او جلسه را با استدلال جلسهٔ پیش آغاز میکند که در لحظهای که این گفتوگو صورت میگیرد حیوانات هنوز نیستند. سپس به پرسشهایی دربارهٔ حیوانات و شر، نظریههای علمی و معنای خلافت میپردازد. از جایی به بعد بازگشت به تعلیم اسماء را محور داستان میداند و از آن اهمیت زبان برای انسان را نتیجه میگیرد. در بخش پایانی با مثالهایی از ویتگنشتاین و قرآن میگوید چرا ملائکه بعضی از اسماء را نمیفهمند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
استدلال من این بود که چون فساد و خونریزی مختص انسان نیست، در لحظهای که این گفتوگو صورت میگیرد، حیوانات هنوز نیستند. اعتراض این است که حیوانات هم پیشتر آفریده شدهاند و خونریزی و فساد کردهاند. حرف من این بود که گویی آن لحظهای است که هنوز در کرهٔ زمین حیات نیست.
جلسهٔ قبل هم گفتم که اصلاً حیات در کرهٔ زمین یعنی انسان. آیهٔ پیش از آن هم میگوید هرچه در زمین هست برای شما آفریده شده است؛ بقیهٔ حیات گویی دنبالهٔ انسان است. اگر با نظریهٔ تکامل نگاه کنید، مقدمهٔ وجود انسان است؛ هرجور نگاه کنید، خلاصه زائدهای بر وجود انسان است. قرار است انسان در زمین آفریده شود و بقیه اصلاً حاشیهاند و اصلی نیستند.
حرفم این بود که این لحظه، لحظهای است که هنوز حیات وجود ندارد. میتوانید با دیدگاه تورات نگاه کنید که همهٔ موجودات کرهٔ زمین یکباره آفریده شدند؛ گویی خداوند انسان را آفریده و توشهٔ راهش را هم آماده کرده که همان حیوانات و گیاهاناند. یا مطابق آنچه اکنون در علم هست بگویید حیات به تدریج از چیزی بسیار ساده آغاز شده و در انتها به انسان ختم شده است. فرقی نمیکند. مهم این است که به نظر من این گفتوگو وقتی رخ میدهد که دستکم بهوضوح حیوانات نیستند و فساد و خونریزی در زمین نیست. فساد و خونریزیِ دیگری هم که در زمین پدید آمده، به خاطر انسان پدید آمده است، چون حیوانات هم برای انسان آفریده شدهاند.
منظورم این است که هیچ اعتراضی به این نیست که حیوانات چرا خونریزی میکنند؛ آنها اصلاً موضوع این نقد نیستند و اگر انسان نباشد، آفریده نمیشوند. جعل انسان در زمین است که سبب خونریزی میشود و ملائکه به همین اعتراض میکنند. ملائکه فعلاً کاری به این ندارند که حیوانات خونریزی میکنند، چون آنها هم برای انسان آفریده میشوند. همین که انسان فساد و خونریزی پدید میآورد، برای اعتراض کافی است.
حرف من این نیست که ملائکه قبل و بعد ماجرا را میدانند یا نمیدانند و به آن اعتراض میکنند یا نه. ممکن است ملائکه اصلاً ندانند که همراه انسان حیواناتی هم آفریده میشوند و آنها هم چنین میکنند؛ ممکن است ندانند، من نمیدانم. من فقط میگویم در آن لحظه فساد و خونریزی در کرهٔ زمین نیست، بنابراین حیوانات نیستند. نتیجهای زمانی گرفتم و این با اینکه همهچیز در کرهٔ زمین برای انسان آفریده شده، کاملاً سازگار است. به هر حال انسان است که فساد و خونریزی را به زمین میآورد. چیزهای دیگر لوازم جانبی انساناند؛ آنها هم اگر فساد و خونریزی میکنند، در واقع از اطرافیان انسان به حساب میآیند و در آن لحظه هم وجود ندارند.
من فقط حرفی زمانی زدم و فکر میکنم استدلال درست است که این لحظه حتی پیش از آغاز حیات است؛ شاید گیاهان هم نیستند. برای گیاهان هم به یک معنا فساد معنا دارد. فساد را به معنای اخلاقی نگیرید؛ فساد به این معنا که موجود زنده وقتی میمیرد فاسد میشود. به یک معنا وقتی حیات هست، تباهی هم هست.
من اصلاً میخواستم بگویم و نگفتم که اینجا گویی ملائکه نسبت به زمین ابراز دلبستگی میکنند؛ به همین خاطر «فیها» تکرار میشود. در این تکرارِ «فیها» که لازم نیست، فکر میکنم حرف این است که گویی زمین در میان همهٔ این سیارات و اجرام آسمانی بسیار زیبا و خوب است و چیزهای بسیار جالبی در آن هست و حیف است. تکرار «فیها»، بیآنکه لازم باشد «ارض» را بیاورید، اشاره به زمین است.
فرض کنیم این اختلاف ادبی را به نفع چیزی که تو میگویی رأی بدهیم. آنوقت میخواهی بگویی فساد و خونریزی از پیش بوده است؟ پس اصولاً به چه اعتراض میکنند؟ جایی که فساد و خونریزی هست و همه مثل رستوران دارند همدیگر را میخورند، یکی دیگر هم بیاید و بقیه را بخورد؛ این بعید است. معمولاً در ادبیات این متن نمیشود چیزی را قاطعانه رد کرد، ولی فکر میکنم این خوانش چندان با متن سازگار نیست.
پرسش این بود که آیا افساد و خونریزی، به آن معنا که انسان انجام میدهد، در جهان حیوانات نیست. اینکه انسان را موجودی آگاه و ذیشعور بدانید و حیوانات و موجودات دیگر را گویی مکانیکی کار میکنند، به نظر من چیز بسیار عجیبی است. این فاصلهای که انسان میان خود و حیوانات قائل است، چنانکه هیچ نوع شعور و آگاهی و هیچ نوع اختیاری برای حیوان قائل نیست، به نظر من تصوری بسیار عجیب و غلط است و به نظر من در فضای خود قرآن هم اینطور نیست.
اگر گفته شود حیوانات بیشتر برای غذا میکشند، نه برای نشاندادن قدرت، واقعیت این است که اینطور نیست. حیواناتی هستند که شکار میکنند و با شکاری که از پا درآوردهاند بازی میکنند و آن را نمیخورند. نهنگهای قاتل را ندیدهاید؟ شاید به همین دلیل به آنها قاتل میگویند. دیدهاید چه بیرحمانه با فوک بازی میکنند؟ والیبال بازی میکنند: یکی با دمش فوک را به هوا پرت میکند و دیگری از آن طرف با دمش میزند. فوک خوردهاند و سیر شدهاند و حالا با یکی هم برای بازی خودشان بازی میکنند. یا گربه موش را میکشد و نمیخورد؛ تام و جری را ندیدهاید؟ واقعاً گربه موش را به قصد خوردن نمیکشد، شکار میکند.
به نظر من اظهارنظرهایی که در فرهنگ ما و در همهٔ دنیا دربارهٔ حیوانات هست، کلاً چنین است: عالم حیوانی عالمی است که گویی هیچاند؛ نه شعور دارند، نه آگاهی، نه اختیار و نه شباهتی به انسان، و در فرهنگ بشری فاصلهٔ عظیمی میان انسان و حیوان هست. به نظر من ما حیوانات را زیادی دستکم میگیریم و این تعبیر بیشتر به این چیزهای فرهنگیِ ما نزدیک است تا به آنچه واقعاً از قرآن به آدم منتقل میشود.
به نظر من بحث گویی زیباییشناختی است: در اثر جعل انسان در زمین، صحنههای زشتی در زمین پدید میآید. کمی از این ناراحتم که چرا دربارهٔ این قسمت اول داستان چیزهایی گفتم که اینقدر بحث برانگیخته است، در حالی که به نظر من به محتوای اصلی داستان، که میل دارم به آن برسم، چندان مربوط نیست. نکتهٔ بسیار مهمی مثل مسئلهٔ تعلیم اسماء را تازه امروز داریم میرسیم که دربارهٔ آن صحبت کنیم.
بازگشت به تعلیم اسماء بهعنوان محور داستان
بسیاری از چیزهایی که بعداً اتفاق میافتد، مثلاً اینکه «جعل» خلق نیست، یا اینکه در زمین است و نه در همهٔ جهان، یا اینکه خلیفه دقیقاً چه معنایی دارد، چندان به آنچه من میخواهم بگویم ربط ندارد. نمیخواهم بگویم مهم نیست؛ به هر حال وقتی آدم ایدهای دارد، دیدگاه مهمی هست که خوب است همه از این داستان ببینند. پرسش از لحظهای که این سخنان گفته میشود، چندان به محتوای داستان ربط ندارد، ولی بگذارید بگویم این احساس چگونه در من پدید آمد و اصلاً چطور به فکرم رسید.
یک شب داشتم در تلویزیون، شبکهٔ ۴، برنامههای حیوانات را نگاه میکردم و صحنهٔ شکار بسیار فجیعی نشان داد. دیدهاید که صحنههای فجیع نشان میدهند؛ قبلاً اینطور نبود، ولی اکنون تکنیکهای فیلمبرداری پیشرفت کرده و صحنههای شکار را در شب هم فیلمبرداری میکنند و با جزئیات زیاد نشان میدهند. صحنهٔ شکار کفتار بود. کفتار به نظر من واقعاً موجود بسیار زشتی است — دارم احساس خودم را بیان میکنم — از صدایش گرفته تا نحوهٔ راهرفتن و هیکلش؛ همهچیزش احساس بسیار بدی به آدم میدهد. بچهای تازهمتولدشده را کمکم از مادرش جدا کردند. مادرش بسیار تلاش میکرد که بچه را بگیرد، ولی تکهپارهاش کردند و همه را با جزئیات نشان داد. این بچه تلاش میکرد و نمیگذاشتند؛ گازش گرفته بودند و تکههایش را میکندند. صحنههای بسیار زشتی بود و واقعاً این احساس به من دست داد که در زمین، به غیر از موارد انسانی، چیزهای بسیار زشتی هم وجود دارد.
به نظر من اگر ملائکه به وجود انسان اعتراض میکنند، به اینجور چیزها هم باید معترض باشند. در کرهٔ زمین پدیدههایی رخ میدهد که در جهان نیست. در جهان سیارات، جهانی که اجرام آسمانی در آن نور میدهند و همهچیز روشن و در حرکت است، همهچیز شاد و خوب و زیبا به نظر میآید؛ در زمین یکباره فضا تغییر میکند و پر از ماجراهای زشت است. به نظرم در عالم حیوانات اتفاقهای بد زیادی میافتد: همدیگر را میخورند و تکهپاره میکنند و حتی ممکن است برای خوردن هم نباشد و به دلایل دیگر باشد. مثلاً شیر نر بچههای شیرهای دیگر را میکشد؛ فقط میکشد و برای خوردن نیست. چون تا وقتی بچه هست، شیر ماده آمادهٔ جفتگیری نیست و هرچه زودتر بچه بمیرد، زودتر آمادهٔ جفتگیری میشود. شیر نر میخواهد جفتگیری کند، پس بچههای آن شیر دیگر را میکشد. این چیز جالبی نیست؛ این شر است.
یا مثلاً کفتار اتفاقاً از موجودات بسیار نادری است که بچههایش همدیگر را میکشند و گاهی گویی حتی میخورند. یعنی از خواهر و برادرها، آن که قویتر است بقیه را میکشد تا سهم بیشتری داشته باشد؛ حتی خواهر و برادر خودش را به چشم رقیب نگاه میکند و دستش برسد میکشد. اینها جالب نیست. به نظر من به همان دلیلی که وجود انسان — از نظر زیباییشناختی، نه اخلاقی — جای اعتراض برای ملائکه داشت، حیوانات هم جای اعتراض دارند.
این برداشتی کاملاً عاطفی است؛ احساس میکنم جهان حیوانات جهان تمیزی نیست. شر به معنایی که ما از نظر عاطفی احساس میکنیم — با تعریف شر به معنای فلسفی کاری ندارم — یعنی همان چیز اعتراضبرانگیزی که دربارهٔ انسان هست، در حیوانات هم هست. در گیاهان کمتر است. در گیاهان خونی ریخته نمیشود، ولی صحنههای زشت گیاهی هم هست؛ مثلاً وقتی فاسد میشوند. گاهی، که ممکن است واقعاً دلیلش فعالیتهای انسان باشد و قبلاً وجود نداشته، دریا پر از جلبک و کثیف میشود. ربط این صحنهها به آلودگیهای دریا به دست انسان، به نظرم از نظر علمی مشخص نیست؛ به هر حال به نظر میآید صحنههایی از نوعی خرابکاری از سوی گیاهان هم هست. البته من هیچ تأکیدی روی این ندارم.
فکر میکنم کرهٔ زمین بسیار تمیز و جای بسیار خوبی بوده و سیارهٔ بسیار زیبایی هم هست و حیف بوده که به چنین وضعی خراب شود؛ همهچیز هم به ظهور انسان در کرهٔ زمین مربوط است. مطابق محتوای دینی آیات پیشین، اصل در کرهٔ زمین انسان است؛ اینطور نیست که انسان میتوانست به کرهٔ زمین نیاید. در لحظهای که قرار میشود انسان به کرهٔ زمین بیاید، چیزهایی که قرار است برای انسان آفریده شوند هنوز آفریده نشدهاند. به هر حال چون این موضوع خیلی مهم نیست، همینطور چیزی گفتم که به ذهنم رسیده بود. فکر میکنم واقعاً درست است؛ یعنی از متن برمیآید که اینطور باشد. عدهای هم حرف مخالف زدند و این خوب است.
در برابر این حرف که حیوانات و کلاً بقیهٔ موجودات چنین قابلیتی ندارند، میپرسم: از کجا میدانید؟ اینکه حیوانات اختیار ندارند پیشفرض است؛ از کجا آمده است؟ من واقعاً این همه توهین به حیوانات را قبول نمیکنم؛ به نظر من حیوانات تا حدی اختیار دارند. دستکم شیطان از پیش وجود داشته و قدرت طغیان و نافرمانی دارد، ولی جزو جن است و جن هم در کرهٔ زمین هست. از ظاهر قرآن اینطور برمیآید که موجود زندهٔ دیگری به غیر از انسان هم در کرهٔ زمین ساکن است.
نظریهٔ تکامل نظریه است و ایرادهای بسیار زیادی هم دارد؛ اکنون اعتراضهای زیادی به آن هست و جالبترین آنها اعتراضهای پوپر است. از این نظر جالب است که عدهای فکر میکنند معترضان به نظریهٔ تکامل به دلایل دینی با آن مخالفاند؛ به دلیل تورات و انجیل، که در آنها صریحاً چیزهایی بر ضد تکامل هست. پوپر اصلاً آدمی غیردینی است و دربارهٔ این نظریه میگوید توتولوژی است. نقد پوپر دربارهٔ تکامل چنان قوی بوده که عدهای، که معروفترینشان کسی به نام ارنست مایر است، به این سمت رفتهاند. فلسفهٔ علم، یعنی اینکه چه چیزی علمی است و چه چیزی نیست، در واقع بر مبنای فیزیک شکل گرفته است؛ اکنون شاخهٔ کاملاً جدیدی در فلسفهٔ علم پدید آمده و برای اینکه بشود تکامل را علمی کرد، دارند فلسفهٔ علم بیولوژی درست میکنند. مایر کتاب معروفی دربارهٔ همین مسئله دارد: با چه فلسفهٔ علمی و چه تعریفی از علم و روش علمی میشود تکامل را علمی فرض کرد. پوپر با مبنای متعارف علمی معتقد است که این نظریه علمی نیست و توتولوژی است؛ یعنی انتخاب طبیعی مفهومی است که نتیجهاش را در خود دارد، مثل اینکه بگویم چیزهایی که باید باشند، هستند. دربارهٔ نظریهٔ تکامل حرف بسیار است.
نسبت نظریه علمی با فهم قرآن
پرسش شما، بهعنوان پرسشی کلی، این است: ما نظریههای علمیای داریم که ممکن است با جاهایی از قرآن بخواند یا نخواند؛ اصولاً چقدر حق داریم نظریههای علمیای را که شنیدهایم، یا فکتهای علمی را، در فهم قرآن دخالت دهیم؟
برای من نظریهای مثل نظریهٔ تکامل که بسیار زیر سؤال است، با نظریهای در فیزیک تفاوت دارد. مثلاً یک بخش نظریهٔ تکامل جمعآوری سنگوارهها و تعیین عمر سنگوارههاست. به نظر میآید این تا حدود زیادی فکتی علمی است که انسان پس از بقیهٔ موجودات ظاهر میشود، یا اینکه موجوداتی بودهاند که پدید آمدهاند و منقرض شدهاند و رفتهاند و ما اسکلتهایشان را پیدا میکنیم. میخواهم بگویم بخشهایی از نظریههای مربوط به تکامل تثبیتشده است؛ مثلاً شاخهای از موجودات هست که دستکم از نظر زمانی بعضیشان پس از پستانداران ظاهر میشوند.
مگر اینکه کسی در نحوهٔ تعیین عمر فسیلهایی که پیدا میشود شک کند، که البته شک و شبهه هست؛ دستکم دربارهٔ اینکه زمانِ تعیینشده چقدر درست است، بسیار حرف زده میشود. بعضی معتقدند طول عمرها بسیار کمتر از چیزی است که اکنون فرض میکنند. مثلاً از روی فسیلها میگویند عمر زمین چند میلیون سال است — نمیدانم چقدر — و فلان موجودات چند میلیون سال پیش زندگی میکردند؛ بعضی معتقدند این زمانها بسیار زیادتر از واقع محاسبه میشود و از نظر علمی اشکال دارد. ولی احتمالاً ترتیبش درست است؛ یعنی اینکه کدام حیوانات پس از حیوانات دیگر پدید آمدهاند، از این نظر که فسیلهای جوانتری دارند. ما هیچ فسیل پستاندار بسیار قدیمی پیدا نکردهایم. ممکن است زمانها کم و زیاد شوند، ولی نسبتها نه؛ بعید است یکباره کشف شود که فسیلهای پستانداران از خزندگان قدیمیتر بودهاند و ما نمیفهمیدیم، چون اینقدر در تکنیک تعیین عمرشان مشکل داشتیم.
این پرسش شما در واقع به بحثهایی برمیگردد که حول نظریهٔ قبض و بسط شریعتِ دکتر سروش مطرح شد. جالب است که اخیراً دور تازهای از بحثها دربارهٔ این نظریه شروع شده است: پیش از عید دو مقاله از دکتر وحید چاپ شد و پس از عید هم شماری جواب و جوابِ جواب چاپ شده است. نمیدانم اکنون هم ادامه دارد یا نه؛ تا هفتهٔ پیش پنج شش مقاله چاپ شده بود. به نظر من این دیدگاه به نحوی افراطی است: گویی معارف و دانش عصر بر برداشت ما از قرآن یا متون مقدس اولویت دارد. فضای بحثها و مثالها چنین است که وقتی چیزی از قرآن یا هر متن مقدسی میفهمید، باید آن را ذیل نظریههای پذیرفتهشدهٔ این عصر بررسی کرد. حرف ایشان این است که نمیتوانید این کار را نکنید؛ گویی میکوشد استدلال کند که ذهن ما اینطور کار میکند: وقتی مجموعهای از نظریات در ذهن ما هست، خودبهخود متن را طوری میفهمیم که با آنها سازگار باشد.
ولی به نظر من شما چیزهایی از متن میفهمید که هیچکدامش صددرصد نیست؛ هیچوقت نمیشود گفت معنای این جمله را دقیقاً میفهمم. علوم ما هم صددرصد نیست. اگر کسی واقعاً صددرصد ایمان داشته باشد که هرچه در این کتاب هست درست است، و طبیعت را هم داریم مطالعه میکنیم، و چیزی را اینجا با احتمال ۹۰ و چند درصد بفهمد و این با نظریهای مثل تکامل تناقض پیدا کند که احتمال درستیاش را خیلی زیاد نمیداند — بالای ۹۰ درصد نیست و پایینتر است — طبیعی است که در ذهنش این را ترجیح دهد. مثلاً اگر یهودی باشم و در تورات جملهای بسیار دقیق نوشته شده باشد که به نظر میآید با نظریهٔ تکامل مخالف است، اگر واقعاً معتقدم که آن را درست میفهمم، باید نظریهٔ تکامل را کنار بگذارم، چون اینجا بسیار قاطعانه چیزی گفته شده است.
به نظر من مسئله نوعی «ترید» است: چیزی را اینجا میبینید و چیزی را از جای دیگر میفهمید؛ اینکه چقدر به فهم مستقیم خودتان از طبیعت اعتماد میکنید و چقدر به توصیفی که اینجا از طبیعت آمده، بسته به این است که کدام قویتر است. نظریههای ما واقعاً قوت و ضعف دارند. مثلاً این را که کرهٔ زمین مسطح نیست نمیشود گفت نظریه است؛ به هزار و یک دلیل به نظر میآید فکتی بسیار قاطع است. اگر در این متن چیزی نوشته شده باشد که مثلاً زمین کروی نیست یا مسطح است — که شاید بعضی به یک معنا اشارهای به آن را در تورات ببینند — به نظر من واضح است که نهتنها باید آن را کنار بگذارید، بلکه باید کاری بسیار اساسی بکنید؛ فقط کنارگذاشتن یک چیز نیست. یا باید بگوییم تحریف شده است، یا باید بگوییم همهٔ چیزهای بهظاهر واقعی حالت تمثیلی دارند، چنانکه بعضی کتاب مقدس را اینطور میخوانند: اصولاً همهچیز تمثیلی است.
هیچوقت نمیشود چیزی را جزءبهجزء کنار گذاشت. مثلاً نمیشود بگویم به فیزیک کلاسیک معتقدم، ولی اشکالی پیش میآید و مدار عطارد را نمیتوانم توجیه کنم، و اینشتین میآید و با نظریهٔ نسبیت آن را توجیه میکند، و آنوقت بگویم این قسمتِ مربوط به عطارد را آنطور توجیه میکنم ولی هنوز به مکانیک کلاسیک اعتقاد دارم. آن یک مورد را نمیشود جدا کرد. باید کلاً ذهنتان را از نو ببینید: کتاب مقدس را چطور خواندهاید که چیزی را بد فهمیدهاید؟ یا اشتباه میکنید که این کتاب مقدس است، یا اشتباه میکنید که تحریف نشده، یا همهچیز تمثیلی است و شما بیخود آن را واقعی فرض میکنید. باید ذهنتان را دوباره مرتب کنید تا ببینید آن اشتباه از کجا آمده است؛ نه اینکه بگویید آن یک مورد است و بیخیالش شوید و با یک آیه کاری نداشته باشید.
در مثال کفتار، آیا آن بچهای که دارد تکهپاره میشود احساس خوبی دارد، یا مادرش؟ کفتارها مثلاً میگویند ما داریم به قانون عمل میکنیم. دفعهٔ قبل هم این مسئله در کلاس پیش آمد: مسئلهٔ شر به نظر من مسئلهای عاطفی است، نه مسئلهای فلسفی. همهٔ تلاشهایی که کردهاند تا مسئلهٔ شر را به مسئلهای فلسفی تبدیل کنند، به پرسشها و پاسخهای بسیار بیربطی منجر میشود. مثلاً دفعهٔ قبل همین بحث شد که شر در واقع خارجشدن از حد اعتدال است و ما، دستکم در دنیای حیوانات، چیزی به معنای خارجشدن از حد اعتدال نداریم؛ بنابراین شری وجود ندارد. اصلاً تعریف شر این نیست. مسئلهٔ شر به نظر من مسئلهای عاطفی است و قابل صورتبندی فلسفی هم نیست.
مسئله شر: عاطفی نه صرفاً فلسفی
هرکس بکوشد این کار را بکند، صورتبندیاش اصلاً اشکال دارد. جوابهایی که به آن صورتبندیها داده میشود، برای همان صورتمسئلهها درست است، ولی جواب مسئلهٔ شر نیست. مسئلهٔ شر این است که آدمیزاد به خداوند معتقد است، ولی اتفاق بسیار بدی میافتد، احساس بدی به او دست میدهد و احساس میکند اگر خدای عادلی بود، نباید اینقدر اتفاقهای بد میافتاد. بد هم یعنی نامطلوب؛ یعنی چیزی که آدم از آن دچار رنج و حرمان میشود. جایی، مثلاً در شهر بم، بچههای تازهمتولدشده له میشوند و این به نظر ما با عدالت سازگار نیست. این مسئله عاطفی است و به نظر من قابل صورتبندی نیست.
تلاشی مذبوحانه است که مسئلهٔ شر را به مسئلهای فلسفی تبدیل کنند و بعد هر صورتمسئلهای هم که تولید میکنند، به نحوی جوابش را بدهند؛ یکی از کارهای فیلسوفان مذهبی این است که صورتبندیهای جدید مسئلهٔ شر را جواب دهند. شما هم کاملاً با همان صورتبندیهای فلسفی متعارف حرف میزنید. مثلاً فرض کنید قانونهایی هست و این قانونها نقض نمیشوند، و شر یعنی اینکه قانونها نقض شوند. وقتی بم میلرزد، قانونهای فیزیکی دارند اجرا میشوند؛ بنا به قوانین فیزیکی خانهها بر سر مردم خراب میشود و آنها هم چون بدنشان مقاومت ندارد، له میشوند. پس هیچ شری پدید نیامد؛ قوانین فیزیک اجرا شد. آیا میشود به مادری که پنج بچهاش را از دست داده و زجه میزند و احساس میکند خدا کجاست و چرا این بلا سر من آمد، بگوییم: هیچ نگران نباش، همهاش طبق قوانین فیزیک بوده است؟ این قانعکننده نیست. منظورم این است که چیزی عاطفی را نکوشید به مسئلهای منطقی و عقلانی تبدیل کنید و بعد هم جوابش را بدهید.
میخواهم بگویم مسئلهٔ شر مسئلهای فلسفی نیست و صورتبندی فلسفی درستی ندارد؛ بنابراین جوابهایش هم برای آدمی که در شرایط عاطفی است قانعکننده نیست. مسئله عاطفی است؛ به نظر من اصلش این است.
شما به واژهٔ «فساد» تکیه میکنید، چون ابهام دارد، و اصلاً از خونریزی حرف نمیزنید. خونریزی آنجا چیست؟ در بسیاری جاهای قرآن این واژهها را با قید «به غیر حق» میبینید، ولی ملائکه نمیگویند آنجا اتفاقی به غیر حق دارد میافتد. من دارم متن را میخوانم. فکر میکنم بسیار مهم است که آدم وقتی متنی را میخواند، ذهنیات خودش را کنار بگذارد و واژهها را بخواند. بکوشید ببینیم متن چه میگوید.
به نظر من متن نمیگوید که اینجا حرف از خونریزیِ به حق یا باطل یا فساد به معنای اخلاقی است. فساد اینجا به همان معنایی است که مثلاً در آیهای آمده که از ظهور فساد در زمین و دریا سخن میگوید؛ آنجا هم منظور فساد اخلاقی نیست. اگر بپرسید آیا حق داریم گیاهی را ببریم و نخوریم و همینطور دور بریزیم، من گفتم شما گیاهی را تباه میکنید؛ مثلاً درختی را میبرید و میاندازید و آنجا میپوسد. نمیگویم اگر چیزی را شکار کنید و بخورید، فساد به معنای اخلاقی است. ولی به نظر من ملائکه حتی به این هم اشاره میکنند؛ ملائکه اینطور میفهمند.
نمیخواهم بگویم ملائکه درست نمیفهمند. اینجا بحث این نیست که ملائکه حرف درست میزنند یا درست نمیزنند، و من هم از آنها دفاع نمیکنم. میگویم آنچه میگویند و میفهمند این است: گویی زمین جایگاهی بسیار پاک و تمیز و زیباست و اتفاقی دارد در آن میافتد که به اصطلاح خودمانی آن را به گند میکشد. مسئله فقط این حرفها نیست؛ شاید اینها اصلاً از حد فهم ملائکه هم بالاتر باشد، نمیدانم. به نظر میآید ملائکه بسیار ظاهری به مسائل نگاه میکنند و مشکلشان هم همین است؛ به همین دلیل این پاسخ را میگیرند که اینجا چیزهایی هست که شما نمیدانید.
ولی میخواستم روی این نکته تأکید کنم: اگر مسئلهٔ شر را صورتبندی فلسفی کنید، جواب فلسفی به آن داده میشود، ولی به نظر من مسئلهٔ شر اصولاً مسئلهای فلسفی نیست و بیشتر عاطفی است. هرجور صورتبندی شود، به هر حال میشود به آن جواب داد، ولی شاید بیشتر بشود با داستان به آن جواب داد؛ یعنی با شعر و داستان آدمی را قانع کنید که اشتباه میکند و احساس بدی به او دست داده است. احساس را نمیشود با استدلال از بین برد، ولی ممکن است بتوانید با تمثیلی زیبا احساس را از بین ببرید. احساسم این است که برای خودتان خیلی صورتبندی نکنید و بهراحتی نپذیرید که مسئله واقعاً همین است که چیزها مطابق قانون انجام میشوند یا نمیشوند.
دربارهٔ خلافت میخواستم یادآوریهایی بکنم. دربارهٔ واژهٔ خلافت یک دور گشتم و همهٔ جاهایی را که ریشهٔ «خلف» آمده نگاه کردم. واقعاً به نظر میآید خلافت به معنای جانشینشدن است؛ چیزی که پس از چیز دیگری ظاهر میشود. این واژه دربارهٔ قومهایی که پشت سر هم میآیند به کار رفته، ولی نه با واژهٔ «خلیفه». کلمهٔ «خلف» هم به معنای چیزی میآید که جای دیگری را گرفته است. دربارهٔ خلیفه هم نمیتواند خیلی غیر از این باشد. اتفاقاً با همان اشارهای که دفعهٔ قبل هم شد، دربارهٔ حضرت داوود، بهعنوان این موجود خاص، گفته میشود که تو را خلیفه قرار دادیم. حکم از آنِ خداست، ولی حالا اینجا موجودی هست که او هم دارد حکم میکند؛ پس باید به حق حکم کند، یعنی همانطور حکم کند که گویی خداوند اگر بود حکم میکرد، و حکم خدا را جاری کند. گویی مفهوم جانشینی در آن هست. اگر پیشنهاد دیگری هست، من واقعاً نمیدانم.
نکتهٔ بسیار مهم دیگر را فکر میکنم قبلاً در بحثهای واژهشناسی که داشتیم، بهعنوان نکتهای بسیار واضح گفتهام: وقتی واژهای را میبینید، چند چیز مهم است. یکی اینکه ریشهٔ واژه چیست و از چه چیزی گرفته شده است. واژهها در قرآن بهوضوح به غیر معنایی که اعراب به کار میبردند به کار میروند؛ شمار بسیار زیادی از واژههای قرآن به معنای عربیشان، به معنای واقعی کلمه، به کار نمیرود، بهویژه واژههای دینی، یعنی مفاهیم دینیای که اصلاً وجود نداشته و همه در واقع در خود این کتاب ساخته میشوند.
مثال بسیار روشنش را ایزوتسو در کتابش میآورد: واژهٔ اسلام. نکتهٔ بسیار جالب این است که اصولاً واژهٔ اسلام در زبان عرب، بهعنوان یک ریشه، صرف نمیشده است؛ «مسلم» و یکی دو واژهٔ دیگر با این ریشه داشتند، ولی قرآن آن را در انواع مختلف بابهای فعلی صرف میکند و واژه را میسازد. با بهکاربردنش، واژهٔ اسلام در خود این قرآن بهعنوان مفهومی دینی ساخته میشود و وقتی «مسلم» گفته میشود، دیگر مطلقاً به آن معنایی نیست که عرب به کار میبرد. چون «مسلم»، آنطور که ایزوتسو میگوید، معنایی بهشدت منفی داشته است: آدمی که اگر توی سرش بزنی، مالش را میدهد؛ کسی که تسلیم زور میشود. در حالی که در قرآن، «مسلم» یکی از عالیترین صفات اخلاقی انسان است.
یک چیز مهم این است که ریشهٔ واژه در واقع چیست؛ دیگر اینکه به کاربردهایش در قرآن نگاه کنید. اگر واژهای در قرآن کاربرد وسیعی ندارد، اولین چیزی که باید سراغش برویم این است که این واژه در زبان عرب به چه معنا بوده است؛ چون وقتی فرصت ندارید واژه را با کثرت استعمال بسازید، با احتمال خوبی آن را به همان معنایی به کار میبرید که عرب به کار میبرده است. میخواهم بگویم خلیفه بیش از دو جا به کار نرفته است. عرب خلیفه را دقیقاً به معنای جانشین به کار میبرد و مثلاً به جانشین پیامبر خلیفه میگفت؛ «خلفا» جمع خلیفه است. پس از اسلام، این را بهعنوان سند زبانشناختی بسیار معتبری داریم که خلیفه در عرب به چه معنایی به کار میرفته است: به این معنا که حاکمی رفته و حالا کسی جانشینش میشود.
بنابراین بسیار بعید است کسی بتواند بگوید این واژه معنای دیگری دارد؛ در قرآن هم آنقدر به کار نرفته که معنایش ساخته شده باشد. وقتی میخواهید واژهای را بسازید، لازم است به اندازهٔ کافی آن را به کار ببرید؛ مگر اینکه ناگهان آن را جایی به کار ببرید که با معنای عربیاش فوقالعاده اختلاف دارد، یعنی آن معنای عربی اصلاً به جایی که به کار رفته نمیخورد و بنابراین همه میفهمند که آن را به آن معنا به کار نبرده است. آنوقت با استفاده از ریشهاش و همان یک کاربرد، ممکن است بتوانید معنای خوبی برای واژه پیدا کنید. من بسیار بعید میدانم که دربارهٔ خلیفه بشود حرفی غیر از معنای متعارف زد؛ آنچه همه میگویند، یعنی معنای جانشین.
جانشینشدن هم گویی یعنی در جایی که بشر زندگی میکند و در کارهایی که میکند، ظواهری وجود دارد که خدا در آنها دیده نمیشود؛ گویی به نظر میآید ارادهٔ انسان است که دارد کار میکند. واقعیت این نیست که ارادهٔ خدا جایی برداشته شده و موجودی جایش نشسته است، ولی در سطوحی اینطور به نظر میآید؛ گویی ارادهٔ خدا دیگر در کرهٔ زمین ظهور ندارد. اتفاق بد میافتد و اتفاق بد نباید از خداوند صادر شود. دستکم در سطحی، ما چیزهایی میبینیم که به نظر میآید خداوند اینجا غایب است؛ به قول نیچه، به نظر میآید خدا مرده است. احساس نیچه این است که خدا دیگر نیست؛ یعنی ظهور ندارد.
جانشینی به نظر من در سطحی وجود دارد که شما دیگر خدا را نمیبینید و بشر آنجا دارد کار میکند؛ مثلاً فرهنگ را پدید میآورد. میتوانید بگویید فرهنگ بشری را خداوند پدید آورده است؛ گزارههای غلطی که در فرهنگ پدید آمده است را هم به یک معنا خداوند پدید آورده، ولی به یک معنا ارادهٔ خدا را در ظاهر آن نمیبینید. جانشینی اینجا به این معنا نیست که حاکمی از دنیا رفته و حالا کسی جانشینش شده است؛ گویی حاکمی هست ولی غایب شده است، مثل دورهٔ غیبتی که کسی در غیبت او جانشینی میکند. حرف از ظاهربودن و ظاهرنبودن خدا در کرهٔ زمین است و این چیزی است که ما میبینیم. به نظر من واضح است که اکنون نوعی غیبت، نوعی در پرده بودن، برای خدا وجود دارد و در فرهنگ ما ظهور زیادی ندارد. مثلاً در خود کرهٔ زمین همهجا آثار دست بشر را میبینید و ممکن است کسی احساس کند که اینها اصلاً ربطی به ارادهٔ خدا ندارند. در تحلیل نهایی دارند، ولی ظاهر نیست؛ گویی کسی باید به درکی برسد، به شعوری برسد و چیزی بفهمد تا ظهور خداوند را در همهجا ببیند.
اشاره کنم به حرف بسیار جالبی که ابن عربی میزند: هیچ سخنی غیر از سخن خدا وجود ندارد؛ هر سخنی سخن خداست. این عین عبارتی است که ابن عربی میگوید. اینطور نیست که فکر کنید این، به اصطلاح نرمترین قسمت جهان، را دیگر بشر دارد خلق میکند؛ فرهنگ خود بشری است و سخنی است که دارد پدید میآید. ابن عربی در دیدگاه خودش میگوید اگر شیطان هم دارد سخن میگوید، آن سخن سخن خداست. قبول دارید که این احتیاج به تحلیل دارد.
اینجا چیزی هست که در بقیهٔ عالم نیست. در جاهای دیگر عالم، ارادهٔ خداوند و ظهورش را همیشه میبینید؛ همان چیزهایی که ما به آنها قوانین فیزیکی میگوییم، بیکموکاست اجرا میشوند. ولی اینجا محیط خاصی است که گویی خداوند دچار غیبت شده و در پردهٔ غیب قرار گرفته است، و در عالم شهادت، یعنی در ظهور انسانی که دارد جانشینی میکند، به نظر میآید انسان دارد کارهای خدایی میکند. این تعبیری است که بهطور سنتی از مفهوم خلافت وجود دارد و به نظر من هم کاملاً درست است.
در این کلاس نخست جلساتی دربارهٔ واژههای قرآن داشتیم و اینکه واژه را چگونه باید فهمید؛ سپس دربارهٔ مسائل زیباییشناسی قرآن؛ بعد یکی دو جلسه دربارهٔ داستانهای قرآن صحبت کردم؛ و یک دورهٔ دیگر فقط دربارهٔ داستان یوسف در قرآن صحبت کردیم و در آن از مبنای واژهشناسی هم استفاده کردیم. اکنون فقط دربارهٔ داستان آفرینش انسان در قرآن بحث میکنیم؛ بنابراین داریم آیهبهآیه اینها را میخوانیم و میکوشیم ببینیم بهعنوان یک داستان، داستانی که در قرآن آمده، چه میفهمیم. موضوع توحید اصلاً موضوع بحث خاص این داستان نیست.
برای فهمیدن این داستان، دستکم بخش عمدهای از آن، لازم نیست کسی مثلاً وحدت وجود بداند یا تصور بسیار درستی از توحید داشته باشد. به نظر شما اگر کسی داستان یوسف را در قرآن بخواند، لازم است مبنای توحیدی داشته باشد تا بفهمد؟ من فکر میکنم میشود ترجمهٔ داستان یوسف را چاپ کرد تا مردم بخوانند، جدا از اینکه در قرآن آمده یا توحید را قبول دارند یا نه؛ یک داستان است. البته ممکن است درکشان از داستان بسیار کمتر از آن چیزی باشد که باید بفهمند. فکر میکنم در حدی متعادل میشود داستانها را فهمید. اشاراتی هم هست، چون داستان گاهی متوقف میشود و جملههایی گفته میشود که جزو سورهٔ یوسف است؛ اگر میخواهید چاپش کنید، آن جملهها را هم بنویسید. کسی نمیتواند آنها را نخوانده رد کند.
به هر حال ما داریم دربارهٔ داستان آفرینش صحبت میکنیم. اگر جایی واقعاً بسیار لازم شد و فهم داستان موکول شد به اینکه آدم بفهمد توحید دقیقاً یعنی چه، اگر اصلاً بشود چنین فهمی داشت، دربارهٔ آن هم صحبت میکنیم. احساس میکنم بسیاری از چیزهای این داستان موکول به این چیزها نیست و میخواهم همانها را بگویم. خلافت جایی از این داستان است که من میل نداشتم رویش بحث کنم، ولی جلسهٔ قبل پرسشهای زیادی مطرح شد. اگر دیدید بازنشدن این مسئله مانع میشود که بفهمیم در این داستان چه اتفاقهایی دارد میافتد، بگویید.
پیشفرض نکنید که برای فهمیدن همهٔ قرآن، فهمیدن توحید لازم است؛ هرچند هرچه کسی توحید را کمتر بفهمد، قرآن را کمتر میفهمد. من دارم میگویم ذهنیتی دارم و به نظر من آنچه میخواهم بگویم ربط زیادی به درک بسیار عمیق توحید ندارد. شما که نمیدانید من بیشتر میخواهم بر چه جنبههایی از این داستان تأکید کنم؛ بر جنبههایی که امیدوارم ارزش گفتن داشته باشد تأکید میکنم و بیشتر هم داریم آن را بهصورت داستان میخوانیم. منتها این داستان، دستکم همین یک داستان در قرآن، طوری است که محال است بتوانید دربارهٔ آن صحبت کنید و وارد بحثهای پیچیدهٔ فلسفی و عرفانی نشوید؛ این داستان جایگاه انسان را در جهان مشخص میکند.
دربارهٔ خلافت گفتم که به نظر من اگر کسی پیشنهاد دیگری دارد، باید استدلالهای خوب و بسیار قوی بیاورد که خلافت مفهوم جانشینی را ندارد. اولین نکتهای که به نظر من نکتهٔ بسیار اساسی این داستان است و باید بسیار بر آن تأکید کرد، همین شروع پاسخ خداوند است: انسان چرا دارد آفریده میشود؟ دارد به آن ویژگیای اشاره میشود که ویژگی اصلی و ارزشمند انسان است.
پاسخ خداوند و ویژگی اصلی انسان
این بسیار مهم است. من در واقع میخواهم به این داستان اینطور نگاه کنم که انسان را کمی بشناسیم، بهعنوان موجودی که با بقیهٔ موجودات فرق دارد و ارزشهایی دارد. از این داستان دربارهٔ انسان چه میفهمیم؟ اولین نکته، که گویی مهمترین نکتهٔ زندگی بشر و آفرینش بشر است، این است که خداوند به انسان اسماء را یاد میدهد و تأکید میکند: «و علم آدم الاسماء کلها»؛ همه را. همهٔ موجودات گویی اسم بلدند؛ تا حدودی اسامی را بلدند.
در همین آیات نگاه کنید: پس از اینکه این حرفها میآید و قرار میشود که آدم ملائکه را از اسماء آگاه کند، ملائکه پاسخ میدهند و میگویند: «سبحانک … انک انت العلیم الحکیم». اگر اسماء را به معنای اسماء الهی بگیریم، که بسیاری اینطور میگیرند، ملائکه بهوضوح اسم علیم و حکیم را خیلی خوب بلدند، خیلی خوب به کارش میبرند و دقیقاً میدانند یعنی چه؛ یعنی ملائکه به اسمِ دانایی خداوند و حکمت خداوند علم دارند.
محدودترین چیزی که دربارهٔ تعلیم اسماء میشود گفت این است که اسماء الهی، یعنی گویی همهٔ صفات خداوند، به بشر یاد داده میشود؛ یعنی انسان همهٔ وجوه صفات و اسماء الهی را میفهمد. مسئله این نیست که مثلاً هزار اسم بنویسید و اینها را حفظ کنید. علمداشتن چیزی ورای دانستن به این معناست که اینفورمیشنی در ذهن من باشد و اسامی را بدانم؛ به آن معنا ملائکه میتوانند یاد بگیرند. بعد دو واژه به کار برده میشود: یکی «تعلیم» و علمداشتن، و دیگری واژهٔ «انباء»، یعنی خبردادن. به ملائکه میشود اسماء را خبر داد و این کار را آدم میکند. خداوند به آدم نمیگوید به آنها تعلیم بده؛ میگوید «انبئهم»، خبر بده. گویی اسامی را برایشان بخوان؛ بعضی را نشنیدهاند، با این واژهها آشنا نیستند و به هیچ معنا به فهمیدن بعضی از اسماء الهی راه ندارند. اینکه انسان همهٔ اسماء الهی را میفهمد، حداقل چیزی است که میشود فرض کرد.
فرض دیگری که بسیار معقول است این است که منظور اصولاً همهٔ اسامی است؛ به این معنا که زبان انسان در جهان طوری است که میشود با آن همهچیز را نامگذاری کرد، و انسان میتواند بر همهٔ چیزهایی که قابل نامگذاریاند و گویی وجود دارند، اشراف علمی پیدا کند و همهٔ اسماء را بلد باشد. جهانی هست و چیزهایی در این جهان هست که ارزش نامگذاری دارند و انسان این اسماء را میتواند یاد بگیرد؛ در این فرض، این اسماء به معنای اسماء الهی نیست. اگر این دو تعبیر را به ابن عربی بگویید، میگوید اینها فرقی ندارند؛ همهٔ اسماء اسماء خداست. به یک معنا، اگر آدم با آن معنای بسیار عمیق به توحید نگاه کند، همهٔ اسامیای که در جهان هست اسمای خداست؛ چیزی غیر از خدا وجود ندارد.
من نمیخواهم هیچ تأکیدی بر این بکنم که دومی درست است یا اولی. فعلاً همین اولی را، که حداقل چیزی است که فهمیده میشود، فرض بگیریم: انسان دستکم میتواند همهٔ اسماء الهی را درک کند و به آنها علم پیدا کند. نهتنها برمیآید که ملائکه این قدرت را ندارند، برمیآید که اصلاً موجودات دیگر این قدرت را ندارند؛ یا دستکم اگر موجودات دیگری هم بودهاند، آنها هم — نمیدانم چطور بگویم — موجوداتی خاص و معدودند که چنین قابلیتی دارند و انسان یکی از آنهاست. ممکن است پیش از انسان یا پس از انسان موجوداتی شبیه انسان آفریده شده باشند، یا همین اکنون هم وجود داشته باشند؛ آنها هم موجوداتی خاصاند.
انسان به این دلیل برتری دارد، و برتریای خاص، دستکم نسبت به ملائکه: ملائکه قدرت درک همهٔ اسماء الهی را ندارند و انسان دارد. ملائکه حتی این را نمیفهمند که نمیتوانند بفهمند؛ از جوابشان پیداست. به خدا میگویند تو به ما تعلیم ندادی؛ گویی از این پاسخ ملائکه برمیآید که فکر میکنند میتوانند یاد بگیرند. در حالی که بعد، وقتی به آدم امر میشود، امر میشود که به آنها خبر بدهد و حرف از تعلیم نیست. معنای این بهوضوح این است که این برای ملائکه قابل تعلیم نیست؛ ملائکه قدرت درک همهٔ اسماء را ندارند.
این چند آیه که اینجا میآید، از ابتدا که میگوید «و علم آدم الاسماء کلها» تا جایی که اسماء خبر داده میشوند و ملائکه چیزی میگویند و خداوند چیزی میگوید، قسمت بسیار اساسی این داستان است. شما اینجا باید بکوشید بفهمید که از این داستان قرار است دربارهٔ آفرینش انسان چه بفهمیم: ویژگی اصلی انسان چیست و چه چیزی به انسان ارزش میدهد؟ و این به صراحت گفته میشود که ارزش انسان در واقع به احاطه و جامعیت علمیاش است؛ جامعیت علمیای که به زبان ربط دارد.
میخواهم تأکید کنم که اینجا مسئله فقط علم نیست؛ مسئله یادگرفتن اسماء است و اسماء واژهای مربوط به زبان است. گویی بهوضوح به قدرت زبانی بشر اشاره میشود: بشر میتواند اسماء را یاد بگیرد و بعد میتواند این اسماء را، در زبانی که یاد گرفته، به دیگران خبر بدهد. منظورم این است که صرفِ دانش، یعنی اینکه چیزهایی را درک کند، نیست؛ نوعی دانش است که به قول امروزیها ریپرزنتیشن دارد و بهصورت سمبلیک قابل بیان است. زبان اینجا مهم است. اسم چیست؟ چیزی وجود دارد، حقیقتی وجود دارد؛ ممکن است من حقیقتی را درک کنم ولی نامی رویش نگذارم. قطعاً حیوانات بسیاری چیزها را درک میکنند و حس میکنند، ولی زبان پیچیدهای ندارند که روی هر چیزی که میفهمند نام بگذارند و بعد بتوانند آنها را در گزارههایی بیان کنند.
آنچه دربارهٔ انسان گفته میشود فقط حسکردن و فهمیدن و علمداشتن نیست؛ علمداشتنی است که به سطح نامگذاری و به سطح زبان میرسد. برداشت من این است که آنچه دربارهٔ بشر گفته میشود، صرفِ یک علم خاموش نیست؛ علمی است که میتواند به زبان بیاید. زبان یعنی مجموعهای از چیزهای سمبلیک که با آن میتوانید چیزهایی را که درک میکنید بیان کنید و دیگران را آگاه کنید؛ کاری که بشر برای ملائکه انجام میدهد. بشر در واقع میتواند درک کند و میتواند درک خودش را بیان کند.
بگذارید از جای دیگری از قرآن کمک بگیرم. اول سورهٔ رحمان میگوید: «الرحمان علم القرآن خلق الانسان و علمه البیان». مسئله صرفاً تعلیمدادن نیست؛ آنچه انسان تعلیم میگیرد بیانکردن است. ویژگی بارز انسان صرفِ دانستن نیست؛ ممکن است بسیاری چیزهای زیادی را بدانند ولی واجد این ویژگی نباشند که بتوانند آنها را بیان کنند و مثلاً به دیگران اطلاع بدهند. ویژگی انسان فقط دانایی نیست؛ داناییای است که به بیان منجر میشود. تأکید اینجا اصلاً بر تعلیم اسماء است: انسان اسم یاد میگیرد؛ گویی زبان یاد میگیرد، زبان پیچیدهای که میتواند با آن همهٔ چیزهایی را که درک میکند بیان کند.
میخواهم بگویم در این قسمت داستان یکی از مهمترین چیزها دربارهٔ انسان گفته میشود و آن اشاره به زبان است؛ اشاره به احاطه و جامعیت علمی، و به علمی که در یک زبان قابل بیان است. این واقعیتی است که دربارهٔ انسان وجود دارد. من خودم از آنچه اینجا گفته میشود چنین نتیجه میگیرم که ویژگی خاص انسان، که با وجود یک سری فسادها و خونریزیها و هزار زشتی که پیرامونش میگذرد، این موجود همچنان قابلیت آفریدهشدن دارد و میشود او را در کرهٔ زمین آزاد گذاشت، تا حدودی این است که قابلیتی دارد که بسیار کمیاب است: همین جامعیت علمی که میگویم؛ میتواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد و همهچیز را بهصورت اسم یاد بگیرد.
این بحث ربطی به این داستان ندارد، ولی من یک بار در این کلاس جایی دربارهٔ واژهٔ «کلمه» دربارهٔ عیسی صحبت کردم: کلمات تشریعی نیستند، کلمات تکوینیاند؛ گویی عالم تشریع و عالم تکوین به موازات هم وجود دارند. یک بار واقعاً دربارهٔ اینکه چرا واژهٔ «کلمه» دربارهٔ عیسی به کار میرود صحبت کردم.
در قرآن ببینید؛ مثلاً آن جملهٔ حضرت یوسف یادتان هست که میگوید اینها اسمایی هستند؛ این دقیقاً به معنای اسمگذاشتن است. یعنی بشر میتواند برای چیزهایی که وجود ندارند اسم بگذارد. من آن جلسه گفتم که این نکتهٔ بسیار عمیق و مهمی است: این بشر است که میتواند چیزی را که وجود ندارد موجود فرض کند و حتی عبادتش هم بکند. کلمه، که دربارهٔ خود حضرت عیسی به کار برده میشود، شباهتی به کاربرد ما از نام ندارد. ولی اسم در قرآن، به همان معنایی که من میخواهم بگویم، همان چیزی است که ما به آن اسم میگوییم: برای اشیا و مفاهیم نام میگذاریم؛ یعنی گویی سمبلی اختراع میکنیم که به چیزی اشاره کند.
این دقیقاً چیزی است که اکنون در فلسفه از آن بهعنوان خاصیت اصلی ذهن انسان یاد میکنند: انسان میتواند بازنمایی کند؛ یعنی چیزی هست و من میتوانم سمبلی بگذارم که آن را بازنمایی کند. زبان (لنگویج) در واقع این کار را انجام میدهد. گویی ردهای دیگر از جهان است: یک جهان موجود داریم و یک جهان بازنماییشده. اسم در قرآن، فکر میکنم، به همان معنایی به کار میرود که ما به کار میبریم؛ ولی کلمه اینطور نیست. فکر میکنم فهمیدن مفهوم کلمه در قرآن بسیار سخت است و دیدی بسیار عارفانه میخواهد تا بفهمی به چه چیزی کلمه گفته میشود.
فکر میکنم تا اینجا چیزهای بسیار جزئی گفتهام. واقعاً همهٔ آنچه تا حالا در این کلاس گفته شده، که جلسهٔ سومش دارد تمام میشود، از نظر من حداکثر به اندازهٔ یک ربع تا نیم ساعت ارزش وقت داشت؛ تازه به نظر من بحث دارد شروع میشود. دارم میکوشم ببینیم از این داستان دربارهٔ انسان بهعنوان موجودی در این جهان، دربارهٔ ویژگیهای خاص انسان، نحوهٔ زندگیاش و آیندهاش، چه میفهمیم. این داستان به نظر من اینطور انسان را تعریف میکند: جهان انسان را، و انسان را بهعنوان موجودی در جهان.
اولین و مهمترین چیزی که در این داستان هست، اشاره به این است که ارزش انسان به یادگیری علم به اسماء است. تأکید من این است که تأکید بر اسم به این دلیل است که مسئلهٔ زبان انسان مهم است، نه فقط دانش. ممکن است من چیزی را، واقعیتی را، حس کنم ولی نتوانم بیان کنم؛ بسیاری از موجودات ممکن است اینطور باشند. حسش را دارم؛ اصلاً خود ما انسانها در برابر واقعیتی زبان کم میآوریم؛ حسی داریم که نمیتوانیم بیان کنیم. نکتهٔ خاص بشر این است که به نحوی جامع میتواند علم پیدا کند و میتواند آنچه را حس میکند بیان کند؛ در واقع زبان پیچیدهای دارد: هم قابلیت علمی بالایی دارد و هم زبانی که میتواند آن علم خودش را در آن بیان کند. من از این آیه این را میفهمم و فکر میکنم واقعاً چیز دیگری غیر از این نمیشود فهمید.
در «و علم آدم الاسماء کلها» هم مسئلهٔ علم هست، هم مسئلهٔ یادگرفتن و درککردن، و درککردن اسماء؛ به اسم اشاره شده است. نمیگوید صفات خدا را درک کرد؛ ممکن است من صفات خدا را درک کنم، ولی تأکید بر اسم و نامگذاری است. بعد ببینید بشر چه چیزی را به ملائکه یاد میدهد: اسمها را، در حد اینکه اسمها را بدانند و از آنها خبر داشته باشند، با اینکه در واقع نمیتوانند به مرجعشان دسترسی پیدا کنند.
جامعیت بشر و خبر دادن اسماء
تأکید بسیار زیاد بر «کلها» به این معناست که بشر جامعیت دارد؛ جامعیتی که گویی در این جهان بسیار کمیاب است. همهٔ موجودات زبان دارند. در جهانی که قرآن توصیف میکند، گویی هیچ موجودی نیست که زبان نداشته باشد، یعنی دستکم نتواند چیزهایی را بیان کند. ولی موضوع این است که ممکن است زبانهای بسیار سادهای داشته باشند؛ ملائکه به نظر میآید زبان سادهای دارند.
اینکه حیوانات بودند یا نبودند خیلی مهم نیست. اینکه بشر پیش از حیوانات آفریده شده یا پس از آنها، یا اینکه وقتی این گفتوگوها گفته میشد حیوانات بودند یا نبودند، اطلاعی دربارهٔ هستی بشر نیست؛ اطلاعی دربارهٔ حیوانات است. بحث ما دربارهٔ حیوانات نیست؛ انسانشناسی است.
بگذارید توصیفی بکنم: آفرینش انسان، از این دیدگاه کلی، گویی مثل این است که هستی، یعنی آنچه تا حالا آفریده شده، دارد زبان باز میکند. چیزهایی بوده، ولی بهطور زبانی بیان نمیشده است؛ موجودی دارد وارد جهان میشود که حالا میتواند آفرینش را بیان کند و مثلاً دربارهٔ چیزهایی که میبیند و درک میکند شعر بگوید. همهٔ موجودات هستند، ولی بیانگر نیستند؛ بیانشان بسیار ضعیف است. نکته این است که هستی، به معنایی بسیار جامع، گویی به دست انسان زبان باز میکند. حیطهٔ جدیدی، گویی حیطهای زبانی یا لایهٔ جدیدی از هستی، دارد تولید میشود؛ اسمش را بگذاریم مثلاً لایهٔ تشریح: همان چیزهایی که هستند، در قالب زبان بیان میشوند. حق در جای دیگری از جهان دارد تجلی میکند.
پس این موجود کوچولویی که به آن انسان میگوییم، و ظاهراً خود ما هم جزو آن هستیم، به نظر میآید کار بسیار مهمی در جهان دارد و نقش مهمی را بازی میکند. گویی لایهای دارد به هستی اضافه میشود؛ لایهای که همهچیز را میشود در آن پروجکت کرد. جهان جدیدی دارد پدید میآید. شعر معروفی از مولوی هست: «کاشکی هستی زبانی داشتی / تا ز هستان پردهها برداشتی». زبان هستی خود ما هستیم. اینکه قرار بود زبان دیگری باشد که حرف دیگری بگوید و ما آن را بفهمیم، آرزوی چیزی است؛ این در واقع به این دلیل است که ما کاری را که برایش آفریده شدهایم خوب انجام نمیدهیم و حالا آرزو میکنیم که هستی جای دیگری زبان باز میکرد. هستی زبان باز کرده است. میخواهم بگویم اصلاً وجود انسان در جهان در واقع زبانبازکردنِ هستی است؛ چیزی که تا آن لحظه نبوده است. ملائکه نمیتوانستند دربارهٔ جهان و دربارهٔ خدا خوب حرف بزنند.
در همین داستانی که داریم میخوانیم، نکتهای بود که احساس کردم گویی همه این حس را دارند و بر آن توافق داریم: ملائکه خوب حرف نمیزنند؛ همه این حس را داریم. خداوند میگوید میخواهم انسان را بیافرینم و آنها جوابی میدهند که چندان معقول نیست؛ انسان عاقلی در برابر خدا اینطور حرف نمیزند: میخواهی کسی را بیافرینی که اینجا فساد کند؟ گویی دارند چیزی میگویند که خدا نمیداند. بعد هم که دوباره اسماء به آنها خبر داده میشود — نه تعلیم، بلکه انباء — باز چیزی میگویند. مثلاً در جواب اینکه اسمهای اینها را بگویید، همهاش در حال تسبیح و تقدیساند: «سبحانک»، «انک انت العلیم الحکیم». حرفهایی هم که میزنند درست است.
ولی احساسی که میخواهم بگویم این است که شروع داستان مثل برهان خوبی است بر اینکه گویی خدا در جهان همصحبتی ندارد؛ کسی که لایق همصحبتی باشد. نمیخواهم به ملائکه توهین کنیم؛ موجودات بسیار خوبیاند و خیلی به ما خدمت میکنند و به هر حال نباید حرف بدی دربارهٔ آنها بزنیم.
تمثیل همصحبتی و آغاز داستان
بهعنوان تمثیل میگویم: غلامی زیباروی و بسیار مطیع را در نظر بگیرید که صاحب خودش را هم دوست دارد، موجود بسیار دوستداشتنیای است و کارها را هم بسیار خوب و تمیز انجام میدهد. روزی مولای این غلامِ خدمتکار میآید و به او میگوید: نظرت دربارهٔ اینکه فلان کار را بکنیم یا نکنیم چیست؟ او یک مشت چرتوپرت و چرند بهعنوان نظرات خودش میگوید و پاسخ این است: بس است، برو فلانجا را جارو بزن. گفتوگوی خداوند و فرشتهها اینطور است. موجوداتی نیستند که بتوانند همصحبت شوند. فرمان میگیرند و فرمانها را بهدقت و بهخوبی اجرا میکنند، در حال مدح و ستایش پروردگارند و موجودات بسیار خوب و دوستداشتنیای هستند، ولی نمیتوانند حرف بزنند.
میخواهم بگویم مقدمهٔ داستان گویی همین را پایهریزی میکند: ملائکه، که گویی از همه باشعورترند و زبانشان از همه پیچیدهتر و بهتر است، آخرش این است که اگر خداوند بخواهد روزی نظرشان را بپرسد، میگویند نظر چیست؟ نظری ندارند؛ صاحبنظر نیستند. و شما نگاه کنید به جاهایی که بشر حرف میزند: چقدر زیبا، چقدر پیچیده، چقدر جالب. ببینید چقدر در قرآن دعاها و کلام بشر هست، چون بشر خوب صحبت میکند و احساس خودش را بسیار خوب بیان میکند. در حالی که ملائکه اینجا احساسی دارند که بیان نمیشود؛ خداوند بعد میگوید من آنچه را میگویید و آنچه را پنهان میکنید میدانم. گویی همهچیز را نگفتند و چیزی در دلشان بود.
مثلاً یکی از صمیمانهترین حرفهایی که بشر با خدا زده، در اول سورهٔ مریم است: حضرت زکریا از خداوند فرزندی میخواهد. زیباست؛ بیانی عاطفی است و احساس خودش را به زیباترین صورت بیان میکند. بشر موجود سخنگوی دنیاست. میخواهم بگویم این داستان، غیر از نکاتی که دربارهٔ این مقدمه بحث کردیم، از نظر داستانی مقدمهاش همین است که گویی موجود سخنگوی خوبی در جهان نیست و خداوند دارد موجودی جامع و کامل از نظر زبان میسازد.
بگذارید به این نکته اشاره کنم: چیزی در جهان وجود دارد که گویی به بیان نیامده و با انسان دارد به بیان میآید و ظهور میکند؛ به معنای واقعی کلمه در قالب زبان بیان میشود. چیزهایی در جهان هست که گویی بیان نشده است، به هر معنایی که بیان را بگیرید؛ بیان در قالب زبان، با ظهور بشر، دارد اتفاق میافتد. باز دوباره به آیههای اول سورهٔ الرحمان نگاه کنید: «الرحمان علم القرآن»؛ قرآن را تعلیم کرد. بعد «خلق الانسان»؛ بعد انسان را آفرید. قرآن فقط چیزی برای بشر نیست؛ قرآن چیزی است که در جهان هست. قرآن حقیقتی در جهان است؛ گویی چیزی معادل با خود جهان هستی است، چیزی که همهٔ موجودات دارند از آن تبعیت میکنند. اگر در خود قرآن کلمهٔ «قرآن» را دنبال کنید، به تعبیرهای عجیبی از آن برمیخورید.
من اینطور میفهمم: تعلیم قرآن چیزی است که در همهٔ هستی سرایت دارد؛ همه گویی بخشهایی از قرآن را میدانند، ولی با انسان است که این قرآن به مرحلهٔ بیان میرسد، به کتاب تبدیل میشود و بهصورت زبان ظاهر میشود. قرآن چیزی است که در «کتاب مکنون» هست؛ گویی همهٔ موجودات به نحوی از بخشهایی از قرآن آگاهاند و به حقایق مهمی، دستکم حقایق مهم مربوط به صفات خداوند، علم دارند. هرکس چیزهایی را میداند و بشر به نحوی جامع میتواند خداشناسی کند و با اوست که قرآن در واقع بیان میشود.
قرآن در هستی و بیان بشری
این آیه دقیقاً این ترتیب را نشان میدهد: قرآن پیش از انسان هم هست، ولی انسان بعداً آفریده میشود و بعد به انسان بیان تعلیم داده میشود. این حقیقت اصلیای است که در این داستان دربارهٔ آفرینش انسان گفته میشود: ویژگی اصلی انسان این است که گویی میتواند همهچیز را بیان کند؛ زبانی بسیار خوب و نامتناهی دارد که میتواند همهٔ حقایق را بیان کند، و اصلیترین چیزی که قرار است با این زبان بیان شود، همین قرآن است.
در اولین جلسهای که، فکر کنم، این بحثها شروع شد، گفتم باید بدانیم وقتی دربارهٔ قرآن صحبت میکنیم، قرآن چیست و چگونه میخواهیم به آن نگاه کنیم. آنچه آن موقع گفتم این بود که قرآن تجلی خداوند در زبان بشر است؛ حقیقتِ حق — و حق هم از اسماء الهی است — اینطور در زبان بشر بهصورت یک کتاب تجلی کرده است.
نتیجهٔ بسیار مهم این است که اگر بخواهیم انسانشناسی و روانشناسی داشته باشیم، مرکز بحث باید زبان باشد؛ یکی از مهمترین مباحث انسانشناسی زبانشناسی است، یعنی رابطهٔ انسان و زبان. برای شناختن انسان شاید خیلی مهم نباشد که مثلاً به چیزهای مربوط به فیزیولوژی و آناتومیاش نگاه کنید. مهمترین حقیقتی که در روانشناسی انسان باید دربارهٔ آن بحث شود این است که انسان به زبانی ویژه دسترسی دارد. روانشناسی فروید را نگاه کنید: اصلاً حرفی از زبان در آن نیست. در یونگ هم از زبان بحث نیست.
قبلاً اینجا بحثهای جداگانهای کردهام و هرکس مدتی با من آشنا شود و حرف بزند، خیلی زود معلوم میشود که ارادت بسیار خاصی به یونگ دارم؛ ولی جای این نکتهٔ بسیار اساسی در نظریهٔ یونگ بهشدت خالی بود. یونگ هیچ بحث زبانی نمیکند. دارم به شما خبر میدهم که کسی هست که نظریهٔ فروید را برداشته و با محور قراردادن زبان، روانکاویای پدید آورده است. این آدم بسیار مهم است: ژاک لکان. در ایران هم بسیار ناشناخته است؛ در دنیا هم ناشناخته است، چون کتاب نمینوشت و فقط سخنرانی میکرد؛ فکر کنم سی سال هر هفته دو جلسه سخنرانی کرده است، و چه کسی حوصله دارد همهٔ این سخنرانیها را گوش بدهد؟ زبان بینهایت پیچیدهای هم دارد. آدم بسیار مهمی است. در زبان فارسی دو سه کتاب از او هست که فکر میکنم اگر بخوانید، متوجه میشوید چه حرفهای اساسی و مهمی زده است؛ ولی بر مبنای نظریهٔ فروید.
بنابراین طبیعی است که روانکاوی بسیار بهتر میتواند این باشد که بحثهای لکان با یونگ درآمیخته شود؛ چنین چیزی وجود ندارد و من خبر ندارم که هیچ یونگیای در دنیا دربارهٔ زبان بحث درستی کرده باشد. لکان آدم بسیار مهمی است؛ این قطعه را فقط برای این گفتم که اسمش را برده باشم. شاگردی هم دارد به نام کریستوا؛ خانمی به نام یولیا کریستوا که به او ژولیا کریستوا میگویند. یولیاست چون بلغاری است، ولی چون همهٔ کارهایش را در فرانسه کرده، به نام ژولیا کریستوا معروف است. اگر نگویم تنها فیلسوف زن، تنها فیلسوف زنِ مهم است؛ واقعاً فوقالعاده است. به نظر من کارهای ژاک لکان ایرادهای مردسالارانهای دارد که کریستوا کوشیده رفع کند و بسیار جالب است.
یک بار به دلیل خاصی در کلاس از یکی از مقالههای کریستوا حرف زدم و گفتم خواندنش راحت نیست و سخت است؛ نمیدانم کسی رفت بخواند یا نه. مقالهای دارد به نام «زمان زنان» که از مقالههای معروفش است؛ البته ربطی به کارهایی که دربارهٔ روانشناسی کرده ندارد، ولی مقالهٔ جالبی است. این دو نفر را اسم بردم؛ آدمهای مهمیاند. اصلش ژاک لکان است و کریستوا تبصرههایی به نظریهٔ لکان زده که جالب است.
ما اکنون در دورانی زندگی میکنیم که چیز معروفی دربارهٔ آن هست و به آن «لینگویستیک ترن» میگویند؛ در دورانی هستیم که یکباره زبان در مرکز همهٔ بحثها قرار گرفته است.
چرخش زبانی: لکان و کریستوا
یکی از ویژگیهای قرن بیستم این بوده است: زبانشناسی مستقلاً بهعنوان یک علم بسیار پیشرفت کرده است. علاوه بر زبانشناسی، در فلسفه میبینید که فلسفهٔ زبان و اهمیتدادن به زبان بسیار رایج شده است، بهویژه با ویتگنشتاین. ویتگنشتاین فیلسوفی است که بسیاری او را بزرگترین فیلسوف قرن بیستم میدانند و فقط دربارهٔ زبان بحث میکند؛ تقریباً میشود گفت در فلسفه فقط دربارهٔ زبان بحث میکند. پس از ویتگنشتاین هم نسل فیلسوفانی که در همهجای دنیا هستند، به نوعی به بررسی زبان گرایش دارند.
همهٔ آدمها تصوری ابتدایی دارند که افکاری هست و ما آن را در زبان بیان میکنیم؛ زبان چیز خیلی مهمی نیست، مثل رسانهای بسیار بیگناه و معصوم است که آنجا نشسته و من هرچه بخواهم با آن میگویم. فیلسوفان، دستکم بعضیشان، به این اعتقاد رسیدهاند که برعکس، زبان تعیین میکند که ما چگونه فکر کنیم. شما با زبان فکر میکنید و زبان هم چیزی نیست که من پدید آورده باشم؛ چیزی است که بیرون وجود دارد. بنابراین من در قالبهای خاصی میتوانم فکر کنم. دربارهٔ اینکه زبان تا چه حد بر تفکر ما و بر نگاه ما به دنیا تأثیر میگذارد، حرف بسیار است. یک جلسه هم دربارهٔ این موضوع نیم ساعتی صحبت کردم؛ دربارهٔ اعتقاد کسانی که معتقدند حقیقت اصولاً نسبی و کاملاً وابسته به زبان است.
میخواهم از ویتگنشتاین چیزی بگویم؛ نکتهای که به نظر من بسیار مهم است، اگر خوب بفهمیم منظورش چیست. ویتگنشتاین جملهٔ معروفی دارد که همهجا بهعنوان یکی از نتایج مهم فلسفهاش از آن یاد میشود. ویتگنشتاین دو تاست: یک آدم است، ولی دو فلسفه دارد. یک ویتگنشتاین متقدم داریم که حرفهایی زده و همهٔ حرفهای خودش را در دورهٔ بعدِ فلسفهاش نقض کرده است. آدم جالبی است. کتاب بسیار کوچکی نوشته به نام «رساله»، «رسالهٔ منطقی فلسفی»، و احساسش این بوده که فلسفه تمام شده است؛ همین بود که من گفتم. واقعاً به چنین احساسی رسید که همین است و هرچه قرار بود گفته شود، گفتم. در اواخرش هم چنین حرفهایی میزند که چیزهایی را که بهدقت نمیشود گفت، نباید گفت. گویی کارش وظیفهای بوده که تا آخر رفته و تمامش کرده است. مدتی بسیار طولانی از دانشگاه بیرون رفته، باغبانی کرده و کارهای متفرقه انجام داده است، تا اینکه یکباره احساس کرده آن کارش ناقص بوده و فلسفهٔ جدیدی پدید آورده است. کتاب معروفی دارد به نام «پژوهشهای فلسفی» که در این فلسفهٔ دومش همهٔ چیزهای فلسفهٔ اولش را رد میکند. نکتهٔ بسیار جالب این است که هر دو ویتگنشتاین اکنون طرفدار دارند: عدهای همچنان طرفدار فلسفهٔ «رساله» هستند و عدهای هم، که اکثریت قاطعاند، طرفدار حرفهای نوع دوم ویتگنشتاین.
این را گفتم چون این جملهٔ معروف مربوط به دورهٔ دوم است: میگوید زبان نتیجهٔ معیشت است. میخواهم کمی توضیح بدهم که «زبان نتیجهٔ معیشت است» یعنی چه. جملهٔ دیگری هم دارد — اگر اشتباه نکنم، با احتمال بسیار بالا، چون مراجعه نکردهام، این جمله از خود ویتگنشتاین است و نه در توضیح حرف ویتگنشتاین — که اگر شیر سخن میگفت، ما سخنش را نمیفهمیدیم. میخواهم بگویم «زبان نتیجهٔ معیشت است» و «اگر شیر سخن بگوید ما نمیفهمیم» یعنی چه.
در واقع از نظر ویتگنشتاین هر موجودی برای ادامهٔ حیات خودش، در زندگی خودش، تجربههایی دارد که بعضی از این تجربهها، بسته به اینکه معیشتش چگونه است، ارزش این را دارند که نامی به آنها داده شود؛ نه همهٔ تجربهها. خود ما انسانها به همهٔ چیزهایی که میبینیم نام نمیدهیم. مثلاً برای این مجموعه صندلیهایی که این طرف هست، نام خاصی ندارم؛ میگویم صندلیهایی که این طرف، سمت چپ کلاس یا سمت راست کلاس، هست. هر چیزی این قابلیت را ندارد که نامی به آن بدهم و به آن اشاره کنم. علاوه بر این، باید از آن درک داشته باشم. مثلاً شیر بسیاری چیزها را نمیفهمد، چون اصلاً در زندگیاش نیست که بفهمد؛ همانطور که ملائکه چیزهایی را نمیفهمند. ساختار وجودی یک موجود است که تعیین میکند چه تجربههایی در زندگی کسب کند. ما روی تجربههای خودمان از زندگی نام میگذاریم، روی آنهایی که برایمان مهم است؛ هرچه حیاتیتر باشد، به این نزدیکتر میشویم که حتماً نامی به آن بدهیم.
بعید میدانم زبانی وجود داشته باشد که در آن کلمهٔ مادر نباشد. مگر مادر در حیات انسان یکی از مهمترین نقشها را بازی نمیکند؟ اگر به حیات بشر بهطور کلی نگاه کنید، در زندگی بشر مفهوم مادر حتماً وجود دارد و بشر به نحوی آن را تجربه میکند، دستکم در همان جهان رحم که هست. به هر حال مادر آنقدر مهم هست که در همهٔ زبانها نام بگیرد؛ احتمالاً نمیتوانید زبانی پیدا کنید که در آن چنین نامگذاریای برای مادر وجود نداشته باشد.
حالا اگر شیر سخن بگوید، اصلاً چه میگوید؟ این را یک بار به کسی گفتم و خیلی خوشش آمد. فرض کنید شیری بیاید و بگوید — دارم کلماتی الکی میسازم — «بوی» و «دوپاتیزک». کمی گوش بدهید تا بفهمید زبان بر اساس معیشت یعنی چه.
زبان و معیشت: مثال شیر
این کلمهٔ «بوی» در زبان شیر یعنی بویی که باد دارد میآورد. آیا برای شما مهم است که روی بوها اسم خاصی بگذارید، آنهایی که باد میآورد یا آنهایی که در فضا پراکندهاند؟ برای ما مهم نیست، ولی برای شیر مهم است؛ حالا میگویم چرا. «دوپاتیزک» هم نوعی از حیواناتاند — ممکن است آهو و بسیاری چیزهای دیگر را شامل شود — که به شکل خاصی میدوند و راحت میشود شکارشان کرد. ما جانوران را بر حسب شکل و قیافهشان نامگذاری میکنیم؛ شیر این کار را نمیکند. شیر به همهٔ حیوانات به چشم طعمه نگاه میکند؛ بنابراین احتمالاً بیشتر به نوع دویدنشان توجه دارد تا به اینکه قیافهشان چگونه است. رنگشان را هم شاید اصلاً تشخیص ندهد. ممکن است ما میان انواع غزال فرق بگذاریم، چون بینایی بسیار خوبی داریم؛ شیر ندارد و بیشتر با بو کار میکند. در مورد شکار، اینکه چگونه میدوند و آیا راحت میشود گرفتشان، برای شیر مهم است؛ من احتمالاً به مزهشان و اینجور چیزها کار دارم.
چرا مهم است که بو در جهت باد میآید؟ یعنی او بوی مرا نمیفهمد و من بوی او را میفهمم. شیری به شیر دیگر میگوید: شکار بسیار خوبی اینجا هست؛ میآیی برویم شکارش کنیم؟ چون در جهتی است که باد بویش را میآورد، پس بوی مرا نمیفهمد. شکارها هم با بو میفهمند. اصلاً میدانید که شیرها وقتی میخواهند به شکار بروند، از جهتی نزدیک میشوند که باد بویشان را به سمت شکار نبرد، وگرنه شکارها میفهمند و فرار میکنند. این کلمهها اصلاً در زبان ما جایی ندارد، چون به معیشت ما مربوط نیست؛ ما از روی بو شکار را شناسایی نمیکنیم و برای ما مهم نیست که چگونه میدوند، ولی برای شیر مهم است.
آن شیر هم جوابی میدهد؛ کلمهای میگوید که به نوعی خستگی عضلانی اشاره دارد که در شیر پدید میآید، احساسی که وقتی خورده باشد و زیاد خوابیده باشد پیدا میکند؛ یعنی دارد میگوید من اینطورم و حوصلهٔ شکار ندارم. ما در تجربهٔ زندگیمان حالتی نداریم که زیاد بخوریم و بعد زیاد بخوابیم و حالت خاصی در عضلاتمان پدید آید؛ بنابراین نامی هم برایش نداریم. تجربهای شیرانه است. هر موجودی تجربههای زندگی خودش را نامگذاری میکند و زبانی دارد که به درد معیشتش میخورد.
این حرف بسیار درستی است؛ قبلاً هم یک بار این حرف را در کلاس زدهام. چند نمونه هم در قرآن هست. نگاه کنید: جایی در قرآن حیوانات صحبت میکنند. مورچه وقتی صحبت میکند، حرف از لهشدن است؛ در زندگی مورچه مهمترین چیز لهشدن و نشدن است. اگر یک واژه داشته باشند، این است: له شدم، دارم له میشوم؛ موقع خداحافظی هم به همدیگر میگویند له نشوی. هدهد وقتی صحبت میکند و خبر میآورد که آنجا موجوداتی هستند که خدا را نمیپرستند، آن خدایی که دانهها را در دل زمین پنهان کرده، از دید خودش نگاه میکند. هدهد خدا را چگونه شناخته است؟ رزق و روزیاش دانه است؛ این معیشت اوست.
ملائکه را هم اینجا میبینید. از حرفزدن موجودات بفهمید که اینها چه موجوداتیاند و چه چیزی را میفهمند. ملائکه موجوداتیاند که همهاش در حال تسبیح و ستایش پروردگارند؛ زبانشان پر از تسبیح است و مدام آن اسامی الهی را که بلدند میگویند.
میخواهم بگویم از این حرف ویتگنشتاین نتیجهای بگیرید: اگر این حرف را قبول کنید، بشر لابد به دلیل معیشت پیچیدهاش است که زبان پیچیدهای دارد. بشر فیزیولوژی، بیولوژی و نحوهٔ حیات بسیار پیچیدهای دارد و برای همین است که زبانی بسیار آزاد و پیچیده پیدا کردهایم. اگر قبول کنیم که ما روی تجربههای زندگی خودمان، بر حسب اهمیت — حالا حتی مهم نیست که در اصل بر حسب اهمیت باشد یا نه — نام میگذاریم، تا چیزی را تجربه نکنیم، آن را نمیدانیم. ملائکه تجربههایی را کم دارند؛ برای همین نمیتوانند با بعضی از صفات و ویژگیهای خداوند آشنا شوند، چون جزو زندگی و هستیشان نیست. فکر نمیکنم ملائکه بفهمند «تواب» دربارهٔ خداوند یعنی چه، چون گناه نمیکنند و توبه هم نمیکنند.
تجربه، توبه، و اسمائی که ملائکه درنمییابند
اسمش را میفهمند، که تواب یعنی چه، و ممکن است کاربرد واژه را هم یاد بگیرند، ولی درک نمیکنند، چون چیزی مشابه آن را در زندگی خودشان تجربه نکردهاند. باور کنید این همه بحث دربارهٔ اینکه حیوانات بودند یا نبودند، جایی در داستان نداشت و چیز مهمی نبود. حرفهایی که از وقتی دربارهٔ زبان صحبت را شروع کردم گفتهام، اصلیترند.
پرسشی مطرح شد: نام ریفرنسی دارد و به چیزی اشاره میکند؛ میشود کلمهٔ «رحمت» و نحوهٔ بهکاربردنش را به کسی یاد داد، ولی ممکن است او اصلاً ریفرنس رحمت را نفهمد. من در این کلاس دربارهٔ اینکه واژه سنس دارد و ریفرنس دارد صحبت کردهام. علمداشتن یعنی ریفرنس را درککردن. من میتوانم واژهای را با واژههای دیگر تعریف کنم، مثل دیکشنری، و شما معنایش را بفهمید؛ ولی این اصلاً به این معنا نیست که واژه را واقعاً بفهمید. یک جلسه دربارهٔ همین پرسش حرف زدم؛ رمان «تهوع» سارتر را اینجا مثال زدم و با کسی دربارهٔ آن بحث کردم: از کلمهٔ «تهوع» چه میفهمید؟ منظور از بالا آوردن چیست؟ وقتی تجربه نداشته باشید، ریفرنسش را درک نمیکنید.
ملائکه به همان معنایی که کسی کلمهٔ «تهوع» را در آن رمان میفهمد، میتوانند اسامی خداوند را یاد بگیرند؛ خبرش به آنها میرسد و میتوانند فهرستی از اسامی را حفظ کنند، ولی این اصلاً به این معنا نیست که واقعاً میفهمند یعنی چه. تا آن لحظه حتی خبر این اسماء را هم نداشتند و بلد نبودند؛ فرض کنید اسم «تواب» را حتی نشنیده بودند. با بشر است که ملائکه این اسامی را میشنوند.
پرسش دیگری دربارهٔ اولیا بود. معمولاً وقتی در روایتها تفسیر گفته میشود — و این حرفی که طباطبایی میزند درست است — مصداقهای خاصی بیان میشود؛ معنایش این نیست که همین است و جز این نیست. مثلاً من معتقدم این اسماء همهچیز است؛ چون همهچیز در جهان در واقع تجلی اسماء الهی است و فکر میکنم این واقعاً از نظر منطقی قابل بیان است. بنابراین ممکن است اسامی اولیای خدا هم در این اسامی باشد؛ منظورم این است که این بخشی از چیزی است که دارد بیان میشود و درست است. اتفاقاً با همین جور درمیآید که از جملهٔ اسماء، اسمای اولیا هم به یک معنا به ملائکه خبر داده میشود.
ولی به هر حال، به نظر من هیچ توجیهی از اسماء که اسماء الهی در آن نباشد قابل قبول نیست. یعنی یا فقط اسماء الهی است، یا همهٔ اسماء؛ معروف میان مفسران هم اصولاً همین است: یا میگویند اینها اسماء الهی بوده یا میگویند همهٔ اسماء بوده. اینکه فقط اسمای اولیا باشد، مطلقاً از این متن برنمیآید.
اسماء الهی در تعلیم آدم
اگر قبول داشته باشید که همهٔ اسماء بوده، میشود گفت اسمای اولیا را هم شامل بوده است. ولی اگر کسی بگوید منظور فقط اسمای اولیا بوده، در حالی که گفته «الاسماء کلها»، باید از این جمله بفهمم که منظور اسمای همهٔ اولیاست؛ اصلاً «همهٔ اولیا» داریم؟ این تعبیر بسیار عجیب میشود. ولی اگر بهعنوان جزئی از مفهوم آیه گفته شود که اسمای اولیا هم از جملهٔ این اسماء بوده، فکر میکنم درست است، چون به نظر من منظور میتواند همهٔ اسماء باشد.
شما مهربانی خداوند را چگونه میفهمید، غیر از اینکه در کتاب خوانده باشید؟ جلوهٔ رحمت خداوند در جهان هست و ما برای آن اسم میگذاریم. همانطور که اسماء الهی اینگونه به ما عرضه میشود، به ملائکه هم به همان معنا میشود اسماء را عرضه کرد.