جلسه با مرور این نکته آغاز میشود که داستان خلقت آدم داستانی فلسفی است و دیالوگ آغازینش مقدمهٔ خلقت موجودی با زبان جامع است. سپس مسئلهٔ شر، بحث حیوانات پیش از انسان، رابطهٔ متن با دانستههای ما و جای زبان در فلسفهٔ اسلامی میآید. در ادامه تفاوت سنس و رفرنس و شبههٔ مردسالارانه مطرح میشود و جلسه به پیوند زبان فرمال با دروغ و شر میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
مرور بحثهای پیشین
یکی از نکتههای اصلی داستان این است که از اول تأکید کردم این داستان با بسیاری از داستانهای دیگر قرآن تفاوت دارد؛ داستانی است که اصطلاحاً به چنین داستانی «داستان فلسفی» میگویند.
داستان خلقت بهمثابه داستان فلسفی
بار تمثیلی این داستان خیلی زیاد است؛ یعنی حتی ممکن است واقعی نباشد. اکثریت قریب به اتفاق مفسران دربارهٔ داستانی مانند داستان یوسف اتفاق نظر دارند که داستانی واقعی است، اما دربارهٔ این داستان نمیشود از اکثریت قریب به اتفاق سخن گفت. من شخصاً نظر خودم را گفتم: به نظرم میآید چون به اندازهٔ کافی دلیل وجود ندارد، داستان واقعی است. اما این ربطی به آن ندارد که داستان بهشدت بار تمثیلی داشته باشد. به نظر من داستانهای خیلی واقعگرایانه هم بار تمثیلی دارند، چه رسد به چنین داستانی که بهشدت داستانی تمثیلی به شمار میآید.
نمونهٔ واضح اینکه این داستان با بقیهٔ داستانها فرق دارد و حالت تمثیلی در آن خیلی قوی است، این است که اینجا نه شخصیتپردازی دارید و نه، به آن معنایی که در داستانهای دیگر میبینید، دیالوگی که با شخصیت داستان توافق داشته باشد؛ اصلاً از این حرفها نیست. اینجا آن صحنهها و حالتهای دراماتیکی را که در داستان یوسف هست، ندارند. دیالوگها خیلی سادهاند و اصلاً لحن چندانی ندارند. اینها ویژگیهایی است که نشان میدهد اینجا قرار نیست شخصیتپردازیای بهعنوان موجودی ویژه در کار باشد.
شخصیتپردازی یعنی اینکه من در یک داستان شخصیتی را طوری پرداخت کنم که شما او را بهعنوان موجودی ملموس و خیلی خاص بپذیرید؛ شخصیتهای داستان باید با یکدیگر خیلی تفاوت داشته باشند. اینجا اتفاقاً قرار است شما آدم را بهعنوان موجودی کاملاً کلی بپذیرید. شخصیتپردازی بهشدت روی تفاوتها انگشت میگذارد: این آدم به شیوهٔ خاصی صحبت میکند، به شیوهٔ خاصی راه میرود و به شیوهٔ خاصی رفتار میکند. اما آدم در این داستان چنین نیست؛ تا جای ممکن حرفهایش طوری است که خاص نباشد، چون قرار نیست موجود خاصی باشد؛ قرار است موجودی کاملاً کلی باشد. چنین به نظر میآید.
گفتم این داستان در چند جا آمده و هر جا اهداف خاصی دارد؛ بنابراین این روایتها با هم فرق دارند. گفتم اگر بخشهایی از داستان را در سورهٔ دیگری بخوانیم، بهوضوح میبینیم که تأکید آنجا بر چیزهای دیگری غیر از چیزهای اینجاست.
دربارهٔ اینکه داستان با دیالوگی میان ملائکه و خداوند شروع میشود، گفتم این دیالوگ خیلی معقول به نظر نمیرسد. ما انتظار نداریم ملائکه لحن اعتراض داشته باشند و از خداوند سؤالی بپرسند که حالت اعتراض در آن هست. حتی بار دوم، پس از آنکه آدم به ملائکه خبر میدهد که اسماء چه هستند، جوابی که ملائکه میدهند باز انگار حالتی از اعتراض در خود دارد. میگویند ما فقط چیزی را میدانیم که تو به ما یاد دادی؛ انگار چیزی بوده که ما هم میتوانستیم، تو آن را به او یاد دادی و به ما یاد ندادی. جوابشان این است: به جای اینکه برتری آدم را بپذیرند، دلیل ندانستن خودشان را ذکر میکنند.
دفعهٔ قبل در نهایت این توضیح را دادم که به نظر من این دیالوگ مناسبتی دارد که در اول داستان آمده است، و آن همین ناشیانهبودن دیالوگ است؛ جدا از نکاتی که دربارهٔ جزئیات آن هست. در حقیقت روی این تأکید کردم که خلقت انسان اصلاً خلقت موجودی است که زبان جامع دارد و بهنوعی میتواند همهٔ هستی را بیان کند. انگار بهترین ویژگی انسان این است که خیلی خیلی خوب میتواند همهچیز را بیان کند؛ ویژگیای که دستکم اکثر موجودات ندارند و مثلاً ملائکه ندارند. وقتی داستانی را میگویید که مقدمات خلقت موجودی است که ویژگی اصلیاش زبان پیچیده و جامع است، خیلی خوب است که در شروع داستان دیالوگی پیش از خلقت انسان میبینید؛ دیالوگی که خوب برقرار نمیشود. انگار خود این دیالوگ دلیلی موجه است برای اینکه چرا باید انسان خلق شود؛ انگار هماوردی که بتواند با خداوند دیالوگ داشته باشد، در جهان وجود ندارد. انسان بعداً چنین قابلیتی پیدا میکند. قرآن مفهوم تکوینی هم هست؛ یعنی چیزی است که وجود دارد و بعداً به شکل کتاب نازل شده و این فرم را به خود گرفته است.
انگار مقدمات جامعیت انسانی که قدرت زبانی ویژه دارد، از همینجا در داستان گذاشته میشود: این حس که کسی نیست که بتواند با خداوند دیالوگی داشته باشد. ملائکه، که به نظر میآید از همه روشنفکرتر بودند، باز وقتی خدا از آنها نظری میخواهد، نظراتشان چندان جالب و معقول نیست و نحوهٔ بیانشان هم خوب نیست. دستکم برتری ما بهعنوان انسان همینجا پیداست: همین که این ایراد را میبینیم. این اوجِ خوب حرفزدنِ ملائکه است. فکر میکنم هر آدمی که این دیالوگ را میخواند، به نظرش میآید که اینها بیهدف بودند و خوب حرف نزدند؛ چرا اینطور گفتند و آنطور نگفتند؟ دلیلش این است که ما بهتر از اینها حرف میزنیم و بهتر حرف میفهمیم. اینها وارد حیطهای شدهاند که دقیقاً حیطهٔ ویژهٔ ماست.
دفعهٔ قبل تمثیلی به کار بردم: ملائکه مثل موجوداتی هستند که ممکن است خیلی زیبا باشند، خیلی مطیع باشند و همهچیزشان خوب باشد؛ مثل خدمتکاری که برای کسی خدمت میکند، همهٔ کارها را انجام میدهد و خیلی هم دوستداشتنی است، ولی اگر نظرش را بپرسید ممکن است یکباره چیزی خیلی پرت بگوید؛ صاحبنظر نیست. ملائکه کمی اینطورند؛ کمی اهل نظر نیستند. نمیشود نظرشان را دربارهٔ خلقت آدم پرسید، و اگر هم بپرسی، جوابهای خیلی جالبی دریافت نمیشود.
بنابراین من این مقدمه را مقدمهٔ خوبی میدانم، با همین توصیفی که میکنم: داستان خلقت آدم داستان خلقت موجودی است که زبانِ همهٔ موجودات به شمار میآید، و داستان با دیالوگی شروع میشود که نقایصی دارد. شاید پیش از خلقت انسان، بالاترین موجودات از نظر کلام، که میتوانستند حرف بزنند، ملائکه بودند و اوج کلام همین است: نظرشان را پرسیدند و چنین جوابی داده شد.
اعلام خلقت انسان و مسئله شر
دلیلی که برای آوردن این دیالوگ در ابتدای داستان میآورم، جدا از اطلاعات فراوانی که در خود این داستان هست و پیشتر گفتم و خیلی بر آن تأکید دارم، این است که با اعلام خبر اینکه انسان قرار است خلق شود و در زمین قرار بگیرد، مسئلهٔ شر مطرح میشود. نخستین چیزی که در داستان خلقت انسان میبینید این است که اینجا شری به پا میشود.
این همان چیزی است که هنوز هم بهعنوان مسئلهٔ مهمی در فلسفهٔ دین مطرح است: کسانی که به خدا اعتقاد دارند باید بهنحوی توجیه کنند که چطور خداوند موجوداتی را خلق کرده و با این حال چیزی به نام شر اینجا وجود دارد. دفعهٔ قبل گفتم و باز تأکید میکنم که به نظر من مسئلهٔ شر اساساً مسئلهای عاطفی است. صورتبندیهای مختلف فلسفی که از مسئلهٔ شر میتوان ساخت، آن حسی را که مسئلهٔ شر دارد دقیقاً بیان نمیکنند.
مسئله شر بهمثابه مسئله عاطفی
مسئلهٔ شر اصولاً مسئلهای فلسفی نیست. شما میتوانید شر را با بیانهای مختلف بهطور دقیق تعریف کنید، و هر تعریفی از شر ارائه دهید و مسئلهٔ شر را به هر صورتی بهعنوان مسئلهای فلسفی مطرح کنید، جواب فلسفی هم برایش هست. منظورم چیست؟ مسئلهٔ شر اصولاً مسئلهٔ فلسفی نیست: بلایی سر آدمها آمده و در آن شرایط عاطفی حسی به آنها دست میدهد که چیزهایی با عقلشان جور درنمیآید. برای حالتی که اینها دارند خیلی نمیشود بیان دقیق فلسفی آورد؛ ولی هر بیانی بیاورید و شر را به هر صورتی تعریف کنید، آنوقت میشود قاطعانه جواب فلسفی داد. این اتفاقی است که در طول تاریخ فلسفهٔ دین مرتب افتاده است: بیانهای مختلفی از مسئلهٔ شر به صورت فلسفی و با دقتهای مختلف وجود دارد، و کسانی که در فلسفهٔ دین کار میکنند همان بیانها را بهطور فلسفی جواب میدهند. به نظر من اینجا بیان قطعیای برای مسئلهٔ شر وجود ندارد.
دربارهٔ دو چیز خیلی بحث شد. یکی مفهوم خلافت بود. دفعهٔ قبل، با همین شواهدی که از داخل قرآن آوردم، خودم قرار گذاشتم که خلافت را به همان معنای متعارف، یعنی جانشینی، بگیریم؛ حالا اینکه شما پذیرفتید یا نه، نمیدانم. احساسم این است که اگر کسی بخواهد خلاف این را بگوید، باید دلایل قاطع و خوبی بیاورد. واژهٔ خلیفه دو بار در قرآن به کار رفته و هر دو بار میخورد که معنای جانشین بدهد؛ عرب هم آن را به همین معنا به کار میبرده و با ریشهٔ خلیفه هم جور درمیآید. اگر کسی بخواهد بگوید معنای دیگری دارد، باید دلیل را خوب بیاورد. حرف من این است که همین دید متعارفی را که عموماً دارند نگه داریم، مگر اینکه چیز دیگری پیدا شود.
نکتهٔ دیگر را میل نداشتم که دربارهٔ آن خیلی بحث شود، ولی خیلی بحث شد، و طبیعیاش این است که دیگر این بحث را باز نکنم؛ اما میخواهم یک بار دیگر آن را تکرار کنم. اینکه وقتی دیالوگ میان خدا و ملائکه داشت برقرار میشد حیوانات وجود داشتند، واقعاً ربطی به موضوع ندارد. اما چیزی به ذهنم رسید که میخواهم بگویم، چون خود این نکته شاید از جهاتی آموزنده باشد: میخواهم استدلالی به سود کسانی بکنم که معتقدند حیوانات وجود داشتند. اول استدلال خودم را تکرار میکنم. چیز خوبی اینجا هست: به نظرم خود این نحوهٔ استدلالکردن آموزنده است.
من استدلال کردم تا بهنوعی نتیجه بگیرم که زمانی که این دیالوگ برقرار میشود، پیش از آنکه انسان به زمین بیاید و خبر آمدنش اعلام شود، انگار آن موقع در زمین هیچ چیزی نیست و هیچ اتفاق بدی نمیافتد؛ دستکم حیوانات نیستند، چون حیواناتی که باشند همدیگر را میخورند و بنابراین در زمین خونریزی وجود دارد. دیالوگ انگار این احساس را به آدم میدهد که فساد و خونریزی اصلاً در زمین نیست و زمین خیلی پاک است و همهچیزش خوب است. استدلالم این بود: اگر چیزهایی غیر از انسان، یعنی حیوانات، در زمین باشند، مثلاً درندگان هم باشند، آنطور که تاریخ تکامل موجودات نشان میدهد؛ تاریخ پیدایش موجودات هیچ ربطی به نظریهٔ تکامل ندارد. فکر میکنم دلایل خیلی خوبی وجود دارد برای اینکه مثلاً دایناسورها قبلاً بودند، بعد از بین رفتند، بعد پستانداران به وجود آمدند و الی آخر. همانطور که فسیلها و سنگوارهها و زمان نشان میدهد، انسان جزو آخرین موجوداتی است که به زمین آمده است. حالا اینکه لحظهٔ ورود انسان به زمین کی بوده، اصلاً معلوم نیست؛ به هر حال بعد از اکثر پستانداران، یا همهٔ پستانداران، است. اگر لحظهٔ برقراری این دیالوگ و اعلام اینکه خداوند میخواهد انسان را به زمین بفرستد، همان لحظهٔ تاریخی باشد که انسان واقعاً میخواهد وارد زمین شود، من میگویم حرف ملائکه حرف خوبی نیست، چون همان موقع فساد به این معنا در زمین وجود دارد. استدلال من این بود.
استدلال مقابل این بود که فساد و خونریزی بیشتر به نظر میآید جنبهٔ اخلاقی دارد؛ یعنی «خونریزی» با خونریزی حیواناتی که همدیگر را میخورند ممکن است خیلی جور درنیاید و به معنای بدِ آن است؛ منظور از فساد هم فاسدشدن و تباهی، مثلاً آلودگی و چیزهای معمول، نیست و به معنای اخلاقی آن است. این دلیلی بود که در مقابل آوردند. به نظر من دلیل متنیِ خوبی نبود، چون این ادعا که از خود واژهها برمیآید «خونریزی» آنطور که معمولاً میگویند نیست و معنای دیگری دارد، به اندازهٔ کافی دلیل قاطعی نیست.
من میخواهم دلیل دیگری از خود متن بیاورم، دلیلی متنی که بهنوعی طرفی را که قبول ندارم تقویت کند: اینطور هم میشد کسی استدلال کند. استدلال طرف مخالف خودم را میگویم و اشکالی ندارد، چون نکتهٔ خیلی مهمی نیست؛ برای همین هم میل نداشتم زیاد دربارهٔ آن بحث شود. پیش از آیهای که گفتوگوی خداوند با ملائکه را میآورد، آیهٔ دیگری هست. آیهٔ قبل چه میگوید؟ او کسی است که همهٔ چیزهایی را که در زمین است برای شما خلق کرد و بعد آسمان را پدید آورد، و «بکل شیء علیم». یک نفر میتواند از نظر متن اینطور استدلال کند که پیش از آن گفته میشود همهچیز را خلق کردیم و این اتفاق افتاد؛ یعنی ترتیب زمانی دارد و بعد سخن از قراردادن انسان در زمین است. ما دربارهٔ جعل انسان حرف میزنیم، دربارهٔ زمان همین گفتوگو. فرض کنید دارم استدلالی متنی میآورم که آن سمت ماجرا را تقویت میکند: اینکه حیوانات وجود داشتهاند.
فساد و خونریزی پیش از انسان
حیوانات جزو چیزهایی هستند که خداوند پیشتر برای انسان در زمین خلق کرده است. یک نفر میتواند ماجرا را اینطور بخواند که آن آیه هم جزو داستان است؛ یعنی این کار را کردیم و بعد به ملائکه گفتیم، یعنی ترتیب زمانی قائل شود. در این صورت حیوانات هستند. ما دربارهٔ جعل انسان در زمین صحبت میکنیم، دربارهٔ آن لحظهٔ اعلام اینکه انسان میخواهد به زمین بیاید.
دلیل من این بود؛ دلیلی از این شکل داشتم که اگر حیوانات بودند، اعتراض به اینکه کسی را میخواهی به آنجا بفرستی که خونریزی میکند، اعتراض بهجایی نیست، چون آنها پیش از آن داشتند خونریزی میکردند؛ یعنی آمدن انسان اتفاق خاصی نبود. حالا میخواهم بگویم دلیل متنیای که یک نفر میتواند بیاورد این است که بگوید آن آیه هم جزو این داستان است. قاطعانه نمیشود گفت، ولی سیری که دارد بیان میشود این است که همهٔ این کارها را کردیم؛ حالا به یاد بیاور آن لحظهای را که گفتیم میخواهیم انسان را وارد این زمینی کنیم که همهٔ کارش را انجام دادیم. این دلیلی متنی است برای اینکه کسی بگوید همهچیز برای انسان فراهم شده و بعد انسان به زمین آمده، و آن دیالوگ از نظر زمانی در این لحظه دارد اتفاق میافتد. این استدلال بر این مبنا است که آن قطعه را جزو روایت بگیریم؛ روایت را از آیهٔ گفتوگو با ملائکه آغاز نکنیم، از پیش از آن آغاز کنیم و بگوییم روایت به ترتیب زمانی است. اینگونه استدلالکردن، استدلال بر روی متن است.
من اصولاً خوشم میآید که به جای اینکه دلایل از بیرون متن آورده شود، سعی شود از خود متن استدلال گرفت. استدلال این است که روایت از اینجا شروع میشود. من میخواهم بگویم این احتمالی است و یک نفر میتواند این استدلال را بیاورد. نمیگویم استدلالی قاطع است و چیزی را ثابت میکند؛ نوعی استدلالکردن بر روی متن است: اینکه اولاً روایت از اینجا شروع میشود و این مقدمهٔ داستان است، و بهنوعی ترتیب زمانی هم در روایت رعایت میشود.
علت اینکه میگویم این ماجرا بهنوعی آموزنده است این است: ببینید، همیشه اینطور است که شما وقتی متن قرآن، یا هر متنی را، میخوانید، مجموعهای از دانشها و چیزهای قبلی خودتان را دارید. ذهن ما سفید نیست؛ دستکم میدانیم واژهها چه هستند و زبان عربی را کمی بلدیم؛ مجموعهای از اطلاعات داریم و دربارهٔ دنیا به شیوهای فکر میکنیم. چیزهایی را هم متن به ما میگوید؛ متن الزاماتی دارد. ما همیشه باید میان چیزهایی که پیش از خواندن متن فهمیدهایم و فکر میکنیم درستاند، و چیزهایی که از متن درمیآوریم، مبادلهای انجام دهیم.
گاهی ممکن است استدلالِ روی متن خیلی قوی باشد. استدلال خودم هنوز برای شخص من آنقدر قوی است که هنوز به نظرم معتبرتر میآید؛ یعنی آنقدر از اینکه ببینم کفتارها بچهٔ گورخر را میخورند ناراحت میشوم و فکر میکنم این جزو نشانههای شر است و جای اعتراض دارد. ولی ممکن است کسی بیاید و به من نشان دهد که نه، من اشتباه میکنم و اصلاً انسانها هستند که میانشان شر به معنای واقعی وجود دارد؛ آنوقت استدلال من از بین میرود و این استدلالهای متنی ممکن است برایم کاملاً موجه باشند. ما همیشه میان چیزهایی که میدانیم و فکر میکنیم درستاند، احساسهای خودمان و چیزهایی که حقیقت میدانیم، با چیزهایی که از متن نتیجه میشود، «ترید» انجام میدهیم.
این را میگویم چون نظریهٔ معرفتشناسانهٔ معروفی هست، نمیدانم چه و چه، که آقای دکتر سروش گفته است؛ خیلیها به آن علاقهمندند و فکر میکنند نظریهٔ جالبی است، به اسم نظریهٔ قبض و بسط. در یک کلام، به نظر من نظریهٔ قبض و بسط این است که همیشه باید به نفع چیزهایی که خودمان میدانیم، آن هم تازه چیزهایی که مصوبِ عصرند، رأی بدهیم؛ انگار متن هیچ الزامی ندارد. نه، متن، هر متنی، خلاصه چیزی دارد میگوید؛ بنابراین با هر نوع حقیقت پیشینی که در ذهن من هست، راحت سازگار نمیشود. سروش هیچوقت این حرف را با این قاطعیت نمیزند، ولی روح این نظریه این است که همیشه باید متن را طوری تفسیر کنیم و بفهمیم که با آن دانشها در تضاد قرار نگیرد. من اصلاً نمیفهمم واقعاً چطور میشود این کار را کرد.
متن برای خودش چیزی میگوید. فرض کنید من استدلال متنیِ خیلی خیلی قاطعی داشتم که نشان میداد در زمانی که ملائکه آن حرف را میزنند حیوانات وجود دارند؛ فرض کنید اشارهٔ خیلی قاطعی بود. آنوقت باید چیزی را که خودم میدانم کنار بگذارم و فکر کنم که من چیزی را بد میفهمم، اینکه در جهان، مثلاً میان حیوانات، چیزهای زشت و شر و قابل اعتراضی وجود دارد. اگر متن چیزی خیلی قاطع بگوید، مجبورم آن را کنار بگذارم. اگر همیشه مبادله را طوری انجام دهم که علوم خودم برنده شوند، متن را میخوانم ولی همان علوم خودم را دارم که همیشه برندهاند و متن اصلاً چیزی به من نمیگوید.
باز هم نکتهٔ مهمی نیست؛ خود موضوع اصلاً به نظرم مهم نیست. اگر واقعاً همه رأی بگیریم که پیش از آن حیوانات بودند، من حرفی ندارم؛ اینقدر برایم بیتفاوت است. نه، من واقعاً این را در این جلسه برای خاطر خود این نکته، که حیوانات بودند یا نبودند، نگفتم؛ مثلاً کسی این دلیل را نیاورده بود. به نظر من اگر کسی میخواست پیگیرانه دلیلی از متن بیاورد، این دلیل قویتر از این است که بگوییم فلان واژه معنایش آنطور نیست و اینطور است. این را گفتم چون این خیلی مهم است: شما همیشه وقتی متن را میفهمید، بیآنکه دست خودتان باشد، برای فهمیدن متن به خیلی از چیزهایی که در ذهنتان هست رجوع میکنید؛ ولی متن هم برای خودش حرف دارد و ممکن است با بعضی از چیزهایی که من از جهان میفهمم سازگار نباشد. یعنی پای احتمال در میان است و چیزی را از متن بهطور قاطع نمیفهمم. ولی اینکه همیشه نظریهای داشته باشم که به من توصیه کند همیشه چیزهای مربوط به عصر را ترجیح بده و متن را طوری نرم بفهم که قابل تطبیق باشد، نمیدانم؛ احساس میکنم متن کاملاً کاربرد خودش را از دست میدهد.
اولین نکتهٔ مهم داستان، به نظر من، اشاره به مسئلهٔ شر است. بنابراین این انتظار به وجود میآید که این داستان بهنوعی میخواهد جواب مسئلهٔ شر را بدهد. ملائکه اعتراض کردند؛ خداوند کاری کرد و عملاً چیزی به آنها نشان داد. یعنی مسئله اینطور پیش میرود که خداوند دارد جواب این اعتراض را میدهد.
جوابهای فلسفی به مسئلهٔ شر معمولاً از این تیپاند که ثابت میکنند اصلاً شر وجود ندارد. میگویند تعریفی از شر ارائه بده. هر کسی میآید و تعریفی از شر ارائه میدهد، معمولاً حرف این میشود که شر به این شکلی که تو میگویی، فکر میکنم اصلاً وجود ندارد. مثلاً اگر میخواهی بگویی شر عدم تعادل در طبیعت است، چنین چیزی وجود ندارد؛ همهچیز با قوانین پیش میرود و همهچیز در طبیعت یکدست است. اینکه ما قسمتی از آن را جدا کنیم و اسمش را شر بگذاریم؟ ببینید، فیزیکی فکر کنید: اینکه بعضی از وقایع فیزیکی شرند و بعضی خیرند، حرفی است که آدمهای هالو باید بزنند. همهٔ چیزهایی که در طبیعت اتفاق میافتد، طبق قوانینی اتفاق میافتد که بر ذرات حکمفرمایی میکنند. مثلاً آن تیر ممکن است به سنگ بخورد؛ طبق قوانین فیزیک خورده است. اگر به من بخورد، این شر است؟ اینکه سیستم حیاتی من خراب میشود هم طبق قوانین فیزیکی است. یعنی برجستهکردن چیزهایی به این عنوان که بد و ناخوباند، یعنی واردکردن دیدگاهی انسانی در نگاهکردن به طبیعت.
معمولاً جواب فلسفی مسئلهٔ شر را میشود اینطور داد: شما اصولاً نمیتوانید شر را تعریف کنید. میگویم واقعاً تعریف درستی از شر نمیشود ارائه کرد؛ هر تعریفی تلاشی است. به هر حال هر طور که ارائه کنید، معمولاً جوابش از نظر فلسفه این است که این تعریفی که ارائه میکنی بر چیزی که ما به آن شر میگوییم منطبق نیست؛ مثلاً هرچه بگویند، معمولاً چیزهایی از شر را شامل نمیشود و خیلی چیزهای خوب را شامل میشود. جواب دوم این است که این چیزی که میگویی واقعاً وجود ندارد؛ نمیشود گفت چیز بدی است به معنای واقعی کلمه، چون با مصالح دیگری که در جهان هست و خیرهایی را باعث میشود، یا از آنها نتیجه شده، با دیدگاه دیگری میشود گفت خیلی خوب است.
من میخواهم بگویم اینجا جواب خداوند این نیست که نه، آنجا اصلاً آنطور که شما فکر میکنید شری به وجود نمیآید. جواب اینطور است: آنچه شما میبینید و احساس میکنید چیز خوبی نیست، درست است؛ ولی چیز دیگری به شما نشان میدهم که شما نمیدانید. در کنار آن ظواهری که میبینید، چیز دیگری هست که خیلی خیلی مهمتر است، و این در واقع جواب این است که چرا آنها را میشود تحمل کرد؛ به هر حال آنها به نظرم چیزهای غیرقابلتحملی میآیند. من اینطور میفهمم که معنای نکتهای که در جواب ملائکه ذکر میشود این نیست که آنچه شما میگویید بد نیست یا اصلاً وجود ندارد؛ این است که چیز خیلی خیلی خوبی وجود دارد که جواب شماست و برای ملائکه هم قانعکننده است: این موجود ویژگی خاصی پیدا میکند و دارد که میارزد آن چیزها وجود داشته باشد. میخواهم بگویم این جواب کمی با جواب معمولی فلسفی فرق دارد.
اولین نکته مسئلهٔ شر است؛ انتظار داریم وقتی این داستان را میخوانیم، دربارهٔ مسئلهٔ شر به ما اطلاعاتی بدهد. اولین نکتهای هم که دربارهٔ انسان ذکر شده، به نظر من خیلی خیلی مهم است: اولین جایی که سخن از خلقت انسان است، دلیل خلقت انسان همین یک جمله است، اینکه به آدم همهٔ اسماء را یاد داد. یعنی انسان، برخلاف مثلاً ملائکه و بسیاری از موجودات دیگر، موجودی است که میتواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد. اولاً مسئله، مسئلهٔ علم و تعلیم است؛ ثانیاً به زبان ربط دارد، چون مسئله تعلیم اسماء است؛ و بعد اینکه اینجا مسئله جامعیتداشتن است. موجودات دیگری هستند که علم دارند و بعضی از اسماء را میدانند، ولی اینجا مسئله این است که انسان موجود خاصی است که همهٔ اسماء را یاد میگیرد.
تعلیم همه اسماء به انسان
دفعهٔ قبل گفتم که این اسماء را اسماء الهی بدانیم یا همهٔ اسامی، به یک معنا خیلی فرق نمیکند. کسانی که میگویند اسماء، اسماء الهی است، معمولاً حرفشان این است که همهٔ اسمهای دیگر هم اسم خداست؛ پس منحصرکردن آن خیلی تفاوتی ندارد. من معمولاً بحث را اینطور ادامه میدهم که اینها بهطور ویژه اسماء الهی هستند.
میخواهم اولین نکتهٔ جدید را بگویم. دفعهٔ قبل چیزهای زیادی گفتم؛ آخرهای جلسه خیلی از روی این متن پیش نرفتم و به ترتیب نگفتم، و یادم نیست دقیقاً چه را گفتم و چه را نگفتم. نکتهای که دفعهٔ قبل گفتم و میخواهم دوباره چیزی به آن اضافه کنم این است که غیر از اینجا، که سخن از خلقت انسان است و بلافاصله انگار مسئلهٔ زبان مطرح میشود، جای دیگری هم در قرآن به شما نشان دادم که آنجا هم همینطور است: آغاز الرحمن، وقتی سخن از خلقت انسان میزند، بلافاصله میگوید: «الرحمن علم القرآن خلق الانسان البیان». باز هم مسئله، مسئلهٔ بیان است. انگار نخستین و مهمترین ویژگی انسان این است که علم دارد، علم به بیان دارد؛ یعنی باز همان مسئلهٔ زبان.
بعداً یادم آمد که این هم تأیید دیگری است: آیههای اول سورهٔ علق، که به اجماع همهٔ مفسران نخستین آیههایی است که بر پیغمبر نازل شده، میگوید: «اقرأ و ربک الاکرم الذی علم بالقلم علم الانسان ما لم یعلم». همهاش سخن از علم و قرائت و حتی قلم است. واژهها را بشمرید که چندتایش اینطور است: سه چهار بار سخن از تعلیم است. سخن از انسان که میشود، بلافاصله مسئلهٔ خواندن و نوشتن و علمداشتن و اسم مطرح است؛ انگار اینها دنیای اصلی انسان است. آخرش به آیههایی میرسیم که انگار فقط از واژهٔ علم ساخته شدهاند. کلاً در قرآن اینطور است: مسئلهٔ بیان، مسئلهٔ زبان، قرائتکردن، خواندن، نوشتن و قلم، جاهای دیگری هم در قرآن هست که حالا همهٔ اینها بهنوعی مابهازای تکوینی دارند؛ ولی در مورد انسان اتفاق خاصی افتاده است.
جهت اینکه اینقدر روی این تأکید میکنم را بگویم؛ مناسبتی هم دارد. مشکل من همیشه این است که این چیزهایی که به آن علوم سنتی یا کلاً سنت اسلامی میگوییم، واقعاً چقدر اسلامی است؟ مثلاً فلسفهٔ اسلامی چقدر اسلامی است؟ یا از کلام اسلامی و خیلی چیزهای دیگر سخن میرود؛ واقعاً چقدر میشود واژهٔ «اسلامی» را دربارهٔ آنها به کار برد؟ من کمی مشکل دارم، مخصوصاً با فلسفه. نه فقط نظر من این است؛ همهٔ آدمهایی که فلسفهٔ غرب خواندهاند و اسلامشناسانی که از غرب میآیند، یکصدا میگویند فلسفهٔ اسلامی در واقع ادامهٔ همان فلسفهٔ یونان است و چیز جدیدی نیست.
این خیلیها را عصبانی میکند. کسانی که فلسفهٔ اسلامی را خیلی خوب میدانند و خیلی به آن افتخار میکنند، ناراحت میشوند از اینکه به شکلی تحقیرآمیز دربارهٔ فلسفهٔ اسلامی گفته میشود که ادامهٔ فلسفهٔ یونان بوده است؛ مثلاً فلسفهٔ ابنسینا همان فلسفهٔ ارسطوست، و فلسفهٔ سهروردی هم، که بعداً در مقابل ابنسینا قرار میگیرد، بازگشت به افلاطون است. البته در این چیزی که به آن فلسفهٔ اسلامی میگویند، همینطور که پیش رفته، مباحث و مبانی جدیدی به وجود آمده است؛ ولی دیدگاه فیلسوفان غرب این است که همان ادامه پیدا کرده است. یعنی اگر مثلاً ابنسینا نسبت به ارسطو ابتکاراتی دارد، یا ابنرشد ابتکاراتی دارد، اگر کسی مثل ارسطو همان موقع در یونان بعد از ارسطو میآمد، ممکن بود همین ابتکارات را به خرج دهد؛ یعنی تحولی نسبت به یونان صورت نگرفته است.
همینطور سهروردی؛ خود سهروردی چقدر به افلاطون ابراز ارادت میکند. حالا مقداری از فلسفهٔ ایرانی پیش از اسلام هم در فلسفهٔ سهروردی هست، مخصوصاً از نظر اصطلاحات؛ یا خیلی چیزها دارد که مشابهش را دقیقاً جایی نمیشود پیدا کرد. ملاصدرا هم قطعاً خیلی ابتکار داشته است؛ یعنی واقعاً کمی بیانصافی است که کسی دربارهٔ فلسفهٔ ملاصدرا هم بگوید این همان فلسفهٔ یونان است. ولی اصولاً به نظر میآید همان فلسفهٔ یونان وارد شده و پیشرفت کرده است. همانطور که ارسطو بعد از افلاطون آمد و تحول بزرگی به وجود آورد، ملاصدرا هم روزی آمد و در همین سنت فلسفی تحولات خوبی به وجود آورد؛ ولی چیزی نیست که از اسلام نشئت گرفته باشد.
حرفی که به خیلیها برمیخورد این است که این فلسفه، فلسفهٔ اسلامی به این معنا که چیزی از متون دینی نشئت گرفته باشد، نیست. عدهای هم به زحمت سعی میکنند بگویند نه، این فلسفه بهنوعی با دین ارتباط داشته است. من خودم شخصاً جزو آدمهایی هستم که متأسفانه خیلی خیلی زیاد معتقدم چیزی که به آن فلسفهٔ اسلامی میگوییم، خیلی به اسلام ربط ندارد؛ یعنی همان فلسفهٔ یونان آمده است. بعضی از پرسشهایی که اینجا مطرح بوده، فضای اسلامی داشته؛ ولی شیوهها، مقولهبندیها و نوع نگاه، نگاه فلسفهٔ یونان است؛ یعنی همان سنت است، منتها این سنت وارد عرصهٔ جدیدی شده و باید به پرسشهایی جواب میداده که قبلاً در یونان مطرح نبوده است. کلام اسلامی و فلسفهٔ اسلامی بهشدت تحت تأثیر همان سنت فلسفهٔ یوناناند. این حرفها را میزنم چون این تأکید زیاد برای این است که این داستان، به نظر من، داستان فلسفی قرآن است، و اگر کسی میخواهد کار فلسفیای بکند که ریشهٔ اسلامی داشته باشد، باید بگردد و سعی کند از داخل قرآن چیزهایی پیدا کند.
داستان فلسفی قرآن و کار فلسفی اسلامی
این را میخواهم بهعنوان نمونهٔ خیلی خاصی ذکر کنم: هر جا سخن از انسان است، انگار ویژگی اصلی و مهمترین نکته دربارهٔ انسان زبان است؛ و در فلسفهٔ اسلامی سخنی از زبان نیست. سخن از همهچیز هست جز این چیزی که الان در فلسفهٔ غرب رایج شده است. فلسفهٔ قرن بیستم بهنوعی فلسفهٔ زبان شده؛ یعنی فیلسوفان غربی کمکم متوجه شدند که زبان چقدر چیز مهمی است و در بحث فلسفی مهمترین چیز بحثکردن دربارهٔ خود زبان است؛ یعنی زبان ابزار خیلی شفافی نیست و لازم است اصلاً حدود و ثغورش را بشناسیم. اینکه در انسانشناسی و فلسفه باید به زبان پرداخت، چیزی نیست که ما در فلسفهٔ اسلامی حتی به آن نزدیک شده باشیم؛ به زبان بهعنوان موضوعی فلسفی اهمیت داده باشیم، یا دستکم دربارهٔ زبان انسان بهعنوان یک موضوع بحث کرده باشیم. اصلاً از این حرفها نیست. نه زبانشناسی در محدودهٔ اسلام پیشرفت خاصی داشته، جز در حد فقه و چیزهایی که قبلاً هم وجود داشت، و نه به نظر من هیچ تحولی به وجود آمده است.
حتی جواب مسئلهٔ شر را هم اگر در فلسفهٔ اسلامی میبینید، شبیه جوابها و صورتبندیهایی است که در یونان وجود داشته؛ اینطور نیست که دستکم بگوییم آقا، در قرآن متنی وجود دارد که اینجا مسئلهٔ شر مطرح شده و اینطور دربارهٔ آن بحثی صورت گرفته است. یا دستکم به این شک کنید: اساس طریق فلسفهٔ یونان این است که راه رسیدن به حقیقت این است که از منطق پیروی کنیم، تفکر انتزاعی و قیاسی داشته باشیم، مقولههای انتزاعی داشته باشیم و در آنها سعی کنیم جهان را بیان کنیم و استدلال کنیم. اینکه قرآن این کار را نمیکند، فیلسوفان اسلامی را به شک نمیاندازد که این راه خیلی خوبی نیست. فکر میکنم غرب نهایتاً، بعد از سالها که سرش را به دیوار زد، بعد از ۲۰۰۰ سال به این نتیجه رسید که این اصولاً راه خوبی نیست.
الان هم شما متون فلسفه را ببینید؛ دیگر شبیه متون فلسفهٔ ۲۳۰۰ سال پیش نیستند؛ خیلی انتزاعی نیستند، خیلی با استدلالهای قیاسی کار نمیکنند و خیلی شهودیتر شدهاند. یا کمکم میبینید فیلسوفان داستان مینویسند، یا مثلاً نیچه بهعنوان یک فیلسوف ادبی مینویسد. واقعاً اگر کسی همین الان فلسفهٔ نیچه را از نظر محتوای فلسفی صفر بداند، هیچکس نمیتواند منکر ارزش ادبی آثار نیچه شود؛ دستکم آثار ادبی خیلی قدرتمندی ایجاد کرده است. فکر کنم یک بار در کلاس این را گفتم: یکی از بهترین ترجمههای تاریخ ایران ترجمهٔ «چنین گفت زرتشت» نیچه است که آشوری ترجمه کرده است. آن متن آنقدر قوی بوده و این ترجمه آنقدر خوب بوده که ما الان در زبان فارسی چیزی داریم که به آن «نثر نیچهای» میگویند؛ نثری شبیه این ترجمه. به نظرم واقعاً نشان میدهد نثر نیچه آنقدر قوی است که ترجمهاش به زبان فارسی هم بهنوعی نثر جدیدی در زبان فارسی به وجود آورده که حالت خاصی دارد.
به نظر من فیلسوفان نهایتاً به این نتیجه رسیدند که آنطور بحثکردن، مثل ارسطو یا حتی مثل اسپینوزا، به نتیجهٔ خوبی نمیرسد؛ آن سنت بهشدت شکسته شده است. اگر قرار بود در منطقهٔ اسلامی فلسفهٔ خوبی به وجود بیاید که فلسفهٔ اسلامی به شمار آید، فکر میکنم صورتش نباید آنقدر قیاسی و منطقی میشد؛ باید بهنوعی به همین متون دینی خودمان نزدیکتر میبود. برای همین، عرفان اسلامی اصولاً بار اسلامیاش خیلی بیشتر از فلسفهٔ اسلامی است، که با این چیزهایی که ما در محدودهٔ دینی میبینیم خیلی بیگانه است. بهراحتی میبینید عرفا، مخصوصاً معروفترینشان ابنعربی، مرتب در آثارشان از آیات قرآن کمک میگیرند، انگار دارند استدلال میکنند. خیلی نمیشود تشخیص داد که دارد فلسفه میگوید یا عرفان است یا دارد تفسیر قرآن میگوید، و کدامش در آن میچربد. مرتب در حرفهایشان از متون دینی استفاده میکردند.
این را گفتم چون فکر میکنم کسی که این داستان را جلوی خودش بگذارد، باید متوجه شود که زبان چیز مهمی است؛ زبان انسان چیز خاص و مهمی است. زبان ما این ویژگی را دارد که میتوانیم حتی بهطور اختیاری به چیزهایی نام بدهیم و بعد چیزهایی را دربارهٔ این جهانی که میبینیم بیان کنیم. اینجا سخن دربارهٔ اسم است، دربارهٔ زبان به همان معنای فرمالش که ما میشناسیم؛ من اینطور میفهمم. یک نکتهٔ اساسی زبان ما همین است: من میتوانم چیزی را به تو گزارش بدهم؛ حقیقتی را که فهمیدهام به طریقی برای کس دیگری بیان کنم. اولین کاری که آدم پس از این تعلیم کرده، این است که گزارشی از اسماء الهی برای ملائکه برده و به آنها خبر داده است. با این ویژگیهای خاصی که همهٔ موجودات دارند و به معنای زبان به شمار میآید، نمیشود چنین کارهایی کرد؛ نمیتوانی گزارشی از چیزهایی را که بلدی بهخوبی برای دیگران عرضه کنی. موجودات زبان دارند؛ دستکم از قرآن اینطور برمیآید که هیچ موجودی بیزبان نیست. مسئله این است که این زبان چقدر جامعیت و چقدر کارایی داشته باشد. در مورد انسان اتفاق خاصی افتاده است: زبان جامع دارد؛ میتواند همهٔ اسماء را شامل شود و همهٔ حقایق، یعنی چیزهایی را که میفهمد، بیان کند.
زبان جامع انسان
میخواهم تأکید کنم: احساسم این است که هرچه بیشتر بفهمیم زبان چیست، چیزهای بیشتری از این متن میفهمیم. مثلاً ممکن است کسی با توجه به درک خوبی که از زبان پیدا میکند، بتواند راهحل خیلی خوب و قشنگ و قاطعی دربارهٔ مسئلهٔ شر ارائه کند. به نظر من این داستان نتیجه میدهد که مسئلهٔ شر بهنوعی به مسئلهٔ زبان ربط دارد. مثلاً فرض کنید من با توصیف خیلی دقیقی از زبان برای شما بیان کنم که چرا نمیشود کسی زبان جامع داشته باشد و آنوقت آن خونریزی و فساد به وجود نیاید؛ یعنی آن خونریزی و فساد لازمهٔ وجود این زبان است و بنابراین خلاف آن را نمیشود تصور کرد.
اعتراض بعدی ملائکه میتواند این باشد: بسیار خوب، موجود خیلی خوبی است که مثلاً اسماء را یاد میگیرد و میتواند به ما گزارش بدهد؛ ولی اگر او را طوری میساختی که فساد نکند، بهتر میشد. چرا او را اینطور ساختی که اینقدر آدم هم بکشد؟ موجودی درست کن که همهچیز را یاد بگیرد و به ما هم خبر بدهد؛ قسمت خوبش را داشته باشد و قسمت بدش را نداشته باشد. به نظر من از این داستان اینطور برمیآید که نمیشود؛ اگر میشد، اعتراض ملائکه جواب داده نشده بود. در یادگیری زبان و ویژگی زبان انسان چیزی وجود دارد که به مسائلی که پیشتر بهعنوان شر ذکر شد ربط دارد.
من همیشه میل دارم میان چیزی که از متن نتیجه میشود و چیزی که از دانستههای خودمان نتیجه میگیریم، کمی تفکیک قائل شویم؛ یعنی جاهایی که الان میخواهم چیزهایی دربارهٔ زبان بگویم، اینها چیزهایی است که من دربارهٔ زبان میدانم. ممکن است صد سال دیگر به همهچیزِ زبان بشر خیلی خیلی دقیق پی ببریم؛ الان دربارهٔ زبان خیلی خوب نمیدانیم، مخصوصاً چون روانشناسها خیلی به زبان اهمیت ندادهاند. به نظر میآید اگر همین جنبش چرخش زبانی به روانشناسی و همهجا برسد، ممکن است در آینده دربارهٔ زبان خیلی خیلی خوب یاد بگیریم. هنوز نمیدانیم بشر چطور زبان یاد میگیرد. بعضیها حتی معتقدند یادگیری زبان بهنوعی ژنتیکی است؛ چامسکی از ذاتیبودن آن حرف میزند و واقعاً حتی جاهایی به صراحت ذکر کرده که احتمالاً در ژنهای ما بهنوعی ویژگی یادگیری زبان وجود دارد. اینکه ما چطور زبان را یاد میگیریم معمای خیلی بزرگی است. اصولاً زبان از کجا میآید؟ چطور میتوانیم با هم ارتباط برقرار کنیم؟ اگر بشر بتواند زبان را خوب بشناسد، احتمالاً ویژگیهایی از زبان هست که با آن شری که آنجا میبینید ارتباط دارد.
حالا میخواهم در حد همین چیزی که میفهمیم صحبت کنم. دفعهٔ قبل از جملهای از ویتگنشتاین استفاده کردم و سعی کردم این نکته را دربارهٔ زبان بگویم که زبان تابع معیشت است؛ این جزو چیزهایی است که از متن درنمیآید و با چیزهایی که از بیرون میدانم دارم میگویم. سعی کردم این را توضیح بدهم و به نظرم میآید یا من خوب توضیح ندادم یا بعضیها خوب گوش نکردند. کسی که با شدت و حدت سؤالی از من کرد، به نظر من خیلی بد فهمیده بود. اینطور فهمیده بود که وقتی میگوییم زبان تابع معیشت است، یعنی مثلاً اگر شما ماهیگیر باشید یا فرض کنید غازچران باشید، زبانتان خیلی با هم فرق میکند؛ معیشت به این معنا که من مثلاً پول از کجا درمیآورم.
من قبلاً سراغ این رفتم که دربارهٔ شیر صحبت کنم. انسانها معیشتشان تا بالای ۹۹ درصد مشابه است؛ معیشت یعنی نحوهٔ حیات. با شیر فرق داریم، با مثلاً دوزیستان خیلی فرق داریم، با ستارهها خیلی فرق داریم، ولی با همدیگر خیلی شباهت داریم. راه میرویم، دست داریم، میبینیم، میشنویم؛ اینها جزو نحوهٔ حیات ماست. میخوریم، و چیزهای خیلی خاصی را میتوانیم بخوریم؛ بهطور طبیعی سنگ نمیخوریم. ممکن است بخوریم، ولی اتفاق خوبی نمیافتد. یعنی چیزهایی که میتوانیم بخوریم و به ما انرژی میدهد، چیزهای خاصی است و نهایتاً نحوهٔ بهدستآوردن آنها هم خیلی خاص است: یا شکار میکنیم یا زراعت میکنیم؛ همین کارها را میکنیم. یکی شتر میچراند، یکی غاز میچراند.
قبول کنید که به همان اندازهای که معیشتشان فرق دارد، اتفاقاً در زبانشان تغییر ایجاد میشود؛ یعنی مثلاً قبیلهای که با شتر زندگی میکند، زبانش اهمیت بیشتری به شتر میدهد، و آنکه، نمیدانم، با غاز زندگی میکند، احتمالاً به غاز اهمیت بیشتری میدهد. مثلاً تعداد واژهها در یک زبان نشان میدهد که به چه چیزهایی بیشتر اهمیت میدهیم. ولی اصول زبان مربوط به نحوهٔ حیات بشر بهعنوان یک موجود زنده است. آن را با حیوانات مقایسه کنید، با درخت و حتی مثلاً ستارهها مقایسه کنید؛ ما چقدر با هم اشتراک داریم! با مورچه مقایسه کنیم، نه اینکه مثلاً یک شترچران را با غازچران مقایسه کنیم. به همان مقداری که آنجا در معیشت تفاوت هست، باز زبانها متفاوت میشوند؛ یعنی میخواهم بگویم آن حرف نقض نمیشود. معیشت به آن معنا هم تأثیر میگذارد، ولی معیشت به معنای امرار معاش روزمره بخش خاصی از شکل زندگی ماست که جزء کوچکی از آن را تشکیل میدهد.
چیزی که دفعهٔ قبل گفتم و نتیجه گرفتم این است: اگر قبول کنیم که زبان نتیجهٔ نوع حیات ماست، پس ویژگی خاصی در حیات ما هست که باعث شده زبان پیچیده پیدا کنیم. نمیخواهم چیزی را به چیزی ربط بدهم؛ اینها خارج از متن است: در خلقت ما، در ساختار وجود ما، پیچیدگیهایی وجود دارد، یا در معیشت ما پیچیدگی وجود دارد که بر اساس آن زبان پیچیده پیدا میکنیم. مثلاً ساختار بدن ما، آناتومی و فیزیولوژی و نحوهٔ حیات ما پیچیدگیهایی دارد که باعث میشود زبانمان پیچیده شود. اینکه ما زبان خاصی داریم تصادفی نیست؛ اصلاً نمیشد شیر را انتخاب کرد و همهٔ اسماء را به او یاد داد. منظورم چیست؟ خلقت خاصی در مورد انسان وجود دارد که این زبان روی آن سوار میشود. دارم از چیزی خارج از متن میگویم: زبان همینطور تصادفی به وجود نمیآید؛ نتیجهٔ نحوهٔ زندگی انسان است. اگر این درست باشد و آن را قبول کنی، معنایش این است که انسان بهطور خاصی ساخته شده که این اتفاق، یعنی زبانی پیچیده، میتواند برایش رخ دهد.
وجه سمبلیک و فرمال زبان
ویژگیای که در زبان ما هست و امروز بیشتر میخواهم روی آن بحث کنم، وجه بیان سمبلیک زبان ماست. ما نظام خیلی فرمالی داریم که بر اساس آن میتوانیم روی هر چیزی که میخواهیم اسم بگذاریم؛ بعد گرامری وجود دارد و بهطور دلخواه هم میتوانیم یک سری گزاره تولید کنیم؛ چیزی که قابل خواندن و قابل نوشتن است و ویژگی انسان است. به نظر میآید این به انسان بیانی نامتناهی میدهد. تفاوتش با زبان سایر موجودات این است که اینجا زبان انگار شکلی فرمال و مستقل از همهچیز پیدا کرده است. حتی میخواهم بگویم این نظام فرمال میتواند به چیزهایی که نیست اشاره کند.
قبلاً یک بار دربارهٔ این حرف صحبت کردم و باز میخواهم تأکید کنم: زبان ما این ویژگی را دارد که میتوانم روی چیزی که وجود ندارد اسم بگذارم و میتوانم با آن گزارهٔ بیمعنی درست کنم. مثالی زدم: شیر میتواند صدایی از خودش دربیاورد که به حالت خستگی عضلانی خاصی اشاره داشته باشد که در مواقع خاصی به شیرها دست میدهد؛ ولی قبول دارید که شیر نمیتواند بگوید من آن حالت را ندارم. اصولاً زبان حیوانات، و این الان جزو اعتقادات زبانشناسهاست، اینطور است که حیوانات نمیتوانند مثل انسان بهراحتیای که ما نفی میکنیم، نفی کنند؛ میتوانند احساس خودشان را بروز بدهند.
یک بار در جلسات اول دربارهٔ ملخی گفتم که رفتارشناسان حیوانات ادعا میکنند زبانش را کاملاً فهمیدهاند: چهار چیز میگوید و در کتاب این چهار مورد نوشته شده است؛ یکیاش این است که زندگی چقدر خوب است، یا اینکه با هم بودن چقدر خوب است. چیزی را بیان میکند که هست و دارد احساس میکند؛ نمیتواند مثلاً روزی که غمگین است بگوید امروز زندگیام چقدر بد است، دیروز چقدر خوب بود. زبان ما ویژگی خاصی دارد: میتوانیم دربارهٔ چیزهایی که نیست صحبت کنیم؛ حتی میتوانیم به یک معنا دربارهٔ چیزهایی که تجربه نکردهایم صحبت کنیم. به نظر میآید بقیهٔ موجودات در همان حد تجربههای خودشان و بهطور خیلی محدودی بیان میکنند.
انسان واجد زبانی شده که خیلی خیلی میتواند به بیان سمبلیک برسد؛ میشود با آن کتاب نوشت. سمبلهایی وجود دارند؛ میتوانم بنویسم. بیان میتواند به شکل صدا باشد یا بهطور سمبلیک؛ یعنی علائمی را اختراع کنند که قرار باشد چیزهایی را نشان دهند؛ واژههای خودم را بنویسم و بعد شروع به جملهسازی کنم و همهچیز را روی کاغذ بیاورم. فکر نمیکنم موجودات دیگر، حتی اگر تواناییهای فیزیولوژیک و آناتومیکش را داشته باشند، اصولاً از نظر زبانی به حالت پیشرفتهای رسیده باشند که بتوانند به آن بیان سمبلیک بدهند.
باز از چیزی که دربارهٔ زبان میدانیم میگویم: مهمترین ویژگی زبان انسانی ویژگی سمبلیکش است. ما میتوانیم برای چیزهایی که حس میکنیم ضرورت دارد نام بگیرند، نامگذاری کنیم و سمبل را به جایشان قرار دهیم، و بعد اینها را نه فقط بهصورت پیام منتقل کنیم، بلکه حتی میتوانیم بنویسیم. ویژگی نوشتار ویژگی خاصی است؛ نهایتاً هم ویژگی خاص انسان است که قرآن تبدیل به نوشتار شده و به دست ما رسیده است. به نظر میآید وجود انسان با این قرآن ارتباط خیلی نزدیکی دارد؛ این نوشتار هم ویژگی خیلی خاص زبان انسان است.
چون دربارهٔ زبان دارم صحبت میکنم، و امروز کمی هم دیدم دفعهٔ قبل چهها را گفتم و چه نیمهکاره مانده، میخواهم چیزی بگویم که جواب آن شبههٔ مردسالارانهای را که مطرح کردم بدهد؛ فکر میکنم همین چیزهایی که اینجا هست به آن مربوط است، یعنی میشود الان دربارهٔ آن صحبت کرد. میخواهم برای کسانی که بودند یا بعداً گوش کردند یادآوری کنم: یک موقعی در کلاس که دربارهٔ واژهشناسی بحث میکردیم، تفکیک زبانشناسیِ خیلی خاصی را دربارهٔ واژه، دربارهٔ معنی واژه، گفتم. دو اصطلاح معروف در زبانشناسی وجود دارد: سنس در مقابل رفرنس. معمولاً، فکر میکنم، آنها را مفهوم و مرجع ترجمه میکنند. هر کتابی را نگاه کنید، معمولاً یکسان نیست و ترجمهها خیلی مشابه همدیگر نیستند؛ ممکن است جایی «مصداق» را حتی به جای سنس ببینید؛ تعجب نکنید که از این دو کلمه اینگونه استفاده میکنند.
سنس و رفرنس
فکر نمیکنم این ترجمهها خیلی دور از سنس و رفرنس باشند. میخواهم این تعریف را تکرار کنم: شما وقتی از واژهای استفاده میکنید، دارید به چیزی در عالم خارج ارجاع میدهید؛ میتواند شیئی باشد، میتواند احساسی در درون باشد؛ چیزی که هست و واژه قرار است بیانگر آن باشد؛ انگار جای آن نشسته است. انگار این زبان مثل عالم جدیدی است که عالم تکوین را ریپرزنت میکند؛ انگار همهچیز اینجا قرار است به شکلی فرم زبانی داشته باشد. چیزی که دارم میگویم این است که انسان این کار را انجام میدهد؛ ویژگی انسان این است که انگار این عالم یک بار دیگر در لایهٔ دیگری دارد خلق میشود: لایهای زبانی وجود دارد که جهان در آن منعکس میشود.
آن چیزی که در جهان هست و واژه به آن ارجاع میدهد، که ممکن است حسی درونی باشد، شیئی باشد یا هر چیز دیگری، یا مفهومی انتزاعی، رفرنسِ این واژه است. و سنس چیست؟ سنس در واقع معنی واژه است، به معنای مثلاً دیکشنریوارِ آن. فرض کنید دربارهٔ واژهای صحبت میکنم که شما رفرنسش را نمیدانید؛ اصلاً چنین واژهای را نشنیدهاید، یا اصلاً در تجربههای خودتان رفرنس آن را ندارید و نمیتوانید درکش کنید. من میتوانم رابطهٔ این واژه را، بهعنوان یک عنصر زبانی در واژگان، با واژههای دیگر به شما بگویم؛ بگویم این واژه تقریباً شبیه آن واژهٔ دیگر است، یا جزئی از فلان واژه است که میشناسیم. یعنی نسبت یک واژه را با بقیهٔ عناصر زبان میتوانند برای شما روشن کنند. کاری که ما در دیکشنری میکنیم معمولاً همین است: رفرنس را نمیآوریم که به مردم نشان دهیم، بلکه سعی میکنیم واژه را بر حسب بقیهٔ زبان تعریف کنیم. عکسگذاشتن هم یعنی بهنوعی سعی کنیم رفرنس را به شکل دیگری، مستقیمتر، بیان کنیم.
واژه بهعنوان واژه در یک زبان جایگاهی دارد و با بقیهٔ واژهها نسبتها و رابطههایی دارد؛ این در واقع مفهوم آن است. ممکن است کسی رفرنس یک واژه را نداند ولی مفهوم آن را خوب بفهمد؛ دیکشنری را بخواند و چیزی درک کند، یا دستکم فکر کند که دارد چیزی درک میکند.
چیزی که میخواهم بگویم، اولش این است که رفرنس هیچوقت واقعاً در عالم خارج نیست؛ رفرنس همیشه در درون ماست. آن شیئی را که در عالم خارج هست، وقتی میبینم، تبدیل به چیزی درون خودم میشود؛ آن را به درون آوردهام و بعد به آن اشاره میکنم. میبینمش و تبدیل به تصویری ذهنی میشود، تبدیل به حسی درونی میشود، یا هر چیز دیگری، یا مفهومی انتزاعی. یعنی اولاً به نظر میآید رفرنس واقعیِ همهچیز درون ماست؛ مثل اینکه یک عالَم خارج داریم، یک عالَم رفرنسها داریم و یک عالَم واژهها داریم؛ ما بهنوعی همهٔ واقعیتهای جهان را درونی میکنیم و بعد برایشان نام میگذاریم. مثلاً ممکن است بعضی از وقایعی که در دنیا اتفاق میافتد، اصلاً هیچوقت تبدیل به چیزی نشود که من برایش واژه بگذارم، چون با من نسبتی برقرار نمیکند؛ یعنی نمیتوانم آن را درونی کنم.
قسمت سنس در واقع قسمت فرمال و سمبلیک زبان است. رفرنسها بهنوعی مثل واسطهاند و واقعیترند؛ رفرنسها چیزهاییاند که به جهان خارج خیلی نزدیکاند، در حالی که واژهها میتوانند خیلی اختیاری باشند. من عمداً میتوانم واژهای بسازم که اصلاً رفرنس ندارد. مثلاً میتوانم بگویم «مثلث چهارگوش»؛ این عبارت در محدودهٔ سنس معنا دارد. میتوانم مثلث چهارگوش را تعریف کنم، ولی این مثلث چهارگوش اصلاً به هیچ چیزی اشاره نمیکند. میتوانم در آن محدوده اسمهایی داشته باشم که به هیچ رفرنس واقعیای اشاره نمیکنند. اگر الان واژهای بسازم که برای شما رفرنس خوبی نداشته باشد، میتوانم آن را تعریف کنم. تعریفکردن فقط این نیست که واژه را بر اساس بقیهٔ واژهها تعریف کنند؛ گاهی با به کار بردن یک واژه بهنوعی آن را تعریف میکنم. این راه خیلی خوبی برای یادگرفتن رفرنس یک واژه است: در عبارتهایی که به کار میرود، ببینید عبارتها معنا دارد یا ندارد و احتمالاً رفرنسش چیست.
قبلاً به این اشاره کردم که در قسمت سنس، در قسمت سمبلیک و فرمال زبان، آزادی عمل خیلی خیلی ویژهای وجود دارد. میتوانم اسمهایی درست کنم که به چیز واقعیای اشاره نمیکنند؛ وقتی چیز واقعیای وجود ندارد، واقعاً رفرنس درونی هم ندارد، مگر اینکه توهم کنم. میتوانم واژههای اختیاری بگذارم؛ میتوانم گزارههای نادرست درست کنم؛ مثلاً برای هر گزارهٔ درستی که در آن عالم فرم سمبلیک بسازم، میتوانم نقیضش را هم بسازم. یعنی اگر سخن از نوشتن باشد، آزادی عمل خیلی خیلی خاصی وجود دارد؛ در حالی که در قسمت رفرنسها آزادی عمل وجود ندارد و رفرنسها چیزهای واقعیاند؛ دستکم احساسهای درونی مناند که بهنوعی به عالم خارج مربوط میشوند. حتی وقتی از احساسی درونی صحبت میکنم، بهنوعی دارم به چیزی در درون خودم اشاره میکنم. آزادی عمل خیلی خاصی در قسمت سمبلیک وجود دارد و ما میتوانیم در قسمت سمبلیک چیزهایی داشته باشیم که به معنای واقعی کلمه رفرنس ندارند.
دوگانه سنس/ریفرنس و زن و مرد
دارم سعی میکنم دربارهٔ زبان صحبت کنم تا برسم به اینکه آن موضوع، یعنی شبههٔ مردسالارانهای که گفتم، چیست. نکتهاش این است که واقعاً این دوگانهٔ سنس و رفرنس هم باز جزو آن دوگانههایی است که انگار زن و مرد در دو طرفش قرار میگیرند: مردها بهشدت به قسمت سنس وابستهاند و زنها به قسمت رفرنس. هر واژهای سنس و رفرنس خودش را دارد؛ مفهوم دارد و مصداق.
زنها انگار بیشتر در عالم مصداقها زندگی میکنند و بیشتر با آنها سروکار دارند؛ احساسهای درونیشان قویتر است، در حالی که مردها، که علاقهٔ خیلی خیلی زیادی به سمبولیسم و اینجور چیزها دارند، با سمبلها خیلی راحت و خوب کار میکنند، چون سمبلها چیزهای انتزاعیتریاند.
میخواهم این را بگویم: در شبههٔ مردسالارانه چه بود؟ اینکه یادگیری اسماء چون زبانی است و مردها در زبان به یک معنا قویترند، بنابراین اسماء را هم به آدم یاد دادند. تعبیر من این است که یادگیری اسم دقیقاً یعنی درککردن آن رفرنس. مثلاً فرض کن اگر قرار است من اسمی الهی را یاد بگیرم، باید مثلاً از رحمت در درون خودم رفرنسی داشته باشم؛ چیزی را بهعنوان مهربانی بفهمم؛ باید بتوانم مثلاً واژهای مثل «تواب» را بفهمم و درونیاش کنم. وقتی واژهای را میفهمم، وقتی اسمی را یاد میگیرم، یعنی رفرنسش پیش من حاضر میشود؛ حسِ اینکه تواببودن یعنی چه را میفهمم. یک بخش از یادگرفتن اسم این است، و یک بخشش یادگرفتن این است که با چه واژهای به این حالت اشاره میکنم؛ سنسش را میفهمم و قسمت سمبلیکش را یاد میگیرم. مردها در این قسمت قویترند؛ در کارکردن با زبان فرمال قویترند.
برای همین، جواب من به این شبههٔ مردسالارانه این است: آنچه مردها در آن قویترند، بخش سنس است؛ زنها در درککردن آن حسی که مثلاً بازتاب رحمت در وجود من است، قویترند، ولی ممکن است نتوانند با این قسمت فرمال در بیانکردن خوب کار کنند. نمیشود برتری داد که چه کسی زبان را بهتر میداند: کسی که سنس را بهتر میفهمد و بنابراین ممکن است دربارهٔ چیزهایی که میفهمد بهتر حرف بزند، یا کسی که رفرنسها را بهتر میفهمد ولی نمیتواند دربارهٔ این رفرنسهایی که درک میکند خوب صحبت کند. نمیدانم توضیحی که دادم اصلاً مفهوم شد یا نه؛ قبولکردنش بحث دیگری است.
بگذارید اینطور به شما بگویم: ممکن است زنها رحیمبودنِ خداوند یا رحمانبودنِ خداوند را بهتر از مردها درک کنند؛ یعنی با این مفهوم و مصداق رحمت در درون خودشان آشناترند. ممکن است مردی اصلاً از رحمت هیچ نفهمد، یا اگر بفهمد، خوشش نیاید. تصور من این است که زنها اصولاً آن بخش رفرنس را ممکن است بهتر درک کنند؛ به نظر میآید اینطور است؛ یعنی حسهایشان آمادهتر است. ولی در اینکه چه چیزی را با واژهای نشان دهند و دربارهٔ این حسها صحبت کنند، همیشه ضعف دارند؛ در قسمت سمبلیک، قسمت سنس، مشکل دارند. این نوعی ضعف است؛ و مردها دقیقاً بهطور متقارن برعکساند: خیلی خیلی خوب با این سنسها کار میکنند و فکر هم میکنند که همین رفرنسها را میدانند، ولی واقعاً معلوم نیست که اینطور باشد، و اصولاً اینطور نیست.
حرف من این است که فهمیدن رحمت خدا چیزی تدریجی است و درجاتی دارد. همین کلمهٔ رحمت را که میگویم، همهٔ شما هم چیزی میفهمید، ولی چقدر عمیق میفهمید؟ یعنی کسی به تدریج این رفرنس را پیش خودش هی عمیقتر و عمیقتر میکند. تفاوت در یادگیری اسامی اینطور است: مردها در آن قسمت سمبلیک قویترند و در رفرنس ضعیف میشوند. طبیعی است که وقتی کسی در این سو، در قسمت سمبلیک، قویتر است، در آن سو ضعیفتر شود، و برعکس؛ آنها که در رفرنس قویترند، اینجا ضعیفترند.
حتی با این فرض صحبت میکنم که آدم اینجا مرد است و اشاره به مردبودن در آن هست، که خودش به دلایل متنی کاملاً جای بحث دارد. با فرض اینکه آدم اینجا بهعنوان یک مرد مطرح است، به این دلیل ترجیح دارد که قرار است بعداً از اسامیای که یاد میگیرد خبر بدهد؛ یعنی آن قسمتِ انباء در محدودهٔ سنس انجام میشود. همیشه پیامبران، کسانی که خبر میدهند، مرد هستند.
فرق میان علم و نبأ را قبلاً یک بار گفتم. شما وقتی چیزی را میدانید، اسمی را میدانید، یعنی علاوه بر اینکه اسم را میدانید، رفرنسش را هم میدانید؛ ولی در خبردادن، من میتوانم دربارهٔ چیزهایی که اصلاً خارج از محدودهٔ فهم شماست به شما خبر بدهم. میتوانم دربارهٔ چیزهایی با شما صحبت کنم که هیچوقت ندیدهاید و حس زیادی هم دربارهٔ آنها ندارید، ولی حرفهای مرا حدوداً میفهمید و میتوانید اسماء را یاد بگیرید. میتوانم دربارهٔ جهانی تخیلی که اصلاً تجربهای در آن ندارید صحبت کنم. سطح خیلی سطحیای وجود دارد که در آن اخبار و گزارشها داده میشوند و لزوماً رفرنسی پیدا نمیکنند. کاری که آدم اینجا انجام میدهد یادگرفتن اسماء و خبردادنش به ملائکه است.
خیلی طبیعی است که این کار را از اولی که بشر خلق شده مردها انجام دادهاند و تا آخرش هم مردها انجام میدهند، و قرار هم بوده همینطور باشد؛ یعنی هر وقت سخن از نبی است، نبیِ زن نداریم؛ زنها خبر جایی نمیبرند، چون خبربردن قرار است در محدودهٔ سنس، در آن محدودهٔ فرمال، انجام شود. به نظر خودم این شبهه را قبلاً در کلاس حل کرده بودم؛ یعنی همان حرفهایی که دربارهٔ تفاوت مرد و زن زدیم اینها را هم در خود داشت: اینکه زنها در حسهای درونی قویترند ولی در جنبههای فرمال ضعیفترند. نکتهٔ اصلیای که دارم میگویم این است: آنجایی که مردها واقعاً قویترند، محدودهٔ خبردادن و حرفزدن است؛ حرفزدن دربارهٔ چیزهایی که نمیفهمند و خبردادن به کسانی که باز آن چیز را نمیفهمند. این ویژگی خاص مردهاست.
این مسئله مربوط به متن نیست، ولی بدم نمیآید کمی بیشتر دربارهٔ آن صحبت کنم. احساس میکنم فهمیدن زبان یعنی فهمیدن جنبههای مختلف آن، و کمی جدا فهمیدن جنبههای فرمال زبان از جنبههای محتواییاش. فکر کنم یکی از چیزهایی که در دوگانهها نوشتیم، فرم در مقابل محتوا بود. مردها در فرم خیلی خیلی بهتر کار میکنند، و هر کسی رابطهٔ فرم و محتوا را بفهمد، میفهمد که قویبودن در فرم به معنای ضعیفشدن در محتواست.
تذکری به خانمها: معمولاً خانمها دربارهٔ چیزهایی که رفرنسش خیلی واضح نیست حرف هم نمیزنند. میخواهم اینطور بگویم: ملاک زنها برای اینکه چیزی را کی میفهمند و کی نمیفهمند، کمی قویتر از مردهاست؛ یعنی باید چیزی را بیشتر بفهمند تا احساس کنند میفهمند و میتوانند دربارهٔ آن حرف بزنند. این شبهه برای زنان پیش میآید، چون مردها دربارهٔ همهٔ چیزهایی که نمیفهمند خیلی حرف میزنند؛ این شبهه معمولاً برای زنان پیش میآید که مردها واقعاً برای همهٔ چیزهایی که میگویند رفرنس هم دارند، در حالی که اینطور نیست.
میخواهم اعلام کنم که خیلی از این شعرهایی که مردها میگویند فرم خالص است؛ اگر درک نمیشود، فکر نکنید که مردها چیزی بیشتر میفهمند. ملاک مردها برای اینکه حرفی را بگویند و کیف کنند، میتواند کاملاً فرمال باشد. مثلاً مردی شعری را میخواند و کلی هم لذت میبرد، ولی هیچ هم نفهمیده است؛ یعنی احساسی در او ایجاد نشده است. میدانید منظورم چیست؟ از شعر بهطور فرمال میشود لذت برد؛ از صنایع قدیمیاش میشود لذت برد؛ از زیبایی واژگانش میشود لذت برد، بیآنکه، اگر از او بپرسی، بداند یعنی چه.
الان که همینطور به سمت فرهنگ مردسالار داریم میرویم، مخصوصاً در غرب، میبینیم هنر فرمال شده است؛ یعنی اثر هنری هیچ حسی را به وجود نمیآورد و اصلاً معلوم نیست به چه دارد اشاره میکند. الان در دورهٔ هنر پستمدرن این را جزو ویژگیهای خوب هم میدانند: محتوایی متناظر با آن صورت وجود ندارد؛ محتوای منسجمی وجود ندارد. اصولاً همهچیز فرمال میشود؛ به سمت این میرویم که چیزهای فرمالِ زیبا درست کنیم، ولی کاری نداریم که اینها به چه حسهایی دارد اشاره میکند.
بگذریم؛ میخواهم تذکر بدهم که واقعاً اینطور است: ملاک مردها برای اینکه از واژهها چطور استفاده کنند، کمی با زنها فرق دارد. زنها انگار از رفرنس شروع میکنند و بعد قرار است سمبلی را جانشین آن کنند، ولی مردها کاملاً میتوانند بهطور فرمال در همان سمبلها فکر کنند و با واژهها کار کنند، بیآنکه احساسی داشته باشند. این جزو ویژگیهای مردهاست. آدم را میشود اینطور سنجید که چقدر درگیر فرهنگ مردسالار است: اینکه چقدر میتواند دربارهٔ چیزهایی صحبت کند که درک خوبی از آنها ندارد و بهطور فرمال حرف بزند. خیلی از کسانی که فلسفه کار میکنند، دربارهٔ چیزهایی حرف میزنند که ممکن است به نظر کسی بیاید که میفهمند، ولی خودشان خیلی خوب نمیفهمند. این نشانهٔ مردسالاری فرهنگ است.
من روی این خیلی تأکید دارم؛ نمیدانم جا میافتد یا نه: مردسالاری به معنای فرهنگیاش، که عمیق است، نمایندهاش غرب است، نه شرق. هنوز در شرق چیزهایی مانده است. نگاه کنید: در زبان ما چیزی داریم، همان جهان رفرنسها؛ حسها، چیزهایی که قرار است نام بگیرند، چیزهایی که عمیقاً درک میکنیم و پیش ما حاضر است، چیزهایی که نسبت به آنها شهود داریم. بعد اینها کمکم تبدیل به چیزهای سمبلیک میشوند و زبان به معنای فرمالش به وجود میآید. با همدیگر حرف میزنیم. قبول دارید که باز در حرفزدن نشانههایی از حس بیشتری هست؟ دو نفر که دارند با هم حرف میزنند، حضوری هست؛ بیان زبانی در گفتار به آن چیزهایی که حس میکنیم نزدیکتر است؛ در کلام حس وجود دارد. آخرین مرحلهٔ این رفتن به سمت سمبولیسم این است که به نوشتار ختم میشود. نوشتار دیگر حس ندارد؛ آن حضوری که در کلام هست، در نوشتار وجود ندارد. نوشتار چیزی است که در فرهنگ جدا میشود.
دریدا و اوج فرمالیسم مردانه
آدمی هست به اسم ژاک دریدا که روی این خیلی کار کرده و فلسفهای به نفع نوشتار، در مقابل همهٔ چیزهای دیگری که در زبان هست، ساخته است. به نظر من فلسفهٔ دریدا دیگر اوج مردسالاری دربارهٔ زبان است. به نظر دریدا اصلاً حضور چیزی است که باید کنار گذاشته شود؛ کلام چیز بیخودی است، گفتار بیخود است و اصل نوشتار است؛ نوشتار است که بهنوعی اصالت دارد. حرفش این است که قدیمها برعکس فکر میکردند و میگفتند اصل گفتار است و نوشتار چیزی زائد است؛ دریدا میخواهد این را برعکس کند: اصل نوشتار است و گفتار چیزی زائد است.
این دقیقاً رسیدن به اوج فرمالیسم است. رسیدن به چیزهای سمبلیک و فرمال در قرن بیستم بیداد میکند. در همان فلسفهٔ فرانسوی، نهضتی که به آن ساختارگرایی میگویند دقیقاً همین کار را میکند؛ یعنی دقیقاً ما را به سمت چیزهای فرمالتر میبرد: چیزهایی را که شهودیترند مثلاً کنار بگذارید؛ آنچه سمبلیکتر است، بیشتر به فرم نزدیک است و ساختار دارد، مهم است. کار به جایی رسیده که مثلاً بعضی از فیلسوفان معاصر از حضور ریاضیات در فلسفه سخن میگویند؛ از این متوجه میشوید که چقدر داریم به سمت چیزهای فرمال میرویم. ریاضیات واقعاً فرم خالص است و اصلاً قرار است همینطور باشد؛ ریاضیات آن بخشی از دانش ماست که فقط تولید فرم است، بیآنکه بخواهیم زیاد نگران مراجع بیرونی باشیم که میتوانیم نشانشان بدهیم یا نه.
آدمی به اسم بدیو اخیراً در ایران مطرح شده است؛ ترجمههای تازهای از او وجود دارد و شاید بهزودی کتابش هم دربیاید. تمام فلسفهاش بر اساس نظریهٔ مجموعههاست؛ به اصطلاح خودش، وجودشناسی، اونتولوژی، بر مبنای نظریهٔ مجموعهها. خیلی بامزه است. فکر میکنم قرار بود در روزنامهٔ شرق مقالهای دربارهٔ او دربیاید. قبلاً هم چیزی چاپ کردم، ولی قرار بود چیز مفصلتری باشد که به این قسمت از فلسفهاش اشاره کند: اونتولوژیِ مبتنی بر نظریهٔ مجموعهها چه میشود. خیلی جالب است؛ اگر روزی دیدید، بخوانید و ببینید چطور میشود به دنیا نگاه کرد، وقتی کسی با فرمالترین قسمت ریاضیات، یعنی نظریهٔ مجموعهها، بخواهد اصلاً وجودشناسی بسازد و دیدگاهی کاملاً فرمال نسبت به جهان پیدا کند. خلاصه اینها کار مردهاست؛ از چند کیلومتری میشود فهمید که این را مردی ساخته که بهشدت در همان فرهنگ مردسالار زندگی کرده است.
این یک نکته. نکتهٔ دیگری که شاید بعداً لازم شود دربارهٔ آن بحث کنیم این است که آدم اینجا بهعنوان مرد مطرح است یا بهعنوان انسان. نمیدانم؛ این پرسش دیگری است: آیا آدم در ابتدای این داستان بهعنوان نمونهای از کل انسانها آنجاست و تصادفاً مرد است، یا نه، بهعنوان یک مرد مطرح شده است؟
چیزهایی در قرآن هست که بعضیها گاهی میپرسند؛ مثلاً اینکه همهٔ خطابها به مردهاست؛ همیشه «یا ایها الذین آمنوا» است و بهندرت زنها خطاب میشوند، یا چیزهای مشابه این. واقعاً میخواهم آماری بگیرم: چند نفر از شما مطمئنید؟ دلیلی که میآورند این است که نه، این خطاب به مردان نیست، چون در زبان عربی وقتی به جمعی مختلط خطاب میشود، صیغه جنبهٔ مذکر دارد؛ این ویژگی زبان عربی است. چند نفر واقعاً مطمئنید که در اینجور جاها که میگوید «یا ایها الذین آمنوا»، هم مردها و هم زنهایی که ایمان آوردهاند منظور است؟ اگر بخواهد برای جمعی مردانه حرفی بزند، از همان صیغه استفاده میکند؛ اگر قرینهای باشد، مشخص میشود که این برای مردهاست. اما وقتی دربارهٔ امور کلی صحبت میکند، چند نفر مطمئناند که وقتی میگوید «الذین کفروا»، خطاب فقط به مردهاست یا به زنان هم هست؟
واقعاً احساس میکنم که این حسها هست؛ یعنی با اینکه خطاب مذکر اصولاً حالت مردانه ندارد و میتواند برای زنان هم باشد، از خیلیها شنیدهام، نه در این کلاس، که احساس میکنند قرآن دارد با مردها حرف میزند. این حرف را زدم و این سؤالها را کردم چون آیهای در قرآن هست، حالا یادم نیست، آخر یکی از سورههاست، که برای «الذین آمنوا» و «الذین کفروا» مثال میزند: برای «الذین کفروا» دو زن را مثال میزند، از جمله زن لوط، و برای «الذین آمنوا» مریم و زن فرعون را. شاهد خیلی واضحی از متن است که مثالی که میخواهد بزند، زن است: برای «الذین آمنوا» زن مثال میزند و برای «الذین کفروا» هم زن مثال میزند. ولی باز هم این احساس برطرف نمیشود. این در متن نیست؛ میخواهم بگویم این احساسات در فکر شماست. باور کنید آدمهای غربی هم همینطورند.
میخواهم بگویم ما از نظر فرهنگی بایاس داریم: احساس میکنیم بهنوعی همیشه همهچیز به نفع مردهاست، و اگر هم کتابی اینطور نباشد، بایاس ما این را به ما میگوید؛ یعنی ذهنمان همهاش به این سمت میرود که این کتاب، بابا، همهاش دربارهٔ مردها دارد صحبت میکند، و آنهایی هم که عمومی است با لفظ مردانه آمده است، و الی آخر. فقط میخواستم بگویم حتی همین الان که این مثال را زدم، که خیلی قاطعانه رد میکند که این خطاب برای مردهاست، باز حسش وجود دارد.
میشود کاملاً با قرینهای زبانی این را درست کرد: شما میتوانید دربارهٔ مردها الفاظی به کار ببرید که فقط دربارهٔ مردها به کار میرود؛ مثلاً از «رجال» حرف زد. در قرآن اینجور آیهها هست. معمولاً گاهی مؤمنین از مؤمنات جدا میشوند؛ وقتی دربارهٔ مؤمنین صحبت میکند و مؤمنات هم آمده باشد، یا وقتی واژهٔ «نساء» آمده، معلوم است که خطاب به مردهاست. قرینههای لفظی یا معنوی وجود دارد که معلوم است اینجا خطاب به مردهاست یا خطاب به زنها. من صد درصد میگویم، مخصوصاً این عبارت تکراری «الذین آمنوا» و «الذین کفروا» و مانند آن، بنا به همین آیهای که گفتم، بهوضوح نشان میدهد که زنها هم در آن هستند. ممکن است این شبهه پیش بیاید که شاید فقط در مثالها، هر دو جا، دو زن مثال زده شده است؛ ولی این شبهه وجود ندارد.
میخواهم بگویم احساسی وجود دارد؛ واقعاً کلاً در فرهنگ ما اینطور است. یعنی ما به سمت این میرویم که از متن، از هر چیزی، برداشتهای مردسالار بکنیم، و حتی اگر چیزهای دیگری هم وجود داشته باشد، باز این تمایل در ما هست.
نکتهٔ دیگری هم هست که یک بار از کسی پرسیدم، دربارهٔ هدف آفرینش مرد و زن. خیلیها این احساس را دارند، مخصوصاً با منابع روایت تورات، که بهنوعی مرد است که اصل است و زن برای مرد خلق شده است؛ این بهنوعی حالت طبیعی دارد. منظورم چیست؟ اینکه زن خلق شده تا مرد آرامش داشته باشد، چون مرد است که مثلاً به مقام پیامبری میرسد. مثلاً در همین فرهنگ خودمان، وقتی سخن از خلیفةاللهی است، بالاترین مقام پیامبری است؛ زنها که نمیرسند، مردها میرسند؛ اینطور که به نهایت کمال مردها میرسند و زنها اصولاً به آن اوج کمال نمیرسند که مثلاً خلیفةالله شوند. چند نفرتان واقعاً مطمئنید که این حرف غلط است؟ نمیدانم چطور بپرسم؛ واقعاً شبههای در ذهنتان وجود ندارد؟ وقتی سخن از انسان کامل میشود، حستان بیشتر این نیست که انسان کامل با احتمال خیلی خیلی زیاد مرد است؟
میخواهم به آیهٔ آخر سورهٔ احزاب اشاره کنم؛ جایی که دربارهٔ امانت صحبت میکند. وقتی از امانت سخن میگوید، آن چیز خاصی که مربوط به بشر است و به انسانها سپرده شده، و بعضیها میگویند امانت همان مقام خلیفةاللهی یا هر چیز دیگری است، آیا همه شنیدهاید؟ شاید به این جنبهاش خیلی دقت نکردهاید.
آیه امانت و ویژگی انسان
واضح است که اگر «مؤمنات» و مانند آن را نمیآورد، در ذهنمان زنان را حذف میکردیم. تأکید روی این است که این ماجرا دربارهٔ مؤمنین و مؤمنات و منافقین و منافقات است و همهٔ سطوح، هم مذکر و هم مؤنث، را دربر میگیرد. چون اگر اینجا مذکر میآورد، همه میگفتند: دیدید؟ اصولاً مردها حرف میزنند، تفسیر را مردها میکنند، همهچیز را مردان میکنند؛ و نتیجهاش هم این است که زنان حذف شوند. الان هم، با این تأکیدهایی که وجود دارد و با چیزهای خاصی که میگویم، مثلاً اینکه مثال برای مؤمنین دو زن است، باز فرهنگ ما همینطور پیش رفته است؛ یعنی این بایاس را خیلی راحت کنار نمیگذاریم.
میخواهم بگویم این شبههای که وجود دارد، و همینجا هم شاید کسی اینطور برداشت کند که آدم مرد بوده، اصلاً اسماء را به آدم یاد دادند و به حوا یاد ندادند، و بعد، نمیدانم، اینکه زبان هم چیز ویژهٔ مردهاست، نتیجهٔ آن بایاس است؛ یعنی ما خودبهخود به سمت این میرویم که اینطور نتیجه بگیریم. دستکم میخواستم این را اینجا برطرف کنم که از این متن چنین چیزهایی برنمیآید.
در این کلاس آنقدر دربارهٔ مردسالاری صحبت شده که فکر میکنم کسانی که بودند میدانند دربارهٔ چه صحبت میکنیم. شما یک بار به واژه بهعنوان عنصری در زبان نگاه میکنید. این زبان خودش واژگان خیلی خیلی زیادی است؛ فقط به واژگان نگاه کنید: مجموعهای از واژگان است که با چیزهای واقعی متناظرند. یک بار عنصری را در این واژگان میتوانند با تشخیص جایگاهش تعریف کنند: نسبتش با بقیهٔ چیزهایی که در این واژگان هست، اینکه تقریباً هممعنی کدام یک از این واژگان است و متضادش چیست. مثلاً فرض کنید واژهای را با متضادش تعریف کنم؛ بگویم این ضد آن چیزی است که به آن فلان چیز میگوییم. این بهنوعی بیان مفهوم آن است؛ یعنی به چیزی در عالم خارج اشاره نکردم، به مفهوم متضادش اشاره کردم. اینجا به آن بهعنوان عنصری زبانی در این نظام زبان نگاه میکنیم.
الان در زبانشناسی خیلی عادت کردهاند که به زبان بهعنوان نظامی مستقل، جدا از مرجع، نگاه کنند. مثلاً فرض کنید موجود پیشرفتهٔ فضاییای میتواند زبان انسان را بداند و هیچ چیزی از احساسات انسان یاد نگیرد، و بتواند این واژهها را خوب به کار ببرد؛ میتواند خیلی موفق باشد، فقط ممکن است هیچ چیز انسانی نفهمد و احساسات انسانی نداشته باشد. در نهایت، تفاوت سنس و رفرنس این است: یک بار در محدودهٔ خود زبان هستیم؛ واژهها میتوانند معنا شوند و با هم ارتباط برقرار کنند. یک بار دربارهٔ رابطهٔ میان زبان و جهان صحبت میکنیم؛ واژهها دارند به رفرنس خودشان اشاره میکنند. تنها چیزی که من به اینها افزودم این است که ما همیشه جهان خارج را اول درونی میکنیم و بعد دربارهٔ آن حرف میزنیم؛ رفرنسها اصولاً در درون ما هستند، نه در جهان خارج. این سه مرحله دارد.
اگر کسی بپرسد آیا زبان بدن و اینجور چیزها را هم زبان حساب میکنم، پاسخ منفی است؛ منظورم اصولاً آن ویژگی خاص انسان است. اگر کسی بگوید در آیه «مؤمنین» پیش از «مؤمنات» آمده، میپرسم: واقعاً فکر میکنید از نظر ادبی کسی که چنین جملهای را بگوید یا بخواند، احساس میکند مؤمنین از نظر مفهومی که دارد بیان میشود مقدم بر مؤمنات است؟ پاسخ او این است که پیش از آن «منافقین» و «منافقات» آمدهاند، پس باید خنثی شود، ولی خنثی نمیشود. میخواهم بگویم آن ذهنیت همان است.
بگذارید اولین اشارهٔ خودم را بکنم به اینکه چه ارتباطی میان زبان و شر وجود دارد؛ بعداً میشود خیلی بیشتر به آن پرداخت. مرتب روی این تأکید میکنم که چه چیزهایی را از متن نتیجه میگیریم و چه چیزهایی را از دانستههایمان دربارهٔ زبان. بعضی از چیزهایی که دربارهٔ زبان میدانیم بدیهیات است، ولی ممکن است بعضی چیزها فرضیه باشد. مثلاً ممکن است به چیزی از روانشناسی لکان اشاره کنم که ممکن است درست نباشد. به نظر من درست است، ولی دارم از نظریهٔ یک آدم استفاده میکنم که با چیزی که در متن هست جور درمیآید؛ شاید بعداً خیلی عمیقتر شود یا اصلاً بگویند درست نیست.
اولین چیزی که میخواهم به آن اشاره کنم، اولین نکتهٔ مهمی که قبلاً دربارهٔ آن صحبت کردم، این است که وقتی زبان فرمال پیدا میکنید، در جهانی که با این زبان ریپرزنت میشود، میتوانید گزارههای غلط بنویسید و از اسامیای استفاده کنید که اصلاً رفرنس ندارند. وقتی دربارهٔ این صحبت کردم، به سخن حضرت یوسف اشاره کردم که میگوید این چیزهایی که میپرستید، اسمهایی است که خودتان و اجدادتان گذاشتهاید و انگار اصلاً به چیزی اشاره نمیکند. این زبان این ویژگی را پیدا میکند که ما بهنوعی دلخواه میتوانیم در آن از چیزهایی که وجود ندارد و از چیزهایی که درست نیست و کذب است سخن بگوییم. میخواهم بگویم وقتی زبان به این حد، به حد نهاییای که انسان واجد آن است، رسید، کذب وجود دارد؛ نمیشود جلوی به وجود آمدن کذب را گرفت. یعنی من با این زبان قدرتی دارم که از چیزی صحبت کنم که واقعاً مابهازای خارجی ندارد. این اولین قدم به سمت شر است، که کلید است.
میخواهم این جمله را خیلی عمیقتر تکرار کنم: اینکه میگویند کلید همهٔ بدیها دروغ است. کلید همهٔ بدیها، نه به معنای همهٔ کارهای بد؛ منشأ همهٔ شری که در این عالم وجود دارد این بود که زبان به مرحلهٔ فرمال رسید؛ یعنی من میتوانم بیآنکه هیچ رفرنسی وجود داشته باشد، همینطوری عبارتهایی بسازم و بگویم. این امکان به موجودی به نام شیطان داده میشود که حالا میآید و دروغی را به من میگوید. شر چطور ایجاد شد؟ شیطان آمد و به انسان گفت اگر از این شجره بخوری، جاودانه میشوی یا تبدیل به فرشته میشوی؛ دروغ گفت. زبان انسانی این امکان را میدهد. وقتی زبان به جایی رسید که همهچیز را شامل شد و خیلی وسیع شد و زبان فرمال داشتیم، آنوقت جلوی دروغ را هم نمیتوانیم بگیریم؛ بنابراین گزارههای غلط هم در این زبان به وجود میآید. با زبان میتوانیم جهانی بسازیم که به آن فرهنگ میگوییم، و این فرهنگ اصولاً شباهت زیادی به آنچه واقعاً هست ندارد.
رابطهٔ واضحی میان زبان و شر هست: در زبان دروغ میشود گفت. من میتوانم با دروغگفتن باعث شوم که شما کاری بکنید که نباید بکنید. همهٔ شر این است: من درست عمل نمیکنم و آسیب میبینم و آسیبی به دیگران میرسانم؛ به خودم یا دیگران آسیب میرسانم. چطور اشتباه میکنیم؟ به دلیل ذهنیت غلط اشتباه میکنیم. اصولاً هیچ انسانی نمیخواهد کاری علیه خودش بکند؛ همیشه فکر میکند که دارد کار درست را انجام میدهد. ولی به دلیل این ویژگی خاص زبان، ما در این زبان میتوانیم گزارههایی بسازیم که از نظر ظاهر با گزارههای واقعی و درست فرقی ندارند و تشخیصشان راحت نیست، و این گزارهها به چیزی دعوت میکنند که خیر نیست؛ یعنی مطابق با آنچه من واقعاً میخواهم نیست.
لکان: نیاز و خواست
نکتهٔ دیگر از لکان است. لکان فاصلهای قرار میدهد و سه چیز را از همدیگر تفکیک میکند؛ نیاز را از خواست تفکیک میکند. به نظر من این تفاوت خیلی جالبی است. ما به چیزهایی نیاز داریم؛ او میگوید به محض اینکه نیازتان را بیان میکنید، دارید از چیزی کمک میگیرید، از زبانی که از قبل بیرون از وجود شما بوده است. من هیچوقت نمیتوانم احساس خودم را در زبان بهطور کامل بیان کنم؛ پس هر وقت نیازی را بیان کنم، آن را به فرم زبانی درمیآورم و این بیان از آنچه واقعاً به آن نیاز دارم فاصله میگیرد و اعوجاجی پیدا میکند؛ چون زبانِ بیرونیای که در فرهنگ به وجود آمده با درون منطبق نیست. زبان نظامی گسسته از واژهها و شیوههای خاصی از ساختن عبارتهاست، و این کافی نیست برای اینکه همهٔ چیزهایی را که میخواهم در آن بگویم.
از آنجا که من نیازهای خودم را تبدیل به فرم زبانی، تبدیل به درخواست، میکنم، همیشه میان نیاز و درخواست فاصلهای وجود دارد؛ بنابراین زبان بهطور طبیعی نیازها را منحرف میکند. این است که ما به خیلی از چیزهایی که واقعاً به آنها نیاز داریم نمیتوانیم برسیم، و همیشه باید از پل زبان بگذریم؛ مسیر ارتباطی ما با دیگران و با جهان بهنوعی چیزی است که به درد بیانکردن نیازهای واقعی ما نمیآید. وقتی میان خواست، درخواست و نیاز فاصله افتاد، بعضی از این نیازها ارضا نمیشوند، چون درخواستها، یعنی آنچه بیان میکنیم، مطابق با نیاز نیست. نتیجهاش این است که باز چیزی شبیه شر به وجود میآید: نیاز برآوردهنشده. دارم سعی میکنم باز کمی جلوتر برویم و ببینیم چه پیوندهایی میان زبان، زبان فرمال و شر وجود دارد.
پیوند زبان فرمال و شر
فعلاً به دو چیز اشاره کردیم. پرسیده شد که آیا میان بقیهٔ موجودات اصلاً رابطهٔ تعلیمی وجود دارد یا نه. میان حیوانات که وجود دارد؛ موجودات غیر از انسان به همدیگر چیز یاد میدهند و چیزهایی از هم یاد میگیرند؛ از تقلیدکردن، از همهچیز یاد میگیرند.
بگذارید شبههای زنسالارانه بگویم. شیطان، که باعث وجود شر میشود و انسان را گمراه میکند، از زبان به معنای فرمالش استفاده میکند؛ و طبیعی است که اول سراغ مردها بیاید: میشود به آنها جملههای بیرفرنس گفت و نمیفهمند که این رفرنس دارد یا ندارد. این دروغ است که شیطان اول سراغ حوا آمد. با این حرفهایی که زدم، اصولاً میشود نتیجه گرفت که مردها چیزهای دروغ را راحت میگویند و راحت هم باور میکنند، چون به سخنِ بیرفرنس عادت دارند؛ بنابراین حوزهٔ شیطان مردها هستند و شر را مردها ایجاد میکنند. این شبههٔ زنسالارانه است: مردها زنها را گول میزنند و میفهمند که دارند زنها را گول میزنند، ولی وقتی زنها مردها را گول میزنند، مردها نمیفهمند.
بگذارید حیوانات را کنار بگذاریم و فعلاً دربارهٔ انسان صحبت کنیم. من پیوندی میان زبان و شر گفتم؛ نگفتم که هر چه شر هست از همین است. در همین داستان بعداً میخوانیم که منشأ شر، یعنی اخراج از بهشت، این شد که شیطان به انسان دروغ گفت. آیا از این توضیح برمیآید که شیطان هم میتواند همهٔ اسماء الهی را یاد بگیرد؟ اینکه زبانش مثل انسان باشد، نه؛ نمیشود این نتیجه را گرفت و منکرش هم هستیم، به همان دلیل که انسان این ویژگی را دارد و همه مأمور به سجده بر انسان میشوند؛ آنها این ویژگی را ندارند. من از متن اینطور نتیجه میگیرم.
دربارهٔ این واقعاً صحبت کردم. جواب اینکه چرا پیامبران مردند همین است: در جهان تشریع، مردها نقش واسطه را برای انتقال پیام، حتی به زنها، بازی میکنند. در مقابل، زنها برتریای داشتند که دربارهٔ آن صحبت کردیم. یعنی متقارنبودن دنیا اینطور است: در جهان زبان و تشریع مردها برتری دارند، ولی در جهان تکوین زنها برتری دارند؛ این دو بهنوعی با هم متعادل میشوند.