سخنران با نظر المیزان دربارهٔ آیههای ماجرای زینب شروع میکند و آنچه را حمید در جلسهٔ پیش به المیزان نسبت داده تصحیح میکند. بعد میخواهد استدلال خود دربارهٔ آیهای را که میگوید مذکر مانند مؤنث نیست دوباره بگوید و با کسانی که به آن راضی نبودند بحث کند. او میگوید حاضران در بحثکردن روی این متن تجربهٔ کمی دارند و بحث را دو سه جلسه کش میدهد.
استدلال دربارهٔ آیهٔ مذکر و مؤنث
در آغاز داستان مریم، مادر او از دختر بودن فرزندش تأسف میخورد؛ پس از سخن او جملهای میآید که خدا به آنچه او زاییده داناتر است، و بعد این جمله که «مذکر مانند مؤنث نیست». به گمان او این جمله با احتمال بیشتر از خداست، چون میان دو جملهای است که آشکارا از مادر مریم نیست؛ ولی میگوید استدلالش به اینکه گوینده کیست وابسته نیست.
استدلال این است که داستان بر مقام معنوی مریم تأکید دارد و زکریا از او اثر میپذیرد؛ پس آن جمله جز این معنایی ندارد که مادر مریم در تأسفخوردن اشتباه میکند. او آن را مثل پرسشی میداند که در ذهن شنونده گذاشته میشود: مردها بهترند یا زنها؟ و بعد داستان خود جواب را تقویت میکند.
او تأکید میکند که نمیخواهد نتیجه بگیرد زنها برترند. به گفتهٔ او آیه دستکم در زمینهٔ معنوی و تقرب به خدا برتری مردها را نفی میکند، و زمینهای که داستان بعداً نشان میدهد همین است: زکریا تحت تأثیر مریم دعا میکند و یحیی متولد میشود. او میگوید خودش میل دارد بگوید مرد و زن مساویاند، و «بزرگتر یا مساوی» را از سر احتیاط گفته است.
حدود استدلال روی متن
او به اعتراضی که ممکن است گفته شود، که جمله از مادر مریم است و مقایسهای در کار نیست، پاسخ میدهد که از جملهٔ مادر مریم استفاده نمیکند؛ و داستان دربارهٔ ادارهٔ دیر نیست، بلکه دربارهٔ این است که مریم از نظر معنوی به کجا رسید؛ جواب مریم به زکریا که رزق «از نزد خداست» نمونهای از این است.
او میگوید استدلال روی متن مثل استدلال ریاضی به نتیجهٔ قطعی نمیرسد؛ کسی که میخواهد با او مخالفت کند باید تئوری مقابل بیاورد و نشان دهد با متن سازگار است. به گفتهٔ او در این جلسهها «احتمالاً» و «شاید» بارها میآید و دربارهٔ قرآن باید زیاد با احتمال سخن گفت.
به نظرش فقط به نظر میرسد که زنها در بعضی چیزهای معنوی کمی جلوترند و مردها فضایل روزانه و کار و فرهنگسازی دارند. او همچنین میگوید جایی ندیده که مفسرها دربارهٔ وجود این جمله در آغاز داستان بحث کرده باشند، و اگر ماجرا دربارهٔ لوط و زنش بود، همه تأکید میکردند.
او آیه را خوشبینانه چنین میخواند که ذهنیتی غلط را میشکند، چون در قدیم بحث بر سر این بود که زنها اصلاً انساناند یا نه؛ کتابی را مثال میزند که از آدمهای قدیمی جملههایی دربارهٔ زنها نقل کرده است.
بحث کل متن و برداشت از تکآیه
او میگوید دو جور میشود بحث کرد: مستقیم روی همین آیات، یا با نگاه به آیههایی که جای دیگر قرآن خلاف آن را میگویند، چنانکه محسن میگوید. او میگوید فرض کنیم با احتمال ۹۰ درصد حرفش را قبول کردهایم، اما درستی استدلالش به این بسته است که جای دیگر نقض واضحی نباشد.
او تأکید میکند فهمیدن قرآن فقط خواندن معنای عربی نیست؛ باید همهٔ قرآن را خواند. این را به اصول فقه ربط میدهد که حکمی عام جایی تبصره میخورد و آن تبصره همهجا اثر دارد.
مثال او برای برداشت غلط از یک آیه، آیهای است که اوایل انقلاب در بحثهای اقتصادی در و دیوار مملکت را با آن نوشته بودند و به این معنا میگرفتند که فقط کار چیزی برای آدم پدید میآورد. به گفتهٔ او آیه دربارهٔ قیامت است و مهم سعی آدم است، نه استعداد و آنچه یاد گرفته؛ ربطی به اقتصاد ندارد.
ماجرای زینب و تعبیر المیزان
او میگوید نظر علامه طباطبایی این است که آنچه پیغمبر در دل پنهان میکند حکم خدا به ازدواج با زینب است و میترسد آن را بگوید؛ علاقهای در میان نیست. به گفتهٔ او این غیر از آن حرف عجیبی است که حمید میگفت، که جملهٔ وسط خطاب به زید است. به نظر او المیزان معمولاً تفسیری معتدل است و جاهایی که حتی اکثریت هم غلط گفتهاند، با احتیاط چیز متوسطی گفته است.
تعبیر خود او این است که حکمی کلی دربارهٔ پیغمبر بوده، در حیطهای بزرگتر از مؤمنان، که اگر از زنی خوشش آمد با او ازدواج کند. به گفتهٔ او پیغمبر زینب را دوست داشت و وقتی زید آمد که طلاقش بدهد، از ترس مردم آن را آشکار نکرد و کاری اضافه کرد تا طلاق نشود، و مؤاخذه برای همین است. به گفتهٔ او حکم خاصی دربارهٔ زینب در کار نبوده است.
او میگوید تعبیر طباطبایی برای پیغمبر بدتر است: اگر خدا به او با نام زینب امر کرده و او از ترس مردم نکرده، این مخالفت با امر است؛ ولی در تعبیر او تشخیص میل با خود پیغمبر بوده و میشود آن را در حد ترک اولی دانست. او میافزاید پیغمبر بارها در قرآن عتاب میشود.
او نظریهٔ سومی هم میآورد، که خدا فقط خبر داده بود نه امر کرده، و کنارش میگذارد چون لحن آیات مؤاخذهآمیز است. به داستانهایی که دور و بر قرآن در شأن نزول ساخته شده تعهدی ندارد؛ داستانی را که در گفتوگو نقل شد رمانتیک میخواند و میگوید جور درنمیآید، چون هیچکس نمیداند در دل پیغمبر چیست ولی در آن داستان زید میداند.
پرسش یکی از حاضران را که این توصیه کی به پیغمبر شده موجه میداند؛ به نظر میآید از جایی توصیه شده، مربوط به دورهٔ مدینه و بیشتر در سورهٔ احزاب، و باید از نظر تاریخی جور دربیاید. به نظر او توجیه طباطبایی برای مؤاخذه بعید است و باید سه چیز را توجیه کرد: چرا دست پیغمبر بازتر بوده، چرا از آن استفاده کرده، و مؤاخذه چه معنایی دارد.
او به طباطبایی علاقهٔ خاصی دارد، ولی میگوید طباطبایی در اینجا نوشته که خوشآمدن پیغمبر در پنجاه و چند سالگی از دختری با تربیت الهی سازگار نیست؛ به گمان او این از نگاه سنتی و عرفانی میآید و در آیات چیز بدی نیست که به توجیه نیاز داشته باشد.
کلام خدا، تجربهٔ نبوی و تحریف
او میخواهد مقدمهای دربارهٔ فهم قرآن بگوید و چند بحث را کنار بگذارد. یکی اینکه کلمات قرآن مستقیماً کلام خداست یا حالتی به پیغمبر القا شده و کلمات از پیغمبر است؛ میگوید این نظریه، که به نظر میآید در حرفهای عبدالکریم سروش دربارهٔ تجربهٔ نبوی هست، با ظاهر آیات مخالف است و دلیل قاطعی برایش ندیده.
به گفتهٔ او به نظر میآید سروش همیشه با نیت خوب دامنهٔ آنچه باید از آن دفاع کرد کوچکتر میکند. او میگوید این نظریه برای رفع اشکال بازتاب فرهنگ عربی در قرآن، مثل «حورالعین» یا آسمانها، پدید آمده و مسیحیان با نپذیرفتن اینکه کتاب مقدس کلام خداست در رفع شبههها موفق بودهاند؛ ولی او به این نظریه شواهد کافی نمیبیند و میل ندارد بحث کند.
دربارهٔ تحریف هم میگوید موضع مدعیان ضعیف است و حتی اگر چند آیه یا سورهای کم و زیاد شده باشد، کتابی که به ما رسیده به اندازهٔ کافی خوب است و معجزه است. او میخواهد فرض کند همهٔ کلمات قرآن همانطور که هست کلام خداست و پیغمبر دست نبرده، تا بشود مثل مفسران دربارهٔ انتخاب هر واژه دقیق بحث کرد.
عرفی بودن زبان قرآن در سه سطح
او میگوید عرفا و جریان اخباریگری ادعا کردهاند که قرآن قابل فهم نیست چون زبانش رمز است؛ به گفتهٔ او اخباریهای شیعه معتقدند فقط پیغمبر و جانشینانش قرآن را میفهمند. این یک سر طیف است؛ و بحث مهم سالهای اخیر این است که آیا زبان قرآن عرفی است، یعنی منظور قرآن همان است که عرب میفهمید.
عرفی بودن را در سه سطح مطرح میکند. سطح اول اینکه واژهها عربیاند و معنایشان همان است که عرب زمان پیغمبر میفهمید؛ مثلاً «نجس» به معنای پلید فهمیده میشد. سطح دوم اینکه قواعد عربی و فصاحت و بلاغت و استعارهها و زیباییشناسی همان است که اعراب میشناختند، و علامه طباطبایی بر این دو تأکید دارد.
سطح سوم را عدهای ادعا میکنند، از جمله آقای خرمشاهی که محتاطانه کار میکند: خدا برای اینکه محرم مردم شود، مسامحهای نسبت به فرهنگ عربی هم دارد. دفاع اصلی عرفی بودن آیاتی است که از زبان عربی و «لسان قوم» میگویند و اینکه کتاب هدایت باید قابل فهم باشد.
او میگوید به این اشکال باید پاسخ داد که زبانشناسی امروز میگوید فرهنگ در واژهها هم هست و نمیشود سطح دو و سه را بهراحتی جدا کرد؛ مثال اسکیموها و ده واژه برای برف و قبیلهٔ سرخپوستی را میآورد، با این تذکر که ممکن است آن مثال بد فهمیده شده باشد. پرسش دیگر این است که با «همهچیز» در قرآن چه کنیم، و در فهم واژه ریشهیابی لغت را بگیریم یا کاربرد در ادبیات جاهلی یا کاربرد در خود قرآن.
او خودش سطح سوم را میپذیرد، چون نمیشود آن را از زبان جدا کرد. اگر سه سطح را بپذیریم، پیغمبر میتوانسته واسطهٔ سطح سوم باشد یا نباشد؛ سطح سوم یعنی خدا مسامحه کرده و چیزی از فرهنگشان آورده، و ممکن است پیغمبر ناخودآگاه این کار را کرده باشد و خدا خودآگاه. او فکر میکند لازم نیست فقط یکی از اینها باشد و میتواند هر دو باشد: هم عرفی و هم استادانه. او میگوید نمیخواهد الان بحث کند، فقط پرسشهایی گذاشته است.
شیعه و سنی: غدیر و جانشینی
او میگوید طبق قراری بیرون از بحثهای قرآنی دربارهٔ تشیع صحبت میکند. میگوید کار به آنجا رسید که کسی پرسید شیعه هستید یا نه؛ در جلسهای میان شوخی و جدی «حضرت عمر» گفته بود. او عقایدش را کمی متفاوت با عرف عام میداند، ولی نه در حدی که کسی بپرسد شیعه است یا نه.
دربارهٔ حدیث میگوید در بحث قرآن میشود به آن استناد کرد، ولی باید سنجید که اولین بار کجا نوشته شده؛ مجموعهٔ احادیث شیعه و سنی چندان بررسیشده نیست و احادیث جزو تاریخاند و تضمین خدایی ندارند.
نظر شخصی او این است که هیچ شکی ندارد که غدیر خم همانطور که روایت میشود رخ داده و پیغمبر علی را جانشین خود معرفی کرده است؛ توجیه سنیها را که منظور دوستی بوده عجیب میداند. او میگوید طبق تاریخها در سقیفه عدهای جز علی کسی را قبول نکردند. دلیلی که به نظرش از همه واضحتر است این است که ابوبکر برای خودش جانشین تعیین کرد و عمر هم سازوکاری گذاشت؛ پس یا ابوبکر خلاف سنت پیغمبر عمل کرد، که اهل سنت قبول نمیکنند، یا اگر سنت پیغمبر بود، پیشتر هم چنین اتفاقی افتاده است. او میگوید فعلاً دلیل نمیآورد، چون هنوز تفهیم اتهام نشده.
او به قرآن هم استناد میکند: همهٔ پیغمبرها شاگردان خاصی داشتند، و میپرسد آیا کسی جز علی را نامزد چنین مقامی میدانند؛ فرقههای صوفی سنی نسب خود را به علی میرسانند. به گمان او پیغمبر جانشین را معرفی کرد و مردم به دلایل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نپذیرفتند، و احساس میکند پیغمبر خودش میدانست نخواهند پذیرفت؛ با این حال معرفی وجود داشت و از نظر دینی پذیرفتنش واجب بود.
او میگوید اصلاً خوب شد که چنین شد: اقلیت بودن شیعه را سالم نگه داشت و اکثریت همیشه در معرض خرافات است؛ مثلاً اعتقادی که اهل سنت پیدا کردند که هر که حاکم شد اولوالامر است. به گفتهٔ او همهٔ اعراب در کمتر از دو سال مسلمان شدند و جو شکننده بود، علی ۳۵ ساله بود و آدمهای متنفذ قریش از او بدشان میآمد، و حکومت باید تشکیل میشد؛ چون مردم روی ابوبکر توافق کردند حکومت قوی تشکیل شد.
دربارهٔ اینکه چرا ایرانیها شیعه شدند، میگوید از زمان معاویه به بعد حکومت اسلامی نبود و عربی و نژادپرستانه بود و موالی در حد بردهها بودند؛ طبیعی بود که ناراضیها به اپوزیسیون، یعنی شیعه، گرایش پیدا کنند. به گفتهٔ او بیشتر از آنکه حق و باطل را تشخیص بدهند مخالف اعراب بودند، و ماجرای خونخواهی امام حسین پس از کربلا زیر سیطرهٔ موالی بود.
او میگوید گرایش ایرانیها به تشیع فقط به صفویه برنمیگردد و آلبویه و شمال ایران هم مرکز تشیع بودند؛ حرفش دربارهٔ اکثریت مردم ایران نیست، چون آنها با اعراب همکاری کردند، بلکه دربارهٔ اینکه تشیع در ایران گرفت. در گفتوگو گفته شد که تشیع در همهٔ قلمرو اسلامی بود و او پاسخ میدهد که همهٔ این شیعیان در واقع موالیاند. او میگوید موالی شیعه شدند، نه چون فرق علی با ابوبکر را میفهمیدند، بلکه چون فرق خود با اعراب را میفهمیدند.
→ متنِ کاملِ این جلسه