→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۱۵ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

فمنیسم و ایجاد پیش‌فرض‌های ناصواب

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

جلسه با گفتار یکی از حاضران دربارهٔ نوشتن و خواندن آغاز می‌شود. سپس استاد از فمنیسم و دوقطبی‌های مردانه و زنانه حرف می‌زند، آن‌ها را در فلسفه و هنر می‌بیند و به زن‌ها و مردها در فرهنگ مردسالار و عبارت «اَلرِّ‌جَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ» می‌رسد. جلسه با بحث دربارهٔ تعادل و طبیعت به پایان می‌رسد.

ارائهٔ یکی از حاضران دربارهٔ فهمیدن متن

یکی از حاضران می‌خواهد دربارهٔ فهمیدن سخنرانی، نوشتهٔ ادبی یا طنز و اثر هنری مانند کاریکاتور حرف بزند، و می‌گوید در پایان نتیجه‌ای می‌گیرد که به جلسات ربط دارد. او فکر می‌کند کمتر سخنرانی یا کتاب تحلیلی هست که بیش از صد جمله با بار اطلاعاتی داشته باشد، و در متنی بیست‌سی‌صفحه‌ای شاید بیش از سی تا پنجاه جمله با بار اطلاعاتی نباشد؛ بقیهٔ جمله‌ها برای فهم بهتر و نشاندن مفهوم در ذهن مخاطب است.

او میان صحت نسبی و صحت مطلق فرق می‌گذارد: صحت مطلق یعنی جمله در جهان واقع چقدر مصداق دارد، و صحت نسبی یعنی با در نظر گرفتن متن و موضوع و جایگاه آن چقدر درست است. جملهٔ ولتر دربارهٔ نخستین روحانی و نخستین ابله را مثال می‌زند که صحت مطلق ندارد ولی صحت نسبی دارد. به نظر او وقتی صحت مطلق پایین بیاید راه انتقال اطلاعات بازتر می‌شود، به شرطی که مخاطب عاقل باشد و زمینه را بفهمد.

او از نظریه‌ای می‌گوید که اثر ادبی، به صورت خاص شعر، فهمیده نمی‌شود مگر اینکه کسی قبلاً آن را سروده باشد. به گفتهٔ او آدمی که با آن مفهوم آشنا نیست شاید در حد کمی می‌فهمد و بیشتر محفوظات به دست می‌آورد، ولی آدمی که قبلاً آشنایی داشته واقعاً می‌فهمد و از اینکه دیگری زیباتر گفته لذت می‌برد.

دربارهٔ قرآن او فکر می‌کند که تقریباً یک جمله اطلاعات منتقل می‌کند: خدا را بپرستید و جز خدا را نپرستید. پیام پیامبران را هم ظاهراً همین می‌داند و به سورهٔ اعراف اشاره می‌کند که از زبان نوح و هود و صالح و شعیب تکرار می‌شود: «يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ». به گمان او بقیهٔ قرآن جنبه‌های گوناگون همین یک جمله را نقل می‌کند.

ایزوتسو، افسانهٔ نقاش و پرسش‌ها

او می‌گوید توصیهٔ آخرش این بود که کتاب ایزوتسو را پیش از آن‌که کسی قرآن را خوانده باشد نخوانند. کسی که قرآن را ده بار نخوانده و با آن زندگی نکرده، اگر ایزوتسو را بخواند، تقریباً معادل مرگ مغزی در فکر کردن دربارهٔ واژگان قرآن است؛ خودش کتاب را خریده ولی جرئت خواندنش را ندارد، و می‌گوید همهٔ این‌ها سطح نسبی دارد نه مطلق.

سپس افسانه‌ای از خودش به نام افسانهٔ نقاش می‌آورد که دربارهٔ این است که آدم‌های مذهبی چگونه فکر می‌کنند و تولستوی چگونه می‌تواند به انجیل معتقد باشد. زن و شوهر جوانی در خانه‌ای پر از نقاشی زندگی می‌کنند و خانهٔ آن‌ها آتش می‌گیرد و نابود می‌شود؛ بعد بچه‌دار می‌شوند و فرزند آن‌ها نقاش بزرگی می‌شود. در دنیای آن‌ها همهٔ قانون‌های علمی بر این تئوری استوار است که آدم‌ها نمی‌توانند در یک لحظه بایستند. فرزند بعد از مرگی چند دقیقه‌ای ادعا می‌کند به گذشته رفته و نقش تابلوها را در خانهٔ پدر و مادر به خاطر دارد، و می‌گوید از آن خانه یک نقاشی بزرگ می‌کشد تا ثابت کند، ولی در همهٔ نقاشی‌ها غروب‌ها را طلوع می‌کشد.

او خودش پرسشی می‌پرسد و خودش جواب می‌دهد: فکر می‌کند همه باور می‌کنند که فرزند سفر کرده و زمانی را درک کرده، حتی اگر فقط یک تابلو را درست می‌کشید. آدم‌های مذهبی را هم نسبت به باورهای مذهبی خود چنین می‌داند: کسی که قرآن را باز می‌کند و می‌خواند با حقایقی مواجه می‌شود، مثلاً دربارهٔ صفات خدا و قیامت، و نمی‌تواند باور کند که این کتاب خدا نیست، «حتی اگر طلوع‌ها غروب باشند». همه نیستند که بدانند اشکالاتی که هر کسی می‌گیرد چیست و آن‌ها را رفع کرده باشند، ولی چیزهایی می‌بینند که نمی‌توانند انکار کنند، و انکار اینها بزرگ‌تر از انکار چیزهای دیگری است که در صورت نپذیرفتن این کتاب باید انکار کنند.

پس از آن استاد می‌گوید کتاب ایزوتسو صحت مطلق ندارد و اشتباهات واضحی دارد، و کسی که صحبت کرده بود می‌گوید منظورش صحت نسبی بوده و نمی‌گوید هر کسی قبل از خود متن تحلیل آن را بخواند حتماً مرگ مغزی پیدا می‌کند. استاد احساس می‌کند پیش فرض‌های آدم‌ها دربارهٔ واژه‌هایی که در قرآن وجود دارد چنان غلط است که اگر الان قرآن را بخوانند، اسلام را به معنی دین اسلام می‌فهمند؛ ایزوتسو، با اینکه غلط دارد، حداقل پیش فرض‌های زیادی را می‌تواند بشکند. او می‌گوید کسی که ایزوتسو را می‌خواند فرض نکند همه چیز آن درست است.

فمنیسم و دوقطبی‌های زنانه و مردانه

استاد این جلسه را آنتراکت می‌خواند و فمنیسم را یکی از مهم‌ترین انحراف‌های فکری در دنیا می‌داند؛ انحراف بزرگ دیگر را سرمایه‌داری می‌شمارد. یکی از موانع فهمیدن قرآن به گفتهٔ او ارزش‌گذاری‌های مدرن است که بدیهی به نظر می‌رسند ولی ممکن است کاملاً غلط باشند.

او به جلسه شماره ۶ ارجاع می‌دهد که در آن گفته بود دربارهٔ گرایش‌های انسان دوقطبی‌هایی وجود دارد که یک قطب آن مردانه و یک قطب آن زنانه است. تاریخ فرهنگ بشر به این سمت رفته که دوقطبی‌های مردانه ارزش حساب می‌شوند و قسمت‌های زنانه نه. او این را یکی از مهمترین انحراف‌های فکر بشر می‌داند، و فمنیسم را به معنی احیای ارزش‌های زنانه جنبشی مهم می‌شمارد؛ ولی می‌گوید الان بالای نود و چند درصد فمنیست‌ها این‌گونه نگاه نمی‌کنند و دنبال حقوق و دستمزد بیشتر و قانونی شدن سقط جنین‌اند.

دوقطبی‌هایی که می‌شمارد: توانایی در برابر زیبایی، طبیعت در برابر فرهنگ، عاطفه و حس در برابر تفکر، ناخودآگاه در برابر خودآگاه، محتوا در برابر فرم، تمثیل در برابر استدلال، شهود یا الهام در برابر تفکر، باطن در برابر ظاهر. شب و روز و خورشید و ماه را هم می‌آورد ولی می‌گوید آن‌ها را جدی نمی‌نویسد و نمادهای رویاست؛ ادعای ایرانیان قدیم دربارهٔ زن و زندگی و مرد و مرگ را هم قبول ندارد.

او تأکید می‌کند که دوقطبی یک گرایش کلی است، نه اینکه یک زن توانایی ندارد یا مردها کاری به زیبایی ندارند. به صورت طبیعی مرد بیش از هر چیزی دنبال کسب مهارت و توانایی است و زن‌ها بیشتر به زیبایی فکر می‌کنند؛ زن‌ها نمی‌فهمند چرا مردها اینقدر فوتبال نگاه می‌کنند، چون مردها از نگاه کردن مهارت‌های یک نفر دیگر لذت می‌برند. می‌گوید الان همه چیز بهم ریخته است و همه‌ی زن‌ها فرهنگ مردانه‌ی تثبیت شده‌ای دارند، و برای تشخیص نشانه‌ای می‌دهد: ببینید زن برای خودش به کدام سمت بیشتر توجه می‌کند و وقتی می‌خواهد زوج انتخاب کند از طرف مقابل غریزی چه می‌خواهد، که دقیقاً برعکس است.

فلسفه و هنر در فرهنگ مردانه

او می‌گوید این انحراف فرهنگی از یونان شروع شده و در قرن بیستم به اوج رسیده است. از زمان سقراط و ارسطو فلسفه تفکر انتزاعی است که می‌خواهد حقیقت را با انتزاع کشف کند، و ارسطو تمثیل را از درس‌های منطق بیرون کرد. فلسفه در اوایل قرن بیستم فرمال شد و مسئلهٔ اصلی‌اش زبان شد و به بن‌بست رسید؛ او فکر می‌کند جریان اصلی فلسفه از آن حالت بیرون آمده، هرچند بخش‌های فرمالی مانند فلسفهٔ زبان مانده است.

او می‌گوید هنر جایی است که می‌تواند بین دوقطبی‌ها بایستد، ولی در هنر قرن بیستم فرم به وضوح مهم‌تر از محتوا حساب می‌شود. کوبیسم را مثال می‌زند که گرایش‌های منطقی دارد و حس در آن کمتر است، و می‌گوید در نقد هنری گفته می‌شود نباید حرف از محتوا زد. دربارهٔ فیلم پالپ فیکشن می‌گوید محتوایش مهم نیست و ابداعات زیادی دارد، همین کافی است که جایزهٔ جشنوارهٔ کن را به آن بدهند.

از کتابی از استفان شارف نقل می‌کند که ترجیح می‌دهد فیلم‌سازی را ببیند که یک فرم خاص را در نظر دارد و دنبال محتوایی برای آن فرم می‌گردد. هیچکاک را نمونه می‌آورد که همیشه از فرم شروع می‌کرد: دربارهٔ فیلم قایق نجات به تروفو گفته می‌خواسته ببیند می‌شود فیلم را در یک فضای دو در دو ساخت که بیننده خسته نشود، و فیلم طناب را ساخته تا ببیند می‌تواند فیلمی بسازد که کات نداشته باشد؛ محتوا را بعداً فکر کرده است. او می‌گوید الان شعر هم گاه این‌گونه گفته می‌شود و موسیقی متال را اوج گرایش به قسمت مردانهٔ توانایی در مقابل زیبایی می‌داند.

یکی از حاضران می‌گوید بعضی موارد موسیقی متال این‌گونه نیست؛ او می‌پذیرد که بعضی از آن‌ها سیاسی هستند و به محتوا ارزش می‌دهند، و می‌گوید همهٔ چیزهایی که می‌گوید مطلق نیست. حافظ را مثال می‌آورد که از نظر فرم فوق‌العاده است و فوق‌العاده هم محتوا دارد؛ معنی حرفش این نیست که کسی که در فرم خیلی خوب است محتوا ندارد، و هنر خوب را آن می‌داند که در هر دو در سطح عالی باشد.

زن‌ها و مردها در فرهنگ مردسالار

به گفتهٔ او فرهنگ از اول مردسالار بوده، ولی در قرن بیستم به جنبه‌های تازه‌ای رسیده است. در چنین فرهنگی زن‌ها سعی می‌کنند کارهای مردانه را به نحو احسن انجام دهند. زن‌های نوع a ارزش‌های زنانهٔ خود را نمی‌شناسند و تنها در کارهای مردانه احساس ارزش می‌کنند، و احتمالاً میلی به بچه‌دار شدن ندارند چون آن را افت می‌دانند. او می‌گوید اگر زنی می‌توانست ارزش‌های خود را کشف کند ارزش‌های کاملاً متفاوتی کشف می‌کرد، ولی تعداد چنین زن‌هایی به گمان او به صفر رسیده است.

نوع b زن‌هایی‌اند که نمی‌توانند خودشان را با جهان مردها انطباق بدهند و در زنانگی خود غرق می‌شوند: تمام مدت به فکر آرایش هستند، آشپزی می‌کنند، ممکن است به بچه‌ها برسند، موجودات خیلی عاطفی هستند، استدلال نمی‌فهمند و هیچ ارزشی برای چیزهای مردانه قائل نیستند.

برای مردها هم نوع a' و b' را می‌آورد. نوع a' مردهایی‌اند که در فرهنگ مردانه بزرگ شده‌اند و برای قطب زنانه ارزشی قائل نیستند، و به گفتهٔ او تقریباً همهٔ حاضران این‌گونه‌اند؛ نوع b' کمیاب‌ترند و می‌کوشند ارزش‌های زنانه را در خود تحقق دهند.

بهترین حالت به گفتهٔ او این است که مرد توانایی‌های خود را داشته باشد و قطب مقابل را در زنی که با او زندگی می‌کند دوست داشته باشد و هر دو از زندگی با هم به تعادلی برسند. عرفا به عشق اهمیت می‌دهند چون عشق پدیده‌ای متعادل‌کننده است. زن متعادل هم نباید فکر نکند یا به فرم بی‌اهمیت باشد، بلکه باید در سمت خود مستقر باشد، و کسی با تفکر به تعادل نمی‌رسد.

همجنس‌گرایی، شوک ازدواج و دو فمنیسم

او شیوع همجنس‌گرایی در غرب را نتیجهٔ فرهنگ مردسالار می‌داند و می‌گوید همجنس‌گرایی مردسالاری را تقویت می‌کند؛ وقتی می‌پرسند، می‌گوید مردسالاری یکی از عوامل آن است. در جای دیگر می‌افزاید دلایل اصلی بیشتر به زمینه‌های خانوادگی برمی‌گردد، و عامل اصلی در مردان بر پایهٔ آمار وسیع «پدر غایب» است، یعنی نبودن حضور معنوی ارزش‌های مردانه در خانواده. دربارهٔ هنرمندان نیز می‌گوید بیش‌فعالی آنیما به همجنس‌گرایی ربط دارد.

به گفتهٔ او زن‌هایی که خیلی فعالیت مردانه می‌کنند، وقتی ازدواج می‌کنند و مخصوصاً بعد از بارداری، دچار پدیده‌ای می‌شوند که شوک ازدواج نام دارد: چیزهای طبیعی ظریف آن‌ها به شدت فعال می‌شود، احساس افت می‌کنند و مانند سابق نمی‌توانند فکر کنند. زن‌هایی که خیلی اهل آن طرف هستند سعی می‌کنند مکانیسم‌هایی برای جلوگیری از این شوک ابداع کنند، مثلاً باردار نشوند. یکی از حاضران می‌پرسد الان باید چه کار کنند؛ جواب می‌دهد به جای اینکه ناراحت باشند، دچار الهاماتی می‌شوند و شوک ازدواج پدیدهٔ خوبی است. هرچقدر فاصلهٔ آن‌ها کمتر باشد بهتر نرمال می‌شوند.

او آنچه الان بیشتر به عنوان فمنیسم مطرح است، یعنی تشویق زن‌ها برای اینکه بیشتر در جامعه شریک شوند و شبیه مردها شوند، ضد فمنیسم به معنای واقعی می‌خواند؛ می‌گوید اینها چیزهای بدی نیست و مانند قرص مسکن وضع زن‌ها را بهتر می‌کند، ولی نقص را از اساس برطرف نمی‌کند. فمنیسم را طیف وسیعی می‌داند که هم مبتنی بر تفاوت دارد هم مبتنی بر تشابه، و فمنیسم مبتنی بر تشابه را نتیجهٔ سلطهٔ همان فرهنگ مردسالاری می‌داند. می‌گوید یک چیز ثابت شدهٔ بدیهی این است که فعالیت مغز مرد و زن با هم تفاوت خیلی اساسی دارد.

فمنیسم از نظر او یعنی اولاً ارزش‌های زنانه احیا شود و فرهنگ هم آن‌ها را تأیید کند، و ثانیاً زن‌ها بتوانند دنیای زنانه در جنب دنیای مردانه بسازند. مثلاً در ورزش خیلی کم رشته‌ای را زن‌ها طراحی کرده‌اند؛ چوب موازنهٔ ژیمناستیک را مثال می‌زند که فقط زنانه است، و می‌گوید در دنیای متعادل باید رشته‌های زنانه‌ای داشته باشیم که زن‌ها طراح آن هستند.

آیهٔ قوامون و تعادل ارزش‌ها

استاد می‌گوید اگر این چیزها را خوب بفهمید در فهمیدن قرآن مهم است، چون در فرهنگ قرآن قطب‌های زنانه و مردانه کاملاً متعادل است. یکی از حاضران می‌گوید نظر قرآن مخالف این است و «لِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ» را می‌آورد. استاد می‌گوید چون این بحث قبلاً انجام شده نباید جواب بدهد، و پیشنهاد می‌کند اگر در قرآن شواهدی خلاف حرفش دارند یک جلسه صحبت کنند؛ خودش از آیه‌ای استفاده کرده بود که با توجه به مکان و فرم آن به نظر می‌آید ارزش را بیشتر به زن می‌دهد تا مرد، حداقل اینکه مردها کوچکتر یا مساوی زن‌ها هستند.

او می‌گوید مردها برتری‌هایی داشتند که در اجتماع حاکم شدند، و زن‌ها از نظر حیات به مردها وابسته بودند. ممکن است در قرآن چنین عدم تعادلی ببینید، ولی امروز ممکن است زنی برای ادامهٔ حیات به مرد وابسته نباشد. از فمنیست‌هایی که جیغ و داد می‌کنند خرده می‌گیرد که فراموش کرده‌اند زمانی زن‌ها بدون مردها نمی‌توانستند زندگی کنند.

یکی از حاضران می‌پرسد آیا آیه‌هایی مانند قوامون علی النساء توصیفی هستند. استاد می‌گوید آقای خرمشاهی آن را در ترجمه امری ترجمه کرده و فمنیسم‌های وطنی که مذهبی هم هستند اعتراض کرده‌اند؛ به نظر او «اَلرِّ‌جَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ» توصیفی است و حقیقت موجود را بیان می‌کند، قبلاً نمی‌توانست غیر از این باشد، و آیه امر نمی‌کند که تا ابد چنین باشد. وقتی می‌پرسند نسخ شده است، می‌گوید نمی‌داند و ممکن است نسخ شده باشد؛ این آیه فقط جنبهٔ اجتماعی ندارد و جنبهٔ روانشناسانه هم دارد، و در این باره چیزی نمی‌داند.

شرق، غرب و تعادل

او می‌گوید فرهنگ بشری، نه فیزیولوژی، از تعادلی خارج شده و روابط زن و مرد روز به روز بیشتر دچار اختلال می‌شود. در فرهنگ پنج هزار سال قبل به کشف و شهود و الهام ارزش می‌دادند. فرهنگ‌هایی که به طبیعت اهمیت می‌دهند به ناخودآگاه و الهام و شهود هم اهمیت می‌دهند، و انسان در فرهنگ شرق منفعل‌تر است، که ویژگی زنانه است. فرهنگ هندی و ایرانی و ژاپنی وجه عرفانی دارند و فرهنگ غرب از آن دور شده؛ دربارهٔ شرق می‌گوید معتدل نبودند ولی مانند الان نبود.

به گفتهٔ او پایه‌ی فعالیت فرهنگ غرب قدرت است: ساینس ارزش دارد چون تکنولوژی و سلطه ایجاد می‌کند و اینها همه خواسته‌های مردانه است، و نیچه این را تئوریزه کرده است. نظام سرمایه‌داری مردسالار به نظر می‌آید مشکل اصلی دنیا است، نتیجهٔ انحراف تاریخی بزرگی که شاید از یونان شروع شده باشد. زکریای رازی را مثال می‌زند که تجربه و آزمایش را پیشنهاد می‌کرد، ولی در فرهنگ ما گفتند اینها دور از شأن بشر است، چون شرقی‌ها بیشتر نظاره‌گر جهان بودند تا تولید کننده.

یکی از حاضران می‌پرسد آیا استاد درس خواندن دختر را بد می‌داند. استاد درس خواندن دختر را بد نمی‌داند، ولی آموزش عمومی یکسان برای پسر و دختر را بد و احمقانه می‌خواند، چون مثلاً دخترها از نظر کلامی جلوترند و شاید ادبیات پیچیده‌تری بخوانند. او می‌گوید از نظر اجتماعی دنیا به تعادل بهتری رفته و این وجه خوب فرهنگ فعلی است، ولی زن‌ها بیرون می‌آیند تا همان کاری را بکنند که مردها می‌گویند؛ مقصودش از مردسالاری زور مردها نیست، ارزش‌های مردانه است.

یکی از حاضران دربارهٔ تعادل طبیعت می‌پرسد چرا آدم‌ها خود را جزء طبیعت و کارهایشان را تعادل نمی‌دانند. استاد می‌گوید انسان با فعالیت خودآگاه و فرهنگی می‌تواند به نتایج غلط برسد و از تعادل دور شود، در حالی که ستاره‌ها و سیاره‌ها و درخت به ضرر خود کار نمی‌کنند، و به اعتراض فرشته‌ها اشاره می‌کند: «یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ». در پایان می‌پذیرد که نمی‌تواند تعریف دقیقی از طبیعی و غیرطبیعی یا خودآگاه و ناخودآگاه بدهد، ولی می‌گوید دوقطبی‌ها را همه می‌فهمند و حرف‌هایش دقیق و ریاضی نیست.

→ متنِ کاملِ این جلسه