جلسه با نمونههایی از شبهه آغاز میشود که از یک فرض اولیهٔ غلط میآید. سپس به واژههای انتزاعی قرآن میرسد که به گفتهٔ او واژههای عرفی عربی نیستند، و با تمایز سنس و ریفرنس، فرض مزیت عرب در فهم قرآن و نقد علم وجوه و نظایر را پیش میکشد. در پایان راههای عملی فهم یک واژه را میگوید و با مثالهایی مثل توبه، شجاعت و محسن توضیح میدهد.
فرض اولیه و شبهه
شبههها، به گفتهٔ او، اغلب از اینجا میآیند که کسی نخست فرضی غلط میکند و سپس همهچیز را از همان زاویه میبیند؛ مثلاً اگر پیغمبر را آدمی معمولی فرض کند، آیات را چنان میخواند که گویی انسانی آنها را نوشته است. معمولاً کسی از نابودی قوم نوح ایراد نمیگیرد. دربارهٔ بنیقریظه، که طبق بدترین روایت تعداد بسیار زیادی از آنها کشته شدند، میگوید اصولاً به شبهههای تاریخی علاقه ندارد؛ ولی اگر پیغمبر را در ارتباط با خدا بداند این حکم برایش مشکلی نیست، و اگر او را انسانی عادی فرض کند ممکن است به نظرش خشونتی بیش از حد برسد.
دربارهٔ قوم نوح هم، به گفتهٔ او، مشکلی نیست: خدا میتواند تشخیص دهد که قومی به جایی رسیده که بهتر است از بین برود. منظورش از مثال این است که فرض و زاویهٔ نگاه ممکن است سبب شود چیزی شبهه حساب شود یا نشود.
او این را با جوکی روشن میکند: کسی استکان را برعکس گرفته و دو ایراد میبیند، که سرش بسته است و تهش باز. بعد میگوید ایرادی دربارهٔ توصیف بهشت را فقط شنیده و در کتابی نخوانده است: اینکه اگر حورالعین زنی زیبا باشد گویی بهشت به درد مردها میخورد، چون پیغمبر مرد بوده. پاسخش این است که اگر کسی صادقانه بگردد توصیفهایی هم مییابد که برای زنها جذابتر است؛ مثلاً «ولدان» که بر اهل بهشت میگردند، و او میگوید چنین محیطی برای زن بسیار جذابتر از مرد است. به نظر او «متکئون علی الارائک» هم به دلایلی پنهان برای زنها جذابتر است.
ایراد دیگری را هم نقل میکند: در عربی ضمیر جمعِ مرد و زن مذکر است، پس «متکئون» لابد مردها هستند؛ و اگر چنین باشد، «یا ایها الذین آمنوا» هم همهجا فقط خطاب به مردهاست.
واژههای قرآن؛ سنس و ریفرنس
او میخواهد آنچه را دربارهٔ واژگان قرآن گفته جمعبندی و عملی کند: این واژهها، بهویژه واژههایی که انتزاعیاند، عرفی نیستند و بسیاری از آنها مفاهیمی جدیدند؛ پس معنایشان را چگونه بفهمیم؟ تأکید میکند که این بحث مخصوص قرآن نیست: برای حافظ واژهشناسی منتشر شده و «شب» نیما همان معنای معمولی را ندارد. به گمان او شاید هیچ متنی به اندازهٔ قرآن واژهٔ جدید نیاورده باشد؛ دستکم چند صد واژه، و شاید بیش از هزار، به معنای عرفی خودشان به کار نرفتهاند و بعضی آنقدر از معنای اصلی خود در زبان عربی دور شدهاند که دیگر قابل شناسایی نیستند.
دربارهٔ معنای واژه دو چیز را از هم جدا میکند: سنس، یعنی رابطهٔ واژه با واژههای دیگر، که دیکشنری به آن نزدیک است؛ و ریفرنس یا مصداق، یعنی رابطهٔ واژه با جهان بیرون یا درون. کار ایزوتسو را به سنس نزدیک میداند و حرفهایی را که از آقای جوادی آملی نقل میکند به ریفرنس. جدا کردن این دو منطقی است ولی در فهم از هم جدا نیستند: آدم نخست واژههایی با ریفرنس مشخص یاد میگیرد و بعد مفاهیم انتزاعی را، و پرسش این است که ریفرنس اینها را چگونه پیدا کند.
نابینا نمونهای است که مفهوم را تا حدی از مصداق جدا میکند: ریفرنس رنگها را درک نمیکند، اما یاد میگیرد که آبی با آسمان میآید و با رنگ دریا یکی است و پررنگ و کمرنگ دارد. میتواند در شعر رنگها را خوب به کار ببرد، بیآنکه به ریفرنس برسد.
ایزوتسو، به گفتهٔ او، واژههای هر متن را زیرمجموعهای از واژههای زبان میبیند که گزینش و ساختار پیدا کردهاند، و همین ساختار جهانبینی پشت متن را مشخص میکند؛ این دیدگاه را ساختارگرا میگویند. به نظر ایزوتسو در واژههای کلیدی عرب «الله» در یکی از خانههای کناریِ افرازی مستطیلی است، ولی در ساختار قرآن چیزی دایرهوار است که «الله» در مرکزش قرار دارد و «الله» پرمصرفترین واژهٔ قرآن است.
مزیت غیرعرب و پارتیشنهای واژه
او میخواهد در این باور رایج که فهم قرآن برای عرب راحتتر است شبهه ایجاد کند: عرببودن در شروعکردن و خواندن مزیت است، اما غیرعرببودن میتواند در مرحلههایی بالاتر از فهم مزیت باشد. واژهها را مثل یک پارتیشن میبیند که جهان بیشکل را دستهبندی میکنند؛ واژهای مثل کفر یا هدایت پارتیشنی تازه است و کسی که عربی را خوب میداند در برابر شکستهشدن پارتیشن قبلی خودش مقاومت میکند، در حالی که او ممکن است این مقاومت را اصلاً نداشته باشد.
به گفتهٔ او این مشکل از نظر تاریخی هم پیش آمده است: علم وجوه و نظایر. در الاتقان، که فکر میکند مال قرن هشتم است، آمده که هدایت در قرآن ۱۶ معنا دارد و مثلاً در «به هدایتشان اقتدا کن» یعنی سنت. او معتقد است واژهها در قرآن همیشه به یک معنا میآیند و اساس این علم، اگر بشود علمش نامید، اشتباه است؛ گویی در میان علمای این علم رقابت بود که رکورد همدیگر را بزنند، و گویی در برابر پذیرفتن مفهوم کلی هدایت بهعنوان مفهومی جدید مقاومت میکنند.
ترجمه را بدتر میداند، چون همهٔ مفاهیم را روی زبان مادری پروجکت میکند. به نظر او همهٔ کسانی که مسلماناند و عربی را برای خواندن قرآن یاد میگیرند پیشفرض کمتری دارند و پارتیشنهای مستقرشده ندارند و خیلی چیزها را بهتر میفهمند؛ مثلاً ایزوتسو ژاپنی است. میپذیرد که بعضی واژهها تا حدودی جا افتادهاند، ولی اعراب امروز «اسلام» را به معنای کسانی که این دین خاص را قبول دارند به کار میبرند و واژههای سخت در زبان توده جا نمیافتند.
تأکید میکند که این حرفها با فرض کتاب خدا بودن قرآن است و به اثباتش کاری ندارد؛ با این فرض، عرب در فهم قرآن لزوماً بر غیرعرب برتری ندارد. تجربهٔ خودش را میآورد: عربی را از درون قرآن یاد گرفته و فکر میکند نسبت به کسی که زبان مادریاش عربی است مزیتی دارد، چون پیشفرض ندارد. نمیداند ۱۶ معنا را چگونه از هدایت درآوردهاند؛ به نظرش هدایت با همهٔ مشتقاتش همیشه یک معنا میدهد، و این ربطی ندارد که کتاب، کتاب خدا باشد یا نه.
زبان، سنت و جا نیفتادن واژهها
او میگوید فرض کنید خدا بخواهد مفاهیمی را که در فرهنگ بشری نیست به مردم یاد بدهد؛ باید به سراغ زبانی بیاید و با استعمال واژهها واژگان جدید را جا بیندازد، و هر شاعری، مثل هایدگر، هم همین مشکل را دارد. حرفش این است که خدا تصمیم گرفته کتابش را به یکی از زبانهای موجود بشر نازل کند، و دربارهٔ حالتی سخن میگوید که خدا چنین بخواهد. یکی از حاضران میگوید شاید خدا چنین نکرده باشد؛ او میپذیرد که ممکن است، ولی میگوید اینجا قرآن را با فرض کتاب خدا بودن میفهمند و اگر به تناقض رسیدند معلوم میشود کتاب خدا نیست.
برای نشاندادن اینکه زبان حامل اقتدار سنت است، که به گمان او بیشتر به فوکو نسبت داده میشود، ماجرایی شخصی میگوید: رابطهاش با برادر کوچکترِ یکی از دوستانش دوستی معمولی نبود و اسم نداشت، و به شوخی اسمش را «همیار» گذاشتند. برای چنین رابطهای در سنت و زبان خودشان واژهای مثل «منتور» انگلیسی نیست و اسم نداشتن ابهام و علامت سؤال میآورد؛ در مقابل «فرهنگسرا» چون واژه شده، مکانی با فعالیتهای پراکنده را طبیعی نشان میدهد. نتیجه میگیرد که سنت در زبان منعکس است و برای هر کار تازهای که واژه ندارد باید با سنت مبارزه کرد.
از اینجا به سؤال میرسد که چرا واژگان قرآن در زبان عرب جا نیفتاد: نمیتواند جا بیفتد، چون واژههایی مثل «سدرةالمنتهی» را نمیشود وارد واژگان عمومی کرد مگر اینکه مردم بد بفهمند. فکر میکند همهٔ اقوام راحت میفهمند که وجوه و نظایر علم نیست ولی اعراب هنوز نمیفهمند؛ فارسیزبان راحتتر میفهمد، هرچند خود این علم هم جزو سنت است و منتقل میشود و در طول تاریخ مخالفانی داشته که از رکوردزنی ناراحت بودند. پیشفرض خواندن متن این است که واژه یک معنا دارد مگر خلافش ثابت شود، ولی در وجوه و نظایر تقریباً برعکس شده است.
وجوه و نظایر را بیفایده نمیداند و آن را مثل ترجمه میشمارد، اما میگوید انحرافی در آن هست: به جای اینکه از معناهای پراکنده هستهٔ مشترک را بیرون بکشد، واژه را روی پارتیشنهای پیشین میاندازد. میگوید اصولاً اینطور نیست که یک واژه همیشه یک معنا داشته باشد و «عین» را مثال میزند که هم چشم است هم چشمه و اشکالی ندارد؛ ولی در مفاهیمی که ابداع شدهاند فرق میکند.
واژهتصویر و تصویرهای قرآن
او میگوید میشود اسم واژههایی را که تصویری پشتش هست و جزو محسوساتاند «واژهتصویر» گذاشت. بچهها از همین محسوسات شروع میکنند و کمکم ذهنشان قابلیت انتزاع پیدا میکند. به نظر او طبیعی است که واژهتصویرهای قرآن همانهایی باشند که در عربی بودند، چون برای تغییر واژهها باید پایهای ثابت باشد؛ هرچه واژهها درونیتر شوند کمتر باید انتظار داشت پیشتر وجود داشته باشند، و مفاهیم اخلاقی و دینی قرآن چون به جهانبینی ربط دارند نمیتوانستند وجود داشته باشند.
در سورههای مکی نمیشود از همان آیهٔ اول واژهٔ پیچیدهای مثل اسلام را آورد. آیات مکی پر از توصیف بهشت و جهنم و تصویرسازی است. کتاب سید قطب، تصویر فنی در قرآن، را بسیار خوب میداند: به گفتهٔ او قرآن خیلی جاها تصویرسازی میکند و داستانهایش شرح صحنه و دیالوگ است و در آنها چیزی درونی از کسی نیامده است. یکی از حاضران آیهای را میآورد که در آن ترس ظاهر میشود؛ او میگوید در فیلمنامه هم همینطور نوشته میشود و این را شاهد حرفش میداند.
تصویر به نظر او زبان مشترک آدمهاست و با ناخودآگاه ربط دارد؛ چاپلین سینمای صامت را بینالمللی میدانست. توضیح میدهد که دربارهٔ جهان فطرت مشکلی در واژهتصویرها نیست، مثلاً حتی کسی که شتر ندیده، چون میشود تصویرش را فرستاد. واژهتصویرها جزو کلمات کلیدی نیستند؛ آنچه باید با جهان فطرت هماهنگ باشد چیزهای درونیتر و انتزاعی است که فرهنگ را میسازند.
ریفرنس درونی و احتیاط در فهم
ریفرنس واژههای انتزاعی را باید در درون خود یافت: به گفتهٔ او کسی که ایمان آورده میتواند ادعا کند ریفرنس ایمان را میداند، و کسی که هدایت نشده چیزهایی میفهمد، مثل یاد گرفتن مفهوم رنگها. بحثی که با آقای اسدپور دربارهٔ واژهٔ «تحول» در رمان تحول داشتند همین را نشان میدهد. خواننده حس میکند کفر و ایمان و توبه را میفهمد، ولی اگر بپرسند فرق واژههای گناه چیست ممکن است نتواند بگوید.
نظر آقای آملی دربارهٔ زبان جهان فطرت این است که کسی که مطابق فطرتش زندگی کرده، مثل عارفی که راه را طی کرده، ریفرنسها پیشش حاضرند. او نتیجه میگیرد کسی که جهان درونیاش جهان قرآن نیست نباید انتظار داشته باشد ریفرنس را بفهمد، و نهتنها هدایت نمیشود بلکه گمراه میشود، مگر اینکه آدمی بسیار دقیق باشد؛ مثلاً اگر اسلام و کفر را به معنای سنتی بگیرد ممکن است به این نتیجه برسد که هر کس به پیغمبر اعتقاد ندارد باید کشته شود.
با این حال راه بسته نیست: مثل نابینا که چون میداند نمیبیند میتواند مفهوم رنگها را بفهمد، در سطح مفهوم میشود چیزهایی فهمید. احتیاط یعنی بهراحتی گول نخوردن، و نه اینکه بلافاصله واژهای از زبان خودمان را جای کلمهٔ تقوا بگذاریم. او فرض میکند ایزوتسو اصلاً هیچچیز از ریفرنسهای قرآن درک نکند، اما آیهها را ردیف میکند، متضادهایش و مترادفهایش را نگاه میکند و مفهوم اسلام را کموبیش با هالهای از ابهام میفهمد.
به همه توصیه میکند فکر نکنند واژههای درونی و انتزاعی قرآن، مثل اسلام، را میفهمند؛ کمی احتیاط کنند و همهٔ جاها را ببینند، همانطور که در شعر شب همیشه شب نیست. فهم یک واژه در قرآن را عیناً مثل داشتن تئوریای علمی میداند که آن را با فکتها میسنجید: همهٔ آیههای یک واژه را سورت میکند و اگر با یکی نخواند مفهوم را تغییر میدهد. در برابر، وجوه و نظایر به دنبال فهم خود واژه نیست؛ او پیشفرض را این میداند که واژه طیفی پیوسته از معنا میدهد و میان آنها چیزی مشترک است.
راههای فهم یک واژه
برای فهم معنای واژه سه راه میشمارد: دیدن اینکه در عربی زمان نزول چه معنایی داشته، ریشهیابی، و از همه مهمتر نحوهٔ استعمالش در خود قرآن، بهویژه برای مفاهیم انتزاعی. کفر را نه از ریشه و نه از استعمال عرب میشود فهمید، و ارجاع به زبان عرفی حتی ممکن است گمراهکننده باشد. برای واژههایی که کلیدیاند و زیاد استعمال میشوند باید آنچه را درون خود میفهمیم مثل تئوری به واژه نسبت داد، کمی سیستماتیکتر، و دید با همهٔ جاهایی که واژه استعمال شده میخواند یا نه، و بعد ریشه و استعمال عرب را بررسی کرد.
مثال میزند: ایزوتسو تحلیل کرده که جهل در قرآن در برابر حلم است نه علم، و بیشتر یعنی ناشکیبایی. اگر حتی یک آیه با این معنا نخواند، تئوری مشکل دارد؛ و اگر بخواند باید پاسخ داد که چرا این واژه انتخاب شده و واژهای بهتر در عربی نبوده. به گفتهٔ او کار کسانی که روی واژهشناسی قرآن کار میکنند این است که معنایی حدس بزنند و، برخلاف وجوه و نظایر، دنبال چیز مشترک بگردند.
مثال فرضی هایدگر: اگر کسی از خواندن متن او نتیجه بگیرد که دازاین به یک سیاره اشاره دارد و همهجا هم بخورد، باز باید بگوید چرا اسمش را دازاین گذاشته. به گفتهٔ او همهجا خوردن کافی نیست، بهویژه برای واژهای که کم استعمال شده و ممکن است چهار تئوری همهجا را توجیه کنند؛ تئوری بهتر آن است که بیشتر توجیه کند چرا این واژه برای این مفهوم انتخاب شده. اگر واژهای دقیقاً به آن معنا در عربی بوده و واژهای عجیب به کار رفته باشد، تئوری ضعیف میشود.
او به مخاطب میگوید توبه را باید با همهٔ جاهای قرآن، از جمله اینکه خدا هم توبه میکند، توجیه کند؛ توبه از نظر ریشه و استعمال زمان نزول بازگشتن است، و نزدیکترین چیز به ریفرنسش بازگشتن است، نه قولدادن و نه پشیمانشدن. در پاسخ به یکی از حاضران میگوید همهٔ واژهها اینطور نیستند: واژههایی مثل رفتن و آمدن و خوردن به معنای عرفی خودشان استعمال میشوند؛ هرچه مفهوم انتزاعیتر و درونیتر باشد باید بیشتر شک کرد، بهویژه اگر زیاد استعمال شده و کلیدی باشد؛ دربارهٔ واژهای که فقط یک بار آمده طبیعی است که نخست دنبال معنایش در عربی زمان نزول برویم.
شجاعت، خشیت و محسن
او میگوید واژهای که در قرآن حذف شده چیزی از سنت را حذف میکند: شرافت و شجاعت در قرآن نیست و مروت هم، که به ادعای ایزوتسو مهمترین واژهٔ اخلاقی اعراب بود، نیامده است. دربارهٔ شجاعت میگوید چون در جهانبینی قرآن همهچیز در برابر آخرت و خدا تعریف میشود، ترس از خدا مهمتر است. در قرآن از ترسیدن از مردم نهی شده و برای مقابل مثبتش واژهای وضع نشده؛ شاید ترس در برابر خدا خوب و در برابر مردم بد باشد. شجاعت، یعنی نباید از مردم ترسید، فضیلتی است ولی جزو فضایل اصلی قرآن نیست، و واژههای اصلی قرآن، مثل خشیت و خوف و خشوع و خضوع، مقابل شجاعتاند.
به نظر او برای آدمی که قرآن میخواند و میکوشد کموبیش مطابق فطرتش زندگی کند، ممکن است یکدفعه حالی دست دهد و ریفرنسهای جدیدی برایش پیدا شود که شبکهٔ مفاهیمش روی آنها پروجکت میشود؛ مثل اینکه به یک نابینا اسم رنگها را یاد بدهی و او ناگهان ببیند. یاد دادن مفاهیم درست راهنمایی است که کجا را بنگری. میگوید اینطور نیست که اصلاً هیچ ریفرنسی را نفهمیم، ولی ریفرنس را کامل هم پیدا نکردهایم.
دربارهٔ تحول میگوید پس از آنکه سارتر آن کتاب را نوشت، آدمها دستکم میفهمند چیزی هست که نمیفهمند و بعد حدوداً میفهمند؛ حتی ممکن است هدف سارتر همین بوده باشد. به گفتهٔ او ایزوتسو نخستین شیوهٔ فهم یک واژهٔ قرآنی را این میداند که قرآن جاهایی مثل دیکشنری تعریف میکند، مثلاً «بر» این است که این و آن کار را بکنید؛ اما معنایش این نیست که معنای «بر» واقعاً همین کارهاست.
مثال محسن را دوست دارد: معمولاً نیکوکار ترجمه میشود، ولی از نظر لغوی یعنی کسی که کار زیبا انجام میدهد، و قرآن وقتی محسنین میگوید همان چیزهای اساسی دینی را میآورد. او میگوید این معنا کردن محسن نیست بلکه پارتیشن را مشخص میکند: از نظر جهانبینی قرآن زیباترین کار نمازخواندن است. او میپرسد چرا واژه از «حسن» گرفته شده و از ریشهٔ «بر» نیست و میگوید تأکید روی زیبابودن اعمال است. کسی که این اعمال زیبا را انجام دهد خدا در همین دنیا به او حکم و علم میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه