهٔ علی ظاهراً مشورت نمیکرد، تعیین میکرد.
یکی از مشکلات را سنوسال علی میداند: قبایل حاضر نبودند آدمی حدود ۳۵ ساله را رئیس بپذیرند. ماجرای اسامه بن زید، فرماندهٔ ۱۸ یا ۱۹ ساله، را به نظر او تعمدی برای شکستن همین مسئله میداند و فکر میکند پیغمبر این کار را کرد تا شاید کمک کند که نظر آنها نسبت به علی تغییر کند. او میگوید در سال آخر پس از فتح مکه همهٔ جزیرةالعرب مسلمان شدند، ولی بسیاری هنوز چیزی نمیدانستند و تصورشان از رئیس همان اشرافیت و اصل و نسب بود؛ این را دور از ذهن میداند که یکدفعه آن را کنار بگذارند.
به گفتهٔ او یکی از نشانههای دوری آن مردم از ایمان این است که ۴۰ یا ۵۰ سال بعد نوهٔ پیغمبر را کشتند. اتحاد تازهای که قبایل را زیر یک پرچم آورده بود وسوسهانگیز بود؛ به نظر میآید اگر علی را اجباراً رئیس میکردند خیلیها میتوانستند برگردند و جنگ داخلی همان اول میتوانست بیفتد. از ابوسفیان بهعنوان یکی از معترضان نام میبرد که به خانهٔ علی آمد و تهدید کرد. نتیجه میگیرد که درصدی مصلحتاندیشی هم بوده، و هم تصور عوامانهٔ توطئه را نادرست میداند هم این تصور کودکانه را که با خلافت علی دنیا گلستان میشد.
او دو چیز را جدا میکند: اینکه جامعه کلاً اشتباه کرد و اینکه کسی که در آن جلسه رأی داد بر اساس وضعیت جامعه تصمیم گرفت. میپرسد چرا پیغمبر علی را در زمان حیات نصب نکرد، و به گمان او پیغمبر واهمهای داشت از مشکلاتی که بعد از مرگش پیش آید. اما میگوید این گناه کسانی را که حرف پیغمبر را گوش نکردند پاک نمیکند و اینجا جای مصلحتاندیشی نبود. تاریخ آن جلسه خیلی ثبت نشده است؛ و حس آن زمان این بود که اصلاً حیف بود به خاطر گفتهٔ پیغمبر از این قدرت بگذرند.
واکنش علی و اعتماد به منابع مشترک
به گفتهٔ او علی دیر بیعت کرد تا همه بدانند حقش بوده، ولی بیعت کرد و روابطش با ابوبکر و عمر خوب بود؛ دخترش را به عمر داد. میگویند این تقیه است، ولی او میگوید دخترش را که به آدمی نمیدهد که مثلاً بدترین موجود تاریخ است. میگوید چیزهایی که گفته تا آنجا که میداند شیعه و سنی نقل کردهاند؛ شک ندارد که خیلی حرفها جعل شده و میگوید طرفین خیلی چیزها را ساختهاند، مطمئن باشید.
او فکر میکند ماجرای رفتن برای گرفتن بیعت در همین حد اتفاق افتاده و از طرف شیعه بزرگنمایی شده است. میپرسد آیا میشود شهادت فاطمه را به عمر نسبت داد و بعد علی دختر فاطمه را به عمر داده باشد. میگوید داستانی که بالای منبرها زیاد میشنوید چنان ضعیف است که علامه طباطبایی در «شیعه در اسلام» آن را نقل نکرده، و هلدادن در را معلوم است که دروغ میداند و میپرسد چه کسی آنجا دیده بود. به گفتهٔ او این داستان با این جزئیات توسط کتابهای شیعه هم نقض شده است.
ماجرای فدک را قطعی میداند و میگوید قصدی در آن بوده و حرف فاطمه سر فدک بود، نه سر جانشینی؛ ماجرای در و دیوار به نظر میآید ساختگی. میگوید بهتر است به قدر مشترک اعتماد کنیم، مثل حدیث غدیر، و پیشنهاد میکند کتابهای شیعه را کنار بگذاریم و فقط صحیح بخاری و صحیح مسلم را برداریم. اضافه میکند بعداً نظر شخصی خود را میگوید که حتی اگر آن ماجرا شده باشد موضعش فرق نمیکند.
هستهٔ شیعه و کسانی که گرد آن آمدند
او میگوید کسانی که معتقدند توطئه بود باید جواب بدهند چرا پیغمبر علی را نصب نکرد و چرا روزهای آخر باز ابوبکر را به مسجد فرستاد. شیعه از همان اول هستهای داشت از اصحاب بزرگ و عباس عموی پیغمبر که معتقد بودند حق علی ضایع شده است. بعد از فتوحات موالی، اعراب فقیر و بردهها به دلیل احیای رسوم اشرافیت جذب علی شدند، که عادل بود و به نوع حکومت اعتراض داشت.
بعد از اینکه امام حسین کشته شد، توابین خواستند انتقام بگیرند و سرکوب شدند؛ مختار بعداً با موالی انتقام گرفت و لشکر مختار تقریباً غیرعرب بود. او این را نشانهٔ سمپاتی ایرانیها به علی میداند و دشمن مشترک را بنیامیه میگوید.
او تأکید میکند که این تصور را از ذهن دور کنیم که شیعیان آدمهای خوب بودند و بدها طرف دیگر؛ ممکن است آدمهای بسیار بدی هم به دلیل منافع خود آمده باشند. زیدیه را انقلابیترین شاخه مینامد و فکر میکند منفیترین آدمهای تاریخ اسلام از اتباع زیدیاند، مثلاً گروهی به نام قرامطه که حجرالاسود را دزدیدند. به نظر او نکتهٔ اساسی این است که هستهٔ محدودی از آدمهای خیلی خوب جانشینی را میفهمیدند و به نظر میآید ائمه هیچ اعتمادی به دیگران نداشتند، مثل ابومسلم که به او گفتند «تو از مردان من نیستی». میگوید همیشه و تقریباً همهجا اکثریت با آدمهای بد بوده است.
تاریخ بعدی: آلبویه تا صفویه
به گفتهٔ او تاریخ تشیع اصلاً تمیز نیست و شیعه هم مثل سنی کارهای بد کرده است. سه فرقهٔ شیعه هست: زیدیه، امامیه و اسماعیلیه. از قول آقای نصر نقل میکند که زیدی و اسماعیلی اول بهشدت سیاسی بودند و امامی دور از سیاست، و بعد برعکس شد. آلبویه زیدی بودند و بعداً امامی شدند، چون امامیه امام غایب داشت و میشد حکومت کرد.
در زمان آلبویه عزاداری امام حسین در بغداد برای اولین بار رسمی شد؛ بعد سلجوقیان پاکسازی کردند و وضع تشیع دوباره خراب شد. او میگوید میخواهد تصور شنوندگان این شود که اصلاً چیزی به اسم حق و حقیقت و مذهب وجود ندارد و فقط دو گروه اکثریت و اقلیت درگیرند، و میان اکثریت هم شافعی و حنفی. دربارهٔ اصفهان خیلی موثق نقل میکنند که شافعیها به مغولها گفتند راهشان میدهند به شرط کشتن حنفیها، و مغولها اول شافعیها را کشتند. به نظر او شیعه هم بدنهای دارد مثل اهل سنت که پدرش شیعه بوده و شیعه شده، و باریکهای که از ائمه شروع میشود.
او میگوید چیزهای زیادی هست که فتح بغداد توسط مغولها با توطئههای داخلی از طرف شیعیان همراه بوده، و داستان مشورت هلاکو با خواجه نصیرالدین را میآورد با این قید که بعضیهایش داستان است و نمیداند چقدر مستند است. دربارهٔ تیمور میگویند شیعه بود و تقیه میکرد، و به گفتهٔ او همه را فریب داد؛ اینها را میگوید تا این تصور از ذهن بیرون برود که خوبها شیعه بودند و بدها سنی. در لحظهٔ اول خوبها این طرف آمدند، ولی بعداً مثل هر چیز دیگری شد.
فرق شیعه با بقیه را در هستهٔ اطراف ائمه میداند که به نظر او بیشتر کار فرهنگی میکرد و خیلی اثرگذار بود. صفویه با تصوف و تشیع و ملیت ایرانی حکومت تشکیل دادند و تشیع را رسمی اعلام کردند. به گفتهٔ او هر بلایی که سنیها سر اقلیت شیعه آورده بودند، صفویه با شدت زیاد سر سنیها آورد، و شاه اسماعیل غیرشیعه را مهدورالدم اعلام کرد؛ فکر نمیکند سنیها هیچوقت چنین حکمی دربارهٔ شیعه داده باشند.
کار فرهنگی ائمه
او میگوید قابل انکار نیست که ائمه اصولاً کار فرهنگی کردند و دخالتشان در سیاست مینیمم بود، جز قیام امام حسین. پایهگذار فقه اسلامی را امام جعفر صادق میداند و میگوید دو تا از چهار فرقهٔ اهل سنت مستقیماً شاگرد او بودند؛ کلام شیعه از امام محمد باقر شروع شده است. فکر میکند میشود ادعا کرد خیلی چیزهایی که الان میان همهٔ مسلمانان مشترک است به نوعی از ائمه شروع شد، و عرفان و زهد و تصوف همه به علی و اهل بیت برمیگردد.
کار مهم دیگر ائمه تولید دعاست، که از نظر عرفا ممکن است از همهٔ کارهایشان مهمتر باشد؛ معنویتی که در شیعه از اول بوده در فرقههای اهل سنت دیده نمیشود. او میگوید به نظر او سنیها هم تحت تأثیر این بحثها قرار گرفتهاند، مثلاً دعاهایشان را به عبدالقادر گیلانی نسبت میدهند ولی شبیه همان دعاهاست؛ ادعایی نمیکند و میگوید این تحقیق تاریخی مفصل میخواهد.
به گفتهٔ او تشیع در طول تاریخ مخالف اشرافیت و طرفدار عدالت بود، و روحانیت شیعه تا زمان اخیر مستقل از حکومتها کار میکرد، در حالی که روحانیت سنی هیچوقت مستقل از حکومت نبوده است. چون شیعه تا قبل از صفویه همیشه اقلیت بود، حس انقلابی و مفهوم شهادت در آن نهادینه شده است. فکر میکند بشود گفت ۹۰ درصد و بیشتر کار ائمه فرهنگی بود و بحث جانشینی بیشتر مسئلهای دینی بوده تا سیاسی.
دربارهٔ مأمون میگوید به نظر میآید او برای کوبیدن زیدیه، که انقلابی بودند، امامیه صلحطلب را تقویت کرد، و تحلیلش این است که از نظر فرهنگی هم موقعیت خوبی پیدا شده بود. به گمان او ولایتعهدی امام رضا فرمالیته بود و فکر نمیکند امام رضا میخواست خلیفه شود؛ اما اگر امام صادق پادشاهی را قبول میکرد باید سیاستمدار میشد، و ابومسلم که قدرت نظامی داشت میخواست او حرف خودش را گوش کند.
طیف مثبت و منفی در تشیع
او میگوید شیعیان در طیفی از آدمها هستند: از ادامهٔ هستهٔ ائمه و نماد فرهنگ شیعی تا عوامی که پدرشان شیعه بوده و منافع سیاسی و اقتصادی دارند. دو سر طیف را بهعنوان دو حالت اکستریم توصیف میکند و میگوید هر آدمی جایی میان این دو سر است. سر مثبت کسانیاند که چیز خوبی دیده و پسندیدهاند؛ سر منفی کسانیاند که چون با چیزی مخالفاند شیعه شدهاند، مثلاً مخالفت با بنیامیه، و بیشتر سیاسیاند تا اهل فهم.
آدمهای مثبت ائمه را معلمانی میدانند که دعوت پیغمبر را ادامه میدهند و حرفشان دربارهٔ معارف و اخلاق ائمه است. علامه طباطبایی را نمونه میآورد و میگوید در «شیعه در اسلام» ده درصد دربارهٔ خلافت است و بقیه دربارهٔ اینکه تشیع یعنی چه؛ هانی کربن را هم نمونهٔ آدم مثبت میداند. میگوید ۹۹ درصد عقاید اینها مربوط به خداست، بعد پیغمبر، بعد ائمه، و اضافه میکند که شاید ۹۹ درصد اغراق باشد.
آن طرف طیف ائمه را معلم نمیدانند و به خود ائمه کار دارند، نه به معارف ائمه. او این رفتار را به دعوای استقلال و پرسپولیس تشبیه میکند و میگوید اینها اهل بحث تاریخیاند و وقایع تاریخی را برای تحریک احساسات میآورند، انگار در همان ۱۴۰۰ سال پیشاند. علامه طباطبایی را کسی میداند که سر معارف ائمه دعوا ندارد؛ حتی اگر پیغمبر علی را جانشین نکرده باشد، میشود میان پنج فرقهٔ اسلامی بحث کرد و گفت «من شیعه را دوست دارم».
اعمال اصلی آدمهای سر منفی را زیارت و عزاداری میداند و میگوید زیارت فعالیتی انسانی میان آدمهاست و کار خوبی است، ولی اگر کسی خودش نماز و استغفار نکند، پیوند افقی را جایگزین پیوند عمودی با خدا کرده است. از شریعتی نقل میکند که بعضی از مدینه بیشتر خوششان میآید تا از خانهٔ خدا، و میگوید آدمهای فراوانی در عزاداری حس دارند ولی در نماز نه؛ مثلاً امام حسین در روضهها آنقدر طفلک نشان داده میشود که دل آدم بسوزد.
ادعاهای رستگاری و نزدیکی دو مذهب
او با مثال چشمه توضیح میدهد که پیغمبر چشمهٔ اصلی را نشان داده و سنیها نهرهای فرعی زدهاند که آبش به زلالی این چشمه نیست؛ آدمهای منفی فقط بحث میکنند که این چشمه بهتر است و هیچوقت آب نمیخورند. دو طیف را چنین جمع میکند: یک طرف میخواهد از ائمه یاد بگیرد و دعوای زیادی ندارد، و طرف دیگر چیزی یاد نمیگیرد و اختلاف تاریخی ۱۴۰۰ سال قبل را ادامه میدهد.
دربارهٔ ادعاهایی که طرفهای منفی برای فایدهٔ طرفداری از ائمه میآورند، مثلاً اینکه خداوند چیزهای لازم برای رستگاری را عمداً در قرآن نگفته و به ائمه یاد داده، او فکر میکند این حرفها برای گولزدن بچههای کودکستانی به درد میخورد. دربارهٔ اینکه ائمه مجرای فیض الهیاند و بدون قبول آنها فیض نمیرسد میگوید ممکن است برای گولزدن بچهها تا دورهٔ راهنمایی کار کند. به گفتهٔ او قرآن بارها نوشته که هر که به خدا و قیامت ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد رستگار میشود.
به نظر او شیعه فقط این نیست؛ فرهنگ است و اعتقاد به اینکه علی و ائمه جانشین پیغمبرند و عصمت دارند، و فکر میکند باید در همین حد مینیمال نگاه کرد. فکر میکند اهل تسنن حرفهای تند اشعریها را کمکم کنار گذاشتهاند و یک شیعهٔ مثبت با یک سنی مثبت به هم نزدیکتر است تا با یک شیعهٔ منفی. اگر کسی بگوید ائمه مجرای فیضاند و دیگر با خدا کار ندارد، میگوید این ۱۰۰ درصد مشکل دارد و شرک اصلاً همین است؛ دربارهٔ سوزاندن مجسمهٔ عمر هم میگوید حالتی شرکآمیز دارد.
او میگوید اگر کسی معتقد باشد کارش به امام زمان واگذار شده و با خدا کاری ندارد، اصلاً مسلمان و موحد نیست، و زیارت جامعه را یک دایرةالمعارف میداند. دربارهٔ تفسیری که به آن اشاره شد میگوید اینکه «امر ما واگذار به شماست» را طوری بفهمیم که اینها میفهمند زور زدن است؛ آنها آدمهای خوبیاند ولی زور میزنند. به گفتهٔ او در دورهٔ انقلاب شخصیتهای اصلی، مثل خمینی و شریعتی و علامه طباطبایی و مطهری بودند. حوزهٔ حله را شاید مثبتترین دوره میداند که شریعت را با طریقت و عرفان یکی میکردند، و میگوید امام خمینی در «سر الصلوة» به همین تفکر وابسته است.
→ متنِ کاملِ این جلسه