او میگوید حدود ۵ جلسه قبل در پایان جلسه رسماً شبههای مردسالارانه مطرح کرده بود: اینکه تعلیم اسما به آدم داده میشود و آدم است که به ملائکه خبر میدهد و همهچیز دربارهٔ آدم است. جلسهٔ بعدش نگفت موضوع چیست و چند نفر از خانمها آمدند و پرسیدند آن شبهه چه شد. در عوض دو سه جلسه قبل چیزی با عنوان شبههٔ زنسالارانه گفته بود. جلسه با بازگشت به این دو شبهه شروع میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
حدود ۵ جلسه قبل در همین کلاس، در پایان جلسه، رسماً یک شبههٔ مردسالارانه مطرح کردم. گفتم به نظر میآید که اینجا تعلیم اسما به آدم داده میشود و آدم است که مثلاً به ملائکه خبر میدهد؛ به این ترتیب همهچیز دربارهٔ آدم است.
شبهه مردسالارانه و شبهه زنسالارانه
قبلاً هم در کلاس صحبتهایی کرده بودم که به نظر میآید زبان و کلام، یعنی دنیای سخن، بیشتر متمایل به مردهاست. زنها در عالم تشریع کمتر دست دارند و در عالم تکوین قدرت دارند. بنابراین اگر این حرفها را اینطور تعبیر کنیم، به نظر میآید که اصل، آدم است، یعنی مرد؛ و این حالت یک شبههٔ مردسالارانه را دارد.
من به خود شبهه کاری ندارم؛ میخواهم به این نکته اشاره کنم: آنچه گفتم، جلسهٔ بعدش نگفتم که موضوع چیست. دو جلسه گذشت و در این مدت نمیدانم چند نفر از خانمها آمدند و به من گفتند که این شبهه بالاخره چه شد. در عوض، دو سه جلسه قبل چیزی را با عنوان شبههٔ زنسالارانه گفتم؛ کسی یادش هست؟ اینکه اگر شیطان اصولاً در زبان دخالت میکند، همهچیزِ مردها در قسمت سمبولیک زبان است. توضیح دادم که زبان اصولاً فقط بخش سمبولیک ندارد و به اصطلاح بخش سینیوتیک هم دارد که زنها در آن قویاند. بنابراین زبان چیزی بینابینی است: در یک بخشش زنها قویاند و در بخش دیگرش مردها؛ ولی دقیقاً در قسمت سمبولیک است که کار خراب میشود. بنابراین شیطان اصولاً موجودی است که بیشتر با مردان نسبت دارد.
نهتنها تا حالا یک نفر هم عجلهای ندارد که جواب این شبهه را بدهد، بلکه اصلاً بیخیال چنین چیزهاییاند. در عوض، پایان تمام جلسات میآیند و یک سری از این حرفها را میزنند و شبهههای جدید مردسالارانه مطرح میکنند؛ مثلاً ثابت میکنند که مردها مقدماند و بهترند. تفاوت روحیه را ببینید: بعضیها آخرین چیزی که برایشان حل نشده این است که چرا قرآن مثلاً میگوید «منافقین و منافقات» و چرا خانمها را اول نمیگوید. میخواهم بگویم چیزی در درون شما با هم فرق دارد. مردها کاملاً از خودشان مطمئناند؛ به نوعی تقریباً مطمئناند که برتری دارند.
من واقعاً دارم این را دوباره تکرار میکنم: به نظر خودم در ابتدای داستان مریم استدلال کردم که از نظر قرآن زنها به نوعی بزرگتر یا مساوی مردها حساب میشوند؛ عین جملهٔ قرآن است و به هزار و یک دلیل هم نمیتوانید معنای دیگری به آن نسبت بدهید. هیچکدام از مردها حواسش پرت نمیشود؛ میگویند حالا فوقش مساوی هستیم، ما که کوچکتر نیستیم. ولی خانمها اگر یک جایی مشکلی باشد که احتیاج به توجیه داشته باشد، فوری حواسشان پرت میشود.
حرفی که زدی این است که در این داستان از خلقت زوج حرف زده نمیشود. ولی ببین، آدم اینجا به معنای خیلی کلی مطرح است؛ انگار یک انسان است، نه به عنوان یک مرد. فرض کنیم خلقت آدم ذکر شده و خلقت زوج رسماً ذکر نشده است؛ چه شبههای از این به وجود میآید؟ اینکه خلقت او خیلی مهم نبوده است؟ من میخواهم بگویم اولاً آدم به عنوان مرد مطرح است یا به عنوان انسان؟ اینکه آمدن و نیامدنِ هر چیزی در قرآن معنایی دارد، درست است؛ بنابراین این سؤال کاملاً منطقی است که چرا خلقت زوج آدم ذکر نشده است. همهچیز به زوج نسبت داده میشود و خلقتِ آن زوجِ آدم هیچوقت بحث نمیشود، ضمن اینکه در داستان آدم خود خلقت آدم هم بحث میشود. اما اگر دقت کنی، اصولاً هر جا که حرف از خلقت است، به غیر از شاید یک جا، همیشه از خلقت انسان سخن میرود و اسم آدم نمیآید؛ به غیر از جایی که اگر اشتباه نکنم خلقت آدم با خلقت مسیح مقایسه میشود.
این حرفی را که میزنی من قبلاً توضیح دادهام: اسمداشتنِ آدم، و اینکه اشاره به زنها، به غیر از حضرت مریم که موجودی انتخابشده است، کم است؛ ذکرشدن چیزی است که بیشتر به مذکرها مربوط میشود. در عالم پیامبران همه مرد هستند، عالم تشریع دست مردهاست و به هر حال مردها در مذکورشدن اولویت دارند؛ قرار نیست نام زنها ذکر شود. این چیزی است که تقریباً در همهٔ قرآن هست. حتی ببینید، خیلی از موجودات در قرآن اسم ندارند، ولی واقعاً از میان زنها، به غیر از حضرت مریم، اسم چه زنی در قرآن هست؟ زن فرعون اسمش در قرآن نیست.
من میخواهم بگویم نامبردن از زنها در قرآن خیلی کم است و فکر میکنم دلیلش را آوردهام. یک بار دربارهٔ این بحث کردیم که اصولاً ذکر زن چنین است و حضرت مریم یک استثناست: از میان زنها یک نفر انتخاب شده و به ترتیب خاصی در قرآن از او یاد میشود. در اول همین داستان هم این آیه هست که «لیس الذکر کالانثی»، ولی اصلاً عین خیالتان نیست.
نکتهٔ اصلی من این است که احساس میکنم زنها میتوانند در قرآن بگردند و خیلی از اینجور چیزها را به نفع خودشان پیدا کنند. مثلاً یک بار گفتم: اینکه تقریباً همهٔ امر و نهیها به مردهاست، میشود از آن تعبیر بدی کرد، ولی هیچکدام از زنها دنبال چنین تعبیری علیه شما نیستند؛ حتی اعتراض هم میکنند که چرا به ما خیلی امر و نهی نشده است. تعبیر بدش میتوانست این باشد که مردها هیچ نمیفهمند و احتیاج به امر و نهی دارند، و زنها به دلایل تکوینی بیشتر میفهمند و کمتر احتیاج به امر و نهی دارند. اصلاً این جالب نیست که کسی معترض باشد که چرا همهاش به اینها امر و نهی میکنی و به من نمیکنی.
میخواهم بگویم اینجا یک سوگیری وجود دارد: زنها اصولاً به نوعی تحت فشار همان فرهنگ مردسالارند، در حالتی از اضطراب و اینکه اصلاً موجودیتشان به رسمیت شناخته میشود یا نه؛ برای همین حساسیت نشان میدهند. من همینطور منتظرم که یکی از این آقایان بیاید و بگوید آن شبهه بالاخره چه شد و تکلیف ما چیست. اصلاً خیالشان راحت است؛ همین الان هم برایشان مهم نیست که من بگویم مشکل چگونه حل میشود.
آیهٔ «لیس الذکر کالانثی» در سورهٔ آل عمران است. قبل از اینکه داستان شروع شود، وقتی مادر مریم از اینکه فرزندش پسر نشده و دختر شده اظهار نگرانی میکند، این جمله میآید که خداوند بهتر میداند که تو چه به دنیا آوردی.
لیسالذکر کالانثی و نقش آدم
یعنی تعلیم اسما که به آدم تعلق دارد، به معنای تعلق به یک مرد نیست. یک وقت من میتوانم دربارهٔ یک موجود خاص صحبت کنم، ولی به عنوان اینکه او نمایندهٔ انسانهاست، نه نمایندهٔ مردها؛ این فرق میکند. ببین، من میگویم آدم مرد است. ولی وقتی میگوید که به آدم تعلیم اسما میدهیم، این نیست که چون مرد است به او تعلیم اسما میدهیم؛ به همهٔ انسانها تعلیم اسما داده میشود. میدانی منظورم چیست؟ یعنی اینجا آدم در نقش انسان ظاهر میشود. و من این را از متن میتوانم استدلال کنم، نه اینکه همینجوری برای خودم بگویم.
بعضی جاها اینطور میآید که انسان را خلق کردیم، بنیآدم را تکریم کردیم و گفتیم که ملائکه سجده کنند؛ یعنی سجدهٔ ملائکه بر انسان است، نه بر مردها. در آن تکههایی که ملائکه سجده میکنند، سجده بر آدم است و هنوز حرفی از زوجش نشده؛ ولی اگر از بقیهٔ جاهای قرآن نگاه کنی، مسئله رابطهٔ میان ملائکه و انسان است، نه مرد. اینجا هیچ حرفی از مرد و زن بودن، به آن معنا که تفاوتی گذاشته شود، نیست.
در عین حال توضیح دادم که مسئله باید به نوعی به انتخاب نبی مربوط باشد؛ یعنی فقط تعلیم اسما نیست، بعدش از آدم خواسته میشود که به ملائکه خبر بدهد؛ و این نقش پیامبری است، نوعی پیامبری. این را قبلاً گفته بودم که اصولاً این ویژگیای مردانه است؛ یعنی نمیشد اینجا یک زن به عنوان نمونه انتخاب شود، برای اینکه باید پیامبری میکرد و به یک معنا خبر اسمای الهی را برای ملائکه میبرد. ملائکه ظهور تعلیم اسما را در آدم میبینند و این تعلیم به آنها نشان میدهد که «من چیزی میدانم که شما نمیدانید»؛ نه اینکه زنها این را ندانند.
به نظر من خیلی از نگرانیهایی که خانمها دارند مشکل خودشان است. همین نگرانیها را زنها در اروپا هم دارند. مثلاً فرض کنید ژاک لکان یک شبههٔ عظیم مردسالارانه مطرح کرده است. نمیدانم اصلاً به این موضوع اشاره کردهام یا نه؛ دقیقاً همین شبهه که زبان چیزی مردانه است: تعلق زبان به مردها و تعلق قانون به مردها. لکان اینها را در روانشناسی خودش با استدلالهای خیلی جالبی نتیجه میگیرد. یکی از کارهایی که کریستو به عنوان حاشیهای بر روانشناسی لکان انجام داده همین است که زبان فقط وجه سمبولیک ندارد. حرفهایی که من در جواب آن شبههٔ مردسالارانه زدم، به نظرم شبیه حرفهایی است که جولیا کریستین در جواب لکان میزند.
میخواهم بگویم اگر الان در دنیا یک شبههٔ زنسالارانه مطرح کنید، موضوع اصلاً منطق و کلاس نیست. اگر کسی بیاید و ثابت کند که زنها برتریهایی دارند، مردها اصلاً قبول نمیکنند و هیچ تکان نمیخورند. ولی زنها به دلیل رشدکردن در فرهنگ مردسالار زمان خودشان شک دارند؛ حس اینکه ضعیفترند و در مرحلهٔ پایینتری هستند را عمیقاً در خودشان دارند. بنابراین هر متنی را که بخوانند، حالا قرآن باشد یا جای دیگر، این مشکل پیش میآید.
به اضافهٔ اینکه دربارهٔ ادیان واقعاً این سوگیری به طور طبیعی وجود دارد. به نظر من قرآن را کنار بگذارید؛ در متون مسیحی و یهودی واقعاً فاجعه است: نفوذ مردسالاری حتی در کتب مقدس. در تورات حداکثرش در این حد است که مثلاً حوا خلق میشود، آن هم به نوعی مثل یک زائده؛ و اگر تورات را بخوانید، میبینید که در خیلی از احکام دین یهود چه لحن عجیبی دربارهٔ زنها وجود دارد. یا ادیان دیگری که این داستان آدم و حوا را قبول دارند، فکر کنم تقریباً همه اینطور قبول دارند که حوا فریب خورد و آدمِ بیچاره به این دلیل که حوا فریب خورده بود فریب خورد؛ یعنی کلاً این تصویر زنها بوده، نه تصویر مردان.
یک جایی در یکی از متون عرفانی چیز خیلی جالبی در مذمت خواب نوشته بود: وقتی آدم خوابید، خداوند از یکی از، نمیدانم، دندههایش حوا را آفرید و اینقدر بدبختی به وجود آمد؛ پس خواب چیز بدی است. مثال دومش این بود که ابراهیم وقتی خوابید، خواب دید که باید اسماعیل را قربانی کند. میخواست نتیجه بگیرد که کمتر بخوابید.
شاید واقعاً مردسالارترین دین مسیحیت باشد: رسماً خداوند مرد است، پدر است و پسر دارد؛ اصلاً همهچیزش مردانه است. حتی مریم مقدس را اگر در انجیل نگاه کنید تقریباً حذف شده است؛ فقط میدانیم که یک مریم وجود دارد. این نکتهٔ خیلی وحشتناکی است که رسماً چیزی که در دین مسیحیت به خداوند اطلاق میشود پدر است و در عالم به صورت پسر ظهور کرده است؛ اصلاً ربطی به زنها ندارد. زنها کاملاً در اصول عقایدشان به نوعی حذف شدهاند و این برتری مرد نسبت به زن وجود دارد.
به هر حال من یک روز این حرف را زدم و منتظر ماندم ببینم کسی میآید بگوید که یک شبههٔ زنسالارانه هم اینجا مطرح شده است یا نه؛ هیچکس حواسش نیست، چون برایشان جزو بدیهیات است که ما بهتریم. حالا نمیدانم چقدر جوابش را دادم. ممکن است حوصله کنم و یک بار نگاه کنم ببینم مسئلهٔ خلقت آدم یک جایی ذکر شده است یا نه. تا آنجا که یادم است، همیشه وقتی حرف از خلقت است، کلمهٔ انسان میآید؛ به غیر از جایی که میگوید مسیح را مثل آدم خلق کردیم، که باز معنا دارد. شما میگویید جایی هست که در داستان آدم و حوا خلقت آدم را ذکر میکند، نه خلقت انسان؛ بد نیست این را نگاه کنید.
شما که دستبردار نیستید. خانمها اصلاً شبهه تولید نمیکنند، و یکی را هم که من تولید کردم اصلاً پیگیری نمیکنند؛ فقط نگران شبهههای مردسالارانهاند، چون میدانند یکی از آنها به هدف میخورد؛ از درونشان چنین احساسی هست.
یک بار جوکی گفتم که فکر کنم خیلیها نشنیدهاند. میگویند اولین فضانورد شوروی که به فضا رفت و برگشت، مرتب در شوروی برایش مهمانی میدادند؛ تا اینکه در مهمانیای که رئیس شوروی هم در آن شرکت کرده بود، او را کنار کشید و گفت: حالا راستش را بگو، به هیچکس نمیگویم و هیچ بلایی هم سرت نمیآورم؛ آن بالا که رفتی، خدا را دیدی یا نه؟ گفت: راستش را بخواهید، آری. رئیس شوروی گفت: آری، میدانستم هست. بعد او به اروپا و جاهای دیگر رفت تا اینکه به واتیکان رسید و مجلسی برایش دادند. رئیس شوروی از او قول گرفته بود که این را جای دیگری نگوید. پاپ او را کنار کشید و گفت: راستش را بگو؛ رفتی آن بالا، خدا را دیدی یا نه؟ گفت: نه. پاپ گفت: میدانستم.
خانمهایی که خیلی جیغ و داد میکنند، در درونشان برعکسش را میدانند؛ یعنی احساس میکنند که هست. آقایان اصلاً جیغ و داد نمیکنند و کاری به این کارها ندارند. من برای شبههٔ زنسالارانه هزار جور میتوانم استدلال کنم، ولی اصلاً چنین احساسی به آنها دست نمیدهد. من جداً دارم این را میگویم: بدانید که این احساس اطمینان یا عدم اطمینانی که بعضیها به خودشان دارند چیزی خیلی درونی است؛ چیز خیلی عمیقی است که از درون فرهنگ ایجاد شده است.
دربارهٔ بحثهای حاشیهای جلسهٔ قبل، خوشبختانه بخش عمدهشان را نگفتم؛ اگر میگفتم، فکر میکنم تا دو سه جلسه گرفتار بحثهای حاشیهای میشدیم.
تکمیل بحث فرهنگ کاپیتالیستی
دربارهٔ آنچه گفتم، یکی دو نکته میخواهم اضافه کنم. اولاً یک نفر سؤال خیلی خوبی کرد. سؤالی که در حاشیه پرسیده میشود، ممکن است در دو جمله جوابش را بدهم، ولی به نظرم رسید که برای تکمیل آن بحثها خوب است. آن روزی که دربارهٔ کاپیتالیسم صحبت میکردیم، واقعاً شاید بیش از نصف مطالب ماند، و من دیگر قصد نداشتم یک جلسهٔ دیگر دربارهٔ نصفِ باقیمانده صحبت کنم؛ مخصوصاً دربارهٔ جنبههای فرهنگی خیلی کم بحث شد. جا دارد که خیلی بحث شود؛ میشود مستقلاً دربارهٔ فرهنگ کاپیتالیستی صحبت کرد.
دربارهٔ حرفهایی که دربارهٔ مواد مخدر زدم، یک نفر سؤال خیلی خوبی کرد. یک جا گفته بودم که کاپیتالیسم اصولاً به آدمها به عنوان کارگر نگاه میکند؛ آدمهایی که بروند ازدواج کنند و عاشق شوند خوب کار نمیکنند، بنابراین در کاپیتالیسم به طور طبیعی با این چیزها مبارزه و مقابله میشود، چون فعالبودن مردم و کارکردنشان به نفع کاپیتالیسم است. بعد جای دیگری حرف از این شد که مواد مخدر برای کاپیتالیسم خوب است، چون آدمهایی که مواد مخدر مصرف میکنند شل و ول میشوند و مبارزهٔ سیاسی نمیکنند. یک نفر پرسید که این دو تعبیر با هم تناقض دارند: بالاخره کاپیتالیسم میخواهد ما سرحال باشیم و کار کنیم یا سرحال نباشیم؟
فکر میکنم همان دفعهٔ قبل جوابش را گفتم، ولی میخواهم کمی بیشتر روی آن تأکید کنم. اگر روزی بخواهم مستقلاً دربارهٔ فرهنگ کاپیتالیسم بحث کنم، دو نقطه وجود دارد؛ و آنچه میگویم مخصوص کاپیتالیسم نیست و دربارهٔ هر نظام دیگری هم صادق است. هر سیستمی که حاکم میشود، یک سری اقتضائات دارد. سیستم وقتی حاکم میشود و مدتی میگذرد، حالتی ارگانیک پیدا میکند؛ یعنی همهچیز با هم جور میشود. هر چقدر زمان میگذرد، اجزای سیستم بیشتر با هم مربوط میشوند و حالت به اصطلاح ارگانیک پیدا میکنند؛ یعنی به هر قسمتش که دست بزنید، اثرش را در تمام سیستم میبینید. حتی اگر سیستم را در آغاز کاملاً قراردادی چیده باشید، سیستمهای اجتماعی وقتی عمرشان میگذرد این خاصیت را پیدا میکنند و انگار همهچیز با هم به هماهنگی میرسد.
بخشی از فرهنگ کاپیتالیستی کاملاً ناخودآگاه به وجود میآید. یعنی کسی پشت درهای بسته نمینشیند که بگوید بیاییم چنین واژهای تولید کنیم و سر مردم شیره بمالیم و به اصطلاح فرهنگسازی کنیم؛ این واژه الان خیلی استفاده میشود. خیلی از تأثیرات فرهنگی کاپیتالیسم در واقع فرهنگسازیشده نیست؛ اینطور نیست که عدهای نشسته باشند و تصمیم گرفته باشند. البته بخشی از آن تصمیمگیری است، یعنی خودآگاهی به وجود میآید: کاپیتالیسم از خودش دفاع میخواهد و کاپیتالیستها میخواهند از خودشان دفاع کنند. بنابراین اگر جایی لازم باشد، با رادیو و تلویزیون و با ابزارهایی که اصولاً به آن هژمونی میگویند، فرهنگی را به جامعه تزریق میکنند. در آن جلسه گفتم که این مسئله اولین بار خیلی مورد توجه آدمی به اسم گرامشی بود و بعدها هم تمام مارکسیستها و کسانی که علیه کاپیتالیسم مطالعه و نقادی میکنند به این مفهوم هژمونی و فرهنگسازیای که کاپیتالیسم انجام میدهد توجه کردند.
اما در کنار این، بخش دیگری از فرهنگ هست که کسی نمیداند دارد ایجاد میشود؛ یعنی خودبهخود، وقتی در فضای کاپیتالیستی اقتضائاتی وجود دارد. بگذارید یک کانال خیلی مناسبش را به شما بگویم. وقتی کاپیتالیسم حاکم است، روی نحوهٔ معیشت مردم تأثیر میگذارد. معیشت در اینجا به معنای نحوهٔ زندگی بیولوژیک نیست؛ به این معناست که مردم نان خودشان را از کجا میآورند، چگونه کار میکنند، در طول روز چه کارهایی میکنند و از نظر اقتصادی و اجتماعی با چه چیزهایی مواجه میشوند. یک سیستم اقتصادی و اجتماعی نحوهٔ معیشت مردم را تغییر میدهد. وقتی نحوهٔ معیشت تغییر کرد، طبق آنچه قبلاً توضیح دادم و فکر میکنم درست است، روی زبان تأثیر میگذارد؛ یعنی جاهای خالیای پیدا میشود و اصولاً لازم میشود مفاهیم جدیدی به وجود بیاید. شما در زندگی خودتان احساس میکنید که جای بعضی از واژهها خالی است. وقتی زبان تغییر میکند، این اتفاق کاملاً ناخودآگاه میافتد. اینطور نیست که کاپیتالیسم بنشیند و به دلیل خاصی یک واژه را خلق کند؛ واژهها خودبهخود به وجود میآیند و افکار متناسب با کاپیتالیسم به وجود میآیند و رشد میکنند، و اصلاً هم اینطور نیست که حقهای در کار باشد؛ خودبهخود و ناخودآگاه فرهنگی که با این نحوهٔ معیشت هماهنگتر است به وجود میآید.
میخواهم بگویم دستکم یک مسیر خیلی بدیهی وجود دارد که از طریق آن نحوهٔ معیشت مردم، یعنی سیستمی که حاکم است، وارد زبان میشود و طبعاً وقتی وارد زبان شد، وارد کل فرهنگ میشود؛ فرهنگ هم خودش را به نوعی با آن سیستم اقتصادی و اجتماعی هماهنگ میکند. یکی از اعتقادات خیلی پایهای مارکسیستها این است که همهٔ فرهنگ روبناست و زیربنا سیستم اقتصادی است؛ مطلقاً میگویند سیستم اقتصادی و اجتماعیِ حاکم فرهنگ را به وجود میآورد. من در سطح پایینتری میگویم که روی فرهنگ تأثیر ناخودآگاه میگذارد. یک نمونهٔ خیلی ساده: فرهنگ بودیسم در کاپیتالیسم نمیتواند رواج پیدا کند. اگر آدمها بخواهند همهاش در درون خودشان نگاه کنند و بنشینند و ریاضت بکشند، اصلاً نظام کاپیتالیستی به وجود نمیآمد.
یک تحلیل خیلی معروف هست؛ اتفاقاً کتابش، که کتاب خیلی مهمی در جامعهشناسی است و از ماکس ربر است، بعد از مدتها به فارسی ترجمه شده است، دربارهٔ رابطهٔ سرمایهداری و پروتستانیسم. ربر معتقد است که در واقع پروتستانیسم بود که راه را برای سرمایهداری باز کرد. یعنی با فرهنگ کاتولیکی که اصولاً میخواهد شما را از دنیا دور کند و فقط به آخرت توجه کنید، نمیشد سرمایهداری داشت؛ اینطوری کاپیتالیسم به وجود نمیآمد. ببینید کشورهایی که سرمایهداریشان رشد کرد، مثل آلمان و انگلستان، جاهایی بودند که پروتستان شدند و وقتی پروتستان شدند، راه برای پیشرفت کاپیتالیسم باز شد. هماهنگی میان دین پروتستان و سرمایهداری خیلی واضح و روشن است؛ از همان اوایل پروتستانیسم میتوانید بفهمید که اینجا محیط خوبی برای رشد سرمایهداری بود. نه اینکه لوتر آدم خائنی بود که آمد و پروتستانیسم را ساخت؛ سرمایهداری وقتی هجوم میآورد، عقیدهای را که با آن متناسب است خودبهخود حاکم میکند. یعنی دولتی که میخواهد سراغ تولید اقتصادی بیشتر برود، پروتستانیسم برایش چیز بهتری است. متوجه هستید؟ یعنی خودبهخود دین توسط هیئت حاکمه تبلیغ میشود.
دقیقاً همین اتفاق در انگلستان افتاد: پروتستانیسم کاملاً از بالا تزریق شد. داستان سر تامس مور را که نمیگذاشت پادشاه ازدواج کند، در فیلم «برای تمام فصول» دیدهاید که تا حالا در تلویزیون نشان دادهاند. آنجا همان جایی است که این اتفاق افتاد؛ یعنی پروتستانیسم کاملاً از بالا آمد، به دلیل آزادیهایی که داده بود، به اضافهٔ اینکه فضا فضایی بود که داشت به سمت سرمایهداری میرفت: مستقلشدن از کلیسا و از پاپ، و اینکه مفاهیم دین پروتستان خیلی با فضایی که در اروپا وجود داشت متناسب بود. با این توضیح میخواهم بگویم که مواد مخدر را کاپیتالیستها آمدند و تزریق کردند، نه کاپیتالیسم؛ یعنی ناخودآگاه نبود.
نشستم فکر کردم و به نظرم اینطور میرسد که بخشی از اتفاقهایی که در دههٔ ۵۰ و ۶۰ در زمان جنگ سرد افتاد، نوعی مقابله با کمونیسم بود. یعنی عدهای پشت درهای بسته نشستند و فکر کردند که برایشان بهتر است، به جای اینکه کلاً نابود شوند و کمونیسم جانشینشان شود، فعلاً این کار را بکنند: مردم را مشغول کنند به ستارههای راک، به مواد مخدر و خیلی چیزهایی از این دست که یکدفعه در کشورهای غربی به طور کاملاً انفجاری ترویج پیدا کرد. بخش دیگرش این است که کاپیتالیسم چون کارگر میخواهد، نمیگذارد همهٔ مردم معتاد شوند.
الان دقیقاً به دنیا نگاه کنید. آن رسالتی که مواد مخدر داشتند تمام شده است. الان کاپیتالیستها احساس خطر نمیکنند که نظام دیگری قرار است جانشینشان شود؛ خیلی خوشحالاند و رسماً اعلام میکنند که به پایان تاریخ رسیدهایم و لیبرالدموکراسی همهجا حاکم میشود. نمیگویند کاپیتالیسم؛ میگویند لیبرالدموکراسی، که اسم محترمانه و قشنگی است و هر دو جزء این واژه چیز خوبی است. الان احساس خطر نمیکنند؛ بنابراین فکر نمیکنم الان از بالا چیزی وجود داشته باشد که مردم را به سمت مواد مخدر هل بدهد.
حالا تعادل چگونه ایجاد میشود؟ از یک طرف مواد مخدر صنعت فوقالعاده پررونقی است و خودش جزئی از داد و ستد عمدهٔ دنیای کاپیتالیستی است؛ بنابراین کلاً از بین نمیرود، چون منافع کاپیتالیسم در آن است. در عین حال خیلی هم شیوع پیدا نمیکند. میخواهم بگویم نظامی که اینطور است به تعادلی میرسد: تا حدودی ممنوعیت وجود دارد، ولی ریشهاش کم نمیشود. انتظار نداشته باشید که در سراسر دنیا یکدفعه انقلابی شود و همه بیایند و مواد مخدر را ممنوع کنند و با آن مبارزه کنند. میبینید که در کشورهای اروپایی و آمریکا اصلاً مبارزهٔ جدی نمیشود.
یکی از ویژگیهای کاپیتالیسم این است که فشارهای داخلی خودش را به نوعی در خارج منعکس میکند. آمریکاییها الان این کار را خیلی آگاهانه و خوب انجام میدهند؛ یعنی برای خودشان دشمن درست میکنند: شوروی از بین رفته، چیزی به اسم تروریسم درست میکنند و حالا مسلمانها دشمن میشوند؛ به خاطر اینکه نظام وقتی دشمن خارجیای داشته باشد که تهدیدش کند، انسجام پیدا میکند. مارکس همان اول در کتابش تحلیلهایی دارد دربارهٔ اینکه نظام سرمایهداری نظام پایداری نیست. شاید یکی از مهمترین چیزهایی که باعث شهرت تحلیلهای مارکس شده، نشاندادن همین نکته است: اینکه سرمایهداری مدام خودبهخود به سمت بحرانهای داخلی میرود. مارکس معتقد بود که سرمایهداری نهایتاً نمیتواند این را کنترل کند و از درون متلاشی میشود؛ تا حالا که کنترل کرده و به نظرم نمیآید چنین شود.
مارکس بیشتر سازوکارهای داخلی و خودجوش کاپیتالیسم را تحلیل میکرد؛ ولی آدمهایی بودند که همین تحلیل مارکس را میخواندند و میتوانستند فکر کنند؛ یعنی کاپیتالیستهایی هم هستند که میتوانند تصمیمهای کلی بگیرند. دستکم یک نفر معتقد است، و من جایی خواندم، که مارکس شاید از یک جهت به بقای کاپیتالیسم کمک کرده است؛ اگر این تحلیلها نبود، شاید واقعاً سرمایهداری متلاشی میشد. یعنی همین که چنین جنبشهایی به وجود آمد، سرمایهداری را سر عقل آورد و شروع کردند با چنین سازوکارهایی کنترل کنند؛ مثلاً وضعیت کارگرها را بهبود دادند. اگر هیچکس هیچ حرفی نزده بود، شاید واقعاً انقلابهای جهانی صورت میگرفت.
به نظر من این نکتهٔ خوبی است که یک بار روی آن تأکید کنم. در آن جلسه مثالهایی آورده بودم که چگونه مجموعهای از عقاید و افکار و واژهها و فرهنگسازی داریم که عمداً صورت میگیرد؛ وقتی با آن مواجه میشوید، به نظرتان میآید که رادیو و تلویزیونها در سراسر جهان فرهنگ خاصی را تبلیغ میکنند. ولی قسمتی از آن کاملاً ناخودآگاه است؛ یعنی فرهنگ خودش را به طور طبیعی با سازوکارهای معیشتی تطبیق میدهد. جدا از بحث مواد مخدر، میخواهم دربارهٔ بحثی صحبت کنم که خودم به آن علاقه دارم، ولی جایش واقعاً در این کلاسها نیست و در حد حاشیه مرتب به آن اشاره میکنم: واژههایی هستند که به چیزی اشاره نمیکنند، و یکی از مهمترین نکتهها در فرهنگ همین واژهها هستند.
واژههایی که به چیزی اشاره نمیکنند
میخواهم این را اینطور برایتان توضیح بدهم: هر چقدر عقاید و رفتارهایی که داریم بیشتر به گزاره تبدیل شده باشند و گزارهها رسمی باشند، راحتتر تشخیص داده میشوند. مثلاً فرض کنید من از این حرف میزنم که بیرون از ما فرهنگی وجود دارد که به ما هجوم میآورد و مجموعهای از افکار و عقاید را به ما منتقل میکند. شما خیلی راحت میتوانید تشخیص بدهید که مجموعهٔ افکار و عقایدی که مثلاً از طریق پدر و مادرتان به شما داده شده چه بوده است؛ میتوانید خیلی راحت بگویید که یک سری عقاید دینی به من داده شده است. اینکه در مدرسه چه چیزهایی به شما یاد دادند را هم میتوانید راحت تشخیص بدهید؛ مجموعهٔ گزارهها را راحت میشود بیرون کشید. ولی اگر واژهای وجود داشته باشد که خود واژه به نوعی نادرست است و عقیدهای در آن هست که شما نمیبینید، اینها را نمیتوانید تشخیص بدهید. این همان بخش خیلی عمیق فرهنگ است که به شدت روی ما تأثیر میگذارد؛ همین واژهها باعث میشوند که گزارههایی که غلط هستند درست به نظر برسند.
در ادامهٔ مثالی که دفعهٔ قبل زدم، میخواهم کمی بیشتر وارد این بحث شوم. اینجور تأثیرهای فرهنگ خیلی عمیقترند و خیلی سختتر میتوانید به آنها برسید و هیچ ربطی به اینکه رسماً چه چیزهایی به شما آموزش دادند ندارند. الان هر چقدر دنیا پیش میرود، فرهنگ بیشتر گسترش پیدا میکند و انسان موجود فرهنگیتری میشود؛ انگار ما دیگر در جهان زندگی نمیکنیم، در فرهنگی زندگی میکنیم که خودمان ساختهایم. واقعاً هر چه به قدیم بروید، این ویژگی انسان کمتر است؛ انسان انگار طبیعیتر زندگی میکرد، کمتر چیز یاد میگرفت، کمتر به او چیز میگفتند، واژههای منحرف کمتر وجود داشت، زبان سادهتر بود و فرهنگ سادهتر. هر چه جلوتر میرویم، با فرهنگ خیلی غلیظتری مواجه هستید؛ الان که در دنیای ارتباطات هستید، اصلاً یک فرهنگ نیست؛ در دنیایی زندگی میکنید که صدها فرهنگ جورواجور همزمان با شما حرف میزنند.
به نظر من تناقض خیلی عمیقی میان تعلیمات مذهبیای که همین الان در ایران داده میشود و آموزش رسمیای که در مدارس داده میشود وجود دارد. ما در آموزش رسمی همان واژهها و همان نگاه ماتریالیستی را که در علم به نوعی تزریق شده و ضروری نیست، به بچهها منتقل میکنیم؛ یعنی به بچهها یاد میدهیم که به دنیا اینطور نگاه کنند و نگرش علمی داشته باشند، و این آگاهی را هم به آنها نمیدهیم که این نوع خاصی از نگاهکردن، مثلاً نگاه محاسباتی، به دنیاست. این حس که علم دارد دنیا را روشن و کشف میکند، کاملاً در تعلیمات مدارس ما وجود دارد. به هر حال، از آن بخش فرهنگ که به صورت یک سری عقاید درآمده، به نظر من راحتتر میشود فرار کرد؛ ولی آنهایی که در سطح واژه هستند عمیقترند و تشخیصدادن و فرارکردن از آنها سختتر است.
دفعهٔ قبل مثالی زدم و گفتم غریزهٔ جنسی وجود ندارد و دربارهٔ این واژهٔ غریزهٔ جنسی بحث کردم. میخواهم کمی بیشتر صحبت کنم و این را بگویم که وقتی واژهای مثل غریزهٔ جنسی متداول میشود، پشتش عقیدهای وجود دارد؛ عقیدهای که ممکن است دیده نشود.
واژه غریزه جنسی و عقیده پنهان
دفعهٔ قبل کمی این را گفتم و میخواهم بیشتر شرح و تفصیل بدهم. اولاً من با حالتی افراطی میگویم غریزهٔ جنسی وجود ندارد؛ منظورم را میفهمید؟ غریزهٔ جنسی وجود ندارد یعنی چه؟ وقتی از غریزهٔ جنسی صحبت میکنید، یعنی غرایزی عملاً وجود دارند، یعنی چیزهایی بیولوژیک در انسان وجود دارد، و غریزهٔ جنسی هم چیزی است مثل یک درخت که مستقلاً وجود دارد. وقتی برایش اسم میگذارم، این یک غریزه است: در میان غرایز، غریزهای وجود دارد به اسم غریزهٔ جنسی، چیزی کاملاً مستقل که باید به آن بپردازم و در زندگی خودم دنبال این باشم که مثلاً ارضایش کنم.
آنچه گفتم با این فرض بود: اگر غرایز وجود دارند و اگر چیزی به اسم غریزه اصولاً معنا دارد و وجود دارد، ما مطمئناً چیزی به اسم غریزهٔ جنسی نداریم؛ یعنی درختی نداریم که ریشه و همهچیزش جنسی باشد. با همان دید بیولوژیک، غریزهای که وجود دارد غریزهٔ تولید مثل است. درست است؛ از نظر بیولوژیک گرایشی در همهٔ موجودات هست که میخواهند تولید مثل کنند. همانطور که موجودات غذا میخورند و به اصطلاح غریزهٔ صیانت ذات دارند و میخواهند خودشان را از مرگ حفظ کنند، یکی از ویژگیهای همهٔ موجودات این است که تولید مثل میکنند و میخواهند نسلشان را ادامه بدهند. این به صورت غریزی توسط طبیعت در نهاد موجودات زنده به ودیعه گذاشته شده است. همین واژه حالت امانت دارد، انگار ممکن است بخواهد پس بگیرد؛ من نمیدانم معنایش چیست. چیزهای خیلی پیچیدهای را به طبیعت نسبت میدهند.
میخواهم بگویم اگر وجود غرایز را به عنوان چیزی در بیولوژی قبول کنید، یعنی اینکه موجودات زنده غریزه دارند، مطمئناً چیزی به عنوان غریزهٔ جنسی ندارند؛ غریزهٔ تولید مثل درست است. چیزی که مستدل به عنوان غریزه وجود دارد این است. این مثل یک درخت است که یکی از شاخههایش مثلاً میلی به جنس مخالف است، میل به ارتباط جنسی؛ ولی در این غریزهٔ تولید مثل قطعاً تمایل به بچهدارشدن هم باید باشد و آن را هم باید جزو غریزه حساب کنیم. درختی است که شاخههای متعدد دارد. مثلاً در مردها به شدت با حس زیباییشناسی همراه است؛ رابطهٔ جنسی فقط چیزی میان دو موجود زنده نیست؛ اصلاً اینطور نیست؛ زیباییشناسی در آن هست و ممکن است گرایش هنری هم در آن باشد. اگر قبول کنید اصلاً چنین درختی وجود دارد، حداکثر این است که یکی از شاخههایش نوعی تمایل به ارتباط جنسی است.
وقتی میگویید غریزهٔ جنسی، واژهٔ خیلی بیگناهی به نظر میآید. من میخواهم بگویم این واژه چه کارکردهایی پیدا میکند. ببینید، وقتی حرف از غریزهٔ جنسی میشود، پشتش این فکر هست، یک گزارهٔ کلی، که غرایز چیزهاییاند که اصلاً نمیتوانید به آنها پاسخ ندهید؛ اضطرار وجود دارد؛ همهٔ غرایز باید به نوعی ارضا شوند و شما نمیتوانید با غرایز خودتان مبارزه کنید. بنابراین هر وقت از غریزهٔ جنسی حرف زدی، پشتش این فکر به طور کاملاً طبیعی و بدیهی میآید که ما باید در طول زندگی به فکر ارضای غریزهٔ جنسی خودمان باشیم؛ این جزو اصول زندگی همهٔ آدمها میشود و اگر کسی از آن تخطی کند، اصلاً بیچاره میشود، برای اینکه غرایز خودش را نادیده گرفته است. این واژه اینطور نیست که همینطوری یک واژه باشد. اگر بگویید چه فرقی میکند که بگوییم درخت است یا شاخه، خیلی فرق میکند. وقتی اسم غریزه را رویش گذاشتید، یعنی من مستقلاً باید همانطور که به فکر غذاخوردن هستم، به فکر ارضای غریزهٔ جنسی خودم هم باشم، وگرنه بدبخت میشوم.
فوراً پشتش این میآید که مثلاً فروید میگوید تمام مشکلات روانی از این است که غریزهٔ جنسی سرکوب میشود و ارضا نمیشود؛ بعد اینها به ناخودآگاه میروند و همهٔ مشکلات روانی از اینجا به وجود میآید. آدمی هست از تابعین فروید به اسم رایش. اتفاق خیلی جالبی که در ایران افتاده این است که عدهای مجموعهای از کتابهای خیلی کلاسیک روانکاوی فرویدی را ترجمه میکنند، از جمله این کتاب رایش را؛ با اینکه کتاب خیلی عجیب و غریبی است. اگر بخوانید، مثل حرفی است که یک نفر زده و حتی در میان فرویدیها نگرفته است؛ مثل یک شاخهٔ تندرو در نظریه بوده که بعد از رایش کسی ادامهاش نداده است. رایش در این کتاب، که الان اسمش واقعاً یادم نیست و اسمی شبیه «روانشناسی اعمال» دارد، کل نظر روانکاوانهاش حالتی کاملاً افراطی دارد: کلاً سلامت روانی و بیماری روانی به این بستگی دارد که فرد در طول زندگی خودش به اندازهٔ کافی به ارگاسم رسیده است یا نه، یعنی آن حالت اوج لذت جنسی را تجربه کرده است یا نه؛ بیماری روانی با رسیدن به ارگاسم از بین میرود و هر کس هم این کار را نکند مریض میشود. استدلالش چیست؟ اینکه این غریزه است. میخواهم بگویم وقتی این حرف را، هر چقدر هم عجیب باشد، حالا نه اینقدر افراطی، میشنوید، چون احساس میکنید دربارهٔ غریزه صحبت میشود و تعریف غریزه اصلاً این است که نمیشود جلویش را گرفت، آن را میپذیرید.
در خود این واژهٔ غریزهٔ جنسی، مفهومی به اسم غریزه دارید؛ درختی به اسم غریزه دارید که یکی از شاخههایش غریزهٔ جنسی است و در کنار خوردن و خوابیدن و چیزهای خیلی طبیعی بیولوژیک قرار میگیرد و همارز آنهاست. وقتی حرف از غریزهٔ جنسی میشود، اولاً اضطرار است: اینکه اصلاً نمیشود مبارزه کرد و نباید مبارزه کرد؛ ما باید در تمام طول زندگی، همانطور که به فکر خوردن هستیم، به ارضای غریزهٔ جنسی فکر کنیم و اگر این کار را نکنیم مریض میشویم. غیر از این، یک نکتهٔ خیلی اساسی دیگر هم در واژهٔ غریزهٔ جنسی هست: اینکه این میان همهٔ انسانها مشترک است و زن و مرد با هم فرقی ندارند؛ یعنی همانطور که مردها مثلاً به رابطهٔ جنسی احتیاج دارند، زنان هم به همان ترتیب و با همان شدت احتیاج دارند. در حالی که هزار و یک دلیل، مثلاً در فیزیولوژی اکسپریمنتال، وجود دارد که اصلاً اینطور نیست؛ یعنی آن حالت اضطراری که در مردها وجود دارد اصلاً در زنها وجود ندارد.
سادهترین نمونهای که معمولاً در کتابها مینویسند این است: آمار بگیرید و ببینید چقدر زنها هستند که وقتی همسرِ اولین ازدواجشان فوت میکند، بدون اینکه هیچ فشاری احساس کنند، تا آخر عمر به راحتی مجرد زندگی میکنند؛ در حالی که مردها اگر همسرشان بمیرد، دو سال اصلاً نمیتوانند اینطور بمانند. آن حالت اضطراری که در مردها وجود دارد، واقعاً با زنها زمین تا آسمان فرق دارد. جزئیاتی دارد که نمیشود در جمع گفت؛ ولی واقعاً کتابی در این باره هست؛ اگر گیر آوردید ببینید که چقدر میان نوع آن حالت اضطرار و غریزهٔ جنسی در مردها و زنها فرق هست. ولی وقتی اسم غریزه میگذارید، غریزه نوعی است و دیگر مرد و زن ندارد.
بنابراین همینجا پایهٔ فکری را میگذاریم: به زنها تلقین میشود، همانطور که مردها دوست دارند به زنها تلقین کنند، که همانطور که من به رابطهٔ جنسی احتیاج دارم، تو هم احتیاج داری؛ بنابراین دیگر اصلاً طلبی از من نداری. اصولاً در تمام طول تاریخ، زنها در رابطهٔ جنسی طلبکار بودند؛ مثل اینکه این خواستهٔ شماست و تو باید مثلاً پول بدهی، مهریه تعیین کنی، نمیدانم، تعهداتی بدهی تا این میلت ارضا شود. الان فرهنگ به این سمت رفته که اصلاً این حرفها نیست: بیا، این چیزی همگانی است؛ همانقدر که من نیاز دارم شما هم نیاز دارید؛ بنابراین اگر رابطهٔ جنسی داریم، اینکه من بخواهم چیز اضافهای به تو بدهم و از تو حمایت کنم و نگهداریات کنم، اصلاً این حرفها را نداریم. کاری هم کردهاند که بچه هم به وجود نمیآید.
بنابراین تا حد ممکن تمایل به متقارنشدن رابطهٔ جنسی وجود دارد؛ همانطور که کاپیتالیسم با این فکر که زن و مرد یکیاند متناسب است، برای اینکه زن و مرد قرار است بروند و در کارخانه کار کنند. موقعیتهایی که در کاپیتالیسم وجود دارد مرد و زن نمیشناسد؛ بنابراین کاپیتالیسم احتیاجی به فرقگذاشتن میان جنسیتها ندارد. اینکه مثلاً بگوییم زنها کار نکنند و مردها کار کنند، اصلاً برای کاپیتالیسم چیز خوبی نیست؛ همه باید کار کنند؛ موقعیت در کاپیتالیسم غیرجنسی است. بنابراین طبیعی است که ما به این سمت رفتهایم که تا حد ممکن تبلیغ میشود که زن و مرد هیچ تفاوت اساسی با هم ندارند و حتماً باید زنان همهٔ کارهایی را که مردها میکنند بکنند، الی آخر.
در این مورد، وقتی اسم غریزهٔ جنسی را گذاشتی، این حس که غریزهای مشترک میان زن و مرد است، یعنی هر چه مرد نیاز دارد زن هم همان را نیاز دارد، خیلی به نفع اینجور فکرکردن و خیلی خیلی به نفع مردها تمام شده است. زنان هیچ اعتراضی هم نمیکنند و به نوعی قانع هم شدهاند که راست میگویند، غریزه است؛ زنها احساس میکنند که راست میگوید، من هم احتیاج دارم و من هم غریزهٔ جنسی دارم. میخواهم بگویم این واژه خیلی بیشتر از آنچه ظاهرش نشان میدهد میتواند کار انجام بدهد.
دفعهٔ قبل چیزی را نگفتم که حالا میخواهم این دفعه بگویم: بیایید ببینید سنتیها به این موضوع چگونه نگاه میکردند و واژهها چه بود. در نگاه سنتی واژهای به اسم غریزهٔ جنسی وجود نداشت. نگاه سنتی اینطور است که درختی وجود دارد به اسم درخت شهوات. بخشی از این درخت شهوات، شهوت جنسی است؛ بخش دیگرش مثلاً شهوت خوردن است و چیز دیگری شهوت خوابیدن؛ به نوعی کامجویی و لذتبردن از چیزهای خیلی حسی و مادی با هم. وقتی همهاش شهوت میشود، کمکاری و تنبلی هم در آن هست؛ آدمهایی که دنبال شهوات میروند، آدمهایی عاطل و باطل و بیخودیاند.
ببینید، نگاه سنتی موضوع را به نوعی ۱۸۰ درجه برمیگرداند. اولاً طوری نامگذاری میشود که به نظر میآید نهتنها اضطراری نیست، بلکه دوریکردن از این درخت شهوات تبلیغ میشود. حتی مسیحیت کلاً اینطور بود که این شهوات را کنار بگذارید؛ دستکم شاخهٔ جنسیاش را حتماً قطع کنید و بقیهاش را هم هر چه کمتر، بهتر؛ مثلاً ریاضت بکشید.
وقتی از غریزهٔ جنسی حرف میزنی، ببینید: ما با واژهها جهان را مقولهبندی میکنیم و مقولهبندیها معنا پیدا میکنند. هیچکس در طول تاریخ نیامده بگوید که کشش جنسی یا چنین تمایلاتی در بشر نیست؛ ولی اینکه این شاخهای از چه درختی است را واژهها تعیین میکنند؛ یعنی تعیین میکنند که این در کجای ذهن شما قرار بگیرد و چگونه با آن برخورد کنید.
حالا میخواهم چیزی خیلی کلی بگویم: این چه ویژگیای است که وقتی ما واژهای را درست میکنیم که در واقع به چیزی اشاره نمیکند، اصلاً این حس نمیشود؟ مثلاً زنها وقتی به خودشان نگاه میکنند، حس میکنند که آری، غریزهٔ جنسی دارند. مخصوصاً وقتی آدم به درون نگاه میکند، هر چیزی به آدم بگویند، انگار آدم همان را میبیند. چرا ما راحت نمیفهمیم که این واژهها قلابیاند و واژههای درستی نیستند؟ هر واژهای را که برای هر چیزی بگذارند، به نوعی برایمان طبیعی به نظر میرسد. میخواهم بگویم شکستن این حصار، یعنی فرهنگی که واژهها ایجاد میکنند، خیلی سخت است؛ چون انگار کافی است چیزکی باشد. مثلاً فرض کن کشش جنسی وجود دارد؛ وقتی میگویند غریزهٔ جنسی، ما این را چیز عجیب و غریبی تلقی نمیکنیم و راحت باورمان میشود.
میخواهم چیز خیلی عمیقی، به اصطلاح زبانشناختی و فلسفی، بگویم: واژهها در اینکه ما چه ببینیم و چه نبینیم خیلی تأثیر میگذارند. بگذار اول از چیز سادهتری شروع کنم. عبارتی در فلسفهٔ علم هست که همین الان خیلی متداول است: میگویند مشاهده به اصطلاح «تیوری لیدن» است. به فارسی «نظریهبار» ترجمه کردهاند که ترجمهٔ خوبی نیست؛ یعنی نظریهها به ما میگویند که چه چیزی را مشاهده کنیم.
مشاهده نظریهبار و قدرت واژهها
تصوری خام وجود دارد که ما مجموعهای از نظریهها داریم، بعد آزمایش انجام میدهیم و آزمایش ربطی به نظریه ندارد؛ آزمایش انجام میدهند و این آزمایش آن نظریه را رد یا تأیید میکند، الی آخر؛ یعنی نظریهها در اینکه نتیجهٔ آزمایش چیست تأثیر نمیگذارند. در حالی که خیلی قبل، و اصلاً این عقیدهٔ جدیدی هم نیست، ولی الان شاید کمی بیشتر متداول شده، بیش از ۱۰۰ سال قبل، در اواخر قرن نوزدهم، فیلسوفی شاید برای اولین بار از این موضوع، دستکم به همین معنایی که من میگویم، در مثلاً آزمایش فیزیکی رسماً صحبت کرد. اینکه وقتی ما داریم آزمایش انجام میدهیم، اصلاً تئوری به من میگوید که این سیستمی را که دارد آزمایش انجام میدهد چگونه بچینم؛ تئوری به من میگوید قرار است چه ببینم و چه نبینم؛ تئوری به من میگوید این چیزها را چگونه اندازه بگیرم؛ مثلاً جریان الکتریسیته را با این وسیله میتوانم اندازه بگیرم. مشاهدات فیزیکی ما در آزمایشگاه، از دستگاه اندازهگیری گرفته تا چیدمانی که به وجود میآوریم تا آزمایش را در آن انجام دهیم، همه با پیشفرضهای تئوریک است؛ اینطور نیست که کاملاً آزاد از تئوری باشد.
بنابراین همیشه این خطر وجود دارد که ما تحت تأثیر تصویر تئوری اصلاً آزمایشهای خوبی ترتیب ندهیم و اندازهگیری درست نباشد؛ یعنی این چیزی است که باید دربارهٔ آن احتیاط کنیم که چقدر داریم از تئوری خودمان استفاده میکنیم. گاهی ممکن است ظاهراً دارید آزمایشی انجام میدهید، ولی آزمایش خودش به نوعی بر مبنای همان تئوری است؛ مثل اینکه آن تئوری دارد خودش را تأیید میکند، نه اینکه چیزی از بیرون تأییدش کند. این معنا خیلی ضعیف است. الان موضوع خیلی عمیقتر شده است؛ یعنی مشاهده نه به معنای مشاهدهٔ آزمایشگاهی، بلکه به معنای معمولیاش: همین الان که من دارم دنیا را نگاه میکنم، تئوریهای من به من جهت میدهند که چه ببینم و چه نبینم.
میخواهم یکی دو مثال بزنم تا دستکم تا حدودی روشن کنم که چرا واژهها مهماند و چرا زبان اهمیت دارد؛ چون حتی همین الان که دارم به این کلاس نگاه میکنم، اینکه چه چیزهایی را میبینم به نوعی به زبان بستگی پیدا میکند. فرض کنید خوشمزهترین غذایی که بشر میخورد نوعی قارچ بود که روی دیوار، فرض کنید بالای دیوارها، رشد میکرد، و بشر هم آن را خیلی دوست داشت و انواع اسمهای مختلف هم به آن داده بود. میخواهم بگویم در چنین شرایطی به محض اینکه وارد هر اتاقی میشدید، حتماً تعداد زیادی چیزهای متنوع و جالب آن بالا میدیدید؛ هم به این دلیل که به معیشت مربوط است و هم دستکم به این دلیل که اینها واژه دارند. حتی اگر غذای شما هم نبودند؛ فرض کنید موضوع غذا را فراموش کنیم و برای گرد و خاکی که بالای دیوارها مینشیند اسمهایی گذاشته باشید و چند نوعش را از هم متمایز کرده باشید. قبول دارید که اگر چنین واژههایی وجود داشته باشد، وقتی وارد اتاق میشوید، آنها را بیشتر میبینید؟ الان ممکن است اصلاً دقت هم نکنید؛ ولی وقتی واژه میگذارید، دارید چیزی را برجسته میکنید.
بگذارید مثال دیگری بزنم که شاید باید اول همین را میزدم. فرض کنید کنار رودخانهای رفتهاید و از شما میپرسند چه چیزهایی آنجا وجود دارد و چه چیزهایی میبینید. درخت را میبینید، رودخانه را میبینید، سنگهای کنار رودخانه را میبینید و چیزهای دیگری را اسم میبرید. حالا اگر از مورچهها بپرسند که چه چیزهایی وجود دارد، احتمالاً اسم درخت را نمیبرند؛ میخواهم بگویم انواع سوراخهایی را که لابهلای سنگهاست برایتان اسم میبرند: آنهایی که میشود در آنها رفت یک اسم دارند و آنهایی که نمیشود در آنها رفت ولی میشود فلان استفاده را از آنها کرد اسم دیگری دارند. شما وقتی کنار رودخانه را نگاه میکنید، سوراخ لای سنگها را نمیبینید، سنگها را میبینید؛ ولی مورچهها ممکن است اصلاً توجهی به سنگها نداشته باشند و به آن حفرههای لابهلای سنگها توجه خاصی داشته باشند. دقت میکنید؟ آن سوراخهای لابهلای سنگها وجود دارند، ولی من آنها را نمیبینم و به آنها توجه نمیکنم، چون به من ربطی ندارند. هزار چیز دیگر هم کنار رودخانه وجود دارد. وقتی از من میپرسند چه میبینی و چه نمیبینی، چیزهایی را میگویم که نام دارند. برای سوراخهای لای سنگهای کنار رودخانه، نوع اول و نوع دوم و نوع سوم، ما واژهای نداریم، برای اینکه ربطی به زندگی ما ندارند. ممکن است بخواهیم آن سنگ را برداریم و مثلاً به طرف کسی پرت کنیم، ولی با سوراخ لای سنگها کاری نداریم و برایشان اسم نگذاشتهایم؛ بنابراین به آنها توجه نمیکنیم.
این واژهها هستند که توجه ما را به اشیا جلب میکنند. در این اتاق فقط آدم و میز و صندلی و این تختهٔ سیاه و اینجور چیزها وجود ندارد؛ خیلی چیزهای دیگر هم وجود دارد. مسئله ریز یا درشت بودن نیست؛ کوچکی و بزرگیِ اثر نیست. ما برق یک ذره طلا را هم اگر کف رودخانه باشد میبینیم؛ برای ما اسم دارد و به نوعی به معیشت ما مربوط است. بنابراین فرهنگ و زبان در مشاهدات روزمرهٔ ما هم، به نوعی در اینکه چه میبینیم و وقتی میبینیم چه گزارش میکنیم، اثر دارند؛ یعنی ما چیزی را در محدودهٔ زبان خودمان میبینیم.
مثالی هست که از همان یک قرن قبل مانده است. وقتی حرف از این شد که مشاهدهها تحت تأثیر تئوریاند، دو ام، که فکر میکنم اولین کسی بود که این مفهوم را مطرح کرد، معتقد بود که مشاهدات روزمرهٔ ما غیر از مشاهدات فیزیکیاند. مثالش این است که میگوید وقتی من یک اسب سفید میبینم، به هر تئوری فیزیکی هم که معتقد باشم فرقی نمیکند؛ اسب سفید دیدهام. پوپن همین مثال را برمیدارد و رویش کار میکند که نه، اینطور هم نیست: وقتی یک اسب سفید میبینم، پیشزمینههایی که از تقسیمبندی حیوانات دارم به من میگوید که چه دیدهام. اینکه این یک اسب است، یعنی من موجودی را در خارج دیدم و وقتی اسم اسب رویش میگذارم، در واقع آن را بر اساس ذهنیتم در شاخههای حیوانات جایی گذاشتهام و احساس میکنم چیزی دیدهام. میدانی منظورش چیست؟ مثلاً ما میان اسب و گاو فرق میگذاریم، ولی میان اسبهای نژادهای مختلف فرق نمیگذاریم؛ اینکه چه وقت جانوران با هم فرق دارند، تا حدودی به زبان برمیگردد. بنابراین احساس اینکه من چه دیدهام هم چنین است. فرض کنید موجوداتی برای همهٔ حیوانات فقط یک واژه داشته باشند؛ بنابراین اسب سفید را که ببینند، میگویند حیوان دیدم؛ برایشان فرقی ندارد با اینکه یک گاو ببینند و تمایز زیادی نمیگذارند.
زبان به ما میگوید که جهان را چقدر خرد کنیم، چه چیزهایی را برجسته کنیم و چه چیزهایی را از جهان حذف کنیم. بنابراین تئوری حتی در این سطح به چیزهایی که ما در دنیا میبینیم به شدت فرم میدهد. میخواهم بگویم تعجب نکنید که واژهها به طرز عجیبی بر ما مسلطاند. میشود صدها واژهٔ تأثیرگذار را انتخاب کرد و دربارهٔ آنها بحث کرد که این واژهها دارند نوعی نگاهکردن به جهان را به ما آموزش میدهند؛ و ما هیچوقت هم احساس بدی پیدا نمیکنیم، چون عادت داریم که با واژهها ببینیم.
میخواهم این را روشن کنم که ما به یک معنا همیشه در قالب زبان مشاهدات را میبینیم و حس میکنیم و توصیف میکنیم. برای من واقعاً عجیب نیست که چطور همه درون خودشان نگاه میکنند و واقعاً چیزی را به عنوان غریزهٔ جنسی در خودشان میبینند؛ در حالی که ممکن است چیزی به اسم غریزهٔ جنسی وجود نداشته باشد، به این معنایی که الان در فرهنگ هست، یعنی نوعی نیاز بیولوژیک قطعی و ضروری و اضطراری به ایجاد ارتباط جنسی، بدون حواشی.
من الان دو تئوری را کنار هم گذاشتم؛ تئوریهایی که زبانی هستند. یکی اینکه نیاز به ارتباط جنسی و لذت جنسی شاخهای از درخت شهوات است. دیگری اینکه نه، این چیزی مستقل و یک غریزه است و پرداختن به آن به نوعی ضروری است؛ حتی تمام بیماریهای روانی از اینجا میآید و کسی که به اندازهٔ کافی به ارگاسم برسد مریض نمیشود و حالش خیلی خوب میشود؛ تئوریهای خیلی افراطیای که میشود بار همین واژه کرد. میخواهم بگویم اینها مثل تئوریاند؛ واقعاً چگونه میشود اینها را امتحان کرد که کدامیک به واقعیت نزدیکتر است؟ آن تئوری که میگوید این چیزی در درخت شهوات است، ممکن است این را هم تبلیغ کند که میشود از آن صرفنظر کرد؛ یعنی به نوعی میشود از لذات جنسی چشمپوشی کرد. وقتی از شهوت خوردن حرف میزنند، منظور خوردن یا نخوردن نیست. آنچه نهی میشد هیچوقت و در هیچ جا این نبود که این درخت شهوات را از ریشه بکنی. مسیحیها شاید به طور افراطی میخواستند شاخهٔ جنسیاش را بکنند؛ ولی همیشه نسبت به آن این نگاه وجود داشته که اینها مضراتی هم دارند و آدم را از چیزهایی دور میکنند.
میخواهم بگویم الان این آزمایش در سراسر دنیا هست: کسانی که دنبال ارضای غریزهٔ جنسی میروند، واقعاً چقدر ارضا میشوند؟ اگر این تئوری درست باشد که این غریزهای مثل خوردن است، وقتی میخورند به نوعی به حالت ارضا میرسند؛ درست است؟ یعنی نیازشان قطع میشود. تجربهٔ بینالمللی الان واقعاً چه نشان میدهد؟ رفتن دنبال ارضای غریزهٔ جنسی واقعاً به حالت ارضا نمیرسد. مردها هر چه بیشتر دنبال غریزهٔ جنسی میروند، و این واژه را هم حتماً مردها ساختهاند، انگار نیازشان بیشتر هم میشود و کمتر نمیشود؛ اصلاً به حس ارضا نمیرسند. آن آقا که ترانهٔ معروفی خوانده، از معروفترین ترانههای قرن بیستم که در یک رأیگیری شمارهٔ یک کل قرن بیستم شده، عنوانش این است که «من به ارضا نمیرسم»؛ و واقعاً همینطور است. تمام دنیا پر از این حرف است که به احساس ارضا به معنای واقعی، یعنی به نوعی به سیری، نمیرسند. چرا اینطور است؟
میخواهم بگویم این را کنار تئوری دوم بگذارید، که خودم گفتم: غریزهای وجود دارد که مثلاً تشکیل خانواده است. واقعاً نگاه کنید که مردهایی که خانواده تشکیل میدهند و بچهدار میشوند، چقدر با غریزهٔ جنسی خودشان مشکل دارند، در مقایسه با کسی که خانواده تشکیل نمیدهد و مدام دنبال ارضای غریزهٔ جنسی است. به نظر من خیلی بدیهی و واضح است که چیزی که به آن غریزهٔ جنسی میگویند، بخشی از یک مجموعهٔ بیولوژیکِ خیلی بزرگ و کلی است که نیاز به عشق، به خانواده، به بچهدارشدن و سرپرستیکردن در آن هست؛ دربارهٔ مردانش دارم میگویم. نیاز به همهٔ اینها هست و اگر یک مرد در زندگی خودش به همهٔ این چیزها برسد، به حالتی از آرامش و سنتی دست پیدا میکند. به نظر من فقط و فقط در رابطهٔ عاشقانه است که این آدمها به نوعی از رابطهٔ جنسی با دیگران صرفنظر میکنند. نمیدانم چیست؛ یعنی چیز معنوی و عاطفی خیلی شدیدی باید به وجود بیاید تا این رابطهٔ جنسی، علاوه بر اینکه ارتباطی لذتبخش است، آدمها را از حرص، یعنی از اینکه هر کس را ببینند به او تمایل پیدا کنند، کاملاً دور کند؛ به نوعی غریزهٔ جنسی را از آن معنای خامش به پختگیای برساند که با عواطف و خیلی چیزهای دیگر همراه شود و همه انگار با هم مخلوط شوند.
به نظر من این الان در دنیا خیلی واضح است، و این اتفاقی است که هر وقت دنبال یک تئوری غلط هستید میافتد: مثل مواد مخدر است که باید دوزش را اضافه کنید تا به شما لذت بدهد. آنچه به آن غریزهٔ جنسی و برقرارکردن ارتباط جنسی میگویند کاملاً این حالت را دارد؛ یعنی هیچوقت به حالت ارضا، یعنی حالت سیری، نمیرسد و همیشه این حالت عدم رضایت وجود دارد. فکر نمیکنم مشکل میک جگر، که آن ترانه را میخواند، این بود که به اندازهٔ کافی ارتباط جنسی برقرار نکرده بود؛ غرق در اینجور چیزها بود، ولی باز هم به رضایت نمیرسید.
هنر نیمهٔ دوم قرن بیستم، که خیلی آزادانه همهٔ حرفهایشان را زدند، چیزهای خیلی جالبی دارد. خیلی چیزها گفته شده که در قدیم ممکن بود به راحتی گفته نشود، و به نظر من جالب است؛ یعنی ما از یک جهت در موقعیت خوبی هستیم که چیزها افشا شده است. در قدیم ممکن بود آدم فکر کند کسانی که به اصطلاح شهوترانی میکنند خیلی خوشبختاند و خیلی ارضا شدهاند و من بدبختم که این کار را نکردهام. ولی گزارشهای خود آدمهایی که این کارها را کردهاند، واقعاً در ترانهها و مخصوصاً در فیلمها و در هنر قرن بیستم خیلی راحت هست: هیچکس ابراز خوشحالی نمیکند؛ همه دارند از سیاهی و ظلمت و بدبختی و عدم رضایت و این چیزها صحبت میکنند.
بگذارید آیهای از قرآن بخوانم تا تکلیفم روشن شود که این موضوع، یعنی این درخت، در قرآن چگونه آمده است. آیهای در قرآن هست که در آن از «حب الشهوات» سخن میرود: دوستداشتن شهوات، از زنان تا طلا و نقره. اولاً مسئله و مشکل، حب شهوات است، نه خود شهوات؛ این خیلی فرق میکند. شهوت اصلاً چیزی طبیعی است، ولی حب شهوات چیز دیگری است.
آیه حب الشهوات در قرآن
حب شهوات درجهٔ دوم است: اینکه چیزی پشت شهوت بیاید، یعنی ذهنیتم این شود که اینها را خیلی دوست داشته باشم؛ این است که به آن ایراد گرفته میشود. بعد کاملاً مردانه گفته میشود: شهوات از زنان. آن عدم تقارنی که الان وجود ندارد، در این آیه به شدت رویش تأکید میشود: در بخش جنسیاش، فلش از سمت مرد به سمت زن است. حب شهوات در زنها به آن فرمی که مردها با حالت اضطرار دارند اصلاً نیست؛ در زنها خیلی کمتر است و فرم دیگری دارد. بعد اینکه این در یک شاخه، در کنار دوستداشتن طلا و نقره میآید، که چیزی کاملاً غیرطبیعی است. دقت میکنید؟ دوستداشتن پول، یعنی چیزی اعتباری، در کنار چنین چیزهایی میآید. میخواهم بگویم آنچه در این آیه توصیف میشود، با توصیف این به عنوان غریزهٔ جنسی زمین تا آسمان فرق دارد.
خیلی وقت گرفت؛ ولی واقعاً میخواهم بگویم فرهنگ ما صدها واژه از این دست دارد که روی هر کدام انگشت بگذارید، میبینید که چه مفاهیم و گزارههایی به طور بدی از آن درمیآید. مثلاً اینکه من نیاز به ارضای جنسی دارم؛ الان خیلیها این حرف را به راحتی میزنند که اصلاً حق من است، من چه کار کنم؟ چه ازدواجی میتوانم بکنم؟ باید یک کاری بکنم. میخواهم بگویم نه اینکه این آدم فروید را خوانده باشد، بلکه از اول به او تلقین شده که این یک غریزه است و اگر این کار را نکنی، مثل خوردن است و باید این کار انجام شود وگرنه بدبخت میشوی. این روی اخلاقیات ما هم تأثیر میگذارد و فرهنگ ما پر از این چیزهاست.
کل این ماجرا از اینجا شروع شد که صحبت کردم؛ میخواهم روی این تأکید کنم که شیطان، برخلاف تصوری که خیلیها دارند، اینطور نیست که یکییکی سراغ مردم بیاید و وسوسهشان کند و چیزی یادشان بدهد که بیا این کار را بکن. با حضرت آدم شاید این کار را کرد. الان فرهنگ ساخته است؛ نه یک فرهنگ، فرهنگهایی ساخته است. ما به طور اتوماتیک و سیستماتیک وقتی به دنیا میآییم وارد این فرهنگ میشویم: آن گزارهها و واژهها، آن زبان، یعنی مخلوطی که از اجداد ما به وجود آمده، و ما در آن زندگی میکنیم. نیازی نیست برای همه چنین کند؛ اگر یک نفر از همهٔ اینها گذشت و خیلی خوب شد، آن وقت اگر لازم شد سراغ او میرود.
یاد لطیفهای افتادم. میگویند دربارهٔ یکی از روحانیون، از عرفای بزرگ اسلامی که در نجف زندگی میکرد؛ یادم نیست دربارهٔ کیست، ولی آدم خیلی معروفی است. میگویند یک شب یکی از طلاب شیطان را در خواب میبیند که یک زنجیر و یک سری طناب دستش است. میپرسد اینها چیست؟ میگوید با اینها مردم را میگیرم و دنبال خودم میکشم. میپرسد آن زنجیر بزرگ برای کیست؟ میگوید مال آن عارف بزرگ است؛ میخواهم با این بکشمش. بعد یکی دو تای دیگر را هم میپرسد و میگوید مال من کدام است؟ میگوید تو که احتیاج به طناب نداری؛ همینجوری دنبال من میآیی.
اکثریت آدمها نیازی ندارند که الان چیز خاصی، مثلاً جملهای مثل آنچه برای حضرت آدم ساخت، برایشان ساخته شود. همهٔ ما در فرهنگهایی که پر از اعوجاج است به اندازهٔ کافی مشکل داریم.
زبانها ممکن است در منشأ خودشان یک سری واژههای خاص داشته باشند؛ یعنی زبانها، واژگانشان و ساختارشان، بازتاب خیلی خوبی از فرهنگها هستند. در آن بحثهای ایزوتسو، شاخهٔ زبانشناسی هوم بلتی، که ایزوتسو جزو آن مکتب حساب میشود، به شدت روی این تأکید دارند که واژگان و ساختاری که واژگان دارد به شدت نشاندهندهٔ جهانبینی آدم و نشاندهندهٔ فرهنگ است. ولی زبانها واقعاً خیلی فرق نمیکنند؛ دلیلش همان نکته است که اگر خوب بفهمیم، زبان به معیشت، یعنی به نحوهٔ حیات، ربط دارد. چون بیولوژی انسانها خیلی با هم اشتراک دارد، احتمالاً در هر زبانی واژههایی مثل مادر، دست، پا، راهرفتن و نشستن پیدا میکنید؛ اینها به نوعی به فیزیولوژی و آناتومی شما و به نحوهٔ حیات اجتماعی مشترک بشر ربط دارند و واژههای مشترکاند. من این بحث را واقعاً قبلاً یک بار کردهام، با این عنوان که زبانها و فرهنگها چقدر میتوانند با هم فرق کنند.
فرهنگهایی که بتوانند مقاومت کنند، خیلی چیزهایشان واقعاً اینطور است. به طور بدیهی، فرهنگهای خیلی دورافتاده را نگاه کنید: کمتر تحت تأثیر قرار گرفتهاند و زندگیشان خیلی با زندگی ما فرق دارد. همین الان در مسئلهٔ غریزهٔ جنسی، به وضوح میزان توجهی که آدمها به مناسبات جنسی دارند، فکر کنم ۱۰۰ برابر شده است. بعضیها میگویند قدیمها آدمها زود ازدواج میکردند. اینکه الان خطر و ترسی وجود دارد که اگر این کار را نکنیم اصلاً بیچاره میشویم، خیلی شیوع دارد؛ اینکه این چیزی فوقالعاده اضطراری است و همه باید به فکرش باشند، و اگر ازدواج نمیشود، کار دیگری بکنیم؛ این چیز بدیهیای شده است.
برای این تفاوت واژهها، به عنوان نکتهای خیلی ساده، میخواهم به دو واژهٔ معروف برای برقراری رابطهٔ جنسی میان مرد و زن، در فارسی و انگلیسی، اشاره کنم که به نظر من خیلی بار فرهنگی دارند. در فارسی یکی از واژههایی که به این رابطه اشاره میکند «عشقبازی» است: عشقی وجود دارد و این بخش بازیکردنش است. در زبان انگلیسی دقیقاً معادلش را میگویند «میکینگ لاو»؛ یعنی عشقی وجود ندارد؛ بیا این کار را با هم بکنیم، بعداً لاو به وجود میآید. مثل دروغی است که مردها به زنها میگویند؛ متوجه میشوید؟ لاو چیزی است که بعد قرار است به وجود بیاید: اول بیا این کار را با هم بکنیم و از اینجا به بعد لاو به وجود میآید. در حالی که در زبان فارسی اگر عشق وجود نداشته باشد، این بازی اصلاً معنا ندارد؛ مربوط به حالتی است که دو نفر عاشق هم هستند. این دو واژه، فکر کنم، خیلی بار فرهنگی دارند.
بازگشت به داستان: سجده بر آدم
برویم سراغ بحثهای مربوط به داستان. دفعهٔ قبل به این قسمت داستان رسیدیم که مسئلهٔ سجده بر آدم بود. بدون اینکه تأکید کنم، دربارهٔ معنای سجده چیزی گفتم که به نظرم در خود داستان اهمیت زیادی ندارد و رویش تأکید نمیکنم: اینکه اینجا سجده میتواند به معنای تکریم و تعظیم باشد، یعنی انگار قبول برتری باشد؛ یا به همان معنایی که به پادشاهان سجده میکردند، که در داستان یوسف هم مثالی از سجده بر پادشاه آمده و اشکالی هم ندارد، یعنی سجده بر مقام بالاتر؛ یا اینکه، بنا به تعبیرهای عرفانی، به معنای در خدمت درآمدن است؛ یعنی ملائکه امر میشوند که خادم انسان شوند، و سجدهکردن مثل نماد شروع چیز جدیدی است که برای ملائکه پیش میآید. من تأکیدی ندارم؛ یعنی احساس نمیکنم بتوانم از آن متن خیلی دقیق تشخیص بدهم که معنایش چیست.
ولی فکر میکنم دستکم تا حدودی این مفهوم خدمت هم، در کنار احترامگذاشتن به مقام بالاتر و قبولکردن مقام انسان، بوده است؛ مخصوصاً اینکه در خود متن، جای دیگری، این آیه میآید که بنیآدم را تکریم کردیم: انسان را خلق کردیم و تکریمش کردیم؛ و کمی بعدترش دقیقاً اشاره میشود که به ملائکه گفتیم سجده کنند؛ مثل اینکه بخشی از این همین است که انسان کرامت پیدا کرده است. شاید جلوتر خودبهخود این بحث پیش بیاید که انگار خدمتکردن هم در این سجده هست؛ ولی چون مهم نیست، نمیخواهم رویش تأکید کنم.
چیزی که اصلاً دربارهٔ آن بحث نکردم این بود که اینکه شیطان جزو ملائکه هست یا نیست، و اینکه امر سجده به ملائکه بوده، به نظر من واقعاً در فهمیدن داستان اهمیت ندارد. شاید کسی با کنجکاوی متن را نگاه کند و زیرورو کند و همهٔ سورهها را نگاه کند و چیز جالبی بفهمد.
جنس شیطان و ملائکه
خلاصه اینکه جنس شیطان از ملائکه نیست، ولی وقتی امر سجده به ملائکه میشود، شیطان هم مشمول آن حساب میشده است. معنای این چیست و چگونه است؟ نمیدانم؛ واقعاً کنجکاوی نشان ندادم، چون باز تأکید میکنم که هدفم انسانشناسی است. یک نفر میتواند کاملاً این داستان را برای شناخت شیطان بخواند: اینکه شیطان چه کار میکند و چگونه.
وقتی قرآن را میخوانیم، همیشه میشود اینطور کرد؛ اگر زیاد پیش بیاید، میتوانیم دربارهٔ آن بحث کنیم. فرض کن کسی قبول نداشته باشد که قرآن کتاب خداست. وقتی به ابهامی میرسد، مثلاً اینکه به ملائکه گفتیم سجده کنید و ابلیس نکرد، ولی جای دیگری گفته میشود که ابلیس اصلاً جنسش از جن است، میتواند بگوید اینجا اشتباه شده است؛ من چرا کنجکاوی کنم؟ همیشه اینطور است: آدمی که قرآن را با این اعتقاد نمیخواند که کتابی سازگار است و همهچیزش با هم میخواند، میتواند خیلی چیزها را به راحتی از آن بگذراند.
مثلاً وقتی داستان یوسف را میخوانم، با کنجکاوی زیاد سعی میکنم جاهای خالی را پر کنم، برای اینکه اعتقاد دارم این کتاب کتاب خداست. وقتی با این اعتقاد سراغش میروم، جاهای خالی خیلی قشنگ پر میشوند و نکتههای خیلی جالبی بیرون میکشم، و این اعتقاد من تقویت میشود. مثل دو تئوری است. یکی اینکه قبول دارم این کتاب خداست و همهچیزش درست است؛ بنابراین با دقت خیلی خیلی زیاد میشود آن را خواند و نتایج جالب گرفت. من هزار بار این کار را کردهام. یک بار در کلاس گفتم که هر جا چیزی نامعقول به نظر میآید، اگر اعتقاد داشته باشید که قرآن درست است، همان جای شکبرانگیز اتفاقاً جایی است که میتواند نکتهٔ خیلی جالبی در آن باشد. ببین، جاهایی از دین که خیلی معقول و متداول است خیلی جالب نیست؛ جاهایی که به نوعی از عقل معمول و شناخت معمولی ما فراتر است و احساس مشکل میکنیم، احتمالاً اتفاقاً همانجاست که باید حسابی در آن برویم و از آن چیز دربیاوریم. تجربهٔ شخصی خودم این است که هر جا اشکالی به نظرم رسید و خیلی کندوکاو کردم و کنجکاوی نشان دادم، همیشه به نکتههای خیلی جالبی رسیدم. ولی آدم میتواند به محض اینکه مشکل کوچکی دید، بگوید این جزو سوتیهای قرآن است و دربارهٔ آن کنجکاوی نشان ندهد.
من دارم سعی میکنم این روحیه را در شما به وجود بیاورم که اینطور نگاه نکنید. به نظر من واقعاً قرآن اینطور است که هر چقدر دلتان بخواهد میتوانید روی همین واژهها و عبارتها حساب کنید. اگر مشکلی به نظرتان رسید، بروید جاهای دیگر را بگردید؛ معمولاً اتفاقاً در اینجور جاها چیزهای خیلی جالبی پیدا میشود. این کار با دقتکردن در خود متن است، یعنی مقابلهکردن همان جاهایی که به نظر میآید با هم نمیخوانند. اشکالی به نظرتان میرسد؛ معمولاً اشکال در خود یک آیه است: این آیه یعنی چه؟ چرا این حرف را میزند؟ اصلاً با علوم روز تطبیق ندارد، نمیدانم، با مسائل اخلاقیای که با آنها سروکار داریم تطبیق ندارد، الی آخر. چه مسئلهٔ یک آیه باشد چه ارتباط میان آیات، همین را خیلی دقیق دنبال کنید و جاهای دیگر را ببینید؛ یا شاید یک واژه را بد میفهمید.
مثلاً ممکن است کسی بگوید که شما واژهٔ ملائکه را بد میفهمید: ملائکه اصلاً به یک جنس اشاره نمیکند؛ کسانی که در خدمات خاصی هستند، اسمشان ملائکه است؛ بنابراین ملائکه اسم جنس خاصی نیست و این ربطی به این ندارد که جنس ابلیس از ملائکه نیست. چنین کسی میتواند برود و بگردد. ما همیشه همین کار را میکنیم: تئوریای به ذهن من میرسد و باید ببینم با متن تطبیق دارد یا نه. اگر فرضی از این شکل به ذهن کسی رسید، میتواند بقیهٔ جاهایی را که دربارهٔ ملائکه صحبت شده نگاه کند و ببیند آیا از ملائکه به عنوان موجوداتی در ردیف انسان و جن، یعنی به عنوان یک نوع، یاد میشود، یا به عنوان مجموعهای که کارهایی را انجام میدهند و تعریف فانکشنال دارند. آدم باید فکر کند. هر چقدر میخواهید آزادانه فکر کنید و حدس بزنید، بعد بروید ببینید با متن تطبیق میکند یا نه. ممکن است بعضیها حدسهای خیلی خامی بزنند.
یکی از اولین بحثهایی که در کلاس کردم، و سه چهار جلسه هم جزئیاتش ادامه پیدا کرد، مفهوم هفت آسمان در قرآن بود: اینکه معنایش چیست. باید سعی کنید حدسی را که میزنید به همهٔ قرآن عرضه کنید و ببینید هر جا که هفت آسمان آمده، با آنچه در ذهن شماست صادق است یا نه. مثلاً کسی که میگوید هفت آسمان لایههای جو است، این حرف با اینکه حضرت نوح به قوم خودش میگوید مگر هفت آسمان را نمیبینید، در تناقض قرار میگیرد؛ لایههای جو چیز دیدنی نیست. پس هفت آسمانی که میخواهید دربارهٔ معنایش تئوری درست کنید، باید با این آیه و با همهٔ آیههایی که هفت آسمان در آنها آمده تطبیق داشته باشد. چون فکر میکنم این به عنوان مثال موضوع خوبی بود، خیلی هم دربارهٔ معنایش بحث کردم. به هر حال، فکرکردن همراه با رجوع به متن است و صرفاً متن اصلاً معنا ندارد؛ یعنی مدام متن را نگاه کنم، ایده به ذهنم برسد و نهایتاً به ایدهای برسم که بر همهٔ مجموعهٔ آیههایی که در این مورد هست منطبق باشد و حس کنم آنچه میگویم همهجا با متن میخواند.
مسیحیان و یهودیان دیدی را که ما دربارهٔ قرآن داریم دربارهٔ انجیل و تورات ندارند، برای اینکه اصولاً این احساس را ندارند که این واژهها مقدس و وحی الهی بوده است. اینطور نیست که بگویند روی واژهها میشود بحث کرد. الان به عنوان فکتهای خیلی بدیهی میدانیم که اولاً از نظر نسخهشناسی وضع تورات اصلاً خوب نیست؛ یعنی اولین نسخههایی که هست، نسخههای خیلی جدیدیاند. موارد خیلی بدیهیای هم وجود دارد که قابل تطبیق است و نشان میدهد ترجمهای که به لاتین شده، به طور کاملاً بدیهی با آن متن عبری اولیه سازگار نیست. ریشهٔ کتاب مقدسی که الان دست مردم است ترجمهٔ لاتین کتاب مقدس است، نه آن متن عبری اولیه؛ تقریباً همهجا بایبلی که میبینید به یکی از ترجمههای لاتین بایبل برمیگردد، و این ترجمه، ترجمهٔ دقیقی نبوده است؛ در این حد که مثلاً در یکی از داستانها، اگر اشتباه نکنم، یکی از پادشاهان بابل که شخصیت ماجراست، در ترجمهٔ لاتین به یک فرشته تبدیل شد. میخواهم بگویم به نوعی ذوقی واژههایش عوض شده و داستانها تغییر کرده است. اصلاً آن شأنی که ما برای قرآن قائلیم برای بایبل قائل نیستند؛ ما معتقدیم که اینها مستقیماً کلام خداست؛ ولی بایبل نزد آنها اصلاً وحی نیست، تاریخ بنیاسرائیل است؛ البته آن را مقدس میدانند.
ولی شما دارید سؤالی میکنید که ما حدود ۵۰ جلسه قبل در این کلاس چیزهایی را دربارهٔ آن فیکس کردیم: اینکه چگونه داریم بحث میکنیم. سؤال خیلی خیلی اساسیای دارید؛ ولی میبینید که واضح است ما این بحثها را خیلی قبلتر، پیش از اینکه شروع به حرفزدن کنیم، کردهایم و همهٔ این حرفها را زدهایم که چگونه به قرآن نگاه میکنیم. قرار شد که اینطور نگاه نکنیم. نظر من این است که حتی کلمهبهکلمه نگاه کنم. من تا حالا اینطور نگاه کردهام و به مشکلی برنخوردهام. بعضیها ممکن است چنین مشکلاتی به نظرشان برسد و فکر کنند که باید جور دیگری خواند. ولی قرآن مطلقاً تفاوتهای اساسی با بایبل دارد، به این دلیل که سندیت تاریخیاش خیلی خیلی بیشتر است؛ و اعتقاد به اینکه وحی است، اصلاً آنجا وجود ندارد؛ خیلی فرق دارد. نمیشود کسی به بایبل اینطور نگاه کند که ما به قرآن نگاه میکنیم، و نمیکنند و هیچوقت هم نکردهاند. اگر به واژهای نگاه کنی که چند بار ترجمه شده، اصلاً دیگر معنایش را از دست میدهد. ما داریم به متنی نگاه میکنیم که معتقدیم عیناً کلام خداست؛ یعنی واژهبهواژه همهچیزش حفظ شده است؛ آنها هیچوقت چنین اعتباری برای کتابشان قائل نبودهاند. فکر کنم در ۵ جلسهٔ اول به تفصیل دربارهٔ این بحث کردیم و آنها را میتوانید گوش بدهید؛ خوبیاش این است که همیشه میشود به گذشته ارجاع داد.
بحثی باز شد که باز هم میگویم برای من مهم نبود. گفتم که این «کان من الکافرین» به نوعی نشان میدهد که شیطان انگار از قبل جزو کافرین بود. بعد گفتیم برویم و در قرآن نگاه کنیم. من واقعاً در قرآن نگاه کردم و دستکم یک مورد از چیزی شبیه این پیدا کردم که نمیشود اینطور تعبیرش کرد؛ یعنی کمی طرفدار این نظر شدم که معنای این آیه لزوماً این نیست که بگوییم شیطان از قبل کافر بود. برای اینکه در جایی که مسئلهٔ غرقشدن پسر نوح است، میگوید با هم حرف زدند و بعد موجی آمد و همینگونه عبارت دربارهٔ او آمده است؛ شما نمیتوانید بگویید معنایش این است که از قبل چنین بود. این عبارت به نوعی مثل وصلکردن موقعیتی است که پیش آمده است.
حالا ممکن است شما بگویید تعبیرش این است که قرار بود اینطور بشود؛ یعنی جزو آنها بود به این معنا که راه نجاتی نداشت؛ یعنی چیزی که اتفاق افتاد از قبل قطعی شده بود. دقت میکنید؟ در آن زمان اتفاق افتاد، ولی از قبل انگار مشخص بود که پسر نوح جزو کسانی نیست که بتواند نجات پیدا کند. احساس من این است که این عبارت حالت خاصی به آن میدهد. این آیه توصیف میکند که این آدم در آب غرق شد، ولی به نظر من همینجا معنایش این است که انگار زمینهٔ غرقشدنش و قطعیشدنِ غرقشدنش از قبل فراهم بود؛ یعنی آدمی نبود که بشود با این حرفها نجاتش داد. درست است؟ اینجا هم همینطور است: نه اینکه تعبیر کنیم شیطان از قبل کافر شده بود، بلکه یعنی انگار معلوم بود و کار او به جایی رسیده بود.
به نظر من، با کل چیزهایی که نگاه کردم، این نوع عبارتها به واقعهای در گذشته اشاره دارند که انگار از قبل به قطعیت رسیده است؛ مثل اینکه کسی در امتحانی رد میشود و شما اگر از قبل وضعیتش را بدانید، معلوم است که این آدم نمیتواند در امتحان قبول شود و هیچ راهی ندارد؛ مثل اینکه از قبل کارهایی کرده که نتیجهٔ قطعیاش این بوده است. اتفاقی است که در گذشته افتاده، ولی پیشتر انگار قطعی شده بود و فقط دارد بروز میکند؛ در همهٔ این موردها چنین حالتی هست. نمیدانم که به چیزی در آینده اشاره کند، اگر بخواهیم چنین معنایی برایش بکنیم.
چیزی هست که اگر قرآن را بخوانید، میبینید: هر وقت قسمت ابراهیم میآید، انگار چیز قطعیای است که این جمله دنبالش بیاید که او از مشرکین نبود. واقعاً این اتفاق با تکرار خیلی زیاد در قرآن میافتد؛ هر وقت داستان ابراهیم است، نمیخواهم بگویم همهجا، ولی واقعاً به شدت در این ترکیب همین جمله مرتب تکرار میشود. این جمله اصلاً ربطی به آینده ندارد؛ به معنای خیلی خیلی معمولیاش این است که از مشرکین نبود. به نظر من این جمله واقعهای را در گذشته خبر میدهد؛ با این فرض که در این موارد، مثل «کان من الکافرین»، یعنی از قبل به نوعی به قطعیت رسیده بود.
بگذارید اول به سؤالی که دفعهٔ قبل گفتم جواب بدهم؛ مقدار زیادی از آنچه قرار بود بگویم دربارهٔ همین است که چرا شیطان سجده نکرد. من ایدهای گفتم که اصلاً رویش تأکیدی ندارم: اینکه برتری آدم، مثل برتری بعضی موجودات، واضح و به اصطلاح قابل تشخیص نبود.
کان من الکافرین و تعبیر عبارت
سعی کردم توضیح بدهم که چرا شیطان اصلاً راهی برایش وجود ندارد که بفهمد برتری آدم چیست. شاید برای همهٔ موجودات برتری آدم چیزی است که جزو به اصطلاح عالم شهادت نیست، به همان معنایی که در قرآن هست؛ یعنی چیزی نیست که بشود جلوی همه گذاشت تا ببینند. شهادت وقتی در قرآن گفته میشود، یعنی چیزی که شاید به مفهومی نزدیک باشد که امروز به آن بینالاذهانی میگوییم: چیزهایی که در معرض دید مشترک است و میتواند جزو معارف مشترک باشد. ما یک عالم غیب هم داریم؛ عالم غیبی که به نوعی انگار اختصاصی هر کس است؛ یعنی چیزی نیست که بشود جلوی مردم گذاشت یا در کتاب نوشت.
میخواهم بگویم گفتم برتری آدم قابل تشخیص نبود، به این دلیل که وقتی کسی اسمایی را بلد نیست، نمیتواند بلدبودن آنها را بفهمد. برای ما آدمها همهچیز به نوعی در برد شناختمان است. ولی دربارهٔ چیزهایی که انسان میفهمید و شیطان نمیفهمید، شیطان نمیفهمید که چه چیزی را نمیفهمد، و اصلاً در محدودهٔ شناختش نبود. بنابراین سجدهکردن به انسان احتیاج به اطاعتی بیچونوچرا در مقابل خداوند داشت؛ این چیزی است که شیطان در آن رد شد و ملائکه در آن قبول شدند: اینکه امر خداوند، همین که خداوند امر میکند، اصلاً جای چونوچرا ندارد. خداوند در قرآن اصلاً خودش را اینطور وصف میکند که خداوند حق است؛ یعنی هر چیزی که خداوند میگوید حق است.
این را به این دلیل میگویم که عدهای این روحیه را دارند که حتی بعد از اینکه دین را قبول کردند، در جزئیات دین چونوچرا میکنند. به نظر من این مشکل خیلی اساسیای دارد. دو سؤال اساسی مطرح است. یکی اینکه آیا شما نهایتاً به این نتیجه رسیدهاید که مثلاً دین اسلام دین خداوند هست یا نیست. بعد از این، اگر قبول کردم که قرآن کتاب خداست، دیگر نمیتوانم بگویم بخشی از آن را قبول دارم و بخشی را قبول ندارم؛ نامعقول میشود. یا اگر دین اسلام را دین خدا قبول کردم، دیگر حق ندارم بگویم بعضی چیزهایی را که گفته عمل میکنم و بعضی را نمیکنم. تنها سؤال دیگری که میماند این است که آیا این احکامی که به آنها عمل میکنیم و یاد گرفتهایم واقعاً احکام اسلام هست یا نیست. این سؤال باقی میماند: کسی ممکن است بگوید من به فلان حکم عمل نمیکنم، چون معتقدم که در اسلام این حکم نبوده؛ منابعی دارم و مطالعه کردهام و این حکم جزو احکام اسلامی نیست. این بحث جداگانهای است؛ در احکامی که استخراج میکنیم ممکن است بعضیها با هم اختلافهایی داشته باشند. ولی اگر کسی قبول کرد که اسلام دین خداست و این حکم هم جزو احکام قطعی اسلام است، حق ندارد، یعنی معنا ندارد، دربارهٔ این فکر کند که این کار را میکنم یا نمیکنم.
اگر شیطان قبول دارد که در مقابل خداوند ایستاده و خداوند حق است و هر چه میگوید حقیقت است، وقتی خداوند حکمی صادر میکند، اینکه بگوید من خوشم نیامده و عمل نمیکنم، اصلاً چرا باید این کار را بکنم، به نوعی نامعقول است. سادهترین ویژگی عقل این است که وقتی گزارهای را قبول کردید، نتایجش را هم باید قبول کنید. مثل اینکه بگویم این گزارهها را قبول کردم ولی بعضی از نتایجش را نه؛ مثلاً در یک سیستم اصل موضوعی همهٔ اصل موضوعها را قبول کردهام و یک سری نتیجه ثابت شده است، بعد بگویم این نتیجهها را قبول ندارم چون خوشم نمیآید.
برخورد شیطان دقیقاً اینطور است: عصیان. میداند که باید این کار را بکند، شک ندارد که این امر خداست و هیچ مشکلی ندارد؛ هم خداشناس است و هم قطعاً میداند که این امر امر خداست؛ ولی عمل نمیکند، برای اینکه با امیال درونیاش سازگار نیست و دلش راضی نمیشود که این کار را بکند، به این دلیل که خودش را برتر میداند. نکتهٔ اصلی همین است که احساس برتری میکرده است. لابد تا قبل از این ملائکه را اصلاً به حساب نمیآورد و کسی هم به او نگفته بود که به ملائکه سجده کند؛ حالا یک موجود کوچولو آمده است.
به لحن صحبت شیطان نگاه کنید و این حس برتریای که دارد: میگوید من از آتشم و او از خاک است؛ یعنی این چیزی نیست. یک حس قدرت دارد. بعد از اینکه اعلام میکند که اینها را گمراه میکنم، میگوید سر راه مستقیم مینشینم و از پشت سرشان و از جلویشان و از چپ و راست به آنها حمله میکنم، و میبیند که اکثرشان شکر نمیکنند. حس اینکه من به راحتی میتوانم اینها را گمراه کنم؛ احساس برتری دارد. احساس میکند در مقابل موجود ضعیفی قرار گرفته که هر بلایی دلش بخواهد میتواند سرش بیاورد. میبیند که قدرت دارد و شاید ملاکش پیش خودش قدرت است؛ چه میدانم.
این دقیقاً همان چیزی است که همهٔ آدمهای مغرور هم گرفتارش میشوند: نظام ارزشی خودشان را از بیرون نگاه نمیکنند تا ببینند در دنیا چه چیزهایی ارزش دارد، چه جور آدمهایی باارزشاند و چه جور آدمهایی بیارزش. اسم معروفی هم دارد که اسم انگلیسیاش یادم نیست؛ در مباحث روانشناسی میگویند ارزشگذاری خودمدار: اینکه من بر حسب اینکه چه هستم، بعداً معتقد میشوم که چه چیزهایی ارزش دارد و چه چیزهایی ارزش ندارد. مثلاً فرض کنید آدمی که در محلات پایین شهر زندگی میکند، از این لاتها که خیلی هم مغرورند؛ اگر از او بپرسی به چه مغروری، میگوید همهٔ آدمها اگر جلویشان چاقو بکشی میترسند و من نمیترسم. در نظرش اصلاً ملاک ارزشگذاری بشر این است که چه کسی از چاقو میترسد. او اول در درگیریهایی به اینجا رسیده که از چاقو نترسیده، یا فکر میکند از چاقو نمیترسد، و بعد این را مرکز نظام ارزشی خودش کرده تا خودش را از همه بالاتر بداند. ما به نوعی نظام ارزشی را طراحی میکنیم تا احساس کنیم خوبیم.
یک بار توضیح دادم که مردسالاری دقیقاً اینطور به وجود میآید: هر چیزی که مردها دارند ارزش میشود؛ در تمام فرهنگ دنیا ارزشها آنهایی است که مردها در آنها غالباند؛ بنابراین طبیعی است که زنها احساس بیارزشی کنند. ما همهجا در فرهنگی زندگی میکنیم که آن نیمه از ارزشها که به زنها معروف است اصلاً حساب نمیشود و ارزشهایی که به مردها معروف است کاملاً حساب میشود؛ بنابراین مردها مغرورند و احساس برتری میکنند.
شیطان دقیقاً همین کار را کرده است. میگوید مرا از آتش خلق کردی؛ حرفهای بیربط میزند، کاملاً و دقیقاً مثل اینکه من بگویم از چاقو نمیترسم. حالا از کجا خلق شده؛ این چه ربطی دارد؟ مثلاً آتش از خاک بهتر است؟ خودش از آتش است و احساس میکند که آتش چیز خیلی مهم و خوبی است. بعد اینکه این قدرت را دارد که میتواند آنها را گمراه کند؛ دقیقاً حالت لاتبازی دارد: این که اصلاً عددی نیست، من پدرش را درمیآورم. احساس قدرت میکند و برای خودش ملاکهایی درست کرده که چه چیزهایی مهماند و چه چیزهایی ارزش دارند. با ملاکهایی که برای خودش درست کرده بود، شاید معنای «کان من الکافرین» این است که ملاکها در ذهن شیطان از قبل چیزهای عجیب و غریبی بودهاند؛ بنابراین در مقابل چنین آزمایشی شکست میخورد.
میخواهم بگویم من واقعاً این تعبیری را که عرفا میکنند قبول دارم: میگویند شیطان کافر بود و کفرش با آمدن آدم ظهور پیدا کرد؛ یعنی مثل چیزی که در دلش بود و تا حالا به عمل نیامده بود، و در موقعیتی قرار نگرفته بود که آنچه در ذهنش به وجود آمده بود جایی برایش مشکل ایجاد کند.
حالا تازه به سؤالی رسیدم که قرار بود اول جلسه جواب بدهم. نکتهٔ اصلی این است که اصلاً نافرمانیکردن معنایش چیست؟ اینکه خداوند واقعاً به موجودی امر کرده که کاری را بکن و او نکرد؛ اصلاً چنین چیزی در دنیا اتفاق میافتد؟ یعنی موجودات میتوانند برخلاف خواست خدا کارهایی انجام بدهند؟ قبلاً کمی در این مورد صحبت کردم و فکر میکنم اینجا دقیقاً جای کلیدی است که باید در این مورد صحبت کرد.
نافرمانی، تقدیر، و ضرورت شیطان
ببینید اتفاقی که میافتد چیست. بگذارید باز آن آیهها را برایتان بخوانم. بعد از اینکه شیطان توضیح میدهد که مرا از آتش خلق کردی و او را از خاک، و به این دلیل سجده نکردم، خداوند به او دستور هبوط میدهد، به این دلیل که تکبر کرده است؛ میگوید از اینجا خارج شو که از خوارشدگانی. شیطان میگوید مرا مهلت بده تا روز قیامت، تا روزی که مبعوث میشوند. دفعهٔ قبل کمی تأکید کردم که پاسخ خداوند کمی عجیب است: نمیگوید به تو مهلت دادم یا مهلت میدهم؛ آن را مثل یک واقعیت بیان میکند.
میخواهم اینطور بگویم: از اول این داستان که میخوانید، بدیهی است که بعد از اینکه انسان به جنت میرود، این اتفاقها حتماً میافتد. درست است که انسان در جنت گذاشته میشود، ولی معلوم است که گناهی میکند و به زمین میرود؛ چون از اول، تمام روند به این ختم میشود که خلیفهای در زمین به وجود بیاید. یعنی اینکه آدمیزاد در این آزمایش اولیه شکست میخورد قطعی است؛ درست است؟ قبول دارید؟ راهی وجود ندارد که انسان تا ابد در این جنت باشد؛ از اول انگار مقدر است؛ یعنی انسان موجودی است که در بهشت ماندنی نیست و ویژگیاش این است. این یک نکته.
نکتهٔ دیگر اینکه از داستان به نظر میرسد که وجود شیطان خیلی خیلی مهم است؛ یعنی اگر شیطان نبود و آن دروغ را نمیگفت، انسان آن کار را نمیکرد. به نظر میآید اینجا وجود شیطان ضروری است برای اینکه انسان به زمین منتقل شود. میخواهم از اینها نتیجه بگیرم که اصلاً وجود شیطان، همانطور که خیلیها میگویند، جزو ضروریات است: باید در کنار انسان شیطانی باشد که انسان را گمراه کند.
اینکه قرار است انسان هبوط کند، به نظر میآید جزو ضروریات است. هر کس این داستان را بخواند، اینطور احساس میکند که از اول قرار نیست انسان در جنت بماند؛ قرار است به زمین بیاید و در آن مرحله باشد؛ مسئله جغرافیایی نیست؛ در مرحلهای باشد که فساد کند. از اول، جملهٔ اول این است که خلیفهای در زمین قرار است جعل شود، و ما میدانیم که این اتفاق میافتد: میآید اینجا و فساد میکند. بنابراین آن زندگی در جنت موقت است؛ این یک نکته. نکتهٔ دیگر اینکه اگر شیطان نبود، این اتفاق نمیافتاد؛ بنابراین شیطان موجودی است که ضرورتاً باید در کنار انسان وجود داشته باشد؛ مثل اینکه اینها مقدر است.
میخواهم توجیه کنم که آن پاسخ یعنی چه. ببینید توجیهش چیست: این پوزیشن، یعنی شغل شیطان، شغلی است که قطعاً وجود داشت. به محض اینکه انسان به وجود آمده و قرار است خلیفه در زمین شود، این پوزیشن، یعنی شغلِ موجودی که باید گمراهش کند، هست و یک نفر باید این پوزیشن را اشغال کند. یعنی مثلاً فرض کنید ابلیس سجده میکرد؛ ممکن بود همین شغل را به او بدهند. دقت میکنید؟ میخواهم بگویم حتی ابلیس شاید بهترین کاندید برای این شغل هم بوده است: موجودی که این کار را خیلی خوب میتواند انجام بدهد، زبان خوبی دارد و به نظر میآید از ملائکه هم پیشرفتهتر است. پوزیشن وجود دارد. من این را یک بار حضوری از خود آقای جوادی پرسیدم. به نظر من از شواهد درمیآید که حتی شاید خود ابلیس در نظر گرفته شده بود که این پست را به او بدهند.
فقط میخواهم بگویم ابلیس دو کار میتواند بکند. میتوانست به عنوان اطاعت خداوند این کار را انجام بدهد؛ همهٔ این کارهایی را که ابلیس الان دارد میکند، میتوانستند به عنوان بندگی خداوند به او دستور بدهند که برو، شغلت این است؛ برو و هر چه میتوانی همهٔ چرندیات را به اینها بگو. یعنی یک دشمن برای انسان ضرورت داشته است؛ حالا سعی میکنم توضیح بدهم که چرا قرار بود دشمنی در کنار انسان وجود داشته باشد. ابلیس میتوانست این کار را به عنوان بندگی خدا انجام بدهد و همین کاری را که دارد میکند بکند.
میخواهم بگویم اصولاً سازوکار معصیتکردن در دنیا همین است؛ یعنی آدمها همین کار را میکنند. این را وقتی مثال زدم که حرف از در چاه انداختن یوسف بود. داستان را که میخوانید، به نظر میآید که یوسف قرار است به مصر برود و آنجا حاکم شود. حالا فرض کن برادرها میخواستند او را با عزت و احترام به مصر ببرند؛ ولی آنها فکر میکنند دارند او را میکشند و در چاه میاندازند، تا کاروان بیاید و او را به مصر ببرد. آنچه خداوند اراده کرده که تحقق پیدا کند، تحقق پیدا میکند و کسی نمیتواند جلویش را بگیرد؛ حداکثرش در این حد است که این پوزیشن را من اشغال کنم یا یکی دیگر.
مثال خیلی خوبش در قرآن این است که حضرت خضر قتل انجام میدهد، عین یک قاتل؛ یعنی بدون اینکه هیچ مجوزی وجود داشته باشد، میرود و کودکی را میکشد. اگر خضر از آنجا رد نمیشد، آدمی، یک قاتل، این کار را به عنوان معصیت میکرد؛ ولی خضر دارد این کار را به عنوان عبادت انجام میدهد. میخواهم بگویم قتلهایی که در دنیا انجام میشود اینطور است: آدمهایی که باید از بین بروند از بین میروند و میمیرند؛ آنهایی که به قتل میرسند، آنهاییاند که به دلایلی باید به قتل برسند، نه اینکه فقط بمیرند. اگر آدمی از روی معصیت طرف را کشت، کشته است؛ اگر نه، یک نفر دیگر از روی عبادت میکشد. قرار است کودکی به قتل برسد؛ چه کسی او را به قتل میرساند؟ آدمی از روی معصیت یا آدمی از روی عبادت.
بگذارید مثال خیلی سادهای دربارهٔ جنگهایی که اتفاق میافتد بزنم. تا قرنها، خداوند وقتی میخواست قومی را از بین ببرد، طوفان میآمد؛ مثلاً فرض کنید زلزلهٔ عظیمی میآمد و قومی از بین میرفت. الان دیگر مدتهاست که این اتفاق نمیافتد، چون به اندازهٔ کافی موجوداتی هستند که این کار را انجام بدهند. حتی در قرآن اشاره به این را میبینید؛ مثلاً میگوید اگر بعضی از مردم را به وسیلهٔ بعضی دیگر دفع نمیکردیم، اتفاق بدی در زمین میافتاد؛ یا مثلاً دربارهٔ بنیاسرائیل میگوید قومی را میآوریم که شما را تار و مار کند؛ چنین چیزهایی میگوید. تا ۸ قرن در اروپا یکدفعه طاعون میآمد و همه میمردند؛ در قرن بیستم دو بار جنگ جهانی، اول و دوم، شد و آدمها به هر حال در جنگ کشته شدند. اتفاقهایی که در دنیا میافتد، حتی آنها که در نتیجهٔ معصیت است، به نوعی وقایعی است که نهایتاً تحقق پیدا میکند و اصطلاحاً حق است؛ یعنی باید اتفاق بیفتد؛ وقتش شده که اینطور شود. حالا آیا مثلاً فرض کنید هیتلر مثل خضر این کار را انجام میدهد و جنگی را شروع میکند که در آن یک میلیون نفر بمیرند، در حالی که به عالم بالا وصل است و دارد عبادت میکند، یا اینکه آدم احمقی است که به دلایل شیطانی، با این چیزهای چرت و پرتی که در ذهنش هست، این کارها را میکند؟
نشانهاش به نظر من در خود کار ابلیس است: این پوزیشن، پوزیشنی ضروری است که در کنار انسان وجود داشته است. تمام این حرفهایی که ابلیس به عنوان مخالفت میزند، که من پوست اینها را میکنم و هر کاری که بتوانم میکنم، مثل این است که کسی به خدا بگوید من تمام سعیام را میکنم که این پوزیشن را خوب اشغال کنم. ابلیس میتوانست با تمام وجود در راه خدا این کارها را انجام بدهد؛ حالا دارد با تمام وجود، از روی نفرت و از روی حسد، کار میکند؛ فقط نیتش فرق میکند.
بعد میخواهم این را به این برگردانم که غایبشدن خداوند یعنی چه. اصلاً غیبت خدا وجود ندارد؛ فقط آدمها میتوانند به خداوند توجه نکنند. معصیت همین است: من میتوانم به خدا توجه نکنم، حالت عصیان به خودم بگیرم و نیتهای پلید داشته باشم؛ ولی اینکه فکر کنم میتوانم در عالم کارهایی انجام بدهم که خارج از خواست خداوند است، ناحق است؛ چیز ناحق در دنیا اتفاق نمیافتد. وقتی داستان را میخوانم، دربارهٔ ابلیس به چنین احساسی میرسم که کاری که دارد میکند دقیقاً یکی از ضروریات است؛ یعنی وجود یک شیطان در کنار انسان، موجودی که گمراهکننده باشد و به انسان دروغ بگوید و دروغ یاد بدهد، جزو ضروریات است؛ و فکر میکنم به اندازهٔ کافی هم در قرآن به این اشاره هست که چرا این پوزیشن باید وجود داشته باشد.
فایده پوزیشن شیطان
پرسش این است که چرا شیطان باید وجود داشته باشد و چرا این به نفع انسان است: اینکه حتماً موجودی دروغگو، که به هر نیتی سعی خودش را میکند که انسان را گمراه کند، در کنار انسان ضروری بوده است. میخواهم بگویم شیطان، برخلاف نیت خودش، چه فایده و چه حسنی برای ما دارد؛ نه از نظر شخص ابلیس، بلکه از نظر پوزیشنی که اشغال کرده است.
اینجور بحثها جایی نیست که بخواهیم وارد جزئیات شویم؛ خیلی کلی میگویم: همهٔ اتفاقهایی که در دنیا میافتد اصطلاحاً حقاند. میخواهم بگویم معصیتها در حد نیتهای ما هستند، نه در حد وقایعی که در دنیا دارد اتفاق میافتد. همانطور که قوم نوح در طوفان از بین میرفت، فرض کنید در اروپا خداوند به دلایلی میخواهد این آدمها را از بین ببرد و جنگ اتفاق میافتد؛ حالا چه اتفاقی در حاشیهاش میافتد، همانطور است که وقتی زلزلهای قومی را از بین میبرد، خیلی اتفاقهای جانبی هم سلسلهوار میافتاد. میخواهم اینطور به شما بگویم: وقتی زلزلهای میآید و قومی از بین میرود، احساس میکنید که خداوند زلزله فرستاد و بلایی آسمانی نازل کرد، یا طوفان فرستاد و قوم نوح از بین رفت. میخواهم بگویم جنگها هم در دنیا همان کار را انجام میدهند؛ یعنی خارج از ارادهٔ خداوند نیستند. آدم وقتی میمیرد، خداوند خواسته که بمیرد؛ این دیگر جزو بدیهیات است.
اما اینکه آن آدمی که دارد میکشد با چه نیتی دارد میکشد، و حتی اینکه چه کسی این کار را میکند، ممکن است جابهجا شود. به وقایعی که اتفاق میافتند از نظر آن پوزیشن نگاه کنید: قرار است آدمی توسط آدمی کشته شود؛ حالا اینکه چه کسی این کار را میکند، بستگی دارد به اینکه آدمها چگونه نیت میکنند. ممکن است در دورانی چنین آدمی خیلی پیدا نشود و بعد آدمی که آدم خوبی است این کار را انجام بدهد. اشارهام به همان داستان خضر است؛ به آن دقت کنید: در آن داستان چنین اتفاقی میافتد.