او میگوید هر وقت دربارهٔ لزوم بررسی عقاید و توجیه راه انتخابشده حرف میزند سؤالهای زیادی ایجاد میشود، پس نخست بحثی نسبتاً مستقل دربارهٔ استقلال در تفکر مطرح میکند، با مثال غذا خوردن و خاطرهای از نوجوانی. سپس بحث واژگان را ادامه میدهد و دربارهٔ واژهٔ صالح و عمل صالح در قرآن میگوید و با آیهٔ ۱۰ سورهٔ فاطر پایان میدهد.
هر چیز بدیهی را میشود شبههناک کرد
او با مثال غذا خوردن شروع میکند، که میگوید آنقدر extreme است که همه چیز را شامل شود: اگر از شما بخواهم جاستیفکیشن خیلی معتبری بیاورید که چرا غذا میخورید، نمیتوانید، و میشود شبهه ایجاد کرد. اگر یک سنتی به وجود بیاید و ۱۰۰ سال یک عده این شبههها را ایجاد کنند، ممکن است لیترچری پیدا شود. به گفتهٔ او بشر هیچ کاری نمیکند که بتواند خیلی دقیق دفاع کند که حتماً به نتیجهای که فکر میکنیم میرسد.
توجیه خودش این است که شواهد دستکم به ضرر غذا خوردن نیست، تا الان غذا خورده و زنده مانده و لذت برده است، و برای تغییر رادیکال روش زندگی به شواهد خیلی قوی احتیاج دارد؛ به وجود آمدن یک تعداد شبهه نمیتواند قانعش کند. او این را دفاع معقول میداند، و میگوید اگر همهٔ دانشمندان تغذیه توافق کنند و ۱۰۰ سال گذشته باشد و آدمهایی که غذا را ترک کردند هنوز سرحال باشند، ادامهٔ غذا خوردن معقول نیست.
حاضری میگوید گرسنه شدن عامل قوی است؛ او پاسخ میدهد که بدن و روان اینرسی دارد و این دلیل درستی آن روش زندگی نیست، مثل معتادان به هیروئین که بدون ماده عذاب میکشند. او میگوید هر گزاره نظری قابل بحث است، چون استدلال از مفروضاتی شروع میشود و میشود مفروضات را زیر سؤال برد.
لیترچر شبهه و بدیهی بودن عقاید دینی
او میگوید نمیخواهد بگوید این مثال خیلی با ایمان آوردن منطبق است؛ نکتهٔ مهم این است که در ۱۵۰ سال اخیر ادبیاتی به وجود آمده که شبهاتی دربارهٔ اعتقادات دینی ایجاد میکند، در حالی که به نظر میرسد همهٔ آدمهای معقول و دانشمند در تاریخ تقریباً بدون شک و شبهه اعتقادات دینی داشتند. به گفتهٔ او عقاید الحادی مخصوصاً بعد از انقلاب فرانسه به وجود آمد، و در محیط آکادمیک فلسفه هنوز غلبه با کسانی است که به خدا اعتقاد دارند، ولی ملحد هم داریم.
او شخصاً چون فکر میکند اصول عقاید دینی در حد غذا خوردن بدیهی هستند، احساسش این است که مثال منطبقی میزند، ولی انتظار ندارد همه در این حس با او مشترک باشند. نتیجهای که میخواهد بگیرد این است که وجود لیترچر انبوه و مدافعان هوشمند نشانهٔ بدیهی نبودن عقاید دینی نیست؛ اگر تلاش شود بدیهیترین چیز میتواند شبههناک شود، و ۱۵۰ سال اخیر تلاش مستمری برای این کار انجام شده، پس طبیعی است لیترچری هم به وجود آمده باشد.
مخالفان محترم و استقلال در تفکر
او خاطرهای از دبیرستان میگوید: مطالعات فلسفی میکرد و کتابهای مطهری و علامه طباطبایی را میخواند، بعد کتابهایی بیرون از ادبیات مذهبی. مشکلش این بود که برهانهای خداشناسی به نظرش معقول میآمد ولی راسل هم لابد آنها را شنیده و مشکلی دارد که اعتقاد ندارد. میگوید در یک لحظه متوجه شد که اصلاً نباید اینگونه فکر کرد: هر عقیدهای مخالفینی دارد که غالباً محترماند.
به گفتهٔ او ایمان یعنی با وجود شک و شبههها زندگی را بر اساس یک عقیدهای شروع کنی، با حفظ عقلانیت انتقادی. اگر کسی به محض اینکه عقیده او مخالفین محترمی دارد به شک بیفتد، به هیچ چیزی نمیتواند معتقد شود، و این از نظر او نقطهٔ ضعف است نه قوت؛ مثل اینکه بگوییم بزرگان در کمبریج و آکسفورد بحث میکنند و هر وقت اختلافات آنها حل شد نتیجه را به ما بگویند.
حاضری میپرسد پس چگونه راهی را انتخاب کنیم؛ او میگوید باید به استقلال در تفکر برسید: اگر شواهد را به نفع عقیده شما میبینید، مخالفت استاد کمبریج نباید روی شما تأثیر بگذارد، ولی اگر خودتان نگاه کردید و دیدید اثبات اشکال دارد باید برگردید. محترمترین آدمها ممکن است بدیهیترین چیز را نفهمند. او میگوید خودش حداقل یک سال تحت تأثیر مخالفین بود، بعد که کارهای راسل را خواند متوجه شد موضع او این نیست که خدایی وجود ندارد، بلکه میگوید ما نمیدانیم وجود دارد یا خیر.
تقلید، رشد و حقایق دیدنی
او جملهای را که نمیداند واقعاً از ابنسینا است نقل میکند: اگر برای حرف غلط هزار استدلال بیاورند میشود هزار و یک غلط. وقتی کسی ۲۰ برهان برای اصالت وجود میآورد بیشتر شک میکند، چون یک برهان قاطع کافی است. به نظر او در دنیای پست مدرن نمیتوانید اعتقاد دینی یا هر چیزی داشته باشید مگر مقداری استقلال شخصیت داشته باشید؛ راه دیگر این است که رادیو و تلویزیون و اینترنت را خاموش کنید. هزار سال پیش آدم میتوانست ایزوله زندگی کند و امروز نمیشود.
به گفتهٔ او امروز احساس میکنیم باید برای عقایدمان دفاع بین الذهانی داشته باشیم، و این روحیه به شدت مخالف اعتقاد داشتن است، دینی باشد یا غیردینی. این از تصور نادرستی میآید که حقایق را بتوان بین الذهانی اثبات کرد؛ به گمان او در دنیای قدیم حقایق دیدنی بودند و هر کسی باید خودش ببیند، و حقایق قابل توضیح هم نیستند چه برسد به استدلال.
او میگوید در فضای آکادمیک قرآن پژوهی در جهان اساتید دانشگاه پرینسون و هاروارد هستند که قرآن را خیلی خوب میشناسند و هیچ اعتقادی ندارند؛ آیا این باید اعتقاد شما را از بین ببرد؟ در پاسخ به حاضری که میگوید اگر کسی در شک کردن مشکلی ندارد پس بدیهی نیست، میگوید لزوماً نه: راسل خیلی آدم معقولی است ولی به دلیل تأکید بیش از اندازهای که روی منطق دارد ممکن است یک سری بدیهیات را متوجه نشود، چون بدیهیات بینش درونی میخواهد؛ و به نظر او ویتگنشتاین هم آدم صادقی است که هیچ چیز را بدیهی نمیبیند؛ فکر میکند علتش این است که بیش از اندازه در حیطهٔ زبان و بین الذهانی فکر میکند.
او میگوید نکتهٔ اصلی در تفکر دینی و عرفانی این است که آدمها رشد میکنند و حقایق را میبینند، و آدم رشد نکرده هیچ چیزی را نمیبیند. آموزش عمومی و ساده شدن پاپلیکیشن باعث شده آدمهای رشد نیافته دسترسی به ابراز عقاید و تولید آثار هنری دسترسی پیدا کنند؛ ممکن است حرف تندی باشد ولی به نظر او اکثریت آدمهای معروفی که الان فیلسوف و هنرمند شناخته میشوند در پایینترین و سخیفترین وضعیت تفکر و احساس هستند.
معنی صالح در قرآن
او میگوید بحث واژگان را ادامه میدهد و این جلسه دربارهٔ صالح و صالحات و عمل صالح است. به نقل از ایزوتسو، عبارت «إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّالِحاتِ» پرتکرارترین عبارت قرآن است. بحث قدیمی مسلمانان این است که رابطهٔ ایمان و عمل صالح چیست؛ عدهای از این تکرار گرفتند که ایمان بدون عمل صالح نداریم و فاسق نمیتواند مؤمن باشد. او نمیخواهد وارد محتوا شود، ولی میگوید انگار دو شرط است و از نظر ادبی گرفتن این نتیجه از تکرار را استدلال ضعیفی میداند.
به گفتهٔ او برای واژه صالح راحت نمیشود ترجمهٔ خوب پیدا کرد؛ ریشهاش از صلح و اصلاح است، ولی ریشهشناسی زیاد کمک نمیکند چون قرآن این واژه را به شکل خاصی به کار برده که سابقه ندارد. او طبق معمول از جایی شروع میکند که واژهٔ صالح در کانتکس غیر دینی به کار رفته: سورهٔ اعراف آیهٔ ۱۹۰، که در آن پدر و مادر از خداوند میخواهند اگر صالحی به آنها بدهد از شاکرین باشند.
او میگوید این را نباید نیکوکار ترجمه کرد؛ آرزوی پدر و مادر این است که بچه سالم به دنیا بیاید و صالح اینجا یعنی سالم و تندرست، و زنده ماندن مادر هم شرط است. به حاضری که میگوید ممکن است دعا برای بچهٔ خوب باشد، میگوید با سیاق آیه جور درنمیآید چون بیشتر دربارهٔ مشرکین صحبت میکند، هرچند در تفسیر یک متن ادبی همیشه احتمال معنای دیگر هست.
او میگوید واژههایی که قرآن در معانی دینی به کار میبرد گاهی در خود قرآن در معنای خارج از کانتکس دینی به کار میروند و راهنمای خوبی برای درک هستهٔ مرکزی معنا هستند. در سورهٔ انعام آیهٔ ۵۴ کسی که کار بد کرد و توبه کرد و اصلح، مثل کسی است که غذای بد خورده و به جسمش آسیب زده و باید کاری کند که آسیبها برطرف شود. احساس او این است که هستهٔ مرکزی سلامت داشتن است: اعمال صالح اعمالی هستند که به سلامت روانی لطمه نمیزنند و روان را به سمت رشد میبرند.
سلامت، فساد و عمل صالح ایمانی
او میگوید قرآن میگوید زن یحیی را سالم کردیم؛ مفهوم سلامت در همهٔ زبانها هست و به نظر میرسد مورد توافق همه است، پس بدیهی است. چیزی که بدیهی نیست و در کانتکس دینی معنی دارد این است که در همهٔ لولهای روانی سلامت و عدم سلامت داریم، و عمل هم مثل غذا روان را تغذیه میکند. در سورهٔ نمل آیهٔ ۴۸ دربارهٔ آدمهای بد «يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ» آمده، که او معنای اجتماعیاش را میبیند؛ به گمان او عمل صالح عملی است که روی خود آدم و روی دیگران تأثیر مثبت میگذارد.
عمل صالح به گفتهٔ او وسعت دارد و فقط در کانتکس دینی معنی ندارد، ولی ترکیب «اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّالِحاتِ» عمل صالح را خاص میکند: بعد از ایمان به نظر میآید صالحترین عمل را نماز و بعد زکات بدانید، و در سورهٔ بقره آیهٔ ۲۷۷ نماز و زکات همراه آن آمده. او میگوید کارهای عامالمنفعه هم قطعاً در معنی عمل صالح میگنجد، ولی عمل صالح ایمانی در درجه اول است.
حاضری میگوید خود نماز هم میتواند سالم نباشد؛ او پاسخ میدهد که اقامهٔ صلاه در قرآن همیشه همان نماز واقعی و با محتواست، ولی مصلین ممکن است ادای نماز را درآورند: «فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ». اهل جهنم هم که میپرسند چه کردید میگویند «لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ»؛ او میگوید یکی از راههای رفتن به جهنم به نظر میآید همان کار ساده را نکردن است.
او با آیهٔ ۱۰ سورهٔ فاطر پایان میدهد، «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ» و «وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ»، که به نظر او جالبترین آیهای است که عمل صالح در آن آمده و گزارهٔ کلی انسانشناسی در آن گفته میشود. با ارجاع به حرفهای قبلی، کلمهٔ طیب را حالتهای درونی پاکیزه مثل توبه یا تقوا میداند، و معنی آیه این میشود که عمل صالح آن حالتها را تقویت میکند و به بالا رفتن انسان کمک میکند؛ ولی از توضیح خودش راضی نیست و میگوید آیه عمیقتر از این است.
→ متنِ کاملِ این جلسه