جلسه طبق ترتیب کتاب ایزوتسو از واژهٔ فاجر شروع میشود: ابتدا ریشهٔ فجر را از کاربردهای ملموس میگیرد و فاجر را در مقابل متقی معنی میکند. سپس به واژهٔ ظلم میرسد و آن را رعایت نکردن حق میداند و دربارهٔ ظلم به نفس و ظلمات حرف میزند. در پایان از تعدی میگوید و واژهٔ بعدی را مسرف معرفی میکند.
ریشهٔ فجر
او میگوید واژهٔ فاجر به اندازهٔ کافر یا فاسق در قرآن نیامده و اهمیتش کمتر است. فکر میکند بیشترین تکرار واژههایی از ریشهٔ فجر دربارهٔ غیر انسان است، برای چشمه و نهر؛ ایزوتسو مثالی نیاورده و شاید به نظرش آمده که مربوط نمیشوند.
در همهٔ این کاربردها آبی از جایی بیرون میزند و سرریز میشود. فجر به معنای طلوع هم همین است: انگار نور برای اولین بار در تاریکی پاشیده میشود و اول به نظر میآید حالت انفجار ناگهانی دارد. حس اتفاق ناگهانی مانند انفجار در تمام کاربردها هست، و درباره قیامت دریاها بیشتر چیزی شبیه سونامی به ذهن میرساند.
فجور در مقابل تقوا
آیهٔ سورهٔ شمس فجور را در مقابل تقوا قرار داده است، پس فاجر در مقابل متقی قرار میگیرد. او تقوا را کنترل زیاد روی اعمال میداند: آدم متقی انگار با ترسی زندگی میکند که نکند کار اشتباهی انجام دهد یا حقی را ضایع کند، و رفتارهای رندوم و بدون کنترل ندارد.
پس فجور حالتی است که امیال آدم در برابر اراده او ول است و چیزی از درون بدون کنترل تبدیل به عمل میشود، مثل آب چشمه. فکر میکند اگر این دو ملاک را بگیریم، یعنی معنای متعارف واژه و قرار گرفتن در مقابل تقوا، فجور کسی است که امیال او بدون کنترلی به طور انفجاری تبدیل به عمل میشود.
در آیهٔ «لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ» که فکر میکند آیهٔ اصلی دربارهٔ فجور در مورد انسان است، انسان از قیامت میپرسد چون میخواهد جلوی خودش را باز کند. تصور قیامت و سؤال و جواب جلوی حالت فجور را میگیرد و تقوا میآورد؛ کسی که میخواهد آزاد باشد تصور قیامت برایش قابل هضم نیست.
آدم با تقوا سنسورهای زیادی گذاشته که نهایتاً مطمئن باشد هیچوقت به کار بدی دست نمیزند؛ فاجر برعکس است و هیچ سنسوری ندارد و وقتی میل دارد بلافاصله جاری میشود. چنین آدمی نباید جزو آدمهای خوب باشد و فجار کسانیاند که به آنها وعدهٔ عذاب داده میشود.
فجار و ابرار
در بعضی آیات فجار در مقابل ابرار قرار میگیرند. او میگوید توصیفش از فجور مکانیسم عمل است، ولی نمیشود آدم خوبی بود در حالی که کنترلی روی اعمال نگذاشتهای، چون به گفتهٔ یوسف نفس امارة بالسوء است و اگر ولش کنید امیال به سمت بدیها میکشند. نه تقوا و نه فجور صرفاً توصیف مکانیسم نیستند و محتوا دارند.
اگر واژههای قرآن را عمیق بفهمیم مجبوریم مدلی از انسان بپذیریم: اولاً در درون انسان امیال بد وجود دارد، ثانیاً در درون خود حق و باطل را میشناسیم. دربارهٔ کسی که در فرقهای باطل ظاهراً با کنترل زندگی میکند میگوید به معنای قرآنی متقی حساب نمیشود؛ تصورش این است که تقوا بدون رفتار خوب به وجود نمیآید و ممکن نیست کسی عقاید کاملاً انحرافی داشته باشد و متقی باشد.
فرهنگ و ندای درونی
یکی از حاضران میپرسد خیلی چیزها فرهنگی نیست. او جواب میدهد قصدش در این کلاس اثبات انسانشناسی قرآن نیست، توصیف آن است، و همیشه این فرض هست که شاید کلاً آنچه میگوید درست نباشد. میپذیرد که فرهنگ اثرگذار است، ولی میپرسد آیا چیزی غیر از فرهنگ هم وجود دارد؛ ممکن است ندای درونی ضعیفتر از ندای فرهنگ باشد و در اکثریت قریب به اتفاق آدمها در مقابل آن گم شود.
در جواب دربارهٔ تفاوت احکام شریعت موسی با اسلام میگوید خوب و بد مقداری نسبی است و صورت مسئلهها عوض میشوند، ولی چیزی که در درون ما هست جزئیات نیست: مثلاً ده فرمان. وقتی قابیل هابیل را کشت، اینطور نبود که حسی نداشته باشد که کار بدی انجام داده است. آیهٔ سورهٔ شمس را هم میآورد که میشود نور درون را دفن کرد یا پاکیزه نگه داشت.
ظلم و ریشهٔ آن
واژهٔ بعدی در ترتیب ایزوتسو ظلم است که به گفتهٔ او خیلی مهمتر از فاجر و فاسق است و شاید حتی اهمیتش از کفر بیشتر باشد. دلیلش این است که اولین صفت بدی که به انسان نسبت داده میشود ظلم است: «فتکونا من الظالمین»، و آدم هم میگوید به خود ظلم کردیم.
ریشهٔ ظلم را یک چیزی را در جای خودش قرار ندادن میگوید، در مقابل حکمت. در عرف ظلم یعنی حق کسی را ضایع کردن، و ستمکاری را ترجمهٔ بدی نمیداند.
ظلم یعنی ضایع کردن حق
ظلم بارها از خداوند نفی شده، در حالی که قرآن هیچوقت نمیگوید خداوند فاسق نیست. مثلاً در قیامت هر کسی جزای خود را میبیند و به کسی بیشتر از کاری که کرده مجازات نمیشود. او متمایل است که هر چیزی که ضایع کردن حقوق کسی باشد ظلم حساب شود. شاید ده تا پانزده آیه از نوع نفی ظلم از خدا باشد، ولی دقیق نمیداند.
مظلوم کشته شدن یعنی خلاف حق کشته شدن، و حق مفهوم بسیار وسیع و بسیطی در قرآن است. به گفتهٔ او اکثر موارد ظلم در قرآن ظلم به نفس است نه ظلم اجتماعی.
در سورهٔ انبیاء مشرکین ابراهیم را به دلیل شکستن بتها ظالم میخوانند و بعد میگویند خودمان ظالمیم. او میگوید در جهانبینی قرآن حق مفهومی عینی و جهانی است، نه ذهنی؛ جهان براساس حق خلق شده و خداوند خودش حق است، پس هر گناهی ظلم است چون خلاف حق است. ظلم صفت عمل است.
ظلم به نفس
ظلم به خود لزوماً کار بد انجام دادن نیست: کارهایی را که باید میکردی نکردی. هر کسی استعدادهایی دارد و حق دارد که شکوفا شود، و آدم بااستعدادی که زندگیاش را تلف کرده به خودش ظلم کرده است.
مهمترین ظلمی که انسان به خود میکند گناهی است که عاقبتش جهنم شود؛ دیگران نمیتوانند چنین ظلمی به آدم بکنند. گمراه کردن دیگران را ظلم بزرگی میداند، بیشتر از گرفتن اموال کسی. در دو آیه هم انسان ظلوم خوانده شده است.
ظلمات و تعدی
کاربردهای عرفی ظلم را هم میآورد: برادران یوسف دربارهٔ دزدی میگویند «کذلک نجزی الظالمین»، و خداوند دوست ندارد سخن بد آشکار گفته شود مگر از کسی که به او ظلم شده. آیهٔ یونس را هم «حسن ختام» میداند و میگوید بین ظلم و ظلمات تناسب هست: حق نور است و کسی که ظلم میکند از حق دور میشود.
یکی از حاضران ظلم به آیات را یادآوری میکند؛ او میگوید این کاربرد استعاری است: حق آیات این بود که پذیرفته شوند و تکذیب کردن ظلم است، انگار به خود آیه ظلم شده.
دربارهٔ تعدی میگوید معنایش تجاوز از حدود است و اکثر مواردی که حدود الله آمده دربارهٔ رفتار مردها با زنهاست. فکر میکند معتدی واژهٔ کلیدی اخلاقی و دینی نیست و اینکه ایزوتسو آن را هم رده فاسق و فاجر و ظالم میآورد کمی دور از ذهن است. واژهٔ بعدی مسرف است و شاید ابتدای جلسهٔ آینده دربارهٔ آن صحبت کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه