جلسه با پرسشهایی دربارهٔ سبع السماوات آغاز میشود: چرا هفت آسمان و نه هفت سیاره، فرق سماء و سماوات، و آیهٔ رتق و فتق. سپس او معنای سه واژهٔ معنوی را بررسی میکند: تسبیح بهعنوان شناوری، صلاة بهعنوان توجه، و ایمان بهعنوان پناه آوردن.
سبع السماوات و ساختار لایهلایه
در پاسخ به پرسش از اینکه چرا هفت سیاره یا هفت کره گفته نمیشود و هفت آسمان گفته میشود، او میگوید مردم قدیم دربارهٔ آسمان چیزی میدانستند که ما نمیدانیم: اجرام آسمانی را به ترتیب میشناختند، ماه که از همه به ما نزدیکتر است، بعد زهره، عطارد، خورشید، مریخ، مشتری و زحل. جالب برایشان این بود که این اجرام فاصلههای مشخصی دارند و ساختاری لایهلایه بالای سر ماست که با هم تداخل نمیکنند؛ سبع السماوات اشاره به این لایهها و فاصلههاست.
نکتهٔ اصلی به گفتهٔ او لایهلایه بودن آسمان است، نه اشاره به کرهها یا اجرام؛ به نظرش «گشودگی» در آیهٔ «فَفَتَقْنَاهُمَا» هم اشارهای است به فاصلهای که حفظ میشود. در آیهٔ نوح هم نکتهٔ جالب طبقه طبقه بودن آسمانهاست، نه فقط اینکه اجرامی حرکت میکنند. او میگوید در آیههایی دیگر هم سماوات بیشتر اشاره به ساختار است تا خود جرمها، و آیهای که از «سبع طرائق» میگوید به راههایی اشاره دارد که کرات در آن میروند، ولی باز مسئله لایهلایه بودن است.
یکی از حاضران میپرسد حس مردم آن زمان را از شعر عرب میفهمیم؟ او میگوید مردم همهٔ دنیا آسمان را میدیدند، یونانیها پیش از پیغمبر تئوری داشتند و بطلیموس به خاطر حساب کردن این مدارها معروف است؛ در ادبیات دنیا هم به زهره و بهرام اشاره شده. از شعر عرب چیز خاصی نمیداند، ولی فکر میکند جزو اطلاعات عمومی مردم دنیا بود.
سماء و سبع سماوات
پرسیده بودند «سماء» مفرد «سماوات» است یا نه. او میگوید جلسهٔ قبل گفته بود نیست: در عربی «سماء» یعنی هر چیزی که بالای سر ماست و سبع السماوات در سماء هستند؛ سماء شامل هر چیزی است که میبینید، از جمله سبع السماوات.
آیهٔ سورهٔ بقره، که میگوید سپس به آسمان پرداخت و «فسواهن» هفت آسمان، را او آیهٔ جالبی میداند و میگوید با تئوری بطلمیوسی، که آسمان همین هفت آسمان است، تناقض دارد: ضمیر «هن» به سماء برنمیگردد و از آیه بیشتر برمیآید که یک بخش از سماء هفت آسمان است. به نظرش در آیه این حس هست که هر چیزی که در آسمان هست فقط سبع السماوات نیست.
او اشکالی را مطرح میکند که کسی این اشکال را نپرسید: آیا آسمانهای هفتگانه یک جوری تئوری زمین مرکزی است؟ ایزوتسو در «خدا و انسان» طوری برخورد میکند که انگار قرآن کتابی دربارهٔ همهٔ جهان است، که به نظر او اشتباه است؛ قرآن جهانی را توصیف میکند که انسان میتواند بشناسد و ببیند؛ کتابی است که برای انسان آمده و به معنایی انسان مرکزی بودن در آن هست. پس قرآن خورشید مرکزی نیست، انگار زمین مرکزی است، چون از دید ما توصیف میکند؛ منظومهٔ شمسی را مردم طور دیگری میدیدند و هفت چیز بیشتر نمیدیدند.
به نظر او انسان با این کرات آسمانی رابطهٔ خاصی پیدا میکند، مثلاً ماه نماد معنیداری در رؤیاهاست؛ عرفا هم به شکلی میان سبع السماوات و درون خودشان رابطه برقرار میکردند و انسان را «عالم صغیر» میگفتند. او میخواهد دفاع کند از اینکه هفت آسمان است نه نُه تا؛ ملاک دیده شدن و مواجههٔ وجودی است. با سیارهای مثل پلوتو، که به زحمت از پشت تلسکوپ دیده میشود، ارتباط خاصی نداریم.
دیدنی بودن آسمانها و آیهٔ رتق و فتق
یکی از حاضران میگوید در آسمان کشور ما بعضی سیارهها دیده نمیشوند؛ او میگوید مثل کسی که کور است و میگوید آسمان وجود ندارد، و به این پرسش که پس در رؤیا هم نماد نمیشود میگوید واقعاً برای بعضی نمیشود. حسی که نگاه کردن به ماه ایجاد میکند را نسبت به پلوتون پیدا نمیکنیم؛ او شعری از شیمبورسکا را یادآوری میکند دربارهٔ ستارهای کشفشده، که حرفش این است که چه فایده دارد چیزی که آدم نمیبیند و به زندگیاش ربطی ندارد. ستارههایی که نمیبینیم کمتر به ما مربوطاند.
به استدلال او اشکال گرفته بودند: او گفته بود چون نوح به قومش میگوید خدا چگونه هفت آسمان را طبقه طبقه خلق کرد، سبع السماوات چیز دیدنی است نه لایههای جو یا آسمانهای نادیده؛ اشکال این بود که «آیا نمیبینند» لزوماً دیدنی بودن نیست، چنانکه آیهٔ رتق و فتق را کسی ندیده است. او میگوید تئوریای که ما در یک آسمانیم و شش آسمان دیگر و عرش عظیمی هست که هیچ از آنها درک نداریم، تئوری خیلی عجیبی است.
او میگوید احساسش دربارهٔ آیهٔ رتق و فتق این نیست که حالت بدو خلقت را دیدهاند؛ میپرسد آنچه هست را میبینید یا نه. «آیا نمیبینند» لزوماً به معنای دیدنی بودن نیست: در آیههایی دربارهٔ آغاز خلق و بسط رزق خدا به پیغمبر میگوید کفار چیز واضحی را نمیبینند. ولی وقتی نوح به عنوان استدلال به قومش چنین میگوید فرق میکند؛ او فرق میگذارد میان آیههایی که با «قل» شروع میشوند، که قابل طرح برای همه است، و آیههایی که ندارند و گویی زمزمهای میان خدا و پیغمبر است. اگر کسی راضی نیست که سبع السماوات به منظومهٔ شمسی ربط دارد، باید تعبیر دیگری بیاورد که با همهٔ آیهها مطابقت داشته باشد.
تسبیح و شناوری
او میگوید بحثهای سبع السماوات در فهمیدن قرآن خیلی مؤثر نیستند و دربارهٔ تسبیح و صلات، که واژههای معنویترند، میگوید. از فیلم «کودکی ایوان» مثال میزند که در آن ابهامی عمدی هست و چند معنی در یک متن میآید، چنانکه شعرا زیاد میکنند و جنبهٔ هنری دارد.
به گفتهٔ او تسبیح در اصل به معنی شناور بودن است و در قرآن هم همینطور به کار میرود: هر چیزی در مداری شناور است، و دربارهٔ «السابحات سبحا» هم همه ترجمه میکنند «چیزهایی که شناورند». یکی از حاضران میپرسد تسبیح را از کجا آوردهاید؛ او میگوید وقتی پیغمبر میگوید «فسبحان الله حین تمسون» معنایش این نیست که برو شنا کن. همه از تسبیح تقدیس و تنزیه میفهمند، و آقای طالقانی روی این بحث میکرد که چرا برای این فعل واژهٔ شناوری به کار رفته؛ باید توجیهی داشت.
او میگوید «یسبحون» از باب تفعیل نیست و ظاهراً معنای شناوری میدهد. میخواهیم بفهمیم تسبیح یعنی چه و چرا این لفظ، که در اصل از «سبح» به معنای شناوری است، برایش به کار میرود؛ اگر منظور تقدیس یا تنزیه بود، همین واژهها در عربی وجود داشت.
به نظر او معنای تسبیح طیفی بین دو واژه است، نه دو معنای جدا؛ در آیهٔ غافر او معنای شناوری را ترجیح میدهد. اجرام آسمانی کلام ندارند و کاری را که بلدند انجام میدهند، نور میدهند و در مدار خود حرکت میکنند، و این به نیت ستایش است؛ تسبیح سیارهها و ستارهها همین سباحتشان است. ما با کلام ذکر میگوییم، و به گزارش عرفا کسی که ذکر میگوید حس شناوری هم به او دست میدهد؛ پس بهتر است واژه را یک معنی کنیم تا ارتباط میان عبادت ما و حرکت ستارهها کشف شود.
صلاة و توجه
او میگوید معنی لغوی صلاة توجه کردن است و اقامهٔ صلاة یعنی برپا داشتن توجه؛ شما باید به خدا توجه کنید و این را نگه دارید. روایتی نقل میکند، که میگوید مهم نیست چقدر اعتبار داشته باشد، دربارهٔ اینکه پیغمبر نماز را چگونه کشف کرد: در استغراق جلوهای از صفات خدا بیاختیار او را به رکوع برد و جلوهٔ ذات او را به سجده انداخت. به نظر میآید اقامهٔ صلاة در قرآن همین باشد؛ و کسی که نماز میخواند و هیچ توجهی به خدا نمیکند، چیزی از اقامهٔ صلاة در عملش نیست. این عمل طیفی دارد و برای کسی که خاشع نباشد سخت است.
او میگوید صلاة حقیقتی است که حتی بین موجودات مشترک است و به اسلام ربط ندارد: ابراهیم دعا کرد «من را برپادارندهی نماز قرار بده». آیهای هم در وصف متقین میگوید که همیشه متوجه خدا هستند، یعنی فقط در لحظهٔ نماز توجه ندارند. عدهای میگویند اقامهٔ صلاة در قرآن همین نماز خودمان است و اگر نباشد پس نماز واجب نیست؛ او میگوید فقط اشکال را گفته و جواب نمیدهد، ولی نماز حقیقتی دارد و فرمی که بنا به سنت پیغمبر به ما رسیده یک صورت آن است.
به گفتهٔ او صورت نماز پیغمبر صورت کامل همان حقیقت است و باید سعی کرد به آن نزدیک شد؛ ولی کسی ممانعت نکرده که نماز خصوصی هم داشته باشیم. اگر میخواهید فارسی نماز بخوانید، روزی سی ثانیه هم که شده به خدا توجه کنید و هر چه دلتان میخواهد بگویید، نه اینکه مثل شبان بگویید «بیام موهاتو شونه کنم». نماز یومیه قرار است در جماعت و مسجد خوانده شود، مثل ستارههایی که دستهجمعی عبادت میکنند.
او میگوید «مصلین» در قرآن کسانیاند که فرم را اجرا میکنند و «مقیمین الصلاة» کسانی که واقعاً نماز میخوانند؛ اقامهٔ صلاة هر وقت در قرآن میآید به معنای توجه کردن است، ولی فرمی هم داشته که همهٔ بدن درگیرش است. ابنسینا میگوید «اقامهی صلاة، تشبّـه به اجرام فلکی است»؛ او این را جملهٔ زیبایی میداند که به نظرش ربطی به طبیعیات قدیم ندارد و معنی تسبیح را خوب فهمیده: انسان حسی شبیه سیارهای در مدارش پیدا میکند.
ایمان و پناه آوردن
او برای ایمان آیهای با معنای ناسوتی میآورد: یعقوب به برادران یوسف میگوید آیا به شما امنیت دارم که او را بدهم. واژهٔ «آمن» احساس امنیت است و در معنی ایمان امنیت هست. وضعیتی افراطی تصور میکند: کسی ناگهان موجود عظیمی را در آسمان میبیند؛ حس عدم امنیت میکند و باید کاری کند که ایمن شود. به نظر او سطح آخر ایمان پناه آوردن است؛ مؤمن صرفاً کسی نیست که اعتقاد دارد، بلکه خود را در پناه خدا قرار داده است.
به گفتهٔ او حتی مشرک در پناه بتها احساس امنیت میکند؛ باور کردن سطح پایینتری است. به نظرش مفهوم ایمان در سورهٔ ذاریات هست، در آیهای که میگوید «ففروا الی الله»؛ هیچ جای دیگر این فرار کردن به سمت خدا تکرار نمیشود، ولی توصیف خوبی از ایمان آوردن است.
حاضری میپرسد درک نکردن خدا هم احساس عدم امنیت نمیدهد؟ او میگوید نمیداند و همه ممکن است احساس عدم امنیت کنند؛ حرفش این است که حس موجود عظیمی که در مقابلش بیدفاع است و حس آخرت عدم امنیت ایجاد میکند و ایمان پناه گرفتن به خداست. ایمان فقط اعتقاد نیست؛ اعتقاد همراه پناه جستن است و حرف خدا را گوش کردن هم در مفهوم آن هست.
ایمان فعالانه است و طیف دارد: در خطاب به کسانی که ایمان آوردهاند که ایمان بیاورید یعنی از مرتبهای از ایمان به مرتبهای دیگر بروید. به نظر او هرچه شناخت بیشتر شود حس پناه گرفتن بیشتر میشود؛ ممکن است کسی یقین کند خدا هست ولی ایمان نیاورد، مثل فرعون که یقین کرد موسی پیغمبر خداست ولی با منافعش سازگار نبود. به بتها هم میشود ایمان آورد. او میگوید فهمیدن ریشهٔ واژه خیلی مهم است و حس اصلی ایمان پناه آوردن و امنیت پیدا کردن است، نه باور کردن.
→ متنِ کاملِ این جلسه