او میگوید این داستان را در پایینترین سطح ممکن میخواند و میکوشد آنچه را از متن میفهمد از نظریههای دیگر جدا کند. از آغاز داستان با خبر و از مسئلهٔ شر و تعلیم اسما میگوید، در حاشیه دربارهٔ روایات صحبت میکند و بعد به زبان، هدایت و پرسشهای داستان میپردازد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
با توجه به بحثهایی که بیرون و داخل کلاس شده و سؤالهایی که مطرح میشود، به نظر من برای بعضیها خیلی روشن نیست که دقیقاً چه کاری دارم میکنم. عین همان کاری را که با داستان یوسف کردم، اینجا هم سعی میکنم انجام بدهم؛ یعنی واقعاً به نظر خودم این داستان را در پایینترین سطح ممکن دارم میخوانم.
تأکید: بحث در پایینترین سطح ممکن
یک بار یک نفر در کلاس گفت که تا آدم توحید را نفهمد، این داستان را نمیفهمد. راست میگوید. واقعاً احساس من این است که همه جای قرآن، از جمله داستانها، حالت هرممانند دارد: یک سطح ظاهری هست در حد الفاظ، که بفهمیم چه اتفاقهایی دارد میافتد؛ بعد جنبههای تمثیلی دارد؛ و ممکن است جنبههای خیلی خیلی عمیقتری هم داشته باشد که نهایتاً به مسائل توحید ربط پیدا کند. من در داستان یوسف این کار را نکردم که بخواهم مثلاً بعضی از تعبیرهای عرفانی را که عرفا گفتهاند بگویم؛ اصلاً قصدم این نبود. الان هم همینطور است. واقعاً احساس خودم این است که در یک سطح خیلی خیلی پایین دارم درباره این داستان بحث میکنم: اینکه بفهمیم چرا با این دیالوگ شروع میشود، چرا این جمله میآید، این عبارت معنایش چیست، یا چرا شیطان سجده نمیکند. اینها مثل این است که آدم دارد یک داستان را میفهمد.
علت اینکه فضای بحث درباره این داستان با داستان یوسف خیلی فرق دارد این است که خود این داستان خیلی فرق دارد؛ یعنی جنبهٔ دراماتیک به آن شکلِ داستان یوسف ندارد. شخصیتها آدم نیستند که در مقابل همدیگر خیلی عادی برخورد کنند. خودبهخود این داستان وجه تمثیلی و بار فلسفی دارد؛ هر کسی بخواهد بفهمد که چرا این داستان اینطور گفته میشود، مجبور است وارد یک سری بحثهایی غیر از بحثهای دراماتیک شود. تأکیدم روی این است که به نظر خودم در پایینترین سطح ممکن بحث میکنم و قرارم هم هست همینطور بحث کنیم.
مثلاً چیزهایی یادداشت کرده بودم دربارهٔ مفهوم جعل در فلسفه و عرفان: اینکه اصلاً وقتی واژهٔ جعل در قرآن به کار میرود، در مقابل خلق یعنی چه. اینها بحثهای خیلی خیلی سختی در فلسفه است؛ مخصوصاً دربارهٔ مفهوم جعل کلی بحث کردهاند. همین مفهوم اسما و خلیفه را من فکر میکنم در حد مینیمم نگه میدارم. میتوانید در کتابهای عرفا و تفسیرها نگاه کنید و ببینید که خیلی حرفها زده شده که به نظر من خیلی حرفهای جالبی هم هست، ولی به این کاری که من میخواهم بکنم مربوط نمیشود. من حداکثر میخواهم یک بحث سطحی، مثل همان داستان یوسف، دربارهٔ این داستان داشته باشم؛ اگر هم چیز تمثیلی دربارهٔ آن بگویم، شاید اواخرش یک سری چیزهایی را که حالت تمثیلی دارند ببینیم.
نکتهای که به ذهنم رسید این است که یکی از کارهایی که شاید از دو سه جلسه قبل شروع کردم و میخواهم سعی کنم ادامه بدهم این است که بهجای اینکه فقط با این کار داشته باشم که معنای این داستان چیست، مرتب سعی میکنم جدا کنم که چه چیزی را دارم از متن میفهمم و کجا دارم از یک نظریهٔ دیگر استفاده میکنم.
جدا کردن فهم متنی از نظریه بیرونی
به نظر من خیلی مهم است که آدم وقتی دارد یک متن را میفهمد، گاهی از اشارههای زبانی چیزهایی را درک میکند و شاید اصلاً برای اولین بار چیزی به ذهنش میرسد که قبلاً در فکرش نبوده؛ و گاهی به این دلیل که مثلاً فرض کنید من دربارهٔ زبان عقاید خاصی دارم و چیزهایی بلدم، خودِ آن باعث میشود که قسمت مربوط به زبانِ این داستان را به شکل خاصی بفهمم. به نظر من این خیلی مهم است که شما در هر متنی، و مخصوصاً در قرآن و متون دینی، سعی کنید ذهنیتهای خودتان را تا اندازهای از چیزهایی که مستقیماً از متن میفهمید جدا کنید. البته خیلی نمیشود جدا کرد؛ به هر حال هر چیزی که من از متن میفهمم به نحوی به دانش زبانی من، به اینکه واژهها را چگونه میفهمم و حتی به اینکه برای فهمیدن از چه روشی استفاده میکنم، ربط پیدا میکند. ولی خلاصه یک طیف است: گاهی آدم کاملاً دارد از یک نظریهٔ خارج از متن استفاده میکند و گاهی سعی میکند استدلالهایش مربوط به خود متن و زبان باشد.
در این جلسه میخواهم، علاوه بر اینکه یکی دو نکته را تکمیل میکنم، خیلی سریع چیزهایی را که فکر میکنم از متن میفهمم فهرست کنم و بعد سراغ چیزهایی بروم که فکر میکنم لزوماً از متن درنمیآیند و به نظر ما دربارهٔ زبان یا چیزهای دیگر بستگی دارند.
از چیزهایی که از متن رویشان تأکید کردم، یکی این بود که به نظر من مهم است که این داستان، مثل همه جای قرآن، خطاب به پیامبر است؛ داستان هم اگر روایت میشود، برای پیامبر روایت میشود.
خطاب به پیامبر و دیالوگ آغازین
بعضی جاها روی این روایتشدن برای پیامبر، یعنی خطابشدن پیامبر، تأکید میشود که به نظر من به نحوی معنادار است؛ حضور پیامبر انگار در این داستان بهعنوان یک پسزمینه لازم است و آدم باید حضور پیامبر را حس کند. این را قبلاً گفتهام و در متن هست که این از آن داستانهایی است که رسماً با خطاب به پیامبر شروع میشود.
دفعهٔ قبل، وقتی داستان کمی جلو رفته بود، برگشتم و کمی دربارهٔ اینکه این دیالوگ اول چه نقشی در داستان دارد صحبت کردم. حالا میخواهم به جنبهٔ دیگری از آن اشاره کنم: خود این داستان، پیش از آنکه انسان به وجود بیاید، با یک خبر شروع میشود. خداوند خبر میدهد که قرار است انسان را به زمین بفرستد. به نظر میآید آنچه در عالم ملکوت متداولتر است امر است، نه خبر دادن؛ یعنی فکر میکنم ملائکه عادتشان این است که چیزهایی به آنها امر شود و انجام دهند. این را دفعهٔ قبل، یا دو دفعه قبل، یادم نیست، گفتم که این دیالوگ خوبی نیست و اظهارنظری که ملائکه میکنند اظهارنظر خوبی نیست. شاید واقعاً مقداری از آن به این مربوط است که داستان دقیقاً با همان چیزی شروع میشود که بعداً هم میبینید ظهور انسان باعث بسط آن میشود: خبر دادن.
خبر دادن میتواند دربارهٔ چیزی باشد که علم قطعی به آن نداریم و فقط در زبان اتفاق بیفتد. داستان با این خبر شروع میشود که انسان قرار است به زمین برود؛ مثل اینکه خداوند به ملائکه خبر میدهد و نظرشان را میخواهد، و به نظر میآید این برای ملائکه متداول نیست. این مقدمهٔ خوبی است برای ظهور موجودی که بعداً زندگیاش بیشتر با همین خبر میگذرد و ویژگی خبریاش خیلی زیاد است؛ و خود این داستان هم همینطور شروع میشود.
اگر در زبان خودمان نگاه کنیم، واقعاً بیشتر گزارهها خبریاند تا امری. بین خودمان هم علاقهٔ خاصی به خبر دادن و خبر گرفتن هست، و الان هم که اصلاً وارد دنیایی شدهایم که رسماً دنیای اینفورمیشن است؛ اینفورمیشن دقیقاً معادل همین خبر است. اینکه اطلاعاتی را در قالب زبان به همدیگر منتقل کنیم، یک ویژگی مهم انسان است. میبینید که به محض اینکه انسان ظهور میکند، اولین کاری که از او خواسته میشود این است که خبر اسما را به ملائکه بدهد؛ انگار صفت خبرنگار بودن در ذات انسان هست. علم مفهومی نیست که مخصوص انسان باشد، ولی به نظر میآید این خبر دادن ویژگیای است که، نه اینکه در دیگران نباشد، اما در انسان بارز است: انسان مرتب خبر جابهجا میکند.
بعد دربارهٔ واژهٔ جعل: نمیخواهم وارد این بحث شوم که فلاسفه چه چیزهایی گفتهاند؛ واقعاً دقیقاً نمیدانم چه گفتهاند، فقط میدانم که خیلی بحث کردهاند.
جعل: جایگاه غیراضطراری انسان در زمین
میخواهم چیزی را بگویم که قبلاً دربارهاش نگفته بودم یا رویش تأکید نکرده بودم: از این استفاده از واژهٔ جعل دربارهٔ انسان، یعنی «انی جاعل فی الارض خلیفة»، دستکم چیزی که میفهمیم این است که زمین جایگاه طبیعی زندگی انسان نیست. «قرار دادن» این معنا را دارد؛ یعنی موجودی هست که میتواند جاهای دیگری هم باشد و من دارم او را اینجا میگذارم. مثل اینکه اصلاً به نظر میآید جای دیگری خلق شده است. بعداً هم در داستان همین را میبینید: جایگاه اولیهٔ انسان جایی است که در اینجا از آن بهعنوان جنت یاد میشود و بعداً وارد زمین میشود.
این مثل قرار دادن است. دستکم چیزی که آدم از جعل میفهمد این است که این رابطه ضروری نیست و انسان میتواند جای دیگری هم باشد؛ یا حتی به نظر من از داستان اینطور میفهمیم که زمین جایگاه طبیعی انسان هم نیست. یعنی با این وارد شدن به زمین، زمین برای انسان مثل تبعیدگاه میماند: جای ما اینجا نیست. این همان احساسی است که شاعران خیلی بیان کردهاند؛ احساسی واقعی که به آن میرسند که جایشان اینجا نیست، مثل اینکه از جای دیگری آمدهاند و به اینجا تعلق ندارند، و انگار اینجا یک زندگی موقت را به حالت تبعید میگذرانیم. حالا اینکه تبعید واقعاً معنای بدی دارد یا نه، شاید بعداً کمی دربارهاش صحبت کنیم؛ ولی میخواهم بگویم این مفهوم در واژهٔ جعل هست که جایگاه ضروری انسان، یا حتی جایگاه طبیعی او، اینجا نیست.
به هر حال این جعل خلیفه است؛ یعنی خلیفه، حالا هر که هست، و مهم نیست این خلیفه کیست، دارد اینجا قرار داده میشود؛ احساس من این است که خلق شده و اینجا قرار داده میشود. به نظر من از این جمله اینطور برمیآید؛ به هر حال از واژهٔ جعل، عدم ضرورت فهمیده میشود: اینکه این موجود میتواند اینجا نباشد.
دربارهٔ خلیفه هم در کلاس اشارهای شد، و باز میخواهم تأکید کنم که احساس میکنم همین چیزهایی که دارم میگویم از خود متن درمیآید؛ یعنی هر کسی هر نظریهای دربارهٔ هر چیزی داشته باشد، تا حدود زیادی همین چیزها را باید از متن بفهمد. فکر میکنم یک نفر در کلاس سؤال کرد که خلیفه به معنای جانشین است؛ وقتی شما از جانشین حرف میزنید، اگر معنایش را همین بگیرید، مثل این است که موجودی که حالا نیست یا غایب است، کسی را بهجای خودش میگذارد و در زمینههایی که خودش غیبت دارد اختیاراتی به او تفویض میکند. فهمیدن این کمی سخت است که اصلاً خداوند چطور یک جایی غایب است و چیزی را در اختیار کس دیگری قرار میدهد؛ فکر میکنم مفهوم اصلی توحید این است که خداوند چیزی را به کسی واگذار نمیکند. قرار شد معنای جانشین را بگیریم، مگر اینکه کسی دلایل دیگری بیاورد.
بعد نکتهای که خیلی خیلی رویش تأکید کردم، و اگر الان بگویم دیگر همه عصبانی میشوند، این است که به نظر من خیلی مهم است که داستان با مسئلهٔ شر شروع میشود.
شروع داستان با مسئله شر
این داستان را باید اینطور بخوانید: با کنجکاوی دربارهٔ اینکه این داستان چگونه دارد مسئله را حل میکند. اولین چیزی که با حرفِ جعل انسان در زمین، یعنی جعل خلیفه، زده میشود این است که اتفاقهای بدی میافتد و انسان کارهای بد میکند؛ انگار قبلش کسی کار بد نمیکرد و به نحوی شر دارد ظاهر میشود. در مقابل، ملائکه خودشان را اینطور توصیف میکنند که در حال تسبیحاند و همهاش کارهای خوب میکنند. باز اینها چیزهایی است که مستقیماً از متن میفهمیم.
باز فکر میکنم دفعهٔ قبل تأکید کردم که نوع پاسخی که اینجا به مسئلهٔ شر داده میشود این نیست که شر وجود ندارد، یا چیزهایی که در بحث فلسفی میگویند. به نحوی پذیرفته میشود که اینجا شر وجود دارد؛ فقط مسئله این است که چیز دیگری مطرح میشود که پاسخ شر است: ویژگیای در انسان هست که ویژگی مهمی است و به نحوی توجیه میکند که چرا آن شر را میشود تحمل کرد. فکر میکنم دفعهٔ قبل آخر جلسه این مسئله را گفتم و امروز میخواهم دربارهاش بحث کنم: اگر بخواهیم قبول کنیم که مثلاً همین مسئلهٔ تعلیم اسما، به شکلی که اینجا ذکر شده، جواب مسئلهٔ شر است، باید به نحوی سعی کنیم بگوییم که اینطور جواب داده شده است: هر وقت موجودی به وجود بیاید که مثل انسان دانش زبانی جامعی داشته باشد، خودبهخود شر هم همراهش ایجاد میشود.
تعلیم اسماء
منظورم چیست؟ اگر من بگویم قبول دارم که این موجود این بدیها را دارد، ولی این خوبیها را هم دارد، همینطور این سؤال باقی میماند که موجودی درست کن که این خوبیها را داشته باشد و آن بدی را نداشته باشد. اگر قرار است وجود شر، مثلاً برای ملائکه، توجیه شود، من باید ویژگیای را در انسان نشان بدهم که خیلی باارزش است و نمیشود آن را بدون مسئلهٔ شری که ملائکه به آن اشاره میکنند به وجود آورد. وگرنه جواب شاید خیلی قانعکننده به نظر نرسد: من موجودی درست کنم که خیلی شر دارد ولی مقداری خوبی هم دارد که آن خوبیها تا حدودی شر را توجیه میکنند، در حالی که میتوانستم موجودی به وجود بیاورم که دانش زبانی جامع داشته باشد و شری هم تولید نکند. پس احساس من این است، و باز فکر میکنم روی همین متن دارم استدلال میکنم، که باید به نحوی از این دانش زبانی دربیاید که چرا شر همیشه بهطور طبیعی همراه چنین دانشی هست.
حالا رسیدیم به این چیزی که اینجا با قرمز نوشتهام. مجموعهای از چیزهایی را که فکر میکنم از متن درمیآید گفتم و تکرار کردم، تا روشن باشد که بحثهایی که امروز میکنم بیشتر برداشتهای خارج از متن حساب میشود. ولی معنایش این نیست که آدم نباید مرتب برگردد و از چیزهایی که در ذهنش هست کمک بگیرد؛ باز میتواند چک کند که آنچه فهمیده با متن خوب سازگار هست یا نیست. متن همیشه بهعنوان یک ملاک آنجا هست و ما داریم سعی میکنیم بهتر بفهمیمش.
این بحثِ بهظاهر حاشیهای اصلاً جواب سؤال ملائکه است. در این عبارت ملائکه چیزی میگویند، که چرا این کار را میکنی، و خداوند آزمایشی ترتیب میدهد و به آنها نشان میدهد که شما چیزهایی را نمیدانید و این موجود میداند و به شما خبر میدهد. در واقع ویژگی مثبت انسان دارد بیان میشود و کار به اینجا میرسد که از ملائکه خواسته میشود به این موجودی که تا حالا به آن اعتراض داشتند سجده کنند. یعنی خداوند دارد به عظمت چیزی در انسان اشاره میکند و نشان میدهد، و این توجیه آن است که چرا انسان خلق میشود و در این زمین جا میگیرد. ویژگی مثبتی از انسان نشان داده میشود که نشان میدهد موجود خیلی خوبی است، و ملائکه قرار است قانع شوند که این موجود ارزش خلق شدن، یا جعل در زمین، را دارد.
من میخواهم بگویم که به این سؤال پاسخ داده نمیشود که اگر قرار است موجودی، به تعبیری که من کردم، نقش زبان هستی را بازی کند، چرا طوری خلق نمیشود که دیگر آن شرها را به پا نکند. میگویم به نظر میآید باید بشود نتیجه گرفت که هر موجودی که بخواهد این نقش را بازی کند، خودبهخود شر ایجاد میکند. این پاسخ کاملتری است از اینکه من فقط بگویم این جنبههای منفی را میبینید، ولی جنبههای مثبت هم دارد. اینکه جنبههای مثبتی که دلیل اصلی خلقت و جعل انسان در زمیناند، یعنی اینکه زبانی را بسط میدهد و انگار اصلاً لایهٔ جدیدی به وجود اضافه میکند، لزوماً آن شر را همراه خودش دارد؛ من فکر میکنم این توجیه قویتر است تا اینکه فقط بگویم چیزهای خوبی هم دارد که شما نمیبینید.
بحثی که بارها در کلاس مطرح شده این است که گاهگداری روایتهایی دربارهٔ معنای یک آیه هست، یا اینجا بهطور خاص دربارهٔ معنای این تعلیم اسما، و گاهگداری بحث میشود که این روایت هست. مثلاً یک نفر روایتی را در کلاس گفت و بعد بیرون کلاس با من بحث کرد که اینجا روایتی هست که میگوید معنای این تعلیم اسما این بوده که خداوند معصومین را، پیامبران و معصومین را، به هر معنا (متن دقیق روایت را نمیدانم)، به ملائکه عرضه کرده؛ یعنی اسمای اولیای خودش را به آدم تعلیم کرده، بعد آنها را به ملائکه عرضه کرده، ملائکه نمیدانستند و انسان اسمهای آنها را یاد گرفته بود، یا چیزی شبیه این. حالا وقتی چنین روایتی هست، چه روایت محکمی باشد چه ضعیف، میدانید که یک جریان تفسیری وجود دارد، یعنی تفسیر روایی، که اصولاً کارش همین است: حرفی نمیزنند مگر اینکه از روایات شواهدی بیاورند تا معنای متن را درک کنند.
چون بارها این بحث شده، فکر میکنم بد نباشد بهعنوان حاشیه کمی صحبت کنم که اصولاً وقتی سعی میکنیم این متن را بفهمیم، چقدر میشود به روایتها اتکا کرد. بخشی از بحثی که میخواهم بکنم خیلی خیلی کلی است: اصولاً شما در هر جایی چقدر حق دارید برای فهمیدن یک متن به اطلاعات خارج از متن اتکا کنید؟ مثلاً من همین الان از چیزهایی از فلسفه و زبانشناسی استفاده میکنم. روایت هم جزو چیزهای خارج از متن است؛ یعنی من آن را از خود متن نمیفهمم، کس دیگری اطلاعاتی به من میدهد که به درد فهمیدن متن میخورد.
اولین نکته دربارهٔ بحثهای روایی این است که همهٔ ما میدانیم تعداد خیلی زیادی روایت، مخصوصاً در شأن نزول و تفسیر قرآن، جعل شده است؛ یعنی همیشه این خطر هست که آن روایت اصولاً غلط باشد. ما اعتماد خیلی بالایی به درستی و صحت قرآن داریم؛ تقریباً میتوانیم واقعاً قسم بخوریم که متن کاملاً حفظ شده است. ولی دربارهٔ روایات اینطور نیست، و این یک نقطهضعف است. یعنی اگر من متن را طوری میفهمم که سازگار است و به نظرم خوب میرسد، و روایتی دقیقاً در مخالفت با آنچه من میفهمم وجود داشته باشد، اگر روایت سست باشد و خیلی به آن اطمینان نداشته باشم، میتوانم بهراحتی کنارش بگذارم. چیز خیلی قاطعی از متن میفهمم که با روایتی جور درنمیآید و روایت هم روایت قویای نیست؛ بنابراین خیلی راحت کنارش میگذارم. خود یک روایت میگوید اگر روایتهایی از ما نقل شد که با قرآن سازگار نیست، آنها را به دیوار بزنید.
کسانی هستند که خیلی از روایت استفاده میکنند، ولی در این تفسیرهای روایی جاهایی واقعاً چیزهای عجیب و غریبی هست که اصلاً با متن سازگار نیست؛ مخصوصاً در شأن نزولهایی که ساخته شده. تعداد خیلی زیادی شأن نزول با مقاصد خاصی ساخته شده و به نظر من طیف وسیعی از آدمها درگیر ساختن این شأن نزولها بودهاند؛ مثلاً خلفا برای توجیه کارهای خودشان به کارهایی که پیامبر کرده استناد میکردند، وگرنه آیهای از قرآن را برمیداشتند، چیزی اطرافش درست میکردند و میگفتند معنای آیه این است، و بعد چیزی را توجیه میکردند. به هر حال این یک سازوکار کلی است که اگر روایتی با چیزی که متن بهطور ظاهر میگوید یا میشود از آن استنباط کرد مخالف باشد، میشود روایت را کنار گذاشت، مخصوصاً اگر روایت خیلی قوی نباشد. این یک نکته.
دربارهٔ روایتها نکتهٔ دیگری هم میخواهم بگویم: همیشه خطری در فهمیدن روایتها وجود دارد، و آن این است که ائمه تأکید میکردند که ما در حد عقل آدمهایی که از ما سؤال میکنند حرف میزنیم. روایت خیلی معروفی است و بعضی از علما، مخصوصاً علمایی که اخباریگری به مذاقشان خوش نمیآید، خیلی روی روایتهایی که این مضمون را دارند تأکید میکنند. همیشه باید مواظب باشیم که چه کسی رفته و از ائمه چیزی پرسیده و بعد این جواب را گرفته است. مثلاً در خداشناسی، یک پزشک هندی از امام جعفر صادق پرسید که خدا هست یا نیست، یا قیامت هست، یا چیزی از این قبیل؛ و جواب امام جعفر صادق این است که فرض کن خداوند نباشد و من عبادتش کرده باشم، وقتی میمیرم ضرری نمیکنم؛ ولی اگر باشد و من عبادتش نکرده باشم، وقتی میمیرم دچار عذاب ابدی میشوم؛ پس بهتر است عبادتش کنم. به نظر من این جواب همهٔ آدمها را قانع نمیکند، ولی قبول دارید که یک تیپ از آدمها را که عملگرا هستند بهراحتی قانع میکند. آیا این کار درستی است که من به هر کسی این توضیح را بدهم و همه جا بگویم امام جعفر صادق این را گفت؟
نمونهای که در فقه هست و بعضیها رویش اعتراض دارند این است که روایتهایی وجود دارد که مصارف زکات را به چهار مورد محدود کرده، و بعضی از فقها این را قبول ندارند. ممکن است آدمی رفته و از امام جعفر صادق پرسیده که از چه چیزی زکات بدهم، و امام جعفر صادق که آن آدم را میشناخته گفته از آن چهار مورد زکات بده؛ شاید این آدم گوسفند و خرما و چیزهایی از این قبیل داشته و امام جعفر صادق هم او را میشناخته و این را به او امر کرده است. آیا درست است که من این عبارت را، جدا از اینکه بین چه کسانی اتفاق افتاده، بهعنوان یک حکم کلی بگیرم و بگویم که تا ابد فقط همین چیزها زکات دارند؟ مثلاً الان برنج زکات ندارد ولی شتر زکات دارد؛ یا اگر کسی کارخانه داشته باشد، زکاتی به درآمدش تعلق نمیگیرد، با اینکه منبع اصلی درآمد آدم است، ولی به چیزهای کشاورزیِ خیلی خاصی تعلق میگیرد. عدهای از فقها روی این اعتراض دارند و اعتراضشان هم به همین است: امام جعفر صادق این حرف را به چه کسی زده؟ این مهم است که من بفهمم مخاطب کیست.
حالا بگذارید دربارهٔ این روایت خاص چیزی بگویم. اگر کسی از این روایت این را بفهمد که مثلاً تمثالی از ائمه یا معصومین و پیامبران به حضرت آدم نشان داده شده و اسمشان زیرش نوشته بوده، آدم این اسمها را حفظ کرده، بعد آنها را به ملائکه نشان دادهاند و ملائکه گفتهاند ما اینها را نمیشناسیم، و بعد گفتهاند: آدم، بیا؛ این دیگر کمدی است، قبول دارید؟ با چنین تصوری از ماجرا، به ملائکه هم واقعاً توضیحی داده نشد؛ این تقلب است: آن طرف رفتید و اسمها را یاد دادید، بعد آمدید از ما پرسیدید و ما بلد نیستیم.
ببینید این روایت را چگونه باید فهمید. میخواهم بگویم اگر کسی خوب فکر کند و سعی کند این روایت را بفهمد، یعنی این حالت کمدیِ ظاهرش را کنار بگذارد، ممکن است امام جعفر صادق دارد با آدمی صحبت میکند که فهمش خیلی بالاست، و خیلی توضیح نمیدهد چون او میفهمد که این یعنی چه. بگذارید اینطور بگویم: وقتی میگوییم خداوند اسما را به آدم یاد داد، مثلاً رحمت الهی، رحیم بودن، رحمان بودن، حالا فرض کنید اسما، اسمای الهی هستند، به همان معنایی که فکر میکنم اکثر مفسرین میگیرند. ما که نمیتوانیم مثلاً اسم رحیم بودن را به آن معنای واقعی کلمه که خداوند دارد بفهمیم؛ محدود میفهمیم. انسان همه چیز را تا حدی میتواند بفهمد، و آن حد همان اولیا هستند. فهمیدن یک اسم یعنی وقتی اولیا چیزی را فهمیدهاند، آن در آنها ظهور پیدا کرده است. بعداً کمی دربارهٔ این بحث میکنم که اگر کسی اسمی را میفهمد، رفرنسش پیش اوست؛ مثل اینکه توانسته آن رفرنس را در خودش ظهور بدهد. اولیای خدا، مثلاً پیامبر، جلوهٔ اسمای الهی هستند و آخرین حدی هم هستند که بشر میتواند بفهمد. ممکن است اینطور به آن نگاه کنید؛ آن وقت روایت معنای خیلی خوبی پیدا میکند: مثل این است که اسما در آخرین حدِ فهم بشر به حضرت آدم عرضه شد، که همان تجلی خدا به صورت اولیای خداست، و بعد آدم این اسما را در قالب اولیای خدا فهمید.
روایت و تجلی اسماء
من فکر میکنم اگر این روایت را به کسی بگویید که کمی بیشتر به معانی توجه میکند تا اینکه چیزهای خیلی ظاهری بفهمد، احتمالاً چنین چیزی میفهمد، و این با چیزی که من دارم میگویم اصلاً تناقض ندارد.
معمولاً کسانی که اخباریگری میکنند و تفسیر روایی میکنند، آدمهاییاند که فقط به سطحیترین ظاهرِ روایت هم نگاه میکنند؛ انگار اصلاً تحمل ندارند که دربارهٔ همان روایت کمی فکر کنیم تا چیز عمیقی از آن بفهمیم. برای همین است که اگر معمولاً تفسیرهای روایی را نگاه کنید، واقعاً خیلی چیزی دست آدم نمیآید.
به غیر از نکتههایی که گفتم، نکتهای که اصل حرف من است این است که دستکم کاری که دارم میکنم این است که سعی میکنم وقتی اینجا دربارهٔ قرآن بحث میکنیم، بحثها حالت سیستماتیک و متد داشته باشد؛ مثلاً ببینیم واژهها را چگونه باید بفهمیم و سعی کنیم بگوییم که با این روش واژهها را میفهمیم، و حتی دربارهٔ گرامر و هر چیزی که از متن میفهمیم، بگوییم چگونه چیزی را استنتاج میکنیم.
بهعنوان مثال، من همیشه از این تمثیل استفاده میکنم که واقعاً قرآن به نحوی موازی با کل جهان خلقت است. همانطور که قرآن را میخواهیم بفهمیم، این دنیا را هم داریم سعی میکنیم بفهمیم؛ الان که خیلی مد شده که دنیا را هم بهعنوان یک متن میخوانند، در ادبیات بهاصطلاح نقادی و نظریهٔ انتقادی جدید، که همه چیز متن است. ما مثلاً فیزیک را داریم سعی میکنیم بفهمیم. فرض کنید روایتهای مستند خیلی خوبی از ائمه داریم که چیزهایی دربارهٔ فیزیک گفتهاند، یعنی گزارههایی فیزیکی از ائمه به ما رسیده است، و چون روایتها مطمئناند و به ائمه هم اعتماد داریم، مطمئنیم که این گزارههای فیزیکی درستاند. تمثیل است؛ فرض کنید یک سری معادلهٔ فیزیکی هست که ما دقیقاً نمیدانیم و الان به نظرمان میآید ممکن است برقرار نباشد. حالا جریان فهمیدن فیزیک را در تمام طول تاریخ داشتهایم؛ نقطهٔ عطفی در رنسانس داشته، کمکم روش تجربی آمده، کمکم تئوریهای فیزیکی دادهایم، و الان نهایتاً به تئوریهایی رسیدهایم که احساس میکنیم با آنها طبیعت را تا حدودی میتوانیم به صورت ریاضی بفهمیم.
دقیقاً به نظر من این فرایندِ فهمیدن چیزی دربارهٔ قرآن با استفاده از روایت مثل این است که کسی بگوید ما همان چیزهایی را که دربارهٔ فیزیک گفتهاند، همان فرمولها را، قبول میکنیم و دیگر جور دیگری سراغ مطالعهٔ فیزیک نمیرویم. حالا این مثال را از ائمه نمیزنم؛ فرض کنید کتابی به دست ما رسید که از دست موجودات فضاییای که فیزیک را خیلی خوب بلد بودند افتاده بود، و ما یک سری فرمول فیزیکی درست داریم. آیا این دلیل میشود که من روی فیزیک کار نکنم؟ مثلاً اول باید مکانیک کلاسیک به وجود بیاید و بعضی از معادلههای مکانیک کلاسیک با معادلههای آن کتاب نمیخواند؛ آیا من نباید تلاش خودم را برای فهمیدن سیستماتیک فیزیک دنبال کنم، چون چند فرمول فیزیکی درست را میدانم؟ یا حتی فرض کنید همهٔ فرمولهای فیزیکی درست را بدانید، یعنی یک سری فرمول به شما داده باشند که فرمولهای زیادی در آن باشد. اینکه من سعی کنم اول به صورت کلاسیک بفهمم، بعد کوانتومیاش کنم و همینطور این نظریه را پیش ببرم، فعالیتی نیست که با وجود کتابچهای، حتی پر از فرمولهایی که مطمئنیم درستاند، متوقف شود.
آن فرمولها چه کمکی میتوانند بکنند؟ مثلاً وقتی مکانیک کلاسیک را ساختیم و دیدیم فرمولهایش دقیقاً منطبق بر فرمولهای آن کتاب نیست، خیلی هیجانزده نشویم؛ یک موقعی فکر میکردند مکانیک کلاسیک همه چیز را حل کرده است. آن کتاب میتواند به ما نشان بدهد که نه، هنوز متدهای ما خوب پیش نرفته، نظریه کامل نیست و باز باید کار کنیم. من میگویم اگر جایی شما روایت مطمئنی هم از ائمه دیدید، و با روشهای متدیکی که خودتان وضع کردهاید تمام سعیتان را میکنید که متن را خوب و مستدل بفهمید و از متن چیزی میفهمید ولی در روایت چیز دیگری آمده، چیزی که باید بفهمید این است که هنوز متدتان به اندازهٔ کافی پیشرفته نیست. اگر بخواهید متن را خوب درک کنید، باید بتوانید متن را به همان جایی برسانید که ائمه رساندهاند، و دستکم بخشهای عمدهای از چیزهایی را که ائمه گفتهاند از آن دربیاورید.
وجود یک سری گزارهٔ درست دربارهٔ متنی به این بزرگی، که میدانیم تعدادشان هم زیاد نیست، دلیل نمیشود که بخواهیم روشهای خودمان را متوقف کنیم. واقعاً عدهای از آدمها اخباریگری میکنند، یعنی مخالف ایناند که شما دربارهٔ قرآن فکر کنید، تفسیر بنویسید و سعی کنید این تفسیر در طول تاریخ کمکم تکامل پیدا کند. میدانید؟ اصلاً فاجعه است که فکر کردن را متوقف کنیم به استناد چند گزاره دربارهٔ بعضی از آیات قرآن که واقعاً تعدادشان خیلی کم است، حتی با این فرض که همهشان درستاند.
من یک بار در کلاس دربارهٔ این بحث کردم که در خود قرآن دربارهٔ رسالت پیامبر دو چیز گفته میشود: یکی آوردن کتاب و یکی آموزش حکمت. سعی کردم، و فکر میکنم قانعکننده بود، نشان بدهم که از روی خود قرآن معنای حکمت بهوضوح همان روشها و احکام عملی است؛ ممکن است جنبههای اخلاقی و جنبههای تشریعی هم داشته باشد. بهوضوح، همانطور که خود زندگی پیامبر بیشتر صرف آن قسمت حکمت شده و آن را ما باید از پیامبر میگرفتیم، دربارهٔ کتاب، پیامبر نقش مدیوم را بازی میکند؛ یعنی انگار فقط چیزهایی وحی میشود و او آنها را بیان میکند. بخش اصلی کارِ خودِ شخص پیامبر، که موجود مهمی است، آن قسمت آموزش حکمت است: ما داریم چیز عملی از پیامبر یاد میگیریم. این بهوضوح هست و با یک نگاه سرسری، و حتی بیآنکه واقعاً لازم باشد نگاه کنید، معلوم است که ائمه در بحث حکمت خیلی حرف زدهاند و کار کردهاند، نه در تفسیر کتاب. اگر مجموعهٔ همهٔ کارهایی را که ائمه، و حتی خود پیامبر، دربارهٔ کتاب کردهاند جمع کنید، بحثهای تفسیری خیلی خیلی کمتر از آن چیزی است که دربارهٔ احکام عملی و حکمت میبینیم.
به نظر من وظیفهٔ پیامبر و معصومین همین بوده است؛ یعنی قرار بوده آموزشدهندهٔ حکمت باشند. آموزشدهندهٔ کتاب هم هستند، ولی در واقع به آموزش حکمت وزن بیشتری دادهاند. لازم نیست دلیل بیاورم؛ بهوضوح اینطور است. یک کتاب روایت، مثلاً اصول کافی، را بردارید و ببینید چند روایت در تفسیر دارد؛ تفسیر قرآن هم معمولاً در جواب سؤالهایی بوده که از آنها میشده؛ یعنی به آن صورت مستقلاً در تفسیر قرآن چیزی نمیگفتند. بعضیها معتقدند که در بعضی موارد، مثلاً دربارهٔ بعضی از سورهها، چیزی شبیه تفسیر از ائمه مانده است؛ ولی فکر میکنم تعداد این آدمها زیاد نیست. حالا بگذریم.
این نکته را به هر حال گفتم، اولاً چون به نظرم آن روایت را میشود همینطور فهمید و از جهتی به نظرم جالب آمد، و بعد اینکه اصولاً وجود اطلاعات خارج از متن، چه از نوع روایت و چه از نوع چیزهایی که از زمینههای علمی و غیرعلمی میفهمیم، نباید با فهمیدن متدیک متن تناقض داشته باشد. ما باید سعی خودمان را بکنیم که متن را تا جایی که میشود با روشهای خوبی بفهمیم؛ روشهایی که مربوط به خود خواندن متن است.
کمکم دارم چیزهایی را میگویم که بعضیشان را قبلاً گفتهام و تکمیل میکنم، و اینها چیزهاییاند که لزوماً از خود متن درنمیآورم. فکر میکنم کسی میتواند بعداً دربارهٔ زبان چیزهای بهتری بفهمد و وقتی بهتر فهمید، دربارهٔ این مسائلی که من دارم دربارهشان صحبت میکنم چیز کاملتری دربیاورد.
تفاوتی بین علم و انبا را قبلاً گفتم، و فکر میکنم در متن هست؛ یعنی آن را جزو نظر خودم نمیدانم. اما آن تفاوتی که بین سنس و ریفرنس به نظرم میآید، که اسمش هم انگلیسی است، استفاده از خارج متن است؛ به هر حال خارج از متن است، یعنی دستکم ایدهاش را از جای دیگری گرفتهام. در زبانشناسی چنین تفاوتی میگذارند: بخش فرمال زبان و بخشی که مربوط به معانی میشود. این را من از خود متن نمیتوانم استنتاج کنم؛ ولی به نظر من تعلیم یعنی مجموعهٔ همه چیز؛ یعنی چیزی را به من بگویند و همهٔ ریفرنسهایش را هم بفهمم، و نبأ میتواند اینطور نباشد. اگر یادتان باشد، در داستان یوسف هم چنین اتفاقی میافتد: مسئله این است که قرار است انبا انجام شود، ولی آخرش میپرسد که علم پیدا کردید یا نه؛ انگار علم یک مرحله بالاتر است؛ آن قسمتِ انبا انجام شده، ولی معلوم نیست که علم هم حاصل شده باشد. اینجا هم دقیقاً همین را میبینید: ملائکه نمیدانند، ولی میتوانند خبرش را درک کنند؛ میشود اسما را بفهمند و یاد بگیرند.
تعبیری که کردم، و فکر میکنم واقعاً به نظرم میآید که از متن میفهمم، این است که اینجا نکتهٔ اصلی دربارهٔ بشر، که دربارهاش بحث میشود، همین «علّم آدم الاسماء کلها» است؛ و من میخواهم اسمی برای این ویژگی انسان بگذارم. چون عبارت دانش زبانی الان دربارهٔ انسان خیلی متداول است و به کار میرود، و انسان دانش زبانی ویژهای دارد، اسم چیزی را که اینجا دربارهٔ انسان گفته میشود میتوانیم دانش زبانی جامع بگذاریم: دانشی که همه چیز را در بر میگیرد، دستکم به همان معنایی که همهٔ اسما تعلیم داده شده است.
تعبیری که نهایتاً کردم این است که ببینید، انگار اتفاق خیلی مهمی دارد میافتد. بگذارید سعی کنم یک بار دیگر چیزهایی را که آخر جلسهٔ قبل خیلی سریع گفتم، با شرح و بسط بیشتری بگویم. دارم سعی میکنم بگویم که با استفاده از زبان چگونه میشود به مسئلهٔ شر نگاه کرد. اتفاقی که با ظهور انسان در عالم میافتد این است که چیزی به وجود میآید. دستکم چیزی که از همینجا میشود فهمید، اگر این اسما را به اسمای الهی برگردانیم، این است که انگار بعضی از اسمای الهی مکتوماند و حتی ملائکه اسمشان را هم نشنیدهاند. ملائکه موجودات خیلی بالایی هستند، ولی به نظر میآید، دستکم در این جهانی که ما میشناسیم، نهتنها به بخشی از صفات الهی علم ندارند و نمیتوانند داشته باشند، بلکه حتی اسمشان را هم نشنیدهاند. انگار با ظهور انسان اتفاقی دارد میافتد: همهٔ هستی، به اصطلاح امروزی، به نحوی دارد بازنمایی میشود.
قبلاً هم گفتهام؛ میخواهم سعی کنم این را خوب بفهمیم. لایهای به هستی دارد اضافه میشود؛ مثل اینکه آینهای جلوی هستی گرفته میشود که همه چیز در آن بازتاب پیدا میکند. هر موجودی در این دنیا تا حدودی این کار را انجام میدهد؛ مثلاً ملائکه با جنبههایی از جهان هستی در تعاملاند و جهان در ملائکه بازتابی پیدا میکند. همهٔ حیوانات اینطورند؛ جهان برای یک موجود خیلی کوچک هم بازتابی دارد و او با جنبهای از جهان درگیر است که بیشتر به حیات خودش مربوط میشود. اما انسان انگار مثل آینهای است که جلوی همهٔ هستی گرفته شده است؛ تمام هستی، به دلیل این ویژگی زبانی خاصی که انسان دارد، در او بازتاب پیدا میکند. یعنی یک بار جهان بهطور تکوینی وجود دارد، و حالا جهان بهطور مکتوب و بازنماییشده در زبان دارد به وجود میآید.
وقتی میگویم هیچ موجودی قبل از انسان، این «هیچ» واقعاً با یک قید خیلی کلی است: در جهانی که توصیفش را در قرآن میشنویم، یعنی جهانی که به ما مربوط میشود. ممکن است خیلی اتفاقها قبلاً افتاده باشد که ربطی به ما ندارد. الان فیزیکدانها میگویند جهانهای موازیای وجود دارند که هیچ ارتباطی هم با ما ندارند؛ اگر فرض کنید دو جهان موازی وجود دارد، قرار نیست شرح آن جهانی را که ربطی به ما ندارد در قرآن بشنویم. ما در قرآن چیزهایی را میشنویم که به ما ربط دارد. این قید کلی است: هر وقت گفتم «هیچ» و «هر» و «هر چه»، به این دنیایی برمیگردد که به ما مربوط است. به نظر میآید هیچ موجودی تا حالا این جامعیت را نداشته و نمیتوانسته همه چیز را بازتاب بدهد. ظهور انسان به نحوی به وجود آمدن یک زبان است در ذهن؛ آن چیزی که ما به آن ذهن میگوییم، در واقع آینهای است که همه چیز در آن قابل انعکاس است.
البته در قرآن واژهٔ ذهن را نداریم، و بحثی هم دربارهٔ ذهن به آن معنایی که در فلسفه و در همهٔ فرهنگ بشری هست، نیست. الان تقریباً همه قانع شدهاند که ذهن چیزی خیلی وابسته به زبان است. انعکاس پیدا کردن در ذهن، یعنی آن ریفرنسها، یعنی چیزهایی که در ذهن انعکاس پیدا میکند و چیزهایی که در درون خودمان حس میکنیم، واقعاً به زبان، یعنی به همان فرمالیسم، وابستهاند؛ اگر آن فرمالیسم نباشد، انگار این چیزی که به آن ذهن میگوییم هم وجود ندارد. همهٔ موجودات در حد خودشان زبان دارند و ذهن دارند.
میخواهم روی این تأکید کنم که با خلقت انسان اتفاق خیلی خاصی دارد میافتد. بعداً هم آن صحنهٔ عجیب پیش میآید که ملائکه امر میشوند سجده کنند و شیطان نمیکند؛ این صحنهٔ خیلی عجیب و غریب، یعنی سجده کردن بر انسان، به این دلیل است که انسان نقش خیلی ویژهای در دنیا بازی میکند. وقتی انسان به وجود میآید، انگار لایهای به وجود اضافه میشود؛ لایهای که همه چیز در آن بازنمایی شده است، مثل تصویرهایی که در آینه افتاده. نکتهٔ خیلی مهم این است که با ظهور انسان، انگار این پدیدهٔ انبا دارد به وجود میآید و تکمیل میشود.
ببینید، مثل اینکه اسمای الهیای هستند که در جهان، مثلاً برای ملائکه، مکتوماند؛ هر موجودی با اسمایی سروکار دارد. با ظهور انسان، دستکم نهتنها خود او به همهٔ اسما علم پیدا میکند، بلکه لااقل این اسما در حد خبر به همهٔ دنیا میرسد. متوجه هستید؟ این اتفاق مهمی است که ملائکه به واسطهٔ انسان با همهٔ اسما آشنا میشوند. انسان واسطه است؛ مثل موجودی که از نظر علمی قدرتی دارد که میتواند همه چیز را بفهمد و بعد آن را در قالبی بیان کند؛ و همه چیز، یعنی خبرها، در دنیا پخش میشود؛ خبرهایی که دستکم در حد خبر همه شنیدهاند. ملائکه دستکم اسما را شنیدهاند؛ چیزهایی را که دقیقاً نمیتوانند درک کنند، میدانند که چنین اسمایی وجود دارد. این لایهٔ جدید، لایهٔ خیلی ضعیف و شکنندهای است؛ به اندازهٔ تصویری در آینه، فقط حالت بازنمایی دارد. ولی ارزشمند است، به خاطر اینکه به نظر میرسد ظهور خداوند به نحوی دارد کامل و تکمیل میشود.
به چه معنا؟ ملائکه دستکم جنبهای از وجود خدا را که تا حالا با آن سروکار نداشتهاند، در آن حدی که میتوانند بفهمند، در حد نبأ دارند میفهمند. منظورم را میفهمید؟ هر موجودی انگار با بخشی از اسمای الهی با جهان در ارتباط است، ولی در حد خبر میتواند ارتباطش را توسعه بدهد. من به نحوی دارم استدلال میکنم که وجود موجودی مثل انسان در جهان لازم است؛ اگر خداوند دنیا را آنطور خلق کرده که باز در حدیث خیلی معروف نبوی هست که میگوید من گنج پنهانی بودم، و خلق کردم تا شناخته شوم. خداوند در هر جایی تا حد ممکن ظهور میکند، و میخواهم بگویم این یک حدِ ممکن است که دارد با انسان تکمیل میشود. میفهمید منظورم چیست؟ ملائکه اگر به اسمایی نمیتوانند علم پیدا کنند، خبرش را میتوانند پیدا کنند و این خبر دارد به آنها میرسد. انگار همهٔ موجودات با این ظهور زبان بشری مستفیض میشوند؛ اخباری را دریافت میکنند از چیزهایی که نمیتوانند به آنها علم پیدا کنند. بنابراین لحظهٔ خاصی است و اتفاقی در دنیا دارد میافتد.
آنچه گفتم به همه چیز، یعنی به «الاسماء کلها»، ارجاع دارد. «فقال انبئونی باسماء هؤلاء»؛ از کجا احساس میکنید که این ضمیر به چیز دیگری برمیگردد؟ بگذارید ترجمهاش را بگویم: اسما را، همهاش را، به انسان یاد داد؛ بعد آنها را بر ملائکه عرضه کرد. این «آنها» به چه برمیگردد؟ به همان «الاسماء کلها». و گفت مرا به این اسمها آگاه کنید. اینکه «هم» در عبارت بعدی به آدمهایی برگردد حرف عجیبی است و باید در متن قرینه داشته باشد. به نظر میآید معنا همین است که ملائکه بعضی از این اسما را نمیدانند؛ و دقیقاً چه میگویند؟ میگویند «لا علم لنا الا ما علمتنا»: به غیر از آنچه تو به ما تعلیم کردی، ما علمی نداریم. بعد خداوند میگوید «یا آدم انبئهم باسمائهم»؛ به نظر میآید این هم به همان چیزهایی برمیگردد که عرضه شدهاند.
چیزهایی که عرضه شدهاند همان ریفرنسها هستند. مثلاً رحمت الهی؛ فکر میکنم موجودی در این دنیا نباشد که خالقیت خدا را نفهمد یا رحمت خدا را نفهمد. ولی بهعنوان مثال گفتم: چرا فکر میکنید ملائکه یا ستارهها تواب را میفهمند؟ چه ربطی به زندگیشان دارد که گناه کنند و بخواهند توبه کنند؟ توبه را نمیفهمند، تواب را هم نمیفهمند، و ممکن است مغفرت را هم اینطور نفهمند. یک سری چیزها هست که یک موجود نمیفهمد، چون به زندگیاش ربط ندارد.
باز دارم از خارج متن استفاده میکنم: آن حرفی که گفتهاند زبان به نحوهٔ حیات ربط دارد. وقتی پیچیدگیای در حیات ما هست، از ساختارمان گرفته تا نحوهٔ ادارهٔ حیاتمان، باعث میشود که با زبان انگار همه چیز را بفهمیم. ما همه کار میکنیم؛ مثلاً گناه میکنیم و بعد باید توبه کنیم. در درون ما همهٔ ریفرنسها قابل عرضه و فهم و درکاند و نامشان را هم میدانیم. من اینطور میفهمم که چیزی که به ملائکه عرضه میشود انگار ریفرنسهاست: بعضیها در وجود ملائکه بازتاب طبیعی دارند، مثلاً رحمت خدا را میفهمند، و بعضی چیزها را نمیفهمند. همان «الاسماء کلها» ممکن است گاهی به معنای ریفرنسها با آن صورت فرمالشان یا بدون آن باشد. چیزی که دارد خبر داده میشود، همان بخش فرمال است: اسمها دارد گفته میشود؛ اسمهایی که ملائکه انگار هیچوقت در زندگی خودشان با ریفرنسهایشان آشنا نبودهاند، ولی حالا دارند اسمها را یاد میگیرند.
سعی کردم چیزی را کمی کاملتر بگویم: نکتهٔ مهمی در به وجود آمدن انسان هست، و آن اینکه انگار هستی دارد زبان باز میکند؛ و این با کل اهداف خلقت سازگار است، به نظر میآید که خداوند در همه جا تا حد ممکن ظهور میکند و جلوهٔ خودش را نشان میدهد. حرفم این است که وقتی علامه طباطبایی از مسمّا حرف میزند، منظورش ریفرنس، یعنی مرجع، است؛ من هم همین را گفتم: مراجع دارند عرضه میشوند. مثلاً رحمت الهی؛ من رحمت را در درون خودم حس میکنم. خیلی وقتها چیزی را حس میکنم و اسمش را نمیدانم و اسمی برایش ندارم. ملائکه هم چیزهایی را در درون خودشان حس میکنند و چیزهایی را ممکن است هیچوقت نتوانند بهطور کامل درک کنند.
فکر میکنم این همان حرفی است که گفته شد؛ فقط من، با اعتماد به این حرف که این اسما اصولاً همان اسمای الهیاند، بیشتر روی این تأکید میکنم. همیشه هم گفتهام که اگر اینطور نگیرید و اسما را به معنای همهٔ اسمای همه چیزهایی که وجود دارد، یعنی همهٔ عالم، بگیرید، اینطور هم میشود تعبیر کرد، ولی لزومی ندارد. تأکیدم روی این است که اگر ابنعربی اینجا بود میگفت فرقی نمیکند. به نظرم با استفاده از یک چیز کمی سطحبالا که این عرفا گفتهاند، از یک بحث فرار میکنیم: ابنعربی اگر اینجا نشسته بود، میگفت همهٔ اسما اسمای الهیاند و همه چیز همان است؛ فرق نمیکند.
دفعهٔ قبل شروع کردم کمی شرح و بسط بدهم که چرا و چگونه زبان شر به وجود میآورد. تأکید اصلیام روی این است که وقتی میخواهید یک زبان جامع داشته باشید، زبانی با ویژگیهایی که انگار بتواند همه چیز را انعکاس بدهد، بهطور طبیعی، همانطور که الان در زبان خودمان میبینید، این زبان باید ویژگیای را داشته باشد که زبانشناسها به آن پروداکتیو بودن میگویند. یعنی این زبان نباید از تعداد محدودی اسم و تعداد محدودی گزاره تشکیل شده باشد؛ باید بتوانید پروداکت کنید، یعنی بینهایت جمله بسازید و بینهایت اسم مختلف بگذارید. متوجه هستید چه میگویم؟ مثل توری است که قرار است همهٔ دنیا را بپوشاند؛ آینهای که قرار است جلوی همهٔ جهان گرفته شود. نمیشود آن را خیلی محدود نگه داشت؛ باید به نحوی زایایی در آن باشد.
مثلاً همین الان وقتی زبان انسان را با زبان حیوانات مقایسه میکنند، یکی از مهمترین ویژگیها همین است. همه دستکم در این حد قبول دارند که حیوانات میتوانند چیزهایی را بیان کنند؛ مثلاً حسهایی را با صداهایی بیان میکنند. ولی اصولاً به نظر نمیآید که دستکم اکثر حیوانات بتوانند از کنار هم گذاشتن دو صدایی که درمیآورند، مفهوم جدیدی ایجاد کنند؛ یعنی توالی صداها به مفهوم جدیدی برسد. به غیر از اینکه الان تقریباً همه قانع شدهاند که پرندهها تا حدودی این کار را میکنند: دستکم دو صدایشان کنار هم معنایی میدهد، مثل جملهسازی.
دربارهٔ وضعیت پرندهها: همین هفتهٔ گذشته یک ورکشاپ علوم شناختی در تهران بود که یک نفر از انگلستان آمده بود و سخنرانیای دربارهٔ تکامل زبان کرد. محتوای سخنرانیاش این بود که تعدادی از حرفهایی را که قبلاً قبول نداشتند ولی الان همه قبول دارند گفت و چند کشف جدید را هم گفت. یکی از آنها این بود که برخلاف تصورهای قبلی، خیلی از موجوداتی که در سلسلهٔ تکامل خویشاوندان نزدیک ما نیستند، از نظر زبانی به ما نزدیکترند تا آنهایی که با ما خویشاوندی نزدیک دارند. قدیم همهاش سعی میکردند به میمونها زبان یاد بدهند و عمر خودشان را تلف کردند؛ مثلاً یک میمون دو هزار کلمه یاد گرفت، ولی به نظر میآید چیزی از زبان حالیاش نشد. در حالی که دربارهٔ یک طوطی به اسم آلکس، که عکسش را هم نشان داد، گفت این در حدی است که مقولهها را میفهمد و زبان بلد است. مثلاً دو شیء میگذارند، یکی دایره است و یکی مکعب، ولی هر دو سبزند؛ از او میپرسند چه چیزشان مشترک است، میگوید رنگ. یعنی مقوله را میفهمد و انگار زبان مرتبهٔ دوم دارد. بر حسب اینکه چه چیزی مشترک باشد، جواب میدهد شکل یا جواب میدهد رنگ؛ اصلاً اشتباه نمیکند و شانسی هم نمیگوید، و شهرت جهانی پیدا کرده است. به نظر میآید که پرندهها هستند که از نظر زبانی، و الان همه قانع شدهاند، زبان پیچیده دارند.
چیزی را چند بار گفتهام و یک بار دیگر هم اینجا بگویم: اتفاقی در دنیا افتاده که اتفاق چرندی بوده است؛ گسستی در فرهنگ جهانی، دستکم در غرب، اتفاق افتاده و به همهٔ جهان هم سرایت کرده است. همهٔ آدمها در تمام طول تاریخ، تا این دورهای که به آن دورهٔ روشنگری و علم میگویند، خیلی زحمت کشیده بودند و چیزهایی فهمیده بودند؛ یک دفعه این اتفاق افتاد که همه را ریختند دور و انگار از صفر شروع کردند. مثلاً گفتند تفسیر رؤیا خرافات است و کنارش گذاشتند. دویست سال گذشت و اول قرن بیستم کمکم معنادار شد؛ گفتند نه، ولی آنطور که آنها میگفتند نیست؛ مثلاً اطلاعات روانی است و برای روانکاوی خوب است. بعد مثلاً پنجاه سال گذشت و گفتند نه، با آن چیزهایی را هم میشود پیشبینی کرد؛ تقریباً همان چیزی شد که قبلاً بود، فقط شیوههای مطالعه عوض شد.
یک نمونهاش همین است. فکر میکنم تمام دنیا میدانستند که پرندهها اینهمه مینشینند و حرف میزنند؛ حسشان این بود که اگر قرار است موجودی حرف بزند و ما حرفش را بفهمیم، «منطقالطیر» است؛ پرندهها هستند که حرف میزنند. رفتند گفتند مثلاً شامپانزه خوب حرف میزند و صد سال عمر خودشان را تلف کردند تا به یک چیز بدیهی برسند: تنها موجودی که میبینیم زیاد حرف میزند پرندهها هستند. از صبح مینشینند و حرف میزنند؛ حرفی که به نظر نمیآید مربوط به کارهای روزمرهشان باشد. واقعاً احساس میکنید در جنگل اینهمه سروصدا هست و اینها مثلاً دارند دربارهٔ غذا خوردنشان حرف میزنند؟ خیلی از حیوانات برای جفتگیری یا اعلام خطر، یعنی برای اعمال حیاتی خودشان، صدایی از خودشان درمیآورند؛ ولی پرندهها روزانه مینشینند و آواز میخوانند، دقیقاً آواز میخوانند. بعد از اینهمه مدت، جالب این است که از رو هم نمیروند و اسمش را کشفیات جدید میگذارند: ما فهمیدیم که بله، پرندهها چنیناند. یک دفعه احساس کردند که همهٔ آدمهای قبلی احمق بودند و همه چیز خرافات بوده؛ همه چیز را بریزیم دور و هیچ چیز را نگه نداریم، چون متد عوض شده است. نمیدانم بگوییم که متد عوض شده؛ آنها هم متد داشتند. طبیعیات قدیم هم متد داشت و اینطور نبود که بهطور کاملاً رندوم حرف بزنند.
بعد از سالها بهوضوح معلوم شد و همه الان میدانند که اصلاً چیزی به اسم «تجربی» وجود ندارد؛ یعنی تجربه خودش مبنای متافیزیکی دارد. اینکه همه بهطور شهودی میفهمیدند پرندهها هستند که زبان پیچیدهتری دارند، چگونه کنار رفت؟ با استفاده از نظریهٔ تکامل؛ با نظریهای که مبنای تجربی هم نداشت. واقعیت این است که اتفاقی که افتاد، تجربه نبود؛ اتفاقاً تجربههای روزمره نشان میداد که پرندهها بهتر و بیشتر حرف میزنند و میمون مثلاً علاقهای به حرف زدن و یاد گرفتن ندارد. دقت میکنید؟ این یک اتفاق تاریخی است؛ یعنی یک دفعه در لحظهای از زمان همه چیز ریست شد و حالا دوباره داریم این چیزها را کشف میکنیم.
پس چیزی که اینجا وجود دارد این است که زبان باید خاصیت پروداکتیو داشته باشد. باز چیزی که به وجود میآید این است: من حالا یک زبان دارم، یک لایهٔ فرمال دارم که با آن میتوانم هر کاری بکنم؛ میتوانم گزارههای کاذب بسازم. کذب چیزی است که مربوط به زبان میشود: من میتوانم چیزی به وجود بیاورم که درست نیست؛ در این آینه، در سطح فرمالش، میتوانم چیزهایی بسازم که مابهازای خارجی ندارند؛ میتوانم روی چیزهایی که وجود ندارند اسم بگذارم و گزارههایی تولید کنم که به هیچ واقعیتی اشاره نمیکنند. ویژگیهای پروداکتیو زبان، که باعث میشود زبان جامعیت پیدا کند و بشود همه چیز را در آن نمایش داد، خودبهخود این خاصیت را هم به وجود میآورد که من بتوانم چیزهایی را به صورت فرمال نمایش بدهم که مابهازای خارجی ندارند. درست است؟ این ویژگی زبان است.
میخواهم به نحوی توصیف کنم که چه چیز خاصی در زبان هست که در تمام دنیا منحصربهفرد است. در تمام عالم، چیزهایی هستند و چیزهایی هم نیستند؛ چیزی که پوچ باشد وجود ندارد. اگر موجودی حسی دارد، آن حس را دارد؛ حس غلط ندارد، حسی که بگوییم این حس تو اشتباه است. همهٔ موجودات دیگر زبان محدود دارند و مطابق آنچه ساخته شدهاند یک حیات طبیعی دارند؛ همهٔ چیزهایی که برایشان واقع میشود و همهٔ حسهایشان درستاند و چیز واقعیای را نمایش میدهند. در حالی که انسان اینطور نیست؛ انسان به دلیل همین ویژگی فرمال زبان میتواند از چیزی که وجود ندارد بترسد.
میخواهم بگویم ویژگیای در آن لایهٔ فرمال وجود دارد که در آن لایهٔ ذهنی که ریفرنسها قرار میگیرند انعکاس پیدا میکند. در همهٔ موجودات، چیزهایی که هستند در ذهنشان منعکس میشود و چیزی که وجود ندارد منعکس نمیشود. انسان به دلیل ویژگی خاص زبان خودش، که به یک فرمالیسم کامل رسیده و میتواند همه چیز را بفهمد و بیان کند، قرار است جهان در او منعکس شود و به زبان برود؛ درست است؟ اما روند برعکسش هم اتفاق میافتد: در زبان، بهطور فرمال، اشتباهاتی صورت میگیرد و آن اشتباهات در ذهن انسان منعکس میشوند. اگر من برای چیزی که وجود ندارد اسم بگذارم، آن چیز به وجود نمیآید؛ ولی آن چیزی که وجود ندارد میتواند مرا بترساند، یعنی به من حالتی درونی بدهد که مابهازای واقعی ندارد. اینطور من به اشتباه میافتم؛ یعنی حالتهای ذهنی تحت تأثیر فرمالیسم زبان پیدا میشوند. این پدیدهٔ جدیدی است؛ تا حدودی جدید است.
ملائکه اینطور نیستند؛ موجودات دیگر و کرات آسمانی هم اینطور نیستند، از نظر قرآنی. کرات آسمانی هم به یک معنا ذهنیت دارند و به یک معنا زبان هم دارند، در حد وجود خودشان؛ درست است؟ ولی در ذهنشان چیزی که نیست انعکاس پیدا نمیکند. در ما به نظر میآید که در اثر روند برعکس، چیزی که وجود ندارد در ذهنمان انعکاس پیدا میکند. من میتوانم از مربع سهگوش حرف بزنم؛ و نهتنها این، میتوانیم دربارهٔ اشیایی مثل بتها صحبت کنیم. اصلاً شرک، یعنی بتپرستی، نمونهٔ واضح این روند است. همانطور که در سورهٔ یوسف توضیح دادم، روی چیزهایی که وجود ندارند اسم میگذاریم و بعد میتوانیم آنها را بپرستیم و در مقابلشان احساس خضوع و خشوع کنیم.
زبان، شرک و نامگذاری
شرک دقیقاً نشانهٔ همین است؛ بارزترین نمونه که در مقابل موجوداتی که نیستند کاری انجام میدهند و برایشان کار میکنند، در حالی که همهٔ اینها در واقع اوهام است. اوهام از اینجا میآید که برای چیزی که وجود ندارد اسم گذاشتهام و این اسم به نحوی در درون من انعکاسی پیدا کرده که به نظر واقعی میآید. ما نهتنها میتوانیم واژههایی وضع کنیم که به چیزی اشاره نمیکنند، بلکه خیلی وسیعتر از این، میتوانیم چیزهایی تولید کنیم که به چیزی اشاره نمیکنند.
همین الان که داشتم میآمدم، یاد چیزی افتادم. ریاضیدان خیلی بزرگی هست به اسم میلنور؛ اگر کسی اینجا ریاضیدان باشد، میلنور را میشناسد. میگویند در یک جلسهٔ دفاع دکترا شرکت کرد؛ دانشجو از تز خودش دفاع کرد و وقتی تمام شد، میلنور رفت پای تخته. تز اینطور بود که اشیای هندسیای را تعریف کرده بود و در تمام تز ویژگیهای این اشیا را بررسی کرده بود؛ اشیا انتزاعی بودند. میلنور ثابت کرد که چنین اشیایی وجود ندارند؛ یعنی مجموعهای که تز دربارهاش نوشته شده بود تهی است. بشر این قدرت را دارد که دربارهٔ هیچ تز بنویسد؛ میتوانیم روی چیزی که وجود ندارد اسم بگذاریم و دربارهٔ چیزهایی که وجود ندارند حرف بزنیم. همهٔ گزارههای تز هم درست بودند، چون دربارهٔ هیچ بودند و به انتفای مقدم همهشان درست میشوند. واقعاً همیشه خودم را جای آن دانشجو میگذارم: فکر کنید بعد از چند سال کسی بیاید و به شما بگوید همهٔ چیزهایی که گفتید توصیف مجموعهٔ تهی است. اگر میدانست، میتوانست شعر بگوید؛ چرا اینقدر زحمت کشید و استدلال کرد؟
ما موجود خاصی هستیم که این ویژگی را داریم که میتوانیم دربارهٔ چیزهایی که نیستند و فقط بهطور فرمال وجود دارند حرف بزنیم، از آنها بترسیم، عاشقشان شویم و کارهایی برایشان انجام بدهیم. میشود در مقابل چیزی که وجود ندارد یک انسان را قربانی کرد. واقعاً ویژگی جالبی است: انسان برای چیزی اسم بگذارد، برای خودش چیزی درست کند که اصلاً نیست، و بعد بیچارهای را که هست از بین ببرد.
میخواهم بگویم در طول تاریخ، در فلسفه همهاش بحث از ذهن بود و الان تازه این اتفاق افتاده که به زبان به نحوی اولویت میدهند؛ مثل اینکه ذهن نه زائد بر زبان، بلکه وابسته به زبان و دستکم همبسته با زبان است. لازم نیست که دربارهٔ ذهن بحثهای خیلی جداگانهای انجام بدهید؛ زبان و ذهن در بحثهای بهاصطلاح فلسفهٔ زبان و خود زبانشناسی خیلی به همدیگر نزدیک شدهاند. تأکید من این است که اینجا حرفی از ذهن نیست؛ به نظر من بحث زبانی است.
دروغ یعنی چه؟ یعنی اینکه من چیزی بگویم که مطابق واقع نیست؛ یعنی نادرست. منظورم از کذب، دروغ به معنای اخلاقیاش نیست؛ کذب به معنای گزارهٔ کاذب است. کاذب بودن ویژگی زبان است؛ صدق و کذب یعنی چیزی را که اینجا بهطور فرمال مینویسم و ریفرنسی دارد، با جهان خارج بسنجیم؛ مسئلهٔ مطابقت است. دروغ به این معنا نیست که بخواهم از نظر اخلاقی دروغ بگویم؛ این است که من در زبان میتوانم گزارهای ایجاد کنم که کاذب است، و اینکه این کار را به چه نیتی میکنم اصلاً مهم نیست. صدق و کذب ویژگیهای زباناند.
حالا میخواهم این را برایتان توصیف کنم که آیا خداوند میتواند غایب باشد یا نه، و اینکه بشر خلافت دارد، و خداوند چگونه غایب شده است. من الان میتوانم روی تخته بنویسم «خداوند وجود ندارد». فرهنگ ما را، فرهنگ بشری را، نگاه کنید؛ قبول دارید که خداوند تا حدود زیادی در آن غایب است و دیگر ظهور ندارد؟ منظورم را میفهمید؟ فرهنگ ما در واقع چیزی زبانی است؛ مجموعهای از عقاید و افکار و هر چه فکر کنید، انواع رپرزنتیشنها، که آثار هنری را هم میتوانید در آن بگذارید. در این فرهنگی که ما ایجاد کردهایم خدا غیبت دارد، به همین معنا که من میتوانم بنویسم یا بگویم خداوند نیست، یا مثل نیچه بگویم خدا مرده است. آزادی عملی در زبان وجود دارد که من میتوانم کتابی بنویسم که در آن به خداوند اشاره نشود؛ میتوانم این را ایجاد کنم.
پس یعنی چه که خداوند غایب شده است؟ تا وقتی انسان این کتاب را نخواند، اصلاً اتفاقی نمیافتد. این کتاب را که نگاه میکنم، مجموعهای از مولکولهای کاغذ و جوهر و مانند اینهاست که همهشان هم خیلی خداشناساند و خیلی شاد و خوب دارند زندگی میکنند. آن نمادهایی که آنجا به کار رفته، وقتی انسان میخواند، به جهانی موهوم رفرنس میدهند که وجود ندارد. میخواهم بگویم این اتفاق در جهان خارج نمیافتد؛ فقط در چیزی میافتد که من به آن ذهن میگویم. فقط انسان است که در واقع به نحوی غایب میشود؛ من در ذهن خودم چیزی را پیدا نمیکنم، نه اینکه واقعاً جایی از جهان باشد که خداوند در آن نیست. بنابراین این اشکال فلسفی حساب نمیشود که خداوند یک جایی غایب است؛ خداوند جایی غایب نیست. در کتابی سمبلهایی نوشته شده و در آن اشارهای به خداوند نیست.
یک بار چیزی از ایزوتسو دربارهٔ واژگان نقل کردم: واژگان آیینهٔ تمامنمای فرهنگ است، در آن رابطهٔ ساختاریای که واژگان با هم پیدا میکنند. در واژگان قرآن، خداوند خیلی بزرگ است و در مرکز قرار گرفته و همه چیز به آن لینک دارد؛ در حالی که ایزوتسو در توصیف فرهنگ عرب قبل از اسلام چهارخانههایی کشیده که خداوند مثلاً در گوشهٔ یکی از آن چهارخانههاست و با هیچ چیز لینک ندارد. اینکه من میتوانم در ذهنیت خودم، با استفاده از زبان، چنین ذهنیتی ایجاد کنم، چیزی نیست که در جهان باشد. مسئلهٔ غیبت خداوند این است که ما میتوانیم به خداوند توجه نکنیم؛ جایی از جهان نیست که خداوند نباشد.
من میتوانم رویم را برگردانم؛ این اصطلاحی است که در قرآن زیاد استفاده میشود: روی خودتان را برنگردانید. در مقابلِ تولّی، صلا را دارد؛ صلا به معنای جهتگیری کردن است، انگار زاویهٔ درست گرفتن و رو به خدا ایستادن، و تولّی به معنای برگشتن. بنابراین غیبت به معنای واقعی وجود ندارد؛ ما غایب میشویم و ما نمیفهمیم.
نکتهاش را هم میگویم: به یک فرمالیسم رسیدهایم که در آن آزادی عمل داریم و پروداکتیو میشود. هر گزارهٔ فرمالی که بنویسید، میتوانید یک نقیض کنارش بگذارید و گزارهٔ نقیضش را تولید کنید. بنابراین دستکم نصف زبان چرند است؛ یعنی به چیز واقعیای اشاره نمیکند.
بهعنوان مثال بگویم: در جهان غیرانسانی، که من حیوانات را هم جزو جهان انسانی حساب میکنم. نظر من این است که حیوانات هم به همان معنای انسانی به نحوی زبان دارند، زبان خاصی دارند؛ اگر کسی مخالف است، دربارهاش صحبت میکنیم. من کلاً احترام خیلی زیادی برای حیوانات قائلم.
ماه رمضان بعد از افطار سخنرانیهایی از شبکهٔ ۴ پخش میشد از آقایی به اسم دولابی؛ نمیدانم کسی دیده یا نه. خیلی جالب بود: آدمی که چند سال است فوت کرده، از آدمهای عارفمسلک که کلاس خصوصی داشت، و از مدتی پس از فوتش سخنرانیهایش را در تلویزیون پخش میکردند. سخنرانیهایش ظاهر خیلی سادهای داشت و مثلاً اصطلاحات عرفانی زیادی نداشت، ولی واقعاً حرفهای خیلی عمیقی بود. در یک جلسه بارها این را گفت که تمام مسئله این است: چیزی که هست، هست؛ چیزی که نیست، نیست. به نظرش کل ماجرا این بود: چیزی را که هست بگویی هست و چیزی را که نیست بگویی نیست. به نظر من واقعاً همین را خیلی خوب میفهمید. مشکل ما همین است: چیزهایی را میگوییم هست که نیستند و چیزهایی را که هستند میگوییم نیستند؛ در زبانمان انگار با کلمات بازی میکنیم.
بقیهٔ جهان، یعنی جهان غیرانسانی، حالا مهم نیست حیوانات را جزو آن بگیرید یا نگیرید، اینطور نیست. من این ذهن را برای همهٔ موجودات به کار میبرم، اگر ناراحت نمیشوید. این حالت هست که بگوییم فقط من زبان دارم و فقط من ذهن دارم؛ در قرآن اینطور نیست. در ذهن همهٔ موجودات، این جهان انعکاس پیدا میکند و هیچ کذب و نادرستیای وجود ندارد. اگر موجودی میترسد، مثلاً ملائکه از خداوند میترسند، از چیزهایی میترسند که هست؛ از خداوند میترسند و از چیزی که نیست نمیترسند. فکر کنید اینجا موضوع زبان فرمال نباشد؛ یک چیز فیزیکی باید وجود داشته باشد و تأثیری روی این موجود بگذارد تا بترسد. یعنی آن جنبهٔ اوهام، یعنی تخیلاتی که اصلاً به هیچ چیزی اشاره نمیکنند، در جهان وجود ندارد.
چیزی که در جهان غیرانسانی یک موجود میخواهد، همان چیزی است که به آن نیاز دارد؛ نیاز و خواست در جهان منطبقاند. نکتهٔ اساسیای که دربارهٔ بشر اتفاق میافتد این است که من میتوانم چیزی را بخواهم که به آن نیاز ندارم. چرا؟ چون فرهنگ به من میگوید که این را بخواهم. شما از اولی که به دنیا آمدید، در این زبانی که بشر از اول داشته، همینطور فرهنگی تلنبار شده که پر از گزارههای غلط و پر از چیزهای اعتباری غلط است. ما در جهان اعتباری زندگی میکنیم و توسط والد خودمان آموزش میبینیم که چیزهایی را باید بخواهیم. باید و نبایدهایی به ما گفته میشود: باید این کار را بکنیم، نباید آن کار را بکنیم، باید به جایی برسیم؛ مثلاً یک نفر باید دنبال این باشد که به مقام اجتماعی برسد. نیازش نیست؛ به او میگویند که باید به آنجا برسی. میفهمید؟ این چیزی است که از بیرون به او تحمیل میشود.
این پدیده توضیح میدهد که چرا انسانها برخلاف همهٔ موجودات چنیناند؛ یکی از منشأهای شر همین است: من به چیزی که میخواهم نمیرسم، به آرزویی که دارم نمیرسم، و رنج میبرم. بشر این ویژگی را دقیقاً باز به دلیل زبان دارد؛ زبانی که فرهنگ ایجاد میکند و در آن خواستهایی بیان میشوند که با نیاز هیچ کس منطبق نیستند و ممکن است به چیزهای کاملاً معدوم اشاره کنند. ما یاد میگیریم که چه چیزهایی را بخواهیم و نخواهیم. بقیهٔ جهان اینطور نیست؛ موجودات چیزهایی را که نیاز دارند میخواهند و واسطهای در کار نیست.
دفعهٔ قبل آخر جلسه توضیح دادم که خواست انعکاس نیاز در زبان است. من مثلاً به چیزی نیاز دارم، ولی بعد چیزی را بهعنوان خواسته مطرح میکنم، و در این مرحلهٔ ترجمه فرهنگ دخالت میکند: اینکه چه نیازهایی را حس کنم، کدامها را بیان کنم و دنبال کدام بروم، به یک سری باید و نبایدهایی ارتباط پیدا میکند که از والد خودم میگیرم. بنابراین یکی از منشأهای شر این است که من چیزهایی را میخواهم که به آنها نیاز ندارم. خداوند نیازهای همهٔ موجودات را برآورده میکند؛ برای همین همه خیلی خوشاند. همهٔ موجودات دنیا در خوشی و سرحالی زندگی میکنند، به غیر از انسانها و این موجوداتی که اینجا هستند؛ ما دچار این پدیدهٔ شر هستیم.
خداوند نیاز همه را برآورده میکند، ولی خواست همه را برآورده نمیکند. مثلاً پدرم به من گفته که تو باید رئیس فلان اداره بشوی؛ آیا خداوند این خواستهٔ مرا برآورده کند چون پدرم به من گفته، در حالی که نیازی هم به آن ندارم؟ ممکن است اتفاقاً شخصیت من اینطور باشد که نیازم این باشد که بروم گوشهٔ دنجی بنشینم و در درون خودم تأمل کنم؛ رئیس آنجا بشوم، بدبخت میشوم. اینکه من فقط خواست را بیان میکنم، باعث میشود بشر خیلی وقتها احساس بدبختی کند. پدیدهٔ شر، اگر مرگومیر و یک سری چیزها را کنار بگذاریم، عمدتاً احساس بدبختی بشر است؛ اینکه چیزهایی میخواهد و به آنها نمیرسد، دچار رنج و حرمان میشود و همهاش در طول زندگیاش بدبختی میکشد. مشکلش این است که نمیداند واقعاً به چه چیزهایی نیاز دارد، چون خیلی از این خواستهها در واقع به او تحمیل میشوند.
نکتهٔ دیگر اینکه به دلیل آن گزارههای نادرست و بازنماییهای نادرست، حتی اگر نیازی را تشخیص بدهم و بخواهم دنبالش بروم، کاملاً ممکن است راه را اشتباه بروم و ندانم چگونه باید به آن نیاز برسم. چون ذهنیت ما همیشه واسطه است: واسطهای برای دیدن دنیا، برای تماس با دنیا و برای کار کردن. من بر حسب چیزهایی که میدانم تصمیم میگیرم که چه کار کنم، بر حسب اینکه فرض میکنم دنیا چگونه است؛ یعنی آن انعکاس دنیا در درون من به من میگوید اگر بخواهی از این نقطه به آن نقطه بروی، چه باید بکنی. اولاً چیزی در بیرون به من میگوید که به کدام نقطه باید بروم، و ممکن است هدف اشتباه باشد. این یک نکته است و نتیجهٔ زبان است. من دارم استدلال میکنم که هدفهای غلط در دنیا وجود ندارد؛ ستارهها همیشه هدفهای درست را هدف میگیرند، خوب راه میروند و همیشه همهٔ کارشان را درست انجام میدهند. اما اینکه من به کدام نقطه بروم، به دلیل همین ویژگی فرهنگی و ذهنی بشر، که نتیجهٔ همین زبان است، میتواند نقطهٔ اشتباهی باشد؛ و ممکن است راه اشتباه را هم پیدا کنم، چون توصیفی که من از اینکه چگونه باید از اینجا به آنجا رفت دارم، بر اساس ذهنیت من است و ممکن است خطا باشد.
من فکر میکنم برای اینکه به فلان هدف برسم، باید همهٔ اینها را بکشم؛ همه را میکشم و به آن هدف هم نمیرسم، و تنها کاری که کردهام این است که موجوداتی را از بین بردهام. ما در ذهنیت خودمان زندگی میکنیم، اشتباه میکنیم، به چیزهایی که میخواهیم نمیرسیم و آدم میکشیم. هیچ انسانی نیاز ندارد انسان دیگری را بکشد؛ اگر کسی فکر میکند نیازی در انسان هست که انسان دیگری را بکشد، بگوید این به کدامیک از نیازهای درون انسان ارتباط دارد. ما کارهایی میکنیم که به نیازهای ما ربط ندارد، و حتی کارهایی میکنیم که نمیخواهیم. اصلاً طرف را میکشیم و بعد میگوییم من نمیخواستم اینطور بشود؛ فکر میکردم اگر این را بخورد فقط بیهوش میشود، ولی مرد. این مربوط به این است که یک سری چیزها در بازنمایی اشتباه شدهاند: من فکر میکنم اگر این را بدهم فقط بیهوش میشود، ولی اتفاقاً مرد. یا مثلاً اولین قتلی که اتفاق افتاد، که قابیل هابیل را کشت، ربطی به این نداشت که اگر او باشد یا نباشد خداوند به او توجه بکند یا نکند.
اگر جلوتر برویم، معمولاً همینطور است: ذهنیتهای غلط. انگار تفریح شیطان این است که وقتی کسی چیزی دارد، به او بگوید تو این را نداری، گولش بزند و بگوید باید فلان کار را بکنی تا این را داشته باشی؛ بعد میبینی که دقیقاً همان کاری را کرده که اگر بکند آن را از دست میدهد. اولین دروغی که شیطان گفت این بود: بشر در جنت بود، خلدآشیان هم بود و همه چیز هم در اختیارش بود. تنها کاری که نباید میکرد همان بود که شیطان گفت: اگر میخواهی خلد داشته باشی و تا ابد اینجا باشی، یا ملک بشوی، در حالی که خود او از ملائکه بالاتر بود، بیا از این شجره بخور. این دقیقاً همان کاری بود که اگر میکرد همهٔ اینها را از دست میداد؛ چیزی را که داشت نمیدانست که دارد، و از دست داد.
به هر حال دو چیز مختلف را دفعهٔ قبل گفتم و الان تکمیل کردم: اینکه چگونه در اثر زبان و فرهنگ، در باید و نبایدها اشتباه میکنیم، خواستهای نادرست داریم و چیزهایی را هدف میگیریم که نیاز ما نیست؛ و بعد اینکه راههای اشتباه میرویم، چون هستها و نیستها را درست نمیفهمیم.
نکتهای دربارهٔ فرهنگ بشر: نگاه کنید، این فرهنگ بشر به نحوی به سمت اشباع شدن میرود. از نظر زمانی اینطور به آن نگاه کنید: مثل اینکه بشر به نحوی کمکم همهٔ گزارههای ممکن را تولید میکند. تا یک موقعی شاید گزارهٔ «خدا نیست» وجود نداشت؛ این گزاره به وجود آمد. همینطور گزارههایی را که هیچ کس نگفته بود، مردم میگویند؛ و در دوران مدرن این اصلاً تبدیل به یک قاعده شد: نوگرایی، یعنی چیزهایی را بگوییم که کسی تا حالا نگفته است. بنابراین انگار در طول زبان، در چیزهایی که دارد انعکاس پیدا میکند، هست و نیست بیشتر با هم قاطی میشود. مثلاً خدا هست یا نیست؛ هر دو گزاره با نقیضش در فرهنگ وجود دارد؛ بعضیها به این معتقدند و بعضیها به آن.
ما به نحوی به سمت فرهنگی میرویم که الان فرهنگ پستمدرن است: مجموعهای تخت از گزارهها که همه در کنار همدیگر وجود دارند؛ و احساسی که عموماً به وجود آمده این است که حتی نمیشود قضاوت کرد که کدام مجموعه از این گزارهها درست است. حقیقت چیست؟ حرف از این است که حقیقتی وجود ندارد. دفعهٔ قبل سطح فرمال زبان را توصیف کردم و اینکه از ویژگیهای مردسالاری رفتن به سمت آن لایهٔ آخر، یعنی به نوشتار رسیدن، است. در این سطح نوشتار، همهٔ گزارهها به یک اندازه وجود دارند و هستند. منظورم را میفهمید؟ چه چیزی باعث میشود که گزارهها با هم فرق کنند؟ ارجاعشان به ریفرنسها و بعد به جهان خارج. وقتی شما متوجه آن سطح فرمال زبان شوید، که الان فرهنگ بشر روز به روز و قدم به قدم، بهطور صعودی، دارد به لایههای فرمالتر نزدیک میشود، گزارهها فرقشان را با همدیگر از دست میدهند. دفعهٔ قبل دریدا را مثال زدم، بهعنوان آدمی که فلسفهای درست کرده که رسماً نوشتهها را بر گفتار ارجح میگیرد: هر چه به این لایههای بیرونی زبان نزدیک میشوید، گزارهها فرقشان را با همدیگر از دست میدهند. بنابراین اتفاق عجیبی نیست که در دنیایی زندگی میکنیم که دیگر گزارهها خیلی با هم فرق نمیکنند.
هر مدتی یک بار، یک نفر در این کلاس میآید و از این حرفها میزند؛ مثلاً اینکه این چیزهایی که شما میگویید، اصلاً عقل وجود ندارد و نمیشود اینها را ثابت کرد. این حرفها الان خیلی مد است: در دوران پستمدرن حقیقتی وجود ندارد و هر چه در وجود هر کسی انعکاس پیدا میکند، همان حقیقت خود اوست. یک بار توصیف کردم که یکی از پایههای بیاننشدهٔ پستمدرن، که شاید حالا بعضیها رسماً بیانش هم کرده باشند، این است که آدمها خیلی خیلی زیاد با هم فرق دارند و بنابراین نمیشود از حقیقت مشترک حرف زد؛ به غیر از زن و مرد، که همه چیزشان دقیقاً یکی است. این ترکیب فمینیسم، به معنای متداولش، با پستمدرنیسم چیز خیلی کمیکی است؛ نمیدانم چرا کسی خندهاش نمیگیرد؛ من همینطور در خانه مینشینم و میخندم. خلاصه دقیقاً به دلیل آن گرایش به فرمالیسم است که اینقدر گزاره تولید میشود و روی همدیگر تلنبار میشود و لحظه به لحظه قضاوت دربارهٔ درستی و نادرستی گزارهها ضعیفتر میشود.
باز بهعنوان یک نکته میخواهم به بحثهای قدیمی ارجاع بدهم. منشأ شر، به این معنایی که من میگویم، برای بشر در واقع در والد است؛ سخنی است که از بیرون میآید. درست است؟ همهٔ موجودات انگار بر اساس درون خودشان زندگی میکنند، ولی بشر بر اساس یک چیز بیرونی به اشتباه میافتد. یک بار گفتم که دشمن انسان در درونش نیست، در بیرون است. ما نیازهایی داریم، و اگر واقعاً فرهنگ نادرستی نباشد و انسان هدایتشده باشد، به این معنا که چیزهایی را که هست، هست بداند و چیزهایی که نیاز دارد درست برایش بازنمایی شده باشد، اشتباه نمیکند؛ چرا اشتباه کند؟ نیازهایی دارد و بر اساس همان نیازها تصمیم میگیرد. اشتباه وقتی پیش میآید، و شر وقتی پیش میآید، که گزارهٔ نادرستی ایجاد میشود؛ از فرهنگ، از بیرون، چیزی که قبلاً بازنمایی شده آن را به وجود میآورد.
ممکن است کسی بگوید ذهن بشر هم خودش ممکن است گزارهٔ نادرست تولید کند. حرفی ندارم؛ ولی عملاً نگاه کنید: عملاً اینطور است که ۹۹ درصدِ گزارههای نادرست را فرهنگ به ما میدهد و کمتر خودمان آنها را جنریت میکنیم. باز دوباره تأکید میکنم که والد در واقع نقش اصلی را دارد؛ شرک را از والد میگیرید. کسی واقعاً برای خودش نمینشیند؛ اگر آدمی در یک جای عجیب و غریب به دنیا بیاید و کسی را نبیند، نمیرود بت درست کند. خیلی بعید میدانم انفرادی این کار را بکند؛ ممکن است ترسهای موهومی پیدا کند، ولی اینکه چیزی درست کند و اسم بگذارد، عملهای اجتماعیای است که به تدریج در فرهنگ به وجود میآید.
ما در نگاه دینی بهشدت به این معتقدیم که نهایتاً موجودی حتی خارج از عالم انسانی شر را ایجاد میکند؛ اولین گزارهٔ نادرست را شیطان به انسان القا میکند. به نظر من دیدگاه دینی تا اندازهای با این چیزهایی که در روانشناسی میگویند، که مثلاً ما در درون خودمان غریزهٔ مرگ و میل به خودتخریبی داریم، سازگار نیست. چیزی که بشر را تخریب میکند خارج از موجودیت بشر قرار دارد؛ انسان هم مثل همهٔ موجودات دنیا یکپارچه است. اینکه بین دو گرایشِ مرگ و زندگی در نوسان باشد، به نظرم میآید که در دیدگاه دینی ما اینطور نیست.
بنا به دیدگاه قرآن، شیطان یعنی کسی که دروغها را یاد میدهد. وقتی گزارهٔ کاذبی وارد ذهن تو شد، تو بعداً با استفاده از این بذر گزارههای کاذب را جنریت میکنی. این عین متن روایتی است که میگوید کاری که شیطان میکند این است که میآید در قلبهای شما بذر میکارد و از آن بذرها شیطانکهایی به وجود میآید که قلب شما را پر میکند. یک گزارهٔ نادرست، یک سیستم اصلموضوعیِ درست را به یک سیستم اصلموضوعیِ نادرست تبدیل میکند. بخش عمدهای از گزارههای نادرست را ما خودمان جنریت میکنیم.
شیطان و هدایت موجودات
من میگویم روایت دینی همیشه به این اشاره دارد که دستکم ابتکار گزارههای نادرست را اولین بار کس دیگری به خرج داده است و بعداً ما خودمان آنها را جنریت کردهایم و کلی زحمت کشیدهایم و در این کار استاد شدهایم. بعد اصلاً بچههایمان را هم مجبور کردهایم: گزارههای نادرستی که خودمان جنریت کرده بودیم، مثلاً بتی که تازه ساخته بودیم و هیچ کس نمیپرستیدش، به بچهٔ خودم دادم و گفتم این را بپرست. ولی من فکر میکنم این داستان این را میگوید که منشأ این گزارههای نادرست بیرون از وجود بشر است.
نهایتش این است که چیزی در جهان برای همهٔ موجودات وجود دارد: یکی از انعکاسهای اسمای الهی که بدون استثنا در همهٔ موجودات حضور دارد، صفت هادی بودن است. هدایت همهٔ موجودات نص صریح قرآن است: هر چیزی که خلق میشود، هدایت میشود. موجودات چگونه هدایت میشوند؟ بگذارید مثال حیوانات را بزنم، با اینکه فکر میکنم این مثال خیلی منطبق نیست؛ اطلاعات ما دربارهٔ ستارهها و سیارهها و ملائکه خوب نیست و حیوانات را کمی بیشتر میشناسیم. حیوانات چگونه هدایت میشوند؟ توسط احساسات درونی خودشان هدایت میشوند که چه کارهایی را باید بکنند و چه کارهایی را نباید بکنند. یعنی لازم نیست کسی برای یک حیوان کلاس گذاشته و درس داده باشد که چه قارچهایی سمیاند؛ وقتی به یک موجود سمی نزدیک میشود، احساس خطر میکند.
هدایت غریزی حیوان و انسان
حیوانات در مقابل موجوداتی که به نحوی برایشان خطرناکاند احساس خطر میکنند. مادرِ گورخر به او نمیگوید این کفتارها دارند میآیند تو را بخورند، دنبال من بدو؛ این بهطور خودکارتری اتفاق میافتد. به دلیلی وقتی کفتار را میبیند میترسد؛ لازم نیست بتواند بیان کند که از چه میترسد و مثلاً برای شما بنویسد. دربارهٔ موجودات دیگر هم آموزش نمیبیند؛ ترسها و احساس لذت، و اینکه دلش چه میخواهد، آموختنی نیست.
مثالی در کلاس زدم: خیلی از حیوانات، گربهها و خرسها، همهشان بهوضوح این کار را میکنند؛ وقتی ناراحتی دارند و احساس بیماری میکنند، مثلاً در جنگل یا، که خودم در باغچه دیدهام، میگردند، بو میکنند و از میان علفها یکی را انتخاب میکنند و میخورند. در آن لحظه حس میکنند که این به دردشان میخورد؛ نه فرمولش را بلدند و نه میدانند مرضشان چیست؛ احساسی به آنها میگوید؛ وقتی بویش به مشامشان میرسد، بدنشان به نحوی به آنها میگوید که این خوب است.
ما هم مکانیسمهای شبیهی داریم؛ نمونهاش موقع بارداری زنهاست، که همه چنین چیزهایی شنیدهاید. مثلاً نسبت به بوی خاک: در آن موقعی که استخوانهای بچه دارد شکل میگیرد، بدن به سیلیسیم احتیاج دارد و بدن مادر بهطور غیرعادی به سیلیسیم احتیاج پیدا میکند. دستکم نشان میدهند که بعضیشان یواشکی، با خجالت، میروند گوشهای و خاک میخورند، و این مفید است؛ یعنی واقعاً نهتنها ضرر ندارد، بلکه به نحوی برایشان مفید هم هست، چون بهترین منبع سیلیسیم است. از کجا میفهمد؟
همهٔ حیوانات و همهٔ موجودات هدایت تکوینی دارند: از چیزهایی خوششان میآید، از چیزهایی بدشان میآید و از چیزهایی میترسند، و اینها باعث میشود که درست رفتار کنند. در موقعیتی که قرار میگیرند، آن موقعیت انعکاسی در وجودشان پیدا میکند و با احساساتشان ترکیب میشود. اما بشر شاید دقیقاً به دلیل آن زبان فرمالی که دارد، این برایش کافی نیست؛ چون بوی فرهنگ اشتباه را که نمیفهمم؛ گزارهٔ کاذب اصلاً بوی خاصی نمیدهد که به من بگوید این گزاره کاذب است، طرفش نرو. منظورم چیست؟ غیر از گمراهیهای معمولی، که ممکن است اشتباهات غریزی بکنیم، مشکل ما این است که از اولی که به دنیا میآییم، در تورِ یک فرهنگ نادرست گیر میافتیم؛ چیزی که از نظر مذهبی جرقهاش را شیطان زده است، یعنی موجودی که خارج از انسانها بوده.
ما به چه چیزی احتیاج داریم؟ هدایتی که به همهٔ موجودات میرسد، باید در فرهنگ بشر انعکاس پیدا کند. در اولین جلسهای که این جلسهها شروع شد، گفتم که اصلاً قرآن همین است: لازم است ما متنی داشته باشیم که در آن آنچه هست، هست باشد و آنچه نیست، نیست؛ همان چیزهایی که با نیازهای ما منطبق است، و الی آخر. یعنی قرآن یک چیز ضروری است؛ میخواهم بگویم هدایت خداوند باید در زبان بشر ظهور کند، و ظهور هدایت در زبان بشر همین چیزی است که به آن قرآن میگوییم.
میخواهم جملهای از آقای جوادی آملی نقل کنم که به نظر من حرف درستی است: هر هدایتی که در جهان وجود دارد قرآن است؛ یعنی اگر آدمی پیش از نزول قرآن چیزی گفت و کسی با آن هدایت شد، آن چیزی است که در واقع از قرآن است. منظورش چیست؟ مجموعهٔ چیزهایی که بشر را هدایت میکند همان چیزی است که در قرآن آمده؛ ممکن است شما بتوانید در موقعیتهای دیگر آن را به شکلی کمی متفاوت بگویید، ولی آقای جوادی آملی میگوید هدایت منحصر در قرآن است. یعنی هر چیزی که بشری را هدایت میکند، به نوعی همان چیزهایی است که بعداً در قرآن به آن اشاره شده است؛ قرآن به زبان عربی و در قالب داستان به آن حقیقت اشاره کرده و شما ممکن است با ابزار دیگری به آن اشاره کرده باشید. آن چیزهای زبانی که باعث اصلاح ریفرنسها و اصلاح خواستهها میشوند، همان چیزهاییاند که در قرآن آمده است.
اولین جلسه، دربارهٔ اینکه ضرورت دارد انسان کتابی برای هدایتش داشته باشد، چیزهایی مختصر و مفید گفتم. در آن جلسه هم در ظرف ۳۰ ثانیه به همین «علّم آدم الاسماء کلها» اشاره کردم و گفتم بحثش نکنیم؛ ولی الان فکر میکنم که چون کمی بیشتر دربارهاش بحث کردیم، روشنتر شده باشد.
قرآن بنا به توصیف خود قرآن یک حقیقت کلی است، همان حقیقت هدایت، که حالا به فرم زبانی درآمده است. من این را از سورهٔ رحمان میفهمم، وقتی میگوید «الرحمن علّم القرآن خلق الانسان»؛ بنا به خود متن قرآن اشارههایی هست که قرآن جدا از انسان یک حقیقت است و انگار به همه تعلیم داده شده است. قرآن بروز همان هدایتی است که بعضیها بهطور تکوینی دارند. لازم نیست هدایت تکوینی و تشریعی را جدا کنیم؛ نه اینکه هدایت تشریعی نداریم: هدایت تشریعی همین چیزی است که به آن قرآن میگوییم، و حالا ممکن است بیانهای مختلف داشته باشد؛ و این همان چیزی است که به دیگران هم تعلیم داده شده است: اینکه چه کارهایی باید کرد و نباید کرد، چه چیزهایی هست و چه چیزهایی نیست. قرآن در حدی ناقص، به هر کسی در حد حیات خودش، به صورت تکوینی تعلیم داده شده است؛ و انسان وقتی در این دنیا ظهور میکند، شاید، باز میگویم شاید، برای اولین بار آن مجموعهٔ هدایت یکباره به صورت فرمال به یک موجود داده میشود. معیشت همهٔ موجودات اینقدر پیچیده نیست و امکانات گمراهی و اشتباهشان اینقدر پیچیده نیست که به همهٔ قرآن نیاز داشته باشند؛ ممکن است با چیزهای خیلی کوچکی نیازشان رفع شود. انسان قرآن را به نحوی به معنای واقعی کلمه بهطور کامل به وجود میآورد. آن اسما میتواند به همهٔ اسمهای داخل قرآن اشاره کند؛ باز هم فرقی نمیکند.
دربارهٔ حیوانات چیزهایی نوشته بودم که الان نمیگویم، چون هر دفعه دربارهٔ حیوانات حرف میزنم اعتراض میکنند؛ حاضر نیستید آنها را ذرهای آدم حساب کنید. حیوانات در واقع پروجکشن انسان روی محورهای محدودیاند و همهشان ویژگیهای زبانی دارند و همهشان گمراه میشوند. به نظر من شر به همان معنایی که در انسان وجود دارد، در حیوانات هم وجود دارد، ولی اگر این را بگویم ناراحت میشوید. مثلاً ممکن است یک حیوان چیزی را که نباید بخورد، بخورد؛ چه چیزی به اشتباهش میاندازد؟ ذهنیتش به اشتباهش میاندازد؛ من نمیفهمم چه چیز دیگری ممکن است به اشتباهش بیندازد. نمیدانم چه علاقهای در انسانها هست که یک فاصلهٔ بینهایت بزرگ قائل شوند و مثلاً بگویند آنها مطلقاً از غریزه استفاده میکنند و ما از غریزه نه. اصلاً اینطور نیست؛ آنها بیشتر از غریزه، یعنی هدایت تکوینی، استفاده میکنند و چیزهای ذهنی هم دارند. قرار نبود بحث کنم. انسان برعکس، کلی از غریزههای خودش و از حسهای درونی خودش بهطور ناخودآگاه استفاده میکند و نمیفهمد؛ فکر میکند همهاش با خودآگاهیاش است که راه خودش را انتخاب میکند. آدمها اینطورند. گفتم بحث نمیکنم.
بهجای اینکه چیزهایی را که فکر میکردم برسم بگویم، میخواهم چند سؤال مطرح کنم تا زمینهٔ چیزهایی را که میخواهیم بحث کنیم داشته باشید. چیزی که اینجا هست این است: شیطان را فراموش نکنید و نقشی را که در این داستان بازی میکند. مثلاً بعضیها میگویند خاصیت بشر این است که عصیان میکند؛ در حالی که به نظر میآید اول شیطان عصیان میکند. اولین عصیانگر تاریخ شیطان است و ما به تبع شیطان عصیان میکنیم؛ فریب میخوریم. عصیان به آن معنایی که شیطان میکند، شاید برای ما صدق نکند.
سؤالهای من چیزهایی است که میشود دربارهشان فکر کرد، و امیدوارم همهتان قانع شوید که هر کسی، هر وقت در طول تاریخ، دربارهٔ این داستان فکر میکرد، باید این سؤالها را میپرسید و جواب میداد. سؤال عجیب و غریبی مطرح نکردهام؛ مثلاً اینکه شر چه ربطی به تعلیم اسما دارد. این متن این را میگوید، و باید سعی کنیم با استفاده از مفهوم تعلیم اسما این را بفهمیم. در قرآن جاهای دیگر هم میبینید که به دخالت زبان در مسئلهٔ شر، یعنی گمراهی و به وجود آمدن شر، اشاره شده است.
سؤالهای دیگر هم به نظر من طبیعی است. یک سؤال این است که اصلاً سجده کردن ملائکه در مقابل بشر یک صحنهٔ بینهایت عجیب است. خود صحنه را تصور کنید و سعی کنید بفهمید یعنی چه که خداوند امر میکند به غیر خدا سجده کنند. بعد صحنه را تجسم کنید که یکی سجده نمیکند؛ برای اولین بار در طول تاریخ، در یک جمع بزرگ همه سجده میکنند و یکی آنجا میایستد، و بعد در سورهٔ اعراف جلوی خدا میایستد و حرف دارد: میگوید من سجده نمیکنم و حتی دلیلش را هم میگوید. حرفهای شیطان را در سورهٔ اعراف بخوانید. هر چقدر حرف زدن ملائکه برای ما غریب است، ببینید حرفهای شیطان چقدر آشناست: من بهترم؛ من از آتشم و او از گل. همهٔ ما خودمان از این حرفها زیاد میزنیم؛ لحن صحبت شیطان فراوانتر از لحن صحبت قرآن است.
سؤالی مطرح شد که شیطان این چیزها را از کجا میآورد. من تمام این داستان را با کنجکاوی دربارهٔ انسان میخوانم و هیچ کنجکاویای دربارهٔ شیطان ندارم؛ وگرنه دربارهٔ او هم میشود کنجکاوی کرد. کسی میتواند قرآن را بخواند و شیطانشناس شود؛ میتوانید در این رشته کار کنید. موجودات را از نحوهٔ حرف زدنشان میتوانید بشناسید. هر جا در قرآن شیطان حرف میزند، حرف جالبی میزند. در آن دنیا، کسانی که گمراه شدهاند به خداوند میگویند که این ما را گمراه کرد؛ شیطان میگوید من شما را به سمتی دعوت کردم که خیرتان نبود و خداوند هم شما را به سمتی دعوت کرد که خیرتان بود؛ شما خودتان انتخاب کردید. بدترین جواب را میدهد، حالا که اینها در جهنم افتادهاند. ولی حرف درستی هم میزند: میگوید من این کار را کردم و خدا هم آن کار را کرده بود؛ چرا به این طرف آمدید؟ میخواستید به آن طرف بروید. یعنی سخنهای دیگری هم وجود داشت و فقط سخن شیطان در فرهنگ نبود؛ شما چرا از سخن باطل پیروی کردید؟
سؤال دیگر این است که اصلاً سجده کردن معنا دارد یا ندارد، یا فقط مسئلهٔ تعظیم و اکرام است. شیطان دقیقاً توانایی زبانی خاصی داشت، پیش از آنکه بشر به وجود بیاید؛ ولی در حد بشر نیست. برای همین به جان بشر افتاد، از همان ناحیهٔ زبان. بلد است با زبان خوب کار کند؛ دستکم بهطور فرمال بلد است گزارههای کاذب بسازد.
یکی از سؤالها این است که خود مسئلهٔ عصیان احتیاج به بحث دارد: خداوند امری میکند و کسی اطاعت نمیکند. خداوند میگوید من هر چیزی را بگویم باش، به وجود میآید؛ پس عصیان یعنی چه؟ چطور موجودی برخلاف امر خدا کاری انجام میدهد؟ به نظر من خوب است که اولین عصیان، دستکم در محدودهٔ قرآن، را شیطان کرده است؛ شاید جای خوبی باشد که آدم بفهمد عصیان یعنی چه، و ما هم که نافرمانی میکنیم داریم چه میکنیم. واقعاً به همین چیزی که شیطان میگوید فکر کنید: اینکه احساس میکند بهتر است. واقعاً نمیدانم چه سؤالی مطرح کنم؛ برای دلیل سجده نکردنش حرفهایی میزند که جای فکر کردن دارد و بهراحتی نمیشود گفت حرفهایی که میزند چرند است؛ مثلاً به منشأ خلقت خودش اشاره میکند. اینکه چرا دقیقاً سجده نمیکند سؤال خوبی است و باید درک کرد که چرا این اتفاق میافتد.
نکتهٔ خیلی خیلی مهم این است که به نظر میآید آمدن انسان به کرهٔ زمین و بعد به وجود آمدن شر، همه از اول داستان پیداست، و به نظر میآید شیطان نقش عمدهای را اینجا بازی میکند. قابل پیشبینی است که شیطان این نافرمانی را میکند، یا به هر حال این کاری را که انجام میدهد انجام میدهد. شیطان به چه درد میخورد؟ چرا انسان باید در کنار شیطان باشد؟ قبول دارید این سؤال مهمی است؟ به نظر میآید همه چیز دنیا فایدهای دارد، ولی شیطان واقعاً برای بشر مضر است. این به سؤال قبلی ربط دارد. هر چقدر میخواهید دربارهٔ بقیهٔ این داستان فکر کنید.
سؤال خیلی مهم دیگری هم هست که هر کس این داستان را بخواند باید بپرسد؛ به نظر من بعضی از این سؤالها از بس این داستان آشناست به ذهنمان نمیرسد. این پدیده که یک نفر سجده نمیکند سؤالبرانگیز است: اینکه به ملائکه امر میشود که سجده کنند و چرا یک نفر سرپیچی میکند. سعی کنید این را بهعنوان چیزی که در داستان اتفاق میافتد، یک نقطهٔ عطف و یک صحنهٔ عجیب، بفهمید؛ دقیقاً بهعنوان داستان.
و اینکه انسان دستور پیدا میکند که به جنت برود، و آنجا یک شجره هست که قرار است به آن نزدیک نشود. این شجره چرا آنجاست؟ باغی است که قرار است همه چیز در اختیار انسان باشد. واقعاً اگر این را برای اولین بار برای یک بچه تعریف کنید، مهمترین سؤالی که میپرسد این است که آن شجره، آن درخت، چرا آنجاست و چرا نباید به یک درخت نزدیک شد؟ اگر باغ را به انسان میدادند و میگفتند هر چه میخواهی بخور، میرفت میخورد و مشکلی هم پیش نمیآمد. اینکه چیزی آنجا تعبیه شده که نباید به آن نزدیک شود، باید جواب داده شود؛ سؤالی اینجا وجود دارد: چرا خداوند این کار را میکند و چه فایدهای دارد؟ همه چیز باید فایدهای برای بشر داشته باشد؛ شاید آن شجره هم باید به نحوی دلیلی داشته باشد. دلیلش چیست؟ چرا چیزی هست که نباید از آن بخورد؟ در سورهٔ اعراف هم روندی که شیطان طی میکند، حرفهایی که میزند و کاری که با بشر میکند خیلی خیلی جالب است.
مثلاً بگوییم مشام ما از اولی که به دنیا میآییم آنقدر آلوده میشود که دیگر بوی گزارههای نادرست را نمیفهمیم؛ ممکن است، حرف درستی است. یعنی به نحوی در حد زبان فرمال هم هدایت تکوینی، به یک معنا، حتی آنجا هم وجود دارد. ولی قبول کنید که مثل سیگنالهایی است که اینقدر ضعیفاند که در این فرهنگ گم میشوند؛ یعنی عملاً درستی و غلطی گزارهها را به این راحتی حس نمیکنید. از بچگی تمام مدت واژگان اشتباهی را در زندگی به کار میبرید؛ اسمهایی گذاشته شده برای چیزهایی که لیاقت اسم داشتن ندارند و با اینها زندگی میکنید، در زبانی که واژگان و گرامر و همه چیزش اعوجاج دارد. این اعوجاج خیلی عمیق است؛ مسئله فقط چند گزارهٔ غلط نیست؛ اصلاً زبان غلط شده است. منظورم را میفهمید؟
فرض کنید واژهٔ مروت به چیزی اشاره نمیکند. مروت، یعنی مردانگی، واژهٔ مقدس اعراب بود و در قرآن نیامده است، چون به چیزی اشاره نمیکند؛ یعنی هیچ چیزی به اسم مروت در جهان وجود ندارد، ولی در فرهنگ میتواند به وجود بیاید. صفات و ویژگیهایی که میگوییم همهشان اعوجاج دارند؛ یعنی به ریفرنسهای درستی رجوع نمیکنند. برای همین است که خیلی از واژهها در قرآن حذف شدهاند. شجاعت در قرآن نیست. سعی کنید شجاعت را تعریف کنید، میبینید اصلاً نمیشود؛ به هیچ چیز اشاره نمیکند. چون اگر آن را بهعنوان صفت مثبت بگیریم، چیزهایی هستند که برای بشر ترسناکاند و بشر باید از آنها بترسد. پس شجاع بودن یعنی چه؟ یعنی از چیزهایی بترسد که باید از آنها ترسید و از چیزهایی که نباید، نترسد؛ تعریفش این میشود. پس شجاعت به نحوی بر اساس ترس تعریف میشود. در قرآن هم همینطور است: ترس هست، ولی شجاعت نیست؛ قرآن میگوید از غیر خدا نترسید، و این میشود معنای شجاعت. ولی وقتی کلمهٔ شجاعت را به کار میبرید، یک حالت روحی به نظرتان میآید: آدم بیکلهای که از هیچ چیز نمیترسد. واقعاً عرب شجاعت را به این معنا به کار میبرد: کسی که ترس در وجودش نیست. میخواهم بگویم اصلاً آدمی وجود ندارد که ترس در وجودش نباشد؛ حتی اگر دیوانه هم باشد. اصلاً شجاعت وجود ندارد؛ واژهای است که به چیزی اشاره ندارد. منظورم را میفهمید؟ واژگان غلط داریم، گرامر غلط داریم، زبان غلط است.
البته در زبان حافظ هم حتماً واژههایی پیدا میشود که به چیزی اشاره نمیکنند. قرآن کتابی است که قرار است اینطور بخوانیمش: واژههایش درستاند و به چیزهایی اشاره میکنند که هستند و به مفهومهایی که واقعاً وجود دارند؛ ترس وجود دارد، ولی شجاعت وجود ندارد. اتفاقاً اولین بحث معروف زبانی که برای تعریف واژهها انجام شده، بحث سقراط است که اولین بار مفصلاً دربارهٔ شجاعت بحث کرده است؛ صفحهها بحثی میان سقراط و «خیالی» است که در آن سعی میشود تعریفی ارائه شود و بعد ایراد پیدا میشود. به نظر من واژهٔ بدی را انتخاب کرده بود؛ مثلاً اگر ترس را انتخاب میکرد، شاید سریع میتوانست تعریفش کند. شجاعت را نمیشود تعریف کرد، چون واقعاً وجود ندارد؛ به این معنا واژهٔ خوبی نیست.