→ بازگشت به داستان آفرینش در قرآن

جلسهٔ ۲ · داستان آفرینش در قرآن

مردسالاری در قرآن، خلیفه بودن انسان و پرسش فرشتگان

۸,۹۰۲ واژه · ۸ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با تذکری دربارهٔ مردسالاری و اینکه چرا قرآن آن را با گزارهٔ انتزاعی محکوم نمی‌کند آغاز می‌شود. سپس به داستان آفرینش بازمی‌گردد و معنای خلیفه، دلیل اعتراض ملائکه و دانسته‌های آنان دربارهٔ آدم را بررسی می‌کند. بخش پایانی مسئلهٔ شر و فساد در زمین را می‌آورد و می‌گوید جواب داستان این است که آدم می‌تواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد، و جلسه با شبههٔ مردسالارانهٔ تعلیم اسماء به آدم پایان می‌یابد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

مسئلهٔ مردسالاری با موضوعی که درباره‌اش صحبت می‌کنیم مستقیم ربط ندارد، اما چون مهم است بد نیست به آن اشاره کنم. این تذکری قدیمی است دربارهٔ چیزی که در کلاس مطرح شده بود و جلسهٔ قبل نگفتم؛ الان هم می‌توانستم نگویم.

تذکر: مردسالاری و پیوند با بحث

من مدام سعی می‌کنم این موضوع را اینجا مطرح کنم، چون خیلی مهم است؛ امروز هم مسئله‌هایی پیش می‌آید که به نوعی به این موضوع راه می‌برد. دو سه جلسه مانده به پایان دورهٔ قبل، وقتی با شدت زیاد دربارهٔ مسئلهٔ مردسالاری صحبت می‌کردم، گفتم که از چیز خیلی بدی که یک جلسه مطرح کرده بودم بدتر است، خیلی بدتر؛ اگر پذیرفته باشید که آن خیلی بد است، این از آن بدتر است. فکر می‌کنم می‌شود استدلال کرد که شاید ریشهٔ آن مشکل هم همین‌جاست.

وقتی این حرف‌ها را با تأکید زیاد می‌زدم، کسی پرسید: اگر این مسئله این‌قدر مهم است، چرا در قرآن خیلی بازتاب ندارد؟ شاید پرسش این بود که اصلاً بازتاب ندارد؛ یعنی جایی در قرآن چیزی به اسم مردسالاری محکوم نشده است. من هم گفتم که مثلاً موضوع زنده به گور کردن دختران، که در قرآن آمده، به همین مسئله مربوط است. اصلاً مردسالاری چیست؟ این است که مردها برای زنان و ویژگی‌های زنان ارزش قائل نیستند، و حالت اکستریمش این است که اصلاً برایشان حق حیات قائل نیستند؛ آن‌قدر بی‌ارزششان می‌دانند که در زمان جاهلیت، و جاهای دیگر هم به انحای مختلف، رسم بود که اگر فرزند دختر می‌شد زنده به گورش می‌کردند، یا دست‌کم عزا می‌گرفتند که چرا پسر نشد و دختر شد.

این هنوز هم که هنوز است کم‌وبیش در حدی باقی است و خیلی‌ها میل دارند بچه‌شان پسر شود. می‌دانید که در چین برای دولت مشکلی پیش آمده است: وقتی قانون تک‌فرزندی را گذاشتند، تعادل جمعیت چین از نظر مرد و زن به هم خورد؛ چون وقتی می‌فهمیدند تنها فرزندی که قانوناً می‌توانند داشته باشند دختر است، به نحوی از بینش می‌بردند و این کار را ادامه می‌دادند تا خداوند پسری به آن‌ها بدهد که ارزش این‌قدر زحمت‌کشیدن را داشته باشد. شنیده‌ام که برای جلوگیری از این مسئله قانونی دربارهٔ سونوگرافی گذاشته‌اند.

می‌بینید که رسم زنده به گور کردن دختران واقعاً به نوعی هنوز هست: سقط کردن دختران مثل همان زنده به گور کردن است؛ حالا که تکنولوژی پیدا کرده‌اند، دختر را به دنیا نیامده از بین می‌برند، و این به نوعی بدتر از چیزی است که قبلاً بود. می‌خواهم بگویم این مسئله هنوز هم که هنوز است مسئله‌ای تاریخی و مربوط به قومی بدوی نیست؛ ارزش‌گذاری‌ای خیلی متداول است: همچنان ارزش پسر از دختر بیشتر است؛ می‌ارزد آدم زحمت بزرگ کردن پسر را بکشد، اما دربارهٔ دختر معلوم نیست زحمتش بیارزد.

می‌خواهم دربارهٔ این پرسش بحث کنم که چرا در قرآن این مفهوم با صراحت بیشتری بیان نشده است؛ چرا مثلاً مفهومی مثل شرک مطرح شده و با شدت خیلی زیادی علیه آن صحبت شده، اما مردسالاری این‌طور نیست، و خیلی چیزهای دیگر هم این‌طور نیستند که با صراحت درباره‌شان صحبت شده باشد.

مردسالاری در قرآن: صراحت و شدت

چیزی که می‌خواهم بگویم، و فکر می‌کنم از حرف‌هایی که قبلاً زده‌ام برمی‌آید، این است که من معتقدم اصولاً این درخواست که گزاره یا عبارتی در قرآن باشد که مردسالاری را تعریف کند و بعد به‌شدت محکومش کند، خودش درخواستی مردسالارانه است. یعنی ایده‌های انتزاعی، اینکه چیزی اسمی داشته باشد و بعد من گزاره‌ای انتزاعی بگویم که مردسالاری بد است و مسئله به این شکل دربیاید، خودش چیزی است که مردها از آن خوششان می‌آید. دقت می‌کنید منظورم چیست؟

اصولاً تفکر انتزاعی، که خیلی به آن عادت کرده‌ایم، یکی از ویژگی‌های مردسالاری است. دوست داریم همه‌چیز سریع و با گزاره‌هایی خیلی تعریف‌شده بیان شود؛ این نوعی عادت کردن به تفکر انتزاعی است. تمام آنچه تحت عنوان فلسفه می‌شناسیم نوعی تفکر انتزاعی است، و این ویژگی‌ای است که می‌بینید مردها در آن قوی‌ترند؛ مردها اصولاً در تفکر انتزاعی قوی‌ترند. یکی از آن دوقطبی‌هایی که یک جلسه گفتم، و جلسه‌ای دیگر چیزهای دیگری هم به آن افزودم و تکرارش کردم، همین تفکر انتزاعی در مقابل مسائل عاطفی بود.

نخستین نکته‌ام این است که خود این نوع درخواست‌ها عادت‌هایی است که ما در فرهنگی مردسالار پیدا کرده‌ایم: اینکه چرا قرآن این شکلی است، چرا داستان دارد، چرا بیشتر شبیه شعر است تا شبیه کتابی فلسفی. خیلی‌ها این‌گونه نسبت به قرآن احساس مشکل می‌کنند: چرا اینجا چیزی صریح نیست و واضح بیان نمی‌شود، چرا اگر منظور این است با صراحت نمی‌گوید، چرا در لفافهٔ یک داستان یا با عبارت‌هایی کمی مبهم بیان می‌کند.

نکتهٔ دوم، و مهم‌تر، این است که من مردسالاری را همان‌طور که این پرسشگر دوست دارد تعریف کردم: خیلی کوشیدم انتزاعی و با یک سری دوقطبی بگویم که مردسالاری متمایل شدن به این سبک است، و بعد با گزاره‌هایی خیلی اکید گفتم که این چیزی خیلی خیلی بد است. اما چرا ریشه‌اش از بین نمی‌رود؟ همین کسی که همهٔ حرف‌های انتزاعی مرا شنیده، باز در قالب مردسالاری صحبت می‌کند؛ هم همین حرفی که می‌زند و هم خیلی قضاوت‌های دیگری که در زندگی‌اش می‌کند، همین حالا هم مردسالارانه است، و تشخیص نمی‌دهد که این درخواستش به مردسالاری ربط دارد.

می‌خواهم بگویم این عادت که چیزها را انتزاعی بیان کنیم، در اثر افراط در مردسالاری پدید آمده و به آن عادت کرده‌ایم؛ و می‌بینید که فایده ندارد. من با همان سبکی که این آدم می‌خواست همه‌چیز را انتزاعی گفتم و گزاره‌ها را هم خیلی سریع بیان کردم، ولی احساس نمی‌کنم اثری کرده باشد. اگر می‌خواهید، از همین‌جا بشمارید؛ یک کانتر بگذاریم که در حرف‌هایی که شما می‌زنید و در خیلی از پرسش‌هایی که پیش می‌آید، چقدر انحراف مردسالارانه هست. می‌خواهم بگویم هنوز حسش را ندارید که چیزی مردسالارانه را تشخیص بدهید، یا از آن حس خیلی بدی به شما دست نداده است.

ایراد تفکر انتزاعی همین است: خیلی سطحی است، یعنی با درون آدم درگیر نمی‌شود. وقتی چیزی را انتزاعی بیان می‌کنید، به نظر می‌آید کاملاً شسته‌رفته و تروتمیز بیان شده است، اما این‌طور نیست که تأثیر عاطفی بگذارد. مسئلهٔ ارزش‌گذاری روی مرد و زن مسئله‌ای عاطفی است: اینکه واقعاً چیزهایی به نظر ما باارزش‌تر از چیزهای دیگر است. اینکه من با تصوراتی انتزاعی قطب مخالفش را بگویم و بعد بگویم سعی کنید به این سو زیاد ارزش ندهید، ۵۰ درصد این سو و ۵۰ درصد آن سو، کار درست نمی‌شود.

حالا بیایید یک بار، به‌عنوان یک تجربه، این کار را بکنید: همهٔ چیزهای انتزاعی را که گفتم فراموش کنید و همان کاری را بکنید که قرآن می‌کند؛ همان‌طور که قرآن می‌کوشد ریشهٔ این مسئله را دربیاورد و سست کند. مثلاً توصیفی را که از کشتن دختر در سورهٔ نحل آمده، چند بار بخوانید و سعی کنید خوب تصورش کنید که واقعاً چه افتضاحی است. بیانش این است که به مردی خبر می‌دهند که فرزندش دختر است و از خشم رویش سیاه می‌شود که حالا با این چه کنم؟ با ذلت نگهش دارم؟ جلوی مردم چه بگویم؟ این بیانی عاطفی از مردسالاری است. فکر می‌کنم تمرکز بر چنین بیان عاطفی‌ای در اینکه آدم بفهمد ابعاد مردسالاری چیست و چرا بد است، خیلی بیشتر تأثیر می‌گذارد.

به نظر من خود پرسشی که پیش آمد به نوعی انحرافی در خود دارد؛ مثل پارادوکس است: من مردسالاری را تعریف کردم، یعنی به شیوه‌ای انتزاعی و مردسالارانه چیزی را بیان کردم، و به نظر من هیچ اثری نکرده است؛ و کسی ایراد می‌گیرد که چرا قرآن کاری را که تو می‌کنی نکرده تا روی ما اثر بگذارد. اگر قرار بود اثری گذاشته شود، این حرف‌های من اثر می‌گذاشت؛ به نظر من اثر نگذاشته و نمی‌تواند بگذارد.

می‌خواهم بگویم این طرز بیان عاطفی است که می‌تواند در خیلی جاها نتایج خوبی به بار بیاورد، وقتی با مسائل ارزشی و عاطفی سروکار داریم. وقتی چیزی را ارزشمندتر از چیز دیگری می‌دانید، اینکه من همین‌طور با صراحت به شما بگویم از این به بعد این چیزی را که به نظرتان ارزشمند است ارزشمندتر ندانید، و شما هم بگویید استدلالت به نظرم درست است، این‌طور نمی‌شود.

منظورم همان تصویر کردن لحظه‌ای است که دختری زنده به گور می‌شود، یا کاری که در آن سوره می‌شود: سوره یک سری وقایع عظیمِ زمان قیامت را بیان می‌کند، همه را می‌گوید که این‌ها چنین و چنان می‌شوند، و آخرش از دختران زنده به گور شده می‌پرسیم که شما را به چه گناهی زنده به گور کردند. به نظر من تأثیر عاطفی‌ای که این سوره می‌گذارد همان چیزی است که باید دنبالش باشیم. اگر قرار است ارزش‌ها را اصلاح کنیم، باید اتفاقی عاطفی بیفتد، نه فقط چیزی در سطح تفکرات انتزاعی که من از آن دفاع کنم که این‌طور خوب است.

اگر شیوه‌ای که من کوشیدم مطابق رسم روز بگویم خیلی خوب بود، همه‌چیز خیلی خوب جا می‌افتاد و دیگر نباید پرسشی پیش می‌آمد؛ تا حالا باید روشن شده بود که این نوع تفکر و عادتِ ما قرار است شکسته شود. در علم، در کتاب‌های علمی و در کتاب‌های فلسفی همه‌چیز را تا حد ممکن ابسترکت می‌کنیم و کلی هم لذت می‌بریم؛ مفاهیم ریاضی هرچه ملموس‌تر باشند انگار زیاد خوب نیستند و هرچه کلی‌تر، انتزاعی‌تر و ابسترکت‌تر شوند جالب‌تر به نظر می‌رسند. ما در نظام آموزشی‌ای که این‌گونه پایه‌ریزی شده تحصیل کرده‌ایم و خودبه‌خود به این‌گونه بیان کردن و فهمیدن عادت کرده‌ایم.

بنابراین نمی‌شود با ابزارهای مردسالاری، مردسالاری را خیلی محکوم کرد و شکست. فکر می‌کنم ابزارهای شاعرانه به نوعی متعادل‌اند: شعر چیزی متعادل است، چون چیزها در آن به‌طور نمادین بیان می‌شوند و جنبه‌های عاطفی هم در آن هست.

فکر می‌کنم این مسئله هنوز جا نیفتاده است و فکر هم نمی‌کنم با توضیح زیاد و بحث‌های انتزاعی خیلی جا بیفتد. البته فکر می‌کنم بحث انتزاعی هم مفید است، دست‌کم برای ما که به آن عادت داریم؛ شاید برای اینکه چیزی در ذهن آدم‌ها شروع شود، بد نیست آدم کمی بحث انتزاعی هم بکند.

بازگشت به داستان آفرینش

دربارهٔ داستان آفرینش، دفعهٔ قبل مختصر چیزهایی گفتم و چند پرسش مطرح کردم که قرار شد این جلسه درباره‌شان صحبت کنم. نخستین نکته‌ای که دفعهٔ قبل گفتم، و تنها نکته‌ای بود که کامل به آن اشاره کردم، به نظرم نکتهٔ مهمی است: با اینکه اینجا با صراحت خیلی زیاد سخن از قرار دادن یک خلیفه در زمین است، نه خلیفه در جهان، و نه خلیفه به معنای معرفه؛ خدا می‌گوید یک خلیفه، آن هم در زمین، قرار می‌دهم؛ و با اینکه در عرفان ما هم خیلی به عبارات قرآن استشهاد می‌شود، چرا بعضی‌ها این‌قدر اغراق کرده‌اند؟ تقریباً می‌شود گفت تصور بعضی‌ها این است که انسان تنها خلیفه است، آن هم خلیفه‌ای جهانی، و تقریباً موجود دوم بعد از خداست. نه همه، ولی بعضی جاها آدم می‌بیند که این حرف‌ها را به شکلی خیلی اغراق‌آمیز می‌زنند.

توضیحی که دادم این بود: برای ما الان شاید خیلی واضح است که قرار دادن یک خلیفه در زمین چیز خیلی مهمی نیست، و یک دلیلش این است که تصورمان از زمین خیلی تغییر کرده است. عارفی که مثلاً قرن قبل داستان را می‌خواند، وقتی «زمین» را می‌شنید، زمین همهٔ جهان بود؛ بقیهٔ چیزها، مثلاً ستاره‌ها، چیزهای کوچولویی بودند که آن بالا برق می‌زدند. تصورشان از جهان چیز خیلی بزرگی به اسم زمین بود و دور و برش چیزی گنبدمانند که چند چیز را برای قشنگی در آن نصب کرده‌اند. اصولاً چیز دیگری در ذهنش وجود نداشت که بخواهد فرض کند در آن چیزهای کوچکِ آن بالا هم ممکن است خلیفه‌ای وجود داشته باشد. بنابراین چون زمین به نوعی معادل جهان بود، طبعاً چنین برداشتی پیش می‌آمد. اگر بگویم در جهان می‌خواهم خلیفه نصب کنم و نگویم خلیفه‌ای دیگر، معنایش به نوعی این است که انگار اولین بار است این کار را می‌کنم. پس با این تعبیر که زمین به نوعی معادل جهان است، اغراقی که پدید آمد، و اینکه چرا آن‌طور تصور می‌کردند، خیلی عجیب نیست.

دربارهٔ خلافت، مطلبی مطرح کردم دربارهٔ اینکه منظور از خلافت چیست. باز بیان اغراق‌آمیز این است که فقط افرادی در حد پیامبران و معصومین خلیفهٔ خدا هستند؛ خلیفهٔ خدا بودن یعنی جانشین خدا بودن، یعنی تقریباً همتای خدا بودن؛ چنین تعبیری وجود دارد. آنچه به آن مقام خلیفة‌اللهی می‌گویند، مختص افراد خاصی است؛ یعنی همهٔ انسان‌ها خلیفهٔ خدا نیستند؛ خلیفة‌اللهی مقام خیلی بالایی است و آدم‌های خاصی به آن می‌رسند.

گفتم که به نظرم از این متن برنمی‌آید که منظور مقام خیلی بالایی باشد که افراد خاص به آن برسند؛ به نظر می‌آید از این متن برمی‌آید که همهٔ آدم‌هایی که در کرهٔ زمین هستند به نوعی جانشین خدا هستند و مقام خلیفه بودن، که اینجا درباره‌اش صحبت می‌شود، به آن‌ها اطلاق می‌شود. دلیلم، بیش از معرفه یا نکره بودن و این حرف‌ها، این بود که جملهٔ بعدی اعتراض ملائکه است که فساد به راه می‌افتد و خونریزی می‌شود؛ مثل اینکه این موجودی که دارد خلق می‌شود اصلاً شایستگی خلق شدن ندارد. انگار در ملائکه احساس خیلی خوبی نسبت به خلقت انسان وجود ندارد؛ اگر اعتراض نباشد، دست‌کم برایشان سؤال‌برانگیز است.

میل دارم مفهوم خلیفه بودن کمی روشن شود: جانشین خدا بودن یعنی چه؟ تصورم این است که اگر مفهوم را روشن کنیم، به اینجا می‌رسیم که خلیفهٔ واقعی، کسی که جانشین خداست، مثل خلیفهٔ برحق، یعنی کسی که حقش است به او خلیفه گفته شود، کسی است که به جایی رسیده باشد. منظورم این است که همهٔ آدم‌ها انگار به‌عنوان جانشین وارد زمین می‌شوند، اما اینجا حق و باطلی وجود دارد؛ چیزی به اسم مقام خلیفة‌اللهی وجود دارد که فقط مختص آدم‌های خاصی است که به جایی می‌رسند که مثل خدا عمل می‌کنند، یعنی همان کاری را انجام می‌دهند که خدا می‌خواهد؛ جانشین بودن به این معنا که جانشینی را خوب انجام می‌دهند.

از بحث‌هایی که قبلاً دربارهٔ واژه‌ها داشتیم می‌توانیم استفاده کنیم: ببینید واژهٔ خلافت در قرآن به چه معنایی به کار رفته است. مثلاً وقتی می‌گوید قومی بودند که کارهای بدی کردند و بعد برایشان جانشینانی قرار داد، معنایش این نیست که آن‌ها عین همان کارهایی را می‌کنند که این‌ها می‌کردند؛ بعضی‌ها خوب انجام می‌دهند. تعبیری از خلافت که آن را به این مقام بالا تبدیل می‌کند این است که اگر کسی خلیفهٔ کسی باشد، همان کارهایی را انجام دهد که او اگر حاضر بود انجام می‌داد. مثلاً پیغمبر چرا به معنای واقعی کلمه مقام خلیفة‌اللهی را دارد و خلیفهٔ خداست؟ به این دلیل که واقعاً همان کاری را انجام می‌دهد که خدا می‌خواهد و در تمام زندگی‌اش این‌طور عمل می‌کند؛ این معنای خوبی برای جانشینی است. بنابراین در این تعبیر فقط کسی که به آن مقام می‌رسد در واقع خلیفه و جانشین خداست.

من می‌خواهم بگویم همهٔ آدم‌ها در پوزیشن جانشینی‌اند؛ اینجا هم به نظرم از این متن چنین برمی‌آید که همهٔ آدم‌ها به نوعی در پوزیشن جانشینی خدا قرار گرفته‌اند؛ اما اینکه درست عمل می‌کنند یا نه، جانشین خوبی هستند یا جانشین بدی، بحثی جداست. دربارهٔ آیه‌ای که واژهٔ خلیفه در آن دربارهٔ داوود به کار رفته، الان واقعاً شک دارم. این پرسش که خلیفه دربارهٔ داوود به چه معناست، پرسش خیلی خوبی است، چون دارم به نوعی از متن استدلال درمی‌آورم؛ دربارهٔ داوود که به کار می‌رود، معنای خاصی دارد.

احساسم این است که همهٔ آدم‌ها به یک معنا در پوزیشن خلیفهٔ خدا بودن قرار گرفته‌اند؛ اما کسانی که این کار را به‌درستی انجام می‌دهند و آنچه باید تحقق پیدا کند در آن‌ها تحقق پیدا می‌کند، انبیا و معصومین‌اند؛ این‌ها به معنای واقعی کلمه خلیفهٔ خدا هستند، یعنی همان کاری را می‌کنند که خدا می‌خواهد و انگار جانشین واقعی خدا شده‌اند. اما فکر می‌کنم خودِ پوزیشن عمومی است.

خلیفه: منصب عمومی جانشینی

یعنی همهٔ آدم‌ها در منصب جانشینی خدا در زمین هستند، ولی همه درست عمل نمی‌کنند. فکر می‌کنم چیزی شبیه مفهومی مشکک است که بر تعداد بسیار زیادی مصداق دلالت می‌کند، هر کدام در لِوِلی مختلف. اینکه جانشینی به این معنا باشد که کسی که جانشین می‌شود حتماً عین کسی عمل کند که جانشینش شده، در مفهوم جانشینی نیست؛ در قرآن هم به نظر من این‌طور نیست. اما اینکه خلیفهٔ واقعی خدا کسی است که همان کار را می‌کند و جانشین واقعی می‌شود، این را در زبان فارسی هم می‌شود گفت: جانشین واقعی کسی است که همان کاری را انجام دهد که کسی که جانشینش شده انجام می‌داد.

نکته‌ای مطرح شد که شاید مفهوم خلیفه این باشد که موجوداتی پیش از انسان در کرهٔ زمین زندگی می‌کردند و انسان جانشین آن‌هاست. به نظر من این با متن سازگار نیست؛ جانشینی اینجا به معنای برداشته شدنِ پیشینیان نیست. اشکال دیگر این است که اصولاً چیزی تحت عنوان خلیفة‌اللهی وجود دارد یا نه، و قرآن به این مفهوم اشاره‌ای کرده است یا نه.

حرفی که من زدم این است که به نظرم از این متن برنمی‌آید که آدم‌های خاصی خلیفه‌اند؛ اینجا که می‌گوید می‌خواهم خلیفه قرار دهم، معنایش این نیست که آدم‌های خاصی خلیفه‌اند و بقیه خلیفه نیستند؛ به نوعی انسان به‌طور کلی خلیفهٔ خدا در زمین است. ساده‌ترین تعبیر این است که انسان‌ها یک سری امور را در کرهٔ زمین انجام می‌دهند؛ مثلاً چیزهایی خلق می‌کنند و انگار جانشین خدا شده‌اند؛ یعنی در بعضی چیزها که اصولاً انگار هیچ‌کس در آن‌ها دخالت نمی‌کند، به نحوی دخالت می‌کنند.

من فرض کرده بودم این مسئله برای همه روشن است؛ این‌قدر گفته شده که کسی هم درباره‌اش سؤال نمی‌کند. در بحث آیه‌ای یادآوری شد که در آن آمده است هر کس کافر شود کفرش علیه خودش است؛ این‌طور نیست که فقط افراد خاصی از بشر مراد باشند. ایراد این است که جانشین شدن یعنی چه؟ به این معنا که انسان انگار موجودی مختار است و در کرهٔ زمین ویژگی‌هایی را دارد که اصولاً به خدا اختصاص دارد و دخل و تصرف‌هایی می‌کند. بهتر است الان واقعاً رویش بحث نکنم و یک دور همهٔ موارد این واژه را نگاه کنم.

اصطلاح منطقی‌اش، که در بحث به کار رفت، مفاهیم تشکیکی است؛ یعنی مفهومی که مدارجی دارد. دربارهٔ داوود به نظر می‌آید که به شکل خاصی خطاب می‌شود؛ انگار جانشینی در لِوِلی خیلی بالا اتفاق افتاده و او واقعاً جانشین خداست: مثلاً داوود حکم می‌کند، یعنی کاری را که اصولاً به خدا اختصاص می‌دهیم در کرهٔ زمین انجام می‌دهد؛ مثلاً «فصل خطاب» که ترجمه می‌شود؛ یعنی ویژگی‌هایی دارد که به نوعی انگار جانشین است.

مشکلی که اینجا، همین اول کار، پیش می‌آید تا آخر این داستان همچنان پیش می‌آید، چون همان‌طور که از اول گفتم، این داستان موضوع دراماتیکی ندارد که بخواهیم خیلی راحت بگوییم چه اتفاقی افتاده است. می‌ترسم بحث کمی جنبهٔ فلسفی پیدا کند؛ این داستان جنبهٔ فلسفی دارد، داستانی فلسفی است، چون موقعیت بشر را به‌طور کلی توصیف می‌کند: از کجا آمده، چه می‌کند، چه باید بکند، و چه می‌شود و چه نمی‌شود.

مثل این است که بخواهم دربارهٔ آیهٔ «اول و الاخر» بحث‌هایی بکنم و بعد بگویم بحث عرفانی و فلسفی نمی‌خواهم بکنم؛ پس چه می‌خواهم بگویم؟ آن آیه اصلاً فقط همین‌گونه بحث‌ها را طلب می‌کند، و این داستان هم واقعاً همین‌طور است. مثلاً همین مشکل که جانشینی یعنی چه، مثل این است که بخواهیم دربارهٔ رابطهٔ موجودات با خدا بحث کنیم؛ می‌خواهم تا جایی که ممکن است سعی کنم وارد این بحث‌ها نشوم. دربارهٔ داستان می‌خواهم چیزهای کلی‌ترش را بگویم؛ ایده‌های خاصی دارم و به دلیلی می‌خواهم چیزهایی را که در این داستان هست بگویم، اما جاهایی که خیلی عمیق می‌شود و خیلی به بحث فلسفی و عرفانی احتیاج دارد، فکر می‌کنم شخصاً تمایل ندارم وارد همهٔ بحث‌هایش بشوم؛ بعضی جاها ممکن است میل داشته باشم.

فعلاً این را کنار بگذاریم. فکر می‌کنم بد نیست کمی بیشتر فکر کنیم که چرا از واژهٔ خلیفه استفاده می‌شود؛ شاید چیزهای جالبی هم داشته باشد؛ دست‌کم سؤال‌برانگیز است. شاید واکنش به این خلیفه به نوعی خودخواهانه باشد. فرشته‌ها نمی‌گویند چرا او را خلق می‌کنی؛ می‌گویند آیا کسی را آنجا قرار می‌دهی؟ سخن از خلقتش نیست. حالا اینکه فرشته‌ها حالت اعتراض بگیرند یا نه، دست‌کم به معنای تحت‌اللفظی، برایشان سؤال‌برانگیز است: سؤال می‌کنند، می‌دانند این کار فرجام خیلی خوبی ندارد و به فساد و خونریزی منجر می‌شود، و سؤالشان این است که این کار برای چه انجام می‌شود. اعتراض دارند که چرا ما را گذاشتی و می‌خواهی کس دیگری را خلیفه کنی؛ به هر حال دارند خودشان را مقایسه می‌کنند. شاید همین‌طور باشد؛ خیلی نکتهٔ مهمی نیست.

دربارهٔ فرشته‌ها دفعهٔ قبل با شوخی و خنده به نوعی گفتم که سؤال کردنشان و طرز حرف زدنشان اینجا خیلی جالب نیست. بعد پشتش هم می‌گویند ما تسبیحت می‌کنیم.

واقعاً بحث بر سر چیزی در حد الفاظ است. من هم همین تصور را دارم: موجودی در پوزیشنی قرار داده می‌شود که قرار است کارهایی را بکند که خداوند می‌خواهد، ولی بعضی‌شان می‌کنند و بعضی نمی‌کنند. حالا اینکه اسم این پوزیشن را پوزیشن خلافت بگذاریم، یا این اسم را برای وقتی نگه داریم که طوری عمل کرد که دقیقاً همان چیزی شد که کلمهٔ خلافت می‌گوید، یعنی جانشین خدا شد، بحث خیلی مهمی نیست. همهٔ آدم‌ها در آن پوزیشن قرار می‌گیرند؛ این‌طور نیست که بعضی آدم‌های خاص باشند که استعداد خلیفه شدن را دارند. با این تعبیر که موجودات خاصی از میان انسان‌ها هستند که اصلاً فقط دربارهٔ آن‌ها می‌شود سخن از خلافت زد، کمی مشکل دارم؛ همهٔ آدم‌ها بالقوه می‌توانند دست‌کم به آن مقام خلیفة‌اللهی برسند.

می‌خواهم بگویم این مفهوم خیلی خیلی بالای خلافت به نوعی از اینجا درمی‌آید: وقتی این آیه را می‌خوانید، به شروعش توجه کنید؛ این آیه رسماً خطاب به پیغمبر گفته می‌شود: «و آنگاه که پروردگار تو». دست‌کم همه بر این توافق داریم که مخاطب این آیه، که پیغمبر است، نمونهٔ واقعی خلیفهٔ خداست، به هر معنای بالایی که بخواهید بگیرید؛ به مقام خیلی خیلی بالای انسانی رسیده است. مثل این است که می‌گوید به یاد آر آن هنگام را که پروردگارت، که تو به وضوح خلیفهٔ او هستی، به ملائکه گفت من در زمین جانشین قرار می‌دهم.

می‌خواهم بگویم مفهوم خلیفه با آن معنای خیلی بالا، چون این سخن در حضور و خطاب به پیغمبر گفته می‌شود، در این جمله مستتر است؛ مثل این است که خدا به خلیفهٔ خودش می‌گوید به یاد بیاور آن هنگام را که گفتم در زمین خلیفه‌ای قرار می‌دهم. اوجش همین است، همین که پیغمبر شده است. می‌شد این آیه طوری بیان شود که حضور پیغمبر در آن صریحاً ذکر نشود؛ مثلاً می‌شد بگوید «الله» به ملائکه گفت. اما اینجا خطاب و تأکید روی حضور پیغمبر به‌گونه‌ای است که انگار توجیه اینکه چرا این کار انجام شده و این خلیفه به چه مقامی ممکن است برسد، در آن هست. این یک نکته دربارهٔ اینکه این جمله با اشاره به پیغمبر شروع می‌شود.

پرسش‌های دیگری که مطرح کردم، جواب قاطع دادن به همه‌شان خیلی خیلی سخت است؛ ممکن است پشت همه‌شان بحث‌های خیلی عمیقی باشد. یکی دربارهٔ جواب خود ملائکه است. این پرسش را مطرح کردم که چگونه است که ملائکه بلافاصله، وقتی سخن از قرار دادن جانشین در زمین می‌شود، ناامیدانه از این حرف می‌زنند که اینجا فساد پدید می‌آید و خونریزی می‌شود؟ ملائکه این را از کجا می‌گویند؟ آیا به هر دلیلی می‌دانند که با قرار دادن هر جانشینی در زمین حتماً فساد پدید می‌آید، یا دربارهٔ خود آدم اطلاعات قبلی دارند؟

یک پاسخ به مادی بودن و از جنس زمین بودن آدم اشاره داشت. این جواب معنایش این است که فساد قبلاً هم بوده است. اما واقعاً این‌طور نیست؛ عبارت این‌طور به نظر نمی‌رسد. انگار زمین خیلی خوب است و اوضاعش خوب است؛ پس چرا اتفاقی دارد می‌افتد که در آن فساد پدید می‌آید و خونریزی می‌شود؟ به نظر می‌آید خونریزی خاصیت زمین نیست. مثل این است که زمین جای خیلی تروتمیز و خوبی است که الان وضعش خیلی خوب است؛ چرا داریم کاری می‌کنیم که اوضاع خراب شود؟ پرسش این‌گونه است.

ممکن است گفته شود این‌ها جانشین آدم‌هایی می‌شوند که پیشینیانشان همه را زدند، یعنی قدیمی‌ها را که آفریدی چنین شدند و حالا باز می‌خواهی این کار را تکرار کنی؛ و این دفعه خداوند پیش از آنکه این جعل را انجام دهد، دارد به ملائکه توضیح می‌دهد، در حالی که دفعات قبل این توضیح را نداده است و ملائکه نمی‌دانند؛ آن قبلی‌ها هم که آمدند فقط همدیگر را نکشتند و لابد چیزی در آن‌ها بود. اما اینجا بحث این است که ملائکه به چیزی اشاره می‌کنند که می‌دانند پیش می‌آید. اگر گفته شود دفعهٔ قبل، وقتی قبلی‌ها را خلق کرده بود، ملائکه اعتراض نکردند و نفهمیدند که خوبی‌ای هم داشته است، با اینکه همه‌چیز را دیدند و کسی هم به مقام پیغمبری رسید، یعنی خداوند نسل‌هایی خلق کرده که همه‌شان چنین شده‌اند؟ این خیلی بعید است.

همین‌جا خداوند دارد توضیح می‌دهد که وقتی کاری می‌کند، درست است که شما می‌بینید و می‌دانید اتفاق‌های بدی می‌افتد، اما من به شما می‌گویم که در مجموع چیزی هست که ارزشش را دارد. اینکه موجوداتی خلق کرده باشد که فقط همدیگر را زده‌اند و کشته‌اند و فساد راه انداخته‌اند و هیچ‌کس هم به هیچ جا نرسیده است، یعنی اشتباه بزرگی شده و به نتیجهٔ مثبتی هم نرسیده، و حالا یک بار دیگر دارد آزمایش می‌شود و این دفعه با اطمینان می‌گوید این‌ها را خوب می‌سازم، کمی بعید است.

پرسش این است که ملائکه از کجا می‌دانند؟ اگر علم به آینده دارند، آیندهٔ بشر را می‌بینند و نمی‌بینند که چیز خوبی هم آنجا وجود دارد؟ یک جواب ممکن، که آقای عسلکور می‌گوید، این است که ملائکه به نوعی علم به آینده هم دارند: موجوداتی ماورای طبیعی‌اند و بنابراین خارج از زمان‌اند، ولی کمی ظاهربین‌اند؛ آیندهٔ بشر را می‌بینند و هرچه نگاه می‌کنند می‌بینند این‌ها فقط همدیگر را می‌زنند و می‌کشند، اما لحظه‌هایی از زندگی بشر را، مثل وحی و این‌گونه امور، که اتفاقاً منابعی در آن دخیل‌اند، نمی‌بینند.

این کمی بعید است. برای حرفی که می‌زنید لزومی ندارد سخن از این بزنیم که آینده را می‌بینند؛ بشر را در حد اینکه چنین موجودی است می‌بینند. اولاً سخن از این نیست که خدا بگوید می‌خواهم بشر را خلق کنم؛ مثل این است که بشر هست و حالا قرار است به این پوزیشن منتقل شود. بنابراین ملائکه این آدم را، که اصولاً هنوز کاری نکرده است، می‌بینند و می‌فهمند که این چیزی که می‌بینند این کارها را می‌کند؛ با توجه به آنچه ملائکه از بشر می‌فهمند، نتیجه‌اش این است که فساد و خونریزی به بار می‌آورد. می‌خواهم بگویم لزومی ندارد فرض کنید که آیندهٔ بشر را دیده‌اند.

موضوع این است: فرض کنید بشر موجودی است که خلق شده و ملائکه اطلاع دارند که حدوداً چیست، ولی همه‌چیزش را نمی‌فهمند؛ انگار خوبی‌هایش را نمی‌بینند، چون چیزهایی در بشر هست که از حد درک ملائکه بالاتر است. می‌خواهم بگویم ادامهٔ داستان این را تأیید می‌کند که بشر چیزهایی دارد که در حد درک ملائکه نیست، و همین است که برای ملائکه سؤال ایجاد کرده است.

بنابراین جواب پرسش به نظر من این است: ملائکه موجودیت بشر را در حد فهم خودشان دیده‌اند؛ انگار بشر قبلاً خلق شده و ملائکه با اینکه بشر چیست آشنا هستند. مسئله این است که بشر قرار است در کرهٔ زمین نقش خلیفهٔ خدا را داشته باشد و جانشین خدا شود؛ یعنی به نوعی مبسوط‌الید شود و بتواند کارهایی انجام دهد. از آنچه ملائکه دیده‌اند چنین برمی‌آید که اگر این‌ها را در کرهٔ زمین بگذارید و چندتایی هم‌زمان باشند، همدیگر را می‌زنند و می‌کشند و چیزهای دیگر را هم؛ هرگونه فساد و خونریزی از دست این‌ها برمی‌آید. لزومی ندارد فرض کنید همهٔ آیندهٔ بشر را می‌بینند؛ با موجودیت بشر آشنا هستند، چون انگار قبلاً خلق شده است. می‌خواهم بگویم نه اینکه آینده را ببینند و موجوداتی خارج از زمان باشند.

اصولاً احساس خوبی ندارم به اینکه حرفی بزنم که نمی‌فهمم یعنی چه: موجودی خارج از زمان که آینده و گذشته را می‌بیند؛ این‌ها حرف‌های خیلی انتزاعی‌ای است که همین‌طور می‌شود گفت. حس خوبی ندارم نسبت به اینکه این موجودِ خارج از زمان دقیقاً چگونه است؛ ممکن است خیلی معنادار باشد، ولی من نمی‌فهمم، و دلم نمی‌خواهد وارد این‌گونه بحث‌ها شوم، مخصوصاً که اینجا به نظرم لزومی ندارد. به نظر می‌آید آدم خلق شده است و ملائکه از موجودیت و ویژگی‌های انسان تا حدی اطلاع دارند، و از این ویژگی‌ها برمی‌آید که این‌ها فساد و خونریزی راه می‌اندازند.

نخستین پاسخی که می‌خواستم مطرح کنم این است که مقام خلیفة‌اللهی اصولاً فساد و خونریزی به بار می‌آورد. یعنی چه؟ یعنی هر موجودی غیر از خود خدا که جانشین شود و کارها به دستش باشد، چون پرفکت نیست، چنین می‌شود؛ فقط خداست که در پوزیشنی است که با اینکه قدرت مطلق دارد، به دلیل علم مطلق و عدالت مطلق فسادی در حکومتش به بار نمی‌آید. می‌شود این‌طور فرض کرد که وقتی فقط سخن از این زده شده که می‌خواهم خلیفه‌ای بگذارم، معنایش این است که اینجا حتماً فساد و خونریزی به بار می‌آید. می‌خواستم این نخستین جواب را بدهم و ردش کنم؛ این جواب درستی نیست.

در برابر این رد گفته شد که به هر حال همهٔ انسان‌ها مرتکب گناه می‌شوند؛ به یک معنا هیچ انسانی به معنای واقعی کلمه در قرآن معصوم نیست؛ همین داستان همین را می‌گوید که این آدم به هر حال دچار معصیت می‌شود. این حرف قابل‌تحملی است؛ اما ما نمونه‌هایی داریم که دست‌کم خونریزی نکرده‌اند و فساد هم نکرده‌اند. ولی اگر دربارهٔ جمع انسان‌ها بگوییم، انسان‌ها کلاً چنین موجوداتی‌اند که جانشین می‌شوند و این کار را می‌کنند. ایراد خوبی هم مطرح شد.

یک بار دیگر، برای اینکه همه متوجه باشند بحث چیست، می‌گویم: نخستین پیشنهاد می‌تواند این باشد که اگر کسی متن را برای اولین بار بخواند و بخواهد فکر کند ملائکه چرا اعتراض می‌کنند، بگوید از خود مفهوم خلافت خدا، بی‌آنکه ملائکه چیز دیگری بدانند، درمی‌آید که هر کس جانشین خدا شود حتماً فساد و خونریزی می‌کند؛ بنابراین این از دل مفهوم خلافت درآمده و ملائکه هم اعتراض خودشان را کرده‌اند، یعنی اصولاً با خلافت مخالف‌اند. شما می‌خواهید بگویید از خود مفهوم خلافت درمی‌آید که انسان خودش را از خدا جدا می‌کند.

مثالی هم زده شد: مخملباف در فیلم‌نامهٔ «بایسیکل‌ران» ماجرا را در ایران نوشته بود؛ ایراد گرفتند که خوب نیست و گفتند به شرط اینکه آن را به خارج از کشور ببری اشکال ندارد؛ این‌گونه شد که ماجرا در پاکستان و دربارهٔ یک افغانی اتفاق می‌افتد. مثال دیگر این بود: وقتی موجوداتی بر اساس خودشان تصمیم می‌گیرند، تصمیم‌هایشان مطمئناً بر ضد همدیگر است؛ وضع وقتی یک خدا هست با وقتی که ناگهان ۱۰ تا باشند فرق دارد. به هر حال می‌خواهند بگویند از دل مفهوم خلافت درمی‌آید که هر موجودی جانشین خدا شود حتماً اوضاع خراب می‌شود، و ملائکه به این دلیل اعتراض می‌کنند.

نمی‌خواهم رد کنم که از تحلیل مفهوم خلافت چنین چیزی لزوماً درمی‌آید یا نه، و بگویم نه، نمی‌شود؛ هرچند، مثل حرفی که گفته شد، می‌شود خلیفه‌ای خیلی هم صالح باشد. می‌خواهم بگویم این از متن برنمی‌آید، چون متن به خونریزی اشاره می‌کند؛ اطلاعات ملائکه بیش از این است که فقط مفهوم خلافت را بدانند. فرض کنید اعتراض ملائکه صرفاً به این باشد که فقط همین را فهمیده‌اند که خدا می‌خواهد خلیفه‌ای را جانشین قرار دهد، و هیچ نمی‌دانند این خلیفه چگونه و چه شکلی است و چیزی دربارهٔ خلقتش نمی‌دانند؛ پس چطور سخن از خون می‌زنند؟

به نظر من از متن چنین برمی‌آید که اطلاعات فرشته‌ها بیش از این دانستهٔ انتزاعی است که صرفاً موجودی قرار است آنجا جانشین شود؛ به نظر من اشاره به چیزی خیلی ملموس‌تر است که در دنیا اتفاق می‌افتد، مثلاً کشتن همدیگر. به نظر من ملائکه به چیزی خیلی خاص‌تر اشاره می‌کنند. می‌گویم از متن برمی‌آید که اطلاعات ملائکه بیش از این است؛ انگار انسان یا چیزی در حد انسان را می‌شناسند و می‌دانند چه اتفاق‌های بدی می‌افتد؛ انگار، به تعبیری که گفته شد، بخشی از آینده را می‌بینند: جنگ می‌شود و صحنه‌های خیلی خیلی زشتی در زمین پدید می‌آید، در حالی که زمین تا آن لحظه که این جعل انجام نشده خیلی تروتمیز و خوب است؛ انگار حیف است که در این زمینِ به این قشنگی کاری بکنیم که چنین اتفاق‌هایی در آن بیفتد.

احساسم این است که متن گواهی می‌دهد اطلاعات ملائکه بیش از صرف تحلیل مفهوم خلافت است؛ هرچند ممکن است در خلافت خدا، به دلیلی که خودم گفتم و دلیل خیلی عقل‌پسندی هم هست، هر موجود غیرپرفکتی که جانشین خدا شود حتماً اشتباه کند، به همین دلیل که پرفکت نیست. اگر به او قدرت بدهی، قدرت فساد می‌آورد؛ این اصطلاح معروفی سیاسی است که در بعضی کشورها صدق می‌کند. به هر حال موجودی که عقلش درست کار نمی‌کند و ناقص است و علمش ناقص است، اگر به او قدرت بدهی حتماً اشتباه می‌کند، و اگر در مناصب بالاتر باشد اشتباهش باعث فسادهای بیشتری می‌شود.

اما من از این جمله چنین می‌فهمم که بحث کمی خاص‌تر و دربارهٔ خود این انسان است؛ انگار او آنجا حاضر است. خداوند بلافاصله هم نمی‌گوید که بعد از این حرف‌ها رفتیم و او را خلق کردیم؛ او اینجا هست و به او تعلیم اسما کردیم. می‌فهمیم که آدم حضور دارد و خلق شده است و ملائکه خیلی چیزها را می‌دانند. من دارم بر متن استدلال می‌کنم؛ نمی‌خواهم استدلال منطقی و تحلیل مفهوم خلافت کنم تا ببینم چه ممکن است دربیاید. اما اینجا به نظر می‌آید ملائکه با آدم کمی بیشتر آشنا هستند: آدم حضور دارد، خلق شده است، و ملائکه خیلی چیزها را دربارهٔ او می‌دانند.

ویژگی‌هایی که ملائکه از این موجود می‌فهمند، اگر ارزش خلق شدن هم داشته، ارزش اینکه چنین منصبی بگیرد و به کرهٔ زمینِ به این قشنگی برود و جانشین خدا شود، به نظرشان واقعاً نداشته است. می‌خواهم بگویم از متن برمی‌آید که اطلاعات ملائکه کمی بیش از صرف مفهوم خلافت است؛ آدم را به نوعی دیده‌اند.

من خودم شخصاً خیلی وقت‌ها فکر می‌کنم ملائکه راست می‌گفتند؛ واقعاً این‌طور است؛ گاهی فکر می‌کنم آدم با فاجعه‌ای که پدید آمده ارزشش را داشت یا نه. و دقیقاً همین داستان امیدبخش است: پرسشی که برای ملائکه پیش آمد انگار پرسش بدی نبود و برای همین هم اینجا ذکر شده است؛ خیلی‌ها در آینده هم این پرسش برایشان پیش می‌آمد و خود آدم‌ها هم فکر می‌کردند ما چه موجودی بودیم، با این همه افتضاح. شروع این داستان، تا جایی که ماجرای ابلیس پیش می‌آید، دقیقاً همین وظیفه را انجام می‌دهد: به خود ما هم دارد توضیح می‌دهد که ارزشش را دارید؛ درست است که تا حالا تقریباً همان ۲ فعل فساد و خونریزی را انجام داده‌اید، اما چند نفر هم کارهای فوق‌العادهٔ دیگری کرده‌اند.

با چیزی که در ادامه گفته شد موافق نیستم، ولی نمی‌خواهم رویش بحث کنم؛ ممکن است این هم این‌طور باشد. به هر حال شما هم به یک معنا قبول دارید که اطلاعات ملائکه بیش از حد مفهوم خلافت است، یعنی با آدم آشنا هستند؛ و من دارم این را رد می‌کنم که آنچه ملائکه می‌دانند صرفاً این باشد که قرار است خلیفه‌ای که هیچ‌چیزش را نمی‌دانند در زمین گذاشته شود؛ یا آدمِ خلق‌شده را کلاً دیده‌اند و می‌دانند چیست، یا به هر حال اطلاعاتشان خیلی بیشتر از این حرف‌هاست.

به نظر من از متن چنین برمی‌آید که آدم خلق شده است و بعد قرار است به‌عنوان خلیفه در زمین قرار داده شود؛ سخن از «جعل» است: نمی‌گوید می‌خواهم در زمین موجودی خلق کنم؛ موجودی هست و بعد می‌خواهم او را خلیفه قرار دهم. به نظر من آدم در آن لحظه انگار خلق شده است. بعد می‌بینید که بلافاصله آدم وجود دارد؛ انگار هست: آیهٔ بعدی می‌گوید به آدم اسما را تعلیم کرد؛ نمی‌گوید آدم را خلق کرد و اسما را به او تعلیم کرد؛ از خلق آدم گذشته است و این حرف‌ها زده می‌شود.

آدم پیش از آنکه به زمین بیاید خلق شده است؛ کسی می‌تواند بگوید مثلاً در عالم مثال؛ نمی‌دانم؛ می‌شود بحث‌های فلسفی کرد که خلق آدم چگونه بوده است، همین است که الان می‌بینیم یا چیزی مقدماتی‌تر. من فقط استدلالم این است که ملائکه چیزهای زیادی دربارهٔ آدم می‌دانند؛ شاید او را دیده‌اند و همه‌چیزش را می‌دانند، ولی نمی‌فهمند چیز جالبش چیست؛ فقط چیزهای ظاهری‌ترش را می‌بینند و می‌دانند، و ظاهرش این است که معلوم است اگر چنین چیزی که ما می‌بینیم بلافاصله به کرهٔ زمین برود، حتماً آدم‌کشی و از بین بردن همه‌چیز را شروع می‌کند و فساد راه می‌اندازد.

در برابر این احتمال که آن موجود آدم نباشد و موجودی دیگر باشد، من می‌گویم: با توجه به اینکه متن سخن از جعل می‌زند نه خلق، و بعداً هم هیچ‌جا سخن از خلق زده نمی‌شود و آدم حضور دارد و فقط به او تعلیم اسما می‌شود، بیشتر می‌خورد به اینکه انگار آدم خلق شده و فقط مسئلهٔ انتقالش به زمین است. این نسخه‌ای که می‌گویید با آنچه من می‌گویم خیلی فرق نمی‌کند، جز اینکه من احساس می‌کنم از متن چنین برمی‌آید که خود آدم حضور دارد، نه نمونهٔ دیگری غیر از او که قبلاً وجود داشته است؛ در نسخهٔ شما ملائکه این چیزها را از دیدن آدم نمی‌فهمند، بلکه از اینکه چیزی شبیه آدم را قبلاً دیده‌اند و خرابکاری‌هایی شده است. اما اینکه از کجا می‌فهمند، این‌قدر به هم نزدیک است که ارزش ندارد واقعاً وقت بگذاریم و درباره‌اش بحث کنیم.

دوباره می‌خواهم تذکر بدهم، و فکر می‌کنم همه‌تان در این موافق باشید: نمی‌خواهم بگویم این حرفی که ملائکه می‌زنند بی‌ادبانه است، ولی کلاً این دیالوگ کمی حالت اعتراض‌آمیز دارد. فکر می‌کنم کسی که برای اولین بار آن را بخواند کمی جا بخورد که یعنی چه؟ خدا می‌گوید من می‌خواهم این کار را بکنم و ملائکه می‌گویند چرا می‌خواهی این کار را بکنی؟ مثل ایراد گرفتن است: این‌طور است و آن‌طور است؛ چرا می‌خواهی این کار را بکنی؟ بعد تازه چیزی هم از خودشان می‌گویند: اگر فکر می‌کنی این می‌رود آنجا تسبیح می‌کند، ما داریم تسبیح می‌کنیم؛ چیزی هم به نفع خودشان می‌گویند، که تسبیح را ما می‌کنیم و آن هم که همه‌اش فساد و خونریزی است؛ بنابراین انگار اصلاً این کار درستی نیست. ممکن است حالت پرسش داشته باشد، ولی انگار در ذهنشان این ابهام هست که خدا می‌خواهد کار بدی بکند و می‌پرسند چرا می‌خواهی این کار را انجام دهی.

به نظر من هر کسی این را اولین بار بخواند، شاید با توجه به اینکه ملائکه معصوم‌اند، احساس کند که این دیالوگ کمی عجیب است؛ ما جرئت نمی‌کنیم چنین حرفی بزنیم، هرچقدر هم خونریزی و فساد کرده باشیم. یک بار گفتم، هرچند خیلی بعید است پیش بیاید: فرض کن خداوند رحم کند و به تو بگوید برخیز و برو این را به این آدم‌ها بگو، و تو بگویی نه، من این کار را نمی‌کنم، می‌ترسم. در محضر خدا عقل آدم به‌طور طبیعی به او می‌گوید هرچه گفت، دیگر اصلاً سؤال نکن و این کار را انجام بده؛ آن هم پرسشی که جنبهٔ اعتراض داشته باشد. آدم انتظار دارد این حرف‌ها با لحنی خیلی خیلی ملایم‌تر گفته شود، اما اینجا خیلی تند هم هست: آیا کسی را قرار می‌دهی که فساد می‌کند و خونریزی می‌کند، در حالی که ما داریم تسبیح می‌کنیم؟ یعنی بهترین کاری را که می‌شد کرد ما داریم می‌کنیم، و آن هم این همه بدی دارد که ما نداریم و ما این کارها را نمی‌کنیم؛ بنابراین انگار خیلی واضح است که این کار اشتباه است.

البته ابلیس به‌عنوان موجودی خاص رسماً با خداوند مخالفت می‌کند، یا فکر می‌کند دارد مخالفت می‌کند و به نوعی قیام کرده است؛ او را کنار بگذارید که معصیت کرده و نافرمانی می‌کند؛ ولی بقیهٔ ملائکه که این‌طور نیستند. ما اصولاً این پیش‌زمینهٔ ذهنی را از فرهنگ خودمان داریم که گفت‌وگوهای تندی بین ابلیس و خدا رد و بدل شده است: دشمن خدا شده، فکر می‌کند کاری انجام می‌دهد، نافرمانی می‌کند؛ و آن دیالوگ‌ها را کاملاً انتظار داریم. اما این دیالوگ‌ها را از ملائکه انتظار نداریم؛ انتظار داریم ملائکه را کاملاً مطیع ببینیم: خدا بگوید می‌خواهم این را خلیفه قرار دهم، و آن‌ها نپرسند که چرا این‌طور و آن‌طور؛ مثلاً بگویند ما نمی‌فهمیم. شیطان رسماً می‌آید و می‌گوید این یعنی چه، و او دیگر کلاً به سیم آخر می‌زند. اینجا که این دیالوگ می‌آید، فکر می‌کنم همه‌تان موافق‌اید که دیالوگ عاقلانه و جالبی نیست و انتظار هم نمی‌رود که موجوداتی که مطیع امر خدا هستند چنین حرف‌هایی بزنند.

یکی از مهم‌ترین مسائل مربوط به عقاید دینی مسئلهٔ شر است؛ همه‌جا می‌گویند بزرگ‌ترین اشکال فلسفی که دربارهٔ مسائل دینی وجود دارد، شر است. می‌خواهم بگویم در این آیات، از همان اولی که سخن از خلقت و جعل انسان و فرستادنش به زمین است، بحث شر هست؛ ببینید، از همان اولش همین‌طور شروع می‌شود. یعنی از اول همه می‌دانند که شر، به هر مفهومی که بگیرید، خرابکاری‌ای است که دارد پدید می‌آید، در دنیایی که تا آن لحظه همه‌چیز خیلی تروتمیز و خوب بوده است؛ بشر را که به کرهٔ زمین بفرستند، اتفاق‌های بدی در کرهٔ زمین می‌افتد. یعنی کسی که این را به‌عنوان ایراد کشف کند هنر زیادی نکرده است؛ این چیزی ابهام‌برانگیز در خلقت بشر بود و ملائکه هم از اول همین را گفتند. منظورم این است که اینکه شری دارد پدید می‌آید، در خود قرآن منعکس شده است.

این نکتهٔ مثبتی است: همهٔ این دیالوگ در جواب مسئلهٔ شر است؛ چیز باارزشی وجود دارد، با وجود آنچه ملائکه می‌گویند و همهٔ ما می‌بینیم. اصلاً به نظر بعضی‌ها وجود شر ناقض وجود خداست، نه فقط ناقض این که چرا خداوند بشر را خلق کرده است: در جهانی که خداوند به‌عنوان موجود کمال مطلق در آن حکومت می‌کند، هیچ چیز بدی نباید وجود داشته باشد. فساد می‌بینیم، خونریزی می‌بینیم، جنگ راه می‌اندازیم و همدیگر را می‌کشیم، بعد در وجود خدا شک می‌کنیم. خیلی جالب است: خودم می‌کشم و بعد در وجود خدا شک می‌کنم؛ پس نکشم!

می‌خواهم بگویم این نکتهٔ مهمی است که در این داستان، از همان اولی که سخن از خلقت انسان و فرستادنش به کرهٔ زمین است، بحث شر هست؛ شر انگار پدیده‌ای خاص در دور و بر انسان است. در بقیهٔ دنیا شری می‌بینید؟ این ستاره‌ها در کمال آرامش‌اند و کار خودشان را انجام می‌دهند؛ با همدیگر نمی‌جنگند، هیچ اختلافی ندارند، هیچ‌کدام همدیگر را نمی‌کشند؛ همه‌شان طبق قوانینی نورافشانی می‌کنند و حرکاتی انجام می‌دهند. همه‌جای دنیا، و زمین هم به نوعی، قبلاً همین‌طور بوده و حیف بوده که این اتفاق‌ها در آن بیفتد. ملائکه دارند به این اشاره می‌کنند، و این نکتهٔ مهمی است که به مسئلهٔ شر، مسئلهٔ انسان، مسئلهٔ خدا یا مسئلهٔ جهان مربوط است: در جایی از دنیا اتفاق‌هایی می‌افتد که دست‌کم وقتی در ظاهر نگاه می‌کنیم اتفاق خوبی نیستند، بدند و توجیه لازم دارند که چرا خداوند این را انجام داده است؛ و این داستان دقیقاً در مقام توجیه است، چون پرسش ملائکه همان مسئلهٔ فلسفی است: چرا کاری می‌کند که در کرهٔ زمین شر پدید می‌آید؟

نکتهٔ بعدی این است که، همان‌طور که کسی دفعهٔ قبل اشاره کرد، از همان جملهٔ اول معلوم است که سرنوشت انسان این است که مرتکب معصیت شود و بعد به زمین سقوط کند. انسان را اول مستقیم به زمین نمی‌آورند؛ اول به این جنتی که هست منتقل می‌شود و سخنی هم از سقوط به زمین نیست؛ اما مقدر است؛ یعنی معلوم است که انسان معصیت می‌کند، این بلا سرش می‌آید و وارد زمین می‌شود؛ این‌طور نیست که قابل اجتناب بوده باشد. بعضی‌ها می‌گویند کاش پدرمان آن گندم را نمی‌خورد و ما الان در بهشت بودیم؛ گویی تصادفی اتفاق افتاده که می‌شد جلویش را گرفت. اما ماهیت انسان این‌طور بود: اگر شجره‌ای را هم مشخص کنی که به آن نزدیک نشود، حتماً نزدیک می‌شود؛ بنابراین این اتفاق‌ها می‌افتد. این نکته را قبلاً گفتیم.

بنابراین می‌خواهم بگویم ممکن است به نظر بیاید که اینکه موجودی مثل شیطان نافرمانی می‌کند هم جزو مقدرات است: تا آن شیطان نمی‌آمد و فریب نمی‌داد، این اتفاق نمی‌افتاد؛ بنابراین وجود موجودی شیطان‌صفت هم، از همان اولی که انسان هست، در تقدیر این داستان هست. اگر کلمهٔ «ارض» در آن جملهٔ اول نبود، نمی‌شد این حرف‌ها را زد؛ اما به‌وضوح مقدمات آن نتیجهٔ نهایی، یعنی آمدن انسان به زمین، در همین ابتدای داستان هست. بنابراین هم اینکه انسان گناه می‌کند، و هم اینکه یکی از این موجودات شیطان‌صفت می‌شود و انسان را فریب می‌دهد، همه در این داستان هست. باز روی این تأکید می‌کنم؛ خیلی مهم است که جایی که در قرآن سخن از خلقت انسان است، مسئلهٔ شر پیش آمده است، و حل مسئلهٔ شر هم، به این معنا که توجیه کند چرا این اتفاق دارد می‌افتد، در آن هست.

مسئله شر و خلقت انسان

طبق روایتی که الان در زیست‌شناسی داریم، همهٔ موجودات پیش از انسان خلق شده‌اند؛ انسان انگار آخرین محصولی است که وارد زمین می‌شود: همهٔ موجودات پدید می‌آیند و بعد در انتها انسان وارد زمین می‌شود. تحقیقات زمین‌شناسی هم نشان می‌دهد که به نظر می‌آید موجودات خیلی بیشتر از انسان بوده‌اند. می‌خواهم پرسشی زیست‌شناختی دربارهٔ آمدن انسان به کرهٔ زمین بکنم: اینجا که سخن از این است که می‌خواهیم خلیفه‌ای در زمین قرار دهیم، آیا همهٔ موجودات هستند و منتظرند انسان بیاید یا نه؟ پرسش این است که آیا همهٔ زمین آماده شده، انسان آخرین موجود است، همهٔ حیوانات خلق شده‌اند و زمین همین شکل الان را دارد و فقط انسان را کم دارد؟ یا موضوع خیلی قوی‌تر از این حرف‌هاست؟ پرسشم این است که آیا این حرف‌ها پیش از پیدایش حیات در زمین زده می‌شود، یا حیات در زمین هست و فقط انسان نیست؟

به نظر من حیات در کرهٔ زمین نیست، چون بقیهٔ موجوداتی هم که در کرهٔ زمین هستند خونریزی می‌کنند و فساد پدید می‌آورند؛ زمین خیلی پاک است؛ شاید اصلاً گیاهان هنوز نیستند. دقت می‌کنید چه می‌خواهم بگویم؟ این اصلاً هیچ ربطی به این ندارد که تکاملی نگاه کنی یا نه؛ دست‌کم خونریزی در زمین وجود ندارد. دربارهٔ حیوانات هم این سؤال هست که چرا خداوند این حیوانات را خلق می‌کند؛ این‌ها هم می‌آیند و می‌کشند. دید قرآن این است که همهٔ چیزهایی که در زمین خلق شده‌اند به خلقت انسان مربوط‌اند؛ مقدمه‌اند، یا مثلاً برای اینکه آدم‌ها آن‌ها را بخورند. اصولاً به نظر می‌آید این بحث‌ها زمانی انجام می‌شود که هیچ فسادی در زمین نیست، خونریزی نیست و زمین خیلی پاک است، مثل سیارات بی‌حیات دیگر.

به نظرم ویژگی حیات است که اصولاً کار به فساد و خونریزی می‌رسد، نه فقط انسان؛ بنابراین انسان را از کرهٔ زمین حذف کنید، هنوز شر وجود دارد. موجودات زنده هم همدیگر را می‌خورند؛ شر نیست؟ این‌ها فقط به فکر خودشان‌اند. فرض کنید بچه‌گورخر تازه به دنیا آمده‌ای را تکه‌پاره می‌کنند؛ این شر نیست؟ اتفاق بدی نیست؟ خرگوش هم دارد گیاهان را می‌خورد؛ اصلاً کرهٔ زمین رستوران است. اگر شما جای آن گیاهی باشید که خرگوش می‌خوردش، راضی هستید؟ برای آن گیاه، خورده شدن به نوعی شر است، چون حیاتش دارد از بین می‌رود؛ همهٔ موجودات به نوعی دردشان می‌آید. فکر می‌کنید این حیوانات دردشان نمی‌آید و احساس نمی‌کنند اتفاق بدی برایشان افتاده است؟

اگر بگویید فساد نیست و فقط خونریزی هست، فساد هم به معنایی هست: به نظر من جسد موجود زنده‌ای که می‌پوسد نشانهٔ فساد است؛ فساد را فقط به معنای اخلاقی نگیرید.

فساد: تباهی زمین نه فقط اخلاق

من شخصاً از این آیهٔ قرآن که می‌گوید فساد در زمین و دریا پدیدار شد به دلیل کارهایی که مردم می‌کنند، فساد را به معنای اخلاقی نمی‌فهمم. ترجمهٔ فارسی‌اش به زبان عامیانه، هرچند خود آیه عامیانه نیست، این است که انسان همه‌جا را به گند کشیده است؛ همه‌جا را آلوده کرده است؛ انسان در کرهٔ زمین کارهایی کرده که همه‌جا کثیف شده و همه‌جا تباهی پدید آمده است؛ اخلاقی نیست. به نظر من از عبارات خود قرآن هم برمی‌آید که مفهوم فساد لزوماً مفهومی اخلاقی نیست؛ حیوانات همین‌طور فاسد می‌شوند، وقتی می‌میرند و از بین می‌روند.

فکر می‌کنم مسئلهٔ شر در حیوانات و گیاهان و همهٔ این‌ها هست: هر موجود زنده‌ای میل دارد از حیات لذت ببرد؛ آنچه ما به آن شر می‌گوییم همین است: مریض می‌شویم، دچار حالت‌هایی می‌شویم که دردمان می‌آید، و این‌ها از نظر ما شر است؛ این‌ها برای حیوانات هم وجود دارد.

اگر شر را به مفهومی فلسفی، مثلاً خارج شدن از تعادل، بگیرید، تعریفی خیلی اختیاری ارائه می‌کنید. ممکن است کشتن گورخر هم کار بدی باشد، اما دارید تعریف دیگری از شر ارائه می‌دهید که فقط به آلام و رنج و درد و این‌گونه چیزها اشاره نمی‌کند؛ دارید مفهوم فلسفی بزرگی مثل به هم خوردن تعادل را می‌گیرید. اما متن این را نمی‌گوید؛ من دارم دربارهٔ متن صحبت می‌کنم، و این متن چیزی را که شما می‌گویید نمی‌دهد؛ می‌خواهم سعی کنم بفهمم متن اینجا چه دارد. چیزی را که این متن هنوز نگفته کنار گذاشته‌ام، چون تازه الان به جایی رسیده‌ایم که دربارهٔ آفرینش انسان دلیل آورده می‌شود.

اگر به این دیالوگ ساده گوش بدهی: وقتی کسی می‌گوید چرا این کار را می‌کنی، چرا این را آنجا می‌گذاری، کارهای بدی انجام می‌دهد، جوابش این است که بیا نگاه کن ببین چه خوبی‌هایی دارد؛ یعنی تأیید می‌کند که آنچه تو می‌گویی درست است و بدی‌هایی که گفتی پذیرفته است. جواب خداوند این نیست که نه، تو اشتباه می‌کنی، این فساد به راه نمی‌اندازد یا خونریزی نمی‌کند و آنچه می‌گویی اشتباه است؛ جوابش این است که بدی‌هایی که ذکر می‌کنی درست است، ولی بیا ببین، چیز خیلی خوبی هم اینجا هست. این دیالوگ این را می‌گوید.

حالا موضوع این است که این چیز خیلی خوب انسان چیست که ارزش این را دارد که خلق شود. تازه اینجا سخن از هدف آفرینش انسان است؛ نمی‌دانم آیا می‌تواند هدف آفرینش به‌طور کلی هم باشد. آیه‌ای یادآوری شد که خوب شد گفته شد: همهٔ چیزهایی را که در زمین است برای شما خلق کرده است؛ همهٔ چیزهایی که در زمین است، نه خود زمین؛ یعنی درخت و گیاه. زمین این شیء خیلی بزرگی است که زیر پای ماست. این مسئله‌ای واژه‌شناختی و فلسفی است که به چه چیزی زمین می‌گفتند: به آنچه زیر پای ماست؛ کوه هم جزو زمین حساب می‌شد، ناهمواری‌ها هم جزو زمین‌اند، اما درخت را جزو زمین حساب نمی‌کنند؛ سنگ جزئی از اجزای زمین حساب می‌شود؛ نمی‌دانم؛ به هر حال سخن از چیزهایی است که در زمین هستند.

این پرسش‌ها پرسش‌های طبیعی‌ای است، اما نمی‌خواهم وارد این مرزها شوم، چون طول می‌کشد؛ می‌خواهم خیلی سعی کنم تا جای ممکن چیزهای ساده را بگویم؛ مثلاً اینکه آیا واقعاً می‌شود تعریفی از زمین ارائه کرد و دقیقاً گفت چه چیزهایی زمین است.

زمین و آنچه برای انسان خلق شده

به نظر من معنای آیه این است که همهٔ موجوداتی که در زمین خلق شدند، یعنی زمین چیزی بود و بعد اتفاق‌هایی افتاد و حیات پدید آمد، همهٔ این اتفاق برای انسان افتاده است. آیهٔ پیش از آغاز این ماجرا همین را می‌گوید که همهٔ چیزهایی را که در زمین است برای شما خلق کرده است.

حرفم این است: خونریزی را چگونه می‌خواهی تعبیر اخلاقی بکنی؟ حرفم این بود که اگر دست‌کم حیوانات در زمانی که این دیالوگ صورت می‌گیرد وجود دارند، یعنی قبلاً موجوداتی که خونریزی کنند خلق شده‌اند و حالا یکی دیگر هم دارد خلق می‌شود، دیگر جای این اعتراض نیست؛ این همه همدیگر را زدند و خوردند، بگذار این هم برود بقیه را بزند. من از متن دارم صحبت می‌کنم؛ نمی‌خواهم وارد چیزهایی شوم که کمی جنبهٔ فلسفی و حتی عرفانی دارند. تا جایی که متن چیزی دربارهٔ هدف آفرینش نگفته، من نمی‌گویم؛ استدلال‌هایی را که می‌کنم سعی می‌کنم به نوعی بر متن مبتنی کنم.

این پرسشی که کردم خیلی پرسش مهمی نبود. تصورم این است که همهٔ این‌ها پیش از خلقت حیات در زمین است، اما خیلی مهم نیست که این را قبول کنیم؛ در نتیجهٔ داستان هیچ تأثیری نمی‌گذارد. نکته‌های مهم داستان از همین توضیح خداوند است که ارزش این موضوع چیست: ارزش انسان این است که می‌شود همهٔ اسماء را به او تعلیم داد. جواب پرسش این است.

خداوند همهٔ اسماء را، با تأکید بر اینکه کلاً همهٔ اسماء را، به آدم تعلیم داد؛ بعد آن‌ها را بر ملائکه عرضه کرد و گفت اسم این‌ها را بگویید؛ گفتند ما نمی‌دانیم؛ بعد به آدم گفت خبر بده، و آدم این کار را کرد. ملائکه این‌گونه قانع شدند که این موجود انگار چیزی داشت که ما نمی‌دانستیم؛ این موجود برتری‌ای نسبت به ما دارد که به او شایستگی‌هایی می‌دهد. این قانع‌کننده است؛ حالا اشکال ندارد که بروند خونریزی و فساد کنند؛ این نکته این‌قدر ارزش دارد: این موجودی است که می‌تواند کل اسماء را یاد بگیرد.

از جواب ملائکه به نظر می‌آید که شاید هنوز هم متوجه این نکته نیستند که نمی‌توانند اسماء را یاد بگیرند. در جواب می‌گویند ما آنچه را تو یاد دادی بلدیم؛ شاید به نظر بیاید که دارند می‌گویند اگر به ما هم می‌گفتی، ما هم یاد می‌گرفتیم. اما واقعیتی که باید از این داستان بفهمیم این است که تعلیم همهٔ اسماء چیزی است که فقط برای بشر ممکن است، نه برای ملائکه؛ دست‌کم اینجا، در میان ملائکه و بشر، فقط آدم است که می‌تواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد؛ نه این‌طور که هرچه خدا از اسماء به آدم گفته، آدم هم یک بار به ملائکه گفته و ملائکه اسم‌ها را یاد گرفته باشند.

این را آخرین جلسهٔ آن سری دربارهٔ فرق بین علم و نبأ گفتم: سخن از این است که اطلاعات چیزی به شما می‌رسد ولی آن را نمی‌فهمید. من می‌توانم خیلی چیزها را به شما بگویم و آن را بدانید بی‌آنکه بفهمید؛ نمونه‌اش را در زندگی‌تان دارید: می‌توانید کتابی را حفظ کنید و بدانید بی‌آنکه بفهمید. نکته این است که انسان علم پیدا می‌کند، اما کاری که برای ملائکه می‌شود این است که به آن‌ها خبر داده می‌شود؛ ملائکه بعضی از این اسماء را نمی‌توانند بفهمند. راز همین است: اتفاقی افتاده است که با وجود شری که پیش آمده و اتفاق‌های بدی که افتاده، موجودی خلق شده که می‌تواند همهٔ اسماء را درک کند؛ چیزی که انگار قبلاً سابقه نداشته است.

تعلیم اسماء وحد فهم ملائکه

چند نکته را می‌گویم. یکی اینکه اسماء اینجا یعنی چه؟ اسمای خداست؟ اسمای همه‌چیز است؟ اسماء چیست که بعداً قرار است از ملائکه پرسیده شود؟ کسی می‌پرسد که دانستن اسماء در تصویر یک موجود چه اهمیتی دارد. بعد اینکه آیا تعلیم اسماء اصلاً با مفهوم خلافت رابطه دارد یا نه، و رابطه‌اش چیست؛ چون اعتراض این است که خلیفه‌ای می‌گذاری و این‌ها چنین می‌کنند، و جوابش این است که این همهٔ اسماء را یاد می‌گیرد. و بعد اینکه با هر تعبیری که از اسماء دارید، چه توضیحی وجود دارد که چرا بشر می‌تواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد و دیگران نمی‌توانند یاد بگیرند؟ یاد گرفتن اسماء چیست، غیر از دانستن؟ به نظر ما معمولاً این‌طور است که من چیزی را نشان می‌دهم و می‌گویم اسمش فلان است و یاد گرفته می‌شود؛ چه چیزی است که ملائکه نمی‌فهمند و یاد نمی‌گیرند و انسان می‌فهمد؟

نکتهٔ دیگر شبهه‌ای مردسالارانه است: شبهه‌اش این است که به آدم اسماء یاد داده شد. یادتان هست؟ جلسهٔ اولِ این دوره، که دربارهٔ قرآن صحبت کردم، نکته‌ای گفتم که چرا قرآن چیز خیلی مهمی است: چون اصلاً ویژگی بشر زبان است؛ تفاوت عمدهٔ بشر با ملائکه و همه انگار همین است. اینجا هم که مسئله دارد حل می‌شود، نکته‌ای زبانی دربارهٔ بشر وجود دارد: بشر می‌تواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد؛ به هر معنا که بگیرید، چیزی دربارهٔ زبان است. قبلاً، جدا از این متن، اگر یادتان باشد، یک جلسه که بحث می‌کردم گفتم که در دوقطبی‌ها کلام اصولاً بیشتر به مردها مربوط است. حالا همهٔ برتری و توجیه خلقت انسان هم به اسماء مربوط است، و تازه این را هم فقط به آدم یاد دادند؛ پس، به منطق این شبهه، همان چیزی ثابت می‌شود که باید ثابت شود تا مردها خوششان بیاید.