او بحثی را که به نظرش بسیار مهم و پایهای است، یعنی اینکه واژهها و زبان قرآن را چگونه میفهمیم، پیش میبرد. اول سه مرحلهٔ عرفیدیدن زبان قرآن را مرور میکند، بعد طیف کسانی را که در این زمینه چیزی گفتهاند با استدلالهایشان میآورد، و سپس دربارهٔ تفسیر و ضابطه، زبان و فرهنگ و نظر ایزوتسو صحبت میکند.
طرح پرسش و سه مرحلهٔ عرفیبودن
او میگوید فهم واژهها در قرآن به نظرش بحثی بسیار مهم و پایهای است که دو جلسه قبل بهعنوان نخستین بحث مطرح کرده بود. پرسش این است که زبان قرآن همان زبان اعراب ۱۴۰۰ سال قبل است یا مثلاً زبانی رمزی. بهعنوان طرح مسئله سه مرحله گفته بود که به آن عرفیدیدن زبان قرآن میگویند. در مرحلهٔ اول واژگان قرآن واژگان عربی همان زمان است و ملاک معنا آن است که عرب آن زمان میفهمید. در مرحلهٔ دوم کل ادبیات، از گرامر تا معانی و بیان و تکنیکهایی مثل استعاره، مربوط به همان زمان است؛ مثلاً دربارهٔ کلمهٔ «قرتاس» آنچه او برداشت میکند و آنچه عرب آن زمان برداشت میکرد نباید یکی باشد؟
در گفتوگو به کسی میگوید او حتی مرحلهٔ اول، یعنی عرفیبودن، را نمیپذیرد؛ خیلیها ممکن است بپذیرند که واژگان عرب ۱۴۰۰ سال پیش است ولی بگویند یک سری تکنیکهای ادبی برای نخستین بار در قرآن ابداع شده. مرحلهٔ سوم فرهنگ است: عدهای مسلمان معتقدند فرهنگ و جهانبینی عربی هم در قرآن انعکاس یافته و قرآن فرهنگی بینالمللی ندارد. او میخواهد طیفی از آدمهایی را که در این زمینه چیزهایی گفتهاند بگوید و بعد جای خودش را در این طیف مشخص کند؛ استدلالهای هر کدام را هم میگوید.
طیف دیدگاهها
در یک سر طیف کسانی مثل اشعری و شاطبی و بسیاری از معاصران، مثلاً در مصر، هستند که میگویند هر کلمه در قرآن همان معنایی را دارد که عرب میفهمید. او جملهٔ معروف اشعری را میآورد: بگویید خداوند واقعاً دست دارد، اما نپرسید یعنی چه؛ و میگوید موضع اشعری بیش از اعتقاد به دست داشتن خدا این است که چون نمیفهمیدند دقیقاً یعنی چه، سؤال هم نمیکنیم. خرمشاهی و یک نفر دیگر که مقالهٔ معروفی دارد معتقدند فرهنگ عربی هم در قرآن هست؛ مصباح، به گفتهٔ او، به صراحت میگوید فرهنگ در قرآن نیست ولی واژگان و ادبیات همان زمان نزول است. در فقه هم تثبیتشده است که آیهٔ فقهی رمز و رازی ندارد و همین چیزی که میخوانید حجت است؛ آقای خویی هم این را نوشتهاند.
سپس ایزوتسو و جوادی آملی را در طیف میگذارد. عرفا به خودشان اجازه میدهند کلمه را بهعنوان رمز در معنای غیرواقعیاش به کار ببرند. متکلمان احساس میکنند دربارهٔ مقولههای قرآنی بحث میکنند ولی مثلاً آنچه از اسلام و ایمان میگویند با قرآن تفاوت دارد، و مقولات فلاسفه ربطی به قرآن ندارد. در تفسیر علمی کسانی در قرآن دنبال پروتون میگردند؛ از اینجا به بعد دیگر عرفیبودن را قبول ندارند و واژهها را بیرون از معنایی که اعراب میدانستند به کار میبرند. اخباریون میگویند کسی نباید خودش دربارهٔ معنای آیه فکر کند و باید بپرسد، چون قرآن برای فهم مردم نوشته نشده.
استدلالها: عرفیبودن و انعکاس فرهنگ
استدلال قائلان به عرفیبودن ساده است: کتاب قرار است هدایت کند، پس باید برای عربی که قرآن بر او نازل شده مفهوم بوده باشد؛ آیاتی هم هست که میگوید قرآن به زبان عربی است و هر پیامبری به زبان قوم خود سخن گفته. دلیل دیگرشان این است که اگر زبان قرآن عرفی نبود، باید در خود قرآن گفته میشد، و برعکس به نظر میآید آیاتی هست که میگوید به زبان قوم است.
قائلان به انعکاس فرهنگ شواهدی میآورند: واژههای بازرگانی در قرآن چون فرهنگ مکه بازرگانی است، و تصویر بهشت که به نظرشان ایدئال عرب آن زمان است. استدلال کلیشان هم این است که زبان و تفکر و فرهنگ بهشدت به هم وابستهاند و هر زبان جهانبینی پنهانی دارد، پس نمیشود از زبانی استفاده کرد و فرهنگش نیاید. دکتر سروش معتقد است پیامبر واژگانش را از فرهنگ خودش میگیرد، و هفت آسمان را مثال میزنند: قرآن مطابق اعتقاد عربها با آنها صحبت کرده.
آقای جدیدی در مقالهاش استدلال میکند که هدایت فقط حرفزدن از دور نیست و باید با آدمها همزبان شد، مثل بچهای که به زبان او با او صحبت میکنید. به همین دلیل میگویند اگر به کسانی که فکر میکنند هفت آسمان هست عدد دیگری بگویند مشکل ایجاد میشود و صحبتکردن با همان فرهنگ برای هدایت بهتر است.
ایزوتسو و جوادی آملی
ایزوتسو معتقد نیست واژهها همان واژههای عرب ۱۴۰۰ سال پیشاند و برایش شواهد زیادی دارد؛ به گفتهٔ او تقریباً مشکل را حل میکند، چون واژهها واژههای عرب نیستند ولی قرآن قابلفهم بوده و مشکل انعکاس فرهنگ هم حل میشود. او از کسانی است که افراطی معتقدند فرهنگ و زبان به هم وابستهاند. استدلال اصلیاش شاهد آوردن است و تئوری ندارد؛ بهعنوان زبانشناس ادبیات جاهلی را حفظ است و میگوید واژهها معنایی را که اعراب به کار میبردند ندارند. بیس کلمات قرآن همان عربی است، ولی واژههای کلیدی قرآن واژههای زبان عرب نیستند؛ کلمهای که یک بار به معنای کاغذ آمده همان معنای عربی را دارد.
جوادی آملی به چیزی معتقد است که اسمش را «زبان جهانِ فطرت» گذاشته: یک زبان مشترک بشری هست و همهٔ زبانها اشتراکهایی دارند که به وجود خود آدم مربوط است، مثل واژهٔ مادر. او میگوید قرآن به این زبان است. چون خود جوادی وارد جزئیات نشده، او اینطور میفهمد که واژهای که در قرآن میبینید مفهومی فطری است؛ به گفتهٔ او نظر جوادی این است که قرآن احتمالاً به زبان دیگری هم میتوانست نازل شود، یعنی چیزهای خیلی خاص یک فرهنگ که فطری نباشد در قرآن نیامده است. به گفتهٔ او این نظر خیلی اطرافش بحث نشده، چون به پشتوانهٔ تئوری و عملی احتیاج دارد.
تفسیر باید ضابطه داشته باشد
احساس او این است که از تفسیر عرفانی و از اینکه دلبخواهی دربارهٔ قرآن صحبت کردهاند، به قرآن آسیب رسیده است. دکتر سروش، به گفتهٔ او، میگوید نمیشود از پیشفرضها فرار کرد و عارف قرآن را طبعاً عرفانی میفهمد؛ او میگوید هیچوقت نمیتوانیم از پیشفرضهای ذهنی فرار کنیم، ولی وقتی قرآن میخوانیم باید مواظب باشیم تأثیر نگذارد. این متن الزاماتی دارد: اینکه نفس واحده را پروتون بگیرند تحمیل است، و مقولات فلسفی مثل جوهر و عرض در قرآن نیست.
مثال هفت آسمان را میآورد: کسی که میگوید یعنی لایههای جو، باید یک دور همهٔ قرآن را برود و ببیند همهجا میخورد یا نه؛ آیهای هست که از قومی میپرسد آیا این هفت آسمان را نمیبینید، و نه آنها لایههای جو را میدیدند و نه ما. به مستندساز مثال میزند که نمیشود بیطرف بود، ولی فرق است میان اینکه کسی بکوشد پیشفرضهایش کمتر اثر بگذارد و اینکه ذهنیتش را رسمی کند. او میگوید باید تئوری داشت و هر واژه که معنا میشود مثل تئوریای است که باید با همهٔ شواهد جور دربیاید.
فرق میگذارد میان اینکه عارف چیزی را برای خودش بفهمد و اینکه تفسیر بنویسد و بگوید معنای آیه این است. ملاصدرا ظاهراً صادقانه میگوید ایدهٔ حرکت جوهری را از آیهای گرفته، که حرف ذوقی شخصی است نه تفسیر. حرفش این است که باید بر پایهٔ متن استدلال کرد؛ تفسیرهای عرفانی به نظر او روش ندارند، مثل اینکه هفت آسمان را معنوی بگیرند یا بگویند داستانها سمبلاند بیآنکه ضابطهای بگذارند؛ و اسماعیلیه حتی احکام را تأویل باطنی میکنند.
او میگوید مخالف نیست که کسی از آیهای چیزی بفهمد که دیگران نمیفهمند، ولی اگر بخواهد تفسیر بگوید باید ضابطه داشته باشد: اگر جایی بگوید رمزی است باید قرینه بیاورد. مقدمهٔ علامه طباطبایی بر «میزان» را خوب میداند که میگوید تفسیر باید اصولی داشته باشد. عرفا میتوانند ایدههای خودشان را بگویند، اما او بیضابطه اسمش را تفسیر نمیگذارد؛ مثل نقد ادبی که منتقد منظم بحث میکند و دیگران را همراه میکند، نه مثل کسی که در کافهای نشسته و به دوستش میگوید چه حسی داشته.
بحث از دور و معنای لفظ
اشکال اساسی همهٔ این نظرها به گفتهٔ او این است که بحثها خیلی از راه عقلی و دور از متن است: نمیآیند اگر میگویند زبان فراعرفی است چند کلمه نشان بدهند، و خرمشاهی فقط چند شاهد فرهنگی آورده. مثال آسیموف را دوست دارد: دو قرن در آکادمیها بحث بود سنگی که از دکل کشتی رها شود چه مسیری میرود، بیآنکه سراغ مثال بروند. به نظر او طبیعیتر است که واژههای ادبیات جاهلی را بخوانند و ببینند در قرآن همان معنا را میدهند یا نه.
نکتهٔ دیگر اینکه جز در بحثهای زبانشناسانه، دربارهٔ معنای لفظ طوری صحبت میکنند که بدیهی است، در حالی که در زبانشناسی خود این بحث است؛ مثلاً معنای «سگ» را به موجودی از کرهٔ دیگر نمیشود بهراحتی گفت. معنای لفظ همیشه هالهای از ابهام دارد و از عرب جاهلی هم دربارهٔ تقوا نمیشود معنای دقیق گرفت؛ پس بحث این نیست که معنای ثابتی هست که تغییر کند. قائلان به عرفیبودن هم نمیگویند فرهنگ چگونه وارد نشد، با اینکه واژگان و ادبیات همان است.
زبان، فرهنگ و حوزههای معنایی
بحث زبان و فرهنگ به گفتهٔ او دو ریشهٔ تاریخی دارد: هومبولت آلمانی که اولین کسی بود که اعلام کرد زبان و تفکر یگانهاند، و وایزگربر که ایزوتسو خود را به او مدیون میداند؛ و در آمریکا ساپیر و وورف که با زبانهای سرخپوستی آشنا شدند، مثل آزمایش با قبیلهای که برای زرد و نارنجی کلمهٔ جدا ندارند و بهراحتی در خاطرشان نمیماند کدام را انتخاب کردهاند. صورت افراطی نظریه، که ادراک را در دست زبان میداند، با آزمایشها رد شده، ولی تأثیر عاطفی کلمات واضح است و زبان حامل فرهنگ میشود.
به گفتهٔ او فضای الان زبانشناسی این است که مطالعهٔ دقیق زبانها همه را شیفتهٔ اشتراکشان کرده: چامسکی نظریهٔ گرامر یونیورسال دارد و همهٔ زبانها را ترجمه میکنیم. با این حال به نظر او توصیف وایزگربر عمیقتر از حرفهای تجربی است: واژهها دنیا را پارتیشنبندی میکنند و اینکه چه چیزی صلاحیت این را دارد که واژه داشته باشد دلبخواهی است، مثل اینکه روسی کلمهٔ آبی ندارد.
واژگان یک زبان توده نیستند؛ در هر حوزهٔ معنیشناختی واژهها با هم رابطه دارند، و واژگان قرآن خودش یک سابسیستم است. هر زبان کلمات کلیدی دارد، مثل ایمان و اسلام در قرآن، و جن احتمالاً کلیدی نیست. هر واژه یک معنای اساسی دارد و یک معنای نسبی که از ارتباط با واژههای دیگر پیدا میکند؛ کتاب در قرآن دیگر به معنای نوشته نیست و مفهومی مقدس است. کل واژگان یک زبان همراه با تصوراتی که با واژههاست دستگاه تصوری را میسازد، که جهانبینی آدمی است؛ «قرتاس» هیچ مفهوم مقدسی ندارد و همان معنای عرب را دارد.
نمونهها: تحول واژههای قرآنی
او میگوید ایزوتسو در این کتاب نشان میدهد که واژههای کلیدی قرآن معنایی را که همان واژه در زبان عربی میداد نمیدهند، چون حوزههای معنیشناختی خاصی در قرآن ایجاد شده، و به نظر او کسی که کتاب را بخواند میبیند این ادعا ثابت میشود. کفر در زبان جاهلی ناسپاسی بود و در قرآن هم متضاد شکر میآید و هم متضاد ایمان؛ چون کسانی آیات الهی را نعمت نمیدانند و ناسپاسی میکنند و ایمان نمیآورند، کفر کمکم مفهوم دینی جدیدی شد که زبان عربی مشابهش را نداشت.
آیه در عربی جاهلی نشانهای بود که راه را در صحرا نشان میدهد و در قرآن مفهومی دینی و عمیق شده؛ کریم در جاهلی کسی بود که اصل و نسب دارد و در قرآن نزدیک به «بزرگواری» است. ایزوتسو نشان میدهد الله کانونیترین واژهٔ قرآن است و همهٔ واژههای کلیدی به آن لینک دارند، در حالی که در واژگان عرب در گوشهای است؛ پس جهانبینی قرآن خدامرکز است و جهانبینی عرب انسانمرکز. تقوا در جاهلی حالت محافظت از خود در برابر خطر بود و در قرآن به پرهیزگاری تبدیل شد.
به دلیل این همه اختلاف، به گفتهٔ او نمیشود گفت قرآن به زبان عربی ۱۴۰۰ سال پیش است و زبانش را در واقع خودش ساخته است. در آیات مکی کلمات کلیدی کمتر شکل گرفتهاند و معنای کلمات قرآن برای اعراب بدیهی نبود؛ در دورهٔ صحابه از ابن عباس معنای واژهها را میپرسیدند. واژهها بعد از قرآن هم معنا عوض کردند، مثل نجس در فقه؛ پس قرآن هم با قبل خودش و هم با بعد خودش فرق دارد. او میگوید به اشعار جاهلی تا حدی میشود اعتماد کرد و از آنها پیداست که الله در واژگان آنها نقشی نداشت.
در پاسخ به قائلان به عرفیبودن، این تئوری با استدلالشان سازگار است: واژهها معنای جدید داشتند ولی مفاهمه تعطیل نمیشد. اما استدلال کلی اینکه چون زبان عربی است فرهنگ عربی است را با مثالها کنار میزند: فرهنگ بازرگانی در قرآن به دلیل بیع و ربا را پرت میداند، چون اعراب از هزار شغلشان هیچکدام را نیاوردهاند. آخر میگوید سه راه برای فهمیدن معنای واژه هست: ریشهشناسی، کاربرد در شعر جاهلی و استعمال در خود قرآن، و اینکه کدام را به کار ببریم به فرکانس واژه بستگی دارد؛ مثلاً دربارهٔ ایمان، که هزار بار میآید، لازم نیست سراغ راههای دیگر برویم.
→ متنِ کاملِ این جلسه