او از جلسهٔ قبل دربارهٔ گرامر ادامه میدهد و میگوید گرامرهای زبانها اشتراک زیادی دارند، ولی انتظار دارد قرآن بعضی قواعد گرامر عربی را بشکند. مثالهایی از فعل و فاعل و از زمان فعل در قرآن میآورد، بعد از ادبیات و هنجارگریزی میگوید و در پایان دربارهٔ شبههای که غلط در قرآن را مطرح میکند صحبت میکند.
گرامر مشترک زبانها
او میگوید منظورش از گرامر بیشتر نحو است، یعنی قواعدی که واژهها را کنار هم ردیف میکنند. تا چهل پنجاه سال اخیر این احساس بود که گرامر زبانها اساساً با هم فرق دارد و حتی ادعا میشد جهانبینی آدمها بر حسب گرامر فرق میکند؛ ولی شواهد کمکم به سمتی رفت که به نظر میآید گرامر همهٔ زبانها تقریباً مشترک است. اصلی که تقریباً همه قبول دارند این است که هر چیزی را بتوان به یک زبان بیان کرد در زبان دیگر هم قابل بیان است، و به آن اصل بیانپذیری میگویند.
به گفتهٔ او گرامرهایی که نوشته میشود معطوف به اختلافهاست و بخش خیلی بزرگ مشترک را کسی مطالعه نمیکرد؛ گرامر واقعی انگلیسی هزاران صفحه لازم دارد. چامسکی هم برای گرامر واحد استدلال دارد. او با اشاره به ویتکنشتاین میگوید اگر فرض کنیم زبان یکی از مهمترین کارهایش تصویر کردن واقعیتهاست، چون انسانها معیشت و موقعیتهای مشترک دارند طبیعی است واژگان و گرامر زبانها شبیه باشند؛ زبانی پیدا نمیکنید که واژهٔ مادر نداشته باشد.
انتظار انحراف در گرامر قرآن
او میگوید جلسهٔ قبل تأکید کرد که واژگان قرآن واژگان خاصی است: هرچه از واژههای ملموس دور شویم و به مفاهیم انتزاعی برسیم، به واژههایی میرسیم که دور از واژگان عربی آن زماناند. با اینکه بخش عمدهٔ گرامر مشترک است، اختلافهایی هم هست، مثل مذکر و مؤنث کردن اشیا در عربی و اینکه فعل و فاعل گاهی از نظر جمع و مفرد مطابقت نمیکنند. چون بخشی از گرامر غیرمشترک و احتمالاً معنیدار است، شخصاً انتظار دارد قرآن، کتابی که قرار نیست از قراردادهای یک فرهنگ خاص تبعیت کند، بعضی از این قوانین را بشکند.
او میگوید جلسهٔ پیش به دو حدیث اشاره کرد که از عایشه و عثمان نقل شده و نشان میداد حس میکردند بعضی جاهای قرآن از گرامر عربی پیروی نمیکند، پس مسئله تازه نیست. به کتاب اعراب القرآن ابن نحاس اشاره میکند که فقط وصفش را شنیده و ندیده است: دربارهٔ مشکلات گرامری قرآن، نه با دید منفی، در پنج جلد. میگوید مقدار این موارد حتی بیشتر از آن چیزی است که در آن کتاب هست و میخواهد کمکم این حس را ایجاد کند که مسئله به چند مثال محدود نمیشود.
نمونههایی از شکسته شدن قاعده
او میگوید در «إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ» صفت قریب مذکر آمده با اینکه رحمت مؤنث است، ولی در آیهٔ کلمة الله هی العلیا مؤنث رعایت شده؛ پس قاعدهای نقض نمیشود و قاعدهٔ جدیدی جایش نمینشیند. به نظرش طبیعی است که دربارهٔ صفات الهی مذکر و مؤنث رعایت نشود. دربارهٔ آیهٔ «وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ» میگوید عمدی بودنش واضح است: همهجا با ون جمع بسته شده و حتی کسی که قاعده بلد نباشد مقیمون را انتظار دارد.
دربارهٔ «وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا» میگوید طبق قاعده اقتتلا میآمد؛ فعل جمع نشان میدهد آدمها دارند میجنگند، و بینهما میگوید باید سراغ آن دو طرف رفت و اختلافی را که جنگ از آن شروع شده بررسی کرد، در حالی که بینهم یعنی آدمها را از هم جدا کنید. اگر قاعده رعایت شود، انگار معنایی از دست میرود. دربارهٔ آیهٔ سورهٔ شعرا که میگوید فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ میگوید به نظرش معنایش واضح است: رسول مفرد آمده، مثل اینکه خدا یک نفر را فرستاده، چون دو نفرند ولی یک کار میکنند.
او به آیهٔ «فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَىٰ بَطْنِهِ» اشاره میکند که دربارهٔ جنبندگان از آن کسی که استفاده شده و میگوید قاعدهٔ جدا کردن انسان از غیر انسان تقریباً جهانی است و فکر میکند این نقض معنیدار است: قرآن با همهٔ جهان مثل موجودات ذی شعور برخورد میکند. میگوید نمیخواهد چیزی ادعا کند.
او مثالی میآورد که در آن معنایی نمیبیند: صابئون به جای صابئین در یکی از سه آیهٔ شبیه هم. نمیخواهد ادعا کند و شاید کسی برداشت جالبی کند، ولی به نظر میآید قاعده همینطوری شکسته شده. دربارهٔ قریب برای رحمت هم زحمت نمیکشد که دنبال معنای خاص بگردد؛ شاید فقط انگار در قرآن به قواعد خیلی حرمت گذاشته نمیشود. با این حال احساسش این است که وقتی قاعدهای نقض میشود باید دنبال معنا گشت، بدون اینکه آن را حکم کلی بداند.
فعل جمع یا مفرد
او میگوید در عربی وقتی فعل قبل از فاعل بیاید با آن مطابقت جمع و مفرد ندارد (قال المعلمون) و در فارسی همیشه مطابقت میدهیم. استدلال میکند که گاهی خوب است برای جمعی که کاری میکنند فعل مفرد بیاید: وقتی مردم جلوی شهرداری جمع میشوند به احتمال خیلی زیاد یکی از طرف جمع حرف میزند، و جمع خیلی اوقات مثل یک فرد کار میکند. ولی سادهسازی گرامر باعث میشود یکی از دو قاعده غلبه کند.
به گفتهٔ او زبان به سمت ساده شدن میرود، چنانکه انگلیسی از پانصد سال پیش ساده شده، و نمیداند عربی هزار و پانصد سال پیش چگونه بوده. قاعدهای که همیشه رعایت شود کمکم معنایش را از دست میدهد، مثل مؤنث و مذکر بودن کتاب برای فرانسویزبان؛ و او میگوید گاهی در قرآن وقتی قاعدهای نقض میشود معنای قاعده انگار دوباره زنده میشود.
نمونهاش «وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا» است با فعل جمع پیش از فاعل، در حالی که جاهای دیگر قال الکافرون و قال الذین کفروا مفرد است. احساسش این است که فعل مفرد یعنی انگار یکی میگوید و بقیه دنبالش هستند، و در اسروا النجوی خود جمع نجوا میکند. میگوید فهمیدن معنای قواعد گرامری قرآن سختتر از واژه است، چون برای واژه ایندکس داریم.
او میگوید اصطلاح «حالت خودکاری زبان» را از خودش درنمیآورد: گرامر به سمت ساده شدن میرود چون میخواهیم به خودکاری برسیم. جایی که قاعده شکسته شود از حالت خودکار خارج میشود و حتی جایی که رعایت شده هم این پرسش را پیش میآورد که چرا.
زمان فعل در قرآن
او میگوید کسی که کمی گرامر عربی بلد باشد خیلی زیاد میبیند که زمان در قرآن خلاف قاعده به کار میرود. آیهای در سورهٔ مؤمن را میآورد که افعالش یک در میان ماضی و مضارع است (لیأخذوه که خواستند ولی نگرفتند، و در آخر فأخذتهم)، هرچند میگوید شاید این مثال ربط مستقیمی به بحث بعدی نداشته باشد. شخصاً انتظار ندارد خدا این قواعد را برای ما رعایت کند و شاید چون موجودی فرازمانی است زمان را طور دیگری به کار ببرد. در توصیف قیامت افعال گذشته میآید، مثل «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ»؛ حاضری میگوید آیندهای که حتماً اتفاق میافتد را گذشته میگویند، و او تأیید میکند که خیلی جاها استعمال ماضی به زمان ربطی ندارد و تأکید بر قطعیت وقوع است.
او آغاز سورهٔ قصص را مثال میزند: گزارش گذشته و ناگهان «وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ» با مضارع. بعضی آن را قاعدهٔ کلی میخوانند، ولی او آن را مثل فلشبک میداند که شنونده را درون ماجرا میبرد و میگوید دربارهٔ همین وضع خاص است؛ هرچند خودش میگوید شاید مثال خوبی نباشد چون اختلافنظر دارد. دربارهٔ آیهٔ بقره که البر را تعریف میکند میگوید ماضی آمده با اینکه انتظار حال یا مضارع است و تأکید میکند نمیخواهد دربارهٔ ماضی و مضارع تئوری بدهد.
حاضری میگوید نظریهٔ غالب زبانشناسانی که جزء مستشرق بودند این است که فعل عربی زمان ندارد. او میگوید اگر زمان را خطی بگیریم در قرآن خطی نیست، ولی به نظر او عربی گذشتهٔ خودش را دارد: اگر در متون عربی آمار بگیرید، بالای نود درصد موارد ماضی به واقعهای در گذشته اشاره میکند. به نظر او گزارش قیامت با فعل گذشته خواننده را جایی میگذارد که انگار آن اتفاق افتاده است، و این با حرفی که از بلاشر نتیجه میشود فرق دارد.
او میگوید حال در قرآن نقطهٔ ثابتی نیست: قرآن با عوض کردن فعل خواننده را مجبور میکند به زمان موسی برود یا نقطهٔ حال را بعد از قیامت ببرد و از آن دید نگاه کند. حاضری میگوید این کار شاقی نیست؛ او میگوید هدفش نشان دادن چیز شاق نیست، بلکه نشان دادن این است که گرامر در قرآن به طور خاصی استعمال میشود و نمیتواند تشخیص دهد کدام استعمالها برای عرب آن زمان خیلی عجیب بوده است.
زبان ادبی و هنجارگریزی
حاضری میگوید این دیدگاهها صرف و نحو قدیمی است؛ او میگوید مقیمین الصلاة را با هیچ دید زبانشناسی نمیشود توجیه کرد، چون قاعدهٔ بدیهی همهٔ زبانهاست که چیزهایی که با واو عطف شدهاند از نظر گرامری مشابه باشند. این مثالها از نوعی است که در ادبیات هنجارگریزی نحوی مینامند، نه غلط گرامری به معنای اولیه. دربارهٔ آیهٔ «وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ» که در مقالهٔ نیوتن غلط گرامری به حساب آمده میگوید این از همه ضعیفتر است، چون هزار جور میشود گفت چرا گذشته آمده.
برای توضیح فرق زبان ادبی با غیرادبی به یاکوبسن اشاره میکند و میگوید او شش نقش برای زبان میشمارد، مثلاً نقش عاطفی، ترغیبی و فرازبانی. نقش ششم ادبی است، آنجا که ارتباط معطوف به خود پیام است؛ هرچه پیام برای خودش مهمتر باشد متن ادبیتر میشود، و متن علمی ایدهآل متنی است که به نحوهٔ به کار رفتن کلمات نظر را جلب نمیکند. ادبیات چیزی را که شاید بشود ساده گفت به طرز خاصی میگوید و نه فقط برای زیبایی، تا خواننده درگیر شود. در پاسخ به حاضری دربارهٔ فرم و محتوا میگوید دو جمله با محتوای یکسان از نظر زبانی یک چیز میگویند و فرم آنها فرق میکند، و حرفش این نیست که هرچه پیچیدهتر بهتر؛ گاهی درگیر شدن خواننده مهم است.
از فرمالیستهای روس شکلوفسکی را نام میبرد و «آشناییزدایی» را میآورد: متن ادبی با تغییر فرم فرصت میدهد که از عادت بگذریم و مفهوم را از نو بررسی کنیم. موکاروفسکی، از فرمالیستهای چک، میگوید زبان یا خودکار است یا «برجستهسازی»، و به برجستهسازی با هنجارگریزی میرسیم؛ از نظر او مهمترین ویژگی ادبیات هنجارگریزی است.
او میگوید برجستهسازی هم با کاستن از قواعد حاصل میشود و هم با افزودن قاعده، مثل «دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود». بقیهٔ قرآن پر از مواردی است که فعل عادی به کار نرفته یا ضمایر حذف شده، و تفسیرها معمولاً با در تقدیر است شروع میکنند. از فردوسی برافکن را به جای برافکنید مثال میزند که به دلیل وزن است و معنایی ندارد. با این حال احساسش این است که در قرآن هنجارگریزی خیلی بیشتر از آنچه هزار و چهارصد سال پیش رعایت میشده وجود دارد و با معنی است.
شبههٔ غلط در قرآن
او میگوید دربارهٔ مقالهای که این موارد را به صورت شبهه مطرح کرده، خود شبهه برایش مهم نیست. شبهه قرار است فکتی باشد که با تئوری وحی بودن قرآن جور درنیاید و نتوان آن را توجیه کرد، و کسی که آن را مطرح میکند باید تئوری بهتری هم داشته باشد. به نظر او این شبهه نیست: اگر چشمبسته از کسی بپرسند کتابی را عرب ننوشته و خداوند نوشته، انتظار میرود از واژگان و قواعد عربی دور باشد؛ پس نه تنها نقض نیست، تأییدکننده هم هست.
حاضری میگوید قرآن انگیزهٔ نوشتن گرامر بود. او میگوید باید تفکیک کرد: به نظرش از نظر انگیزه بینهایت مؤثر بوده، ولی اینکه در خود گرامر چقدر تأثیر گذاشته نمیداند و باید کار تاریخی بشود؛ فقط میگوید قرآن واژههایی را ابداع کرد که وارد عربی شدند.
او نظریههایی را که در این باره گفته میشود مرور میکند: پیامبر بیسواد بوده و اشتباه میکرده، یا خارجیهای غیر عربی او را کمک کردند (از سوی حاضران). نظر دیگر را او با طعنه جالب میداند: اینکه پیامبر چنان باهوش بوده که غلطهای گرامری را الکی گذاشته تا بعداً بگویند از خداست؛ میگوید این حرف را برای هر چیزی میشود زد. در برابر، به نظر او بیسوادی اشتباه مداوم میآورد، نه قاعدهای که همهجا رعایت شود و یک جا نقض.
او میگوید وقتی شبههای مطرح میشود باید تئوری منتقد را پرسید؛ شبهههای کتاب بیست و سه سال با هیچ تئوری واحدی جمع نمیشود، چون در بعضی پیامبر بسیار باهوش است و در بعضی بیسواد. به نظر او جاهایی که عمدی بودن واضح است با بیسوادی یا با دخالت بیگانگان توجیه نمیشود.
چرا کسی دربارهٔ گرامر نپرسید
او میگوید احساسش این است که آدمهای مذهبی شبهه را که میشنوند ناراحت میشوند چون عاطفی برخورد میکنند، و معمولاً پیگیری نمیکنند که شبهه چه چیزی را ثابت میکند. جوکی را که دوست دارد میگوید: روسها برای اولین بار یک نفر را به فضا فرستادند؛ آن فرد به کشیش گفت خدایی بود و به پاپ گفت نه، و هر دو جواب دادند میدانستم. از آن نتیجه میگیرد که اگر کسی صد درصد مطمئن نیست و یک اپسیلن شک دارد، این حالت روانی اذیتش میکند؛ پس اگر مطمئن نیستید زیاد ابراز اطمینان نکنید.
آخرین نکته پاسخ به سؤالی است: اگر اینهمه انحراف از گرامر هست، چرا شواهد تاریخی زیادی نیست که بپرسند چرا مقیمین شده؟ او میگوید دلیل اصلی این است که واژگان آنقدر غیرعادی بود که دورهٔ اول تفسیر فقط صرف توضیح واژهها شد، و انحراف گرامری مانع فهم نبود؛ فقط کمی عجیب بود. یک دلیل دیگر شاید این بود که گرامر تثبیت نشده بود و قبائل مختلف گرامرهایشان با هم فرق داشت.
→ متنِ کاملِ این جلسه