او با پاسخ به پرسشهایی از جلسهٔ قبل آغاز میکند، از جمله اینکه شیطان جزو ملائکه است یا جن. سپس ادعای آخر جلسهٔ قبل دربارهٔ مدل کلی معصیت را دوباره میگیرد و میپرسد شیطان چه پوزیشنی را اشغال کرده و چه خدمتی به ما میکند. در پایان به ادامهٔ داستان آدم در سورهٔ بقره، سکونت و زوج، و معنای سوات میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
اینکه معصیت در واقع اصلاً چه معنایی دارد، فکر میکنم خیلی بحثبرانگیز است و جا دارد که آدم دربارهٔ آن بحث کند. آخر جلسهٔ قبل چیزهایی دربارهٔ آن گفتم و حالا میخواهم دربارهٔ یکی دو تا از پرسشهایی که دفعهٔ قبل مطرح شد کمی بحث کنم.
پاسخ به سوالهای جلسه قبل
مثلاً یک سؤال کتبی از من شد دربارهٔ اینکه فرض کنید حالت خاصی را مثال بزنیم؛ اینجا چگونه توجیه میشود؟ هرقدر دلتان بخواهد میشود مثال پیچیده ساخت.
وسطهای جلسهٔ قبل پرسشی مطرح شد که به حرفهایی که داشتیم میزدیم مربوط نبود. من گاهی بعضی چیزها را رسماً اعلام میکنم که نمیخواهم دربارهٔ آنها بحث کنم. الان هم نمیخواهم دربارهٔ خود آنچه پرسیده شد بحث کنم، ولی بحثی حاشیهای دربارهٔ آن دارم.
سؤالی خیلی با صراحت پرسیده شد: یک جای قرآن آمده که ملائکه به سجده امر شدند و همه جز شیطان سجده کردند؛ از اینجا اینطور به نظر میرسد که شیطان جزو ملائکه است. بعد جای دیگر گفته میشود «و کان من الجن». گفتم که اصلاً نمیخواهم وارد این بحث شوم. دربارهٔ اینکه شیطان چیست و متن قرآن به چه اشاره دارد، فکر میکنم مفسرین هم خیلی بحث کردهاند.
میدانید که دربارهٔ شیطان عدهای حتی معتقدند که موجودی واقعی به معنای فیزیکی نیست، بلکه در واقع نماد همهٔ چیزهایی است که انسان را به سمت شر میبرند. شاید خیلیها چنین نظری داشته باشند، مخصوصاً کسانی که خیلی به علم علاقهمندند و علاقهشان اینطور است که اگر چیزی در علم نیامده باشد، حس حرفزدن دربارهٔ آن را ندارند.
علاقه به علم یک بار اینطور است — من هم به علم خیلی علاقهمندم — که به آنچه علم میگوید علاقه داریم؛ اما اینکه به چیزی که علم دربارهٔ آن چیزی نمیگوید علاقه نداشته باشیم، نوعی علاقهٔ افراطی است. علم در محدودهای حرکت میکند و دربارهٔ چیزهایی صحبت میکند؛ هیچوقت دربارهٔ چیزهایی غیر از آنچه تجربهپذیر است صحبت نمیکند، یعنی چیزهایی که بشود دربارهٔ آنها تجربهٔ آزمایشی انجام داد. بنابراین اینکه همهچیز را به آنچه علم میگوید محصور کنیم، کمی زیادهروی است.
یادم هست خیلی خیلی وقت پیش در مرکز مطالعات فرهنگی دانشگاه صنعتی شریف بحثی بود؛ تا جایی که یادم هست، بیشتر همان بحثهای معروف دربارهٔ نظریهٔ قبض و بسط سروش بود که آن موقع تازه بود. من پرسیدم چه چیزی در قرآن مخالف علم است که شما اینطور برخورد میکنید و حرف از این است که باید تعارضها را از بین برد؟ یکی از آنها گفت: مثلاً در قرآن هست که حضرت سلیمان با حیوانات صحبت میکرده، در حالی که در علم چنین چیزی نیست.
این «نیست» یعنی علم تا حالا به جایی نرسیده که زبان حیوانات رسمیت پیدا کند و رمزگشایی شود؛ نه اینکه به نظر من حتی در آینده هم نرسد. اینکه چون چیزی همین الان در علم نیست و در قرآن هست آن را تعارض علم و دین بدانیم، حالتی خیلی افراطی است: گویی علم مجموعهٔ چیزهایی است که همین الان به آن رسیدهاند و حق نداریم اصلاً پا از آن بیرون بگذاریم، وگرنه با علم مخالفت کردهایم.
واقعاً قبلاً آدمهای مذهبی هم اینقدر تعصب نداشتند که بعضیها نسبت به محدودهٔ علم اینطور با تعصب برخورد میکنند؛ گویی هرچه هست همین است که همین الان هست. در حالی که این هم تغییر میکند و مرزهای دیگری اضافه میشود. در هر لحظه، این مرزها هرجا باشند همان است و حق ندارید چیز دیگری بگویید؛ کاملاً حق ندارید چیز دیگری بگویید. این در واقع حالتی مثل حالت کلیسا در قرون وسطی دارد: از این آنطرفتر حق ندارید چیزی بگویید؛ خلاف ارسطو حق ندارید حرف بزنید، ارسطو هرچه گفته باشد.
من خودم شخصاً هیچوقت علاقهمند نشدم و دنبال این نرفتم که ببینم شیطان جزو ملائکه هست یا نیست و آنچه دربارهٔ رابطهٔ جن با ملائکه آمده چیست؛ اصلاً هیچوقت به این چیزها دقت نکردم و علاقهای نداشتم. کمی تحریک شدم بروم نگاه کنم، اما متأسفانه وقت نکردم. ولی اصلاً کاری به این ندارم که جواب این موضوع در واقع چیست.
دفعهٔ قبل یکی از توجیههایی را که میگویند گفتم، بیآنکه بخواهم روی آن تأکید کنم. ولی سؤال این بود که چرا اینطور برخورد نمیکنید؟ وقتی به چنین چیزی میرسیم، من میگویم برویم همینجا در قرآن نگاه کنیم و ببینیم معنایش چیست؛ اما مسئله راهحل دیگری هم دارد: بگوییم این یک سوتی است. یک جا گفته شده جزو ملائکه است و جای دیگر گفته شده جزو جن است؛ چرا اینطور برخورد نکنیم و موضوع را پیچیده کنیم؟ جواب خیلی سادهای دارد: این جزو سوتیهای قرآن است. میخواهم دربارهٔ همین نحوهٔ برخورد صحبت کنم.
جنس ابلیس: ملائکه یا جن
اولاً از نظر منطقی هر کسی میتواند بگوید که این همیشه یک گزینه است. اما من با این فرض بحث میکنم: وقتی دربارهٔ قرآن بحث میکنیم، تلویحاً معنایش این است که کسی که تفسیر میکند و دربارهٔ قرآن حرف میزند، پذیرفته است که این کتاب خداست و درست است؛ پس اگر جایی از آن کمی با جای دیگرش تطبیق نمیکند، میتوانیم برویم و با دقت آنها را تطبیق دهیم.
قبلاً در این جلسات یکی دو بار تأکید کردم که اتفاقاً اینجور جاها معرفتزا هستند؛ چون در جاهایی که با تفکر عادی ما سازگار است، چیز عجیب و غریبی گیرتان نمیآید. جایی که آیهای به نظرتان خیلی عجیب میرسد و با عقلتان جور درنمیآید — اگر فرض کنید قرآن کتاب خداست و جایی از آن با عقل شما جور درنمیآید — آنجا خیلی مهم است؛ یعنی احتمالاً یا چیزی در این دنیا وجود دارد که آن را خیلی بد میفهمید، یا آن متن را خیلی بد میفهمید.
به منطق آنچه میگویم دقیقاً دقت کنید. فرض کنیم قرآن کتاب خداست و درست است. حالا اگر به جایی برسم که با عقل من سازگار نیست، دو حالت دارد. یا متن را خیلی خیلی بد میفهمم؛ در این صورت همین که بروم و بکوشم این قسمت متن را بفهمم، گامی به جلو در فهمیدن متن است. مثلاً فکر میکنم جملههایی که زمانشان گذشته است همیشه ناظر به وقایعیاند که در گذشته اتفاق افتاده؛ بر اساس همین تصور، جملهای را خیلی بد میفهمم و فکر میکنم به گذشته اشاره دارد، و همین برایم مشکل پیش آورده است. بعد که دقت میکنم، در تمام قرآن جملههای مشابه را نگاه میکنم یا به ادبیات عرب مراجعه میکنم، میفهمم که چقدر بد میفهمیدم و واژه را کاملاً بد میفهمیدم. این یک حالت است.
پس اگر قرآن کتاب خداست و همهچیزش درست است، جایی که با ذهنیت من تعارض پیدا میکند، یا متن را بد میفهمم یا چیزی خیلی خیلی اشتباه در ذهن من هست که باید آن را تصحیح کنم.
اما میخواهم بگویم معمولاً اتفاقی که میافتد این نیست. پدیدهای وجود دارد که به نظرم بد نیست اسمی برایش انتخاب کنیم تا راحتتر بتوانیم به آن ارجاع دهیم. واقعاً اسم خوبی برایش ندارم؛ پدیده را میگویم، شاید کسی اسم خوبی پیشنهاد کند.
شبهه، تعویق، و رشد ایمانی
همهٔ آدمها در ذهن خودشان چنین اشکالهایی نسبت به مسائل دینی دارند. اگر جای دیگری باشید، نسبت به دینی که آنجاست، و نسبت به هر چیزی که در واقع از بیرون به شما تحمیل شده یا آن را پذیرفتهاید، همیشه اشکالهایی هست.
در مسائل دینی، مخصوصاً در همین وضعیتی که الان در آن هستیم، فرض کنید اشکالی خیلی خیلی اساسی در ذهنتان هست. یک بار، معمولاً در دورهٔ راهنمایی، آن را میپرسید و جوابی میشنوید که برایتان قانعکننده نیست؛ حداکثر یک بار دیگر هم، مثلاً در دورهٔ دبیرستان، میپرسید و جواب نمیگیرید، و بعد بیخیالش میشوید. یعنی این اشکال را ته ذهنتان میگذارید و همانجا میماند.
از این چیزها زیاد دارید؛ یعنی معمولاً پستویی وجود دارد از چیزهایی که هیچوقت جواب درست و حسابی برایشان نگرفتهاید و بهنحوی با آنها کنار آمدهاید. کنار آمدن هم معمولاً به این دلیل است که آدم از آن طرف تأییدهای زیادی میبیند. در نظریهای که در ذهنتان هست، جاهایی به نظرتان اشکال دارد، اما در عوض جاهایی از آن به نظرتان خیلی جالب است؛ چیزهایی در خود قرآن میبینید که خیلی احساس میکنید نمیتواند کلام بشر باشد. اینها با هم نوعی موازنه است.
به نظر میآید آن پستو چیزی فراموششده است، ولی اذیت میکند. فرض کنید دارید قرآن میخوانید؛ کافی است یک اشکال جدید پیدا شود یا اشکالی یادتان بیاید تا یکدفعه همهٔ آنچه در پستو هست آزاد شود و شروع کند به اذیتکردن. این هم یک پدیده است.
آن پدیده این حس است که این چیزها جواب ندارند؛ این شبههها جواب ندارند، چون چند بار چند تایشان را امتحان کردهاید و دیدهاید جواب درست و حسابی نگرفتهاید. بعد امید اینکه فلان اشکالی که در ذهن من است و خیلی اذیتم میکند حل شود را اصلاً از دست دادهاید؛ گویی به این نتیجه رسیدهاید که باید با آن زندگی کرد: آنها هستند، آنها را در پستو گذاشتهام و امیدوارم خیلی بیرون نیایند و اذیتم نکنند. بیشتر آدمها در مسائل دینی مجموعهای از شبهههای در زیرزمین و پستو انداختهشده دارند و امیدشان را به اینکه روزی حل شوند هم از دست دادهاند.
نتیجهاش چیست؟ اینکه دیگر هیچوقت قرآن را با این احساس نمیخوانید که کتاب خدا را میخوانید و اگر جایی به مشکلی برخوردید باید بروید و حلش کنید؛ این عادت میشود. قرآن میخوانید و به مشکلی برمیخورید؛ ممکن است با تلاشی کوچک ببینید متن را بد میفهمید و درستش کنید، یا با تلاشی کوچک چیزی را که در ذهنتان هست حل کنید و ببینید که این درست است و آنچه من میفهمم اشتباه است؛ ولی اصلاً دیگر عادتتان این نیست. تا به اشکالی برمیخورید، این را هم برمیدارید و آنجا میگذارید؛ این هم یکی دیگر که اضافه میشود. کمی بعد، اشکال دیگری را هم کنار میگذارید.
میخواهم بگویم اینطور برخوردکردن یکی از موانع این است که بتوانید واقعاً جدیتر فرض بگیرید که قرآن کتاب خداست؛ یعنی اگر جایی از آن به مشکل برخوردید، رهایش نکنید. به نظر من هیچ راهی ندارید جز اینکه یکی دو تا از چیزهایی را که خیلی وقت است دفن کردهاید حل کنید. اگر یکی دو تا از مشکلاتی که به نظرتان خیلی بزرگ بوده، پرسیدهاید و حل نشده و در ذهنتان کنار گذاشتهاید، حل شود، احساستان کاملاً عوض میشود؛ یعنی دیگر نسبت به چیزهایی که کنار گذاشتهاید این احساس را ندارید که اینها حل نمیشوند.
مثلاً من الان نسبت به اینکه شیطان — نمیدانم — «کان من الجن» بوده یا جزو ملائکه، اصلاً احساس مشکل نمیکنم؛ این جزو چیزهایی نیست که کنار گذاشته باشم؛ علاقهمند نیستم دنبالش بروم. واقعاً تقریباً چیزی در ذهن من نیست که به آن علاقه داشته باشم و حلنشده باقی مانده باشد. معمولاً اگر هم چیزی، مثل همین، حلنشده است، فکر میکنم راهحلی دارد ولی مهم نیست؛ چرا روی چیزی به این کوچکی وقت بگذارم؟ چیز بزرگی واقعاً در ذهن من نمانده که احساس کنم آن را در زیرزمین قایم کردهام و بترسم روزی بیرون بیاید.
چرا اینطور است؟ چون واقعاً دستکم چند مسئله بوده که اذیتم میکرده و حل شدهاند؛ آنقدر پیگیری کردم که بهطور قاطع حل شدند. مثلاً یک موردش این بود که فهمیدم ترجمهٔ آیهای را خیلی خیلی بد میفهمم؛ مورد دیگرش این بود که فهمیدم چیزی را دربارهٔ دنیا چقدر بد میفهمیدم.
اگر این کار را نکنید، به نظر من روحیهتان همیشه همینطور میماند و هیچوقت به این احساس نمیرسید که قاطعانه ایمان داشته باشید که این کتاب، کتاب خداست و اگر مشکلی هم در آن باشد قابل حل است. همیشه انگار ته ذهنتان از چیزی میترسید؛ از چیزهایی که جایی قایم کردهاید؛ مثل زبالههای اتمی که دفن میکنند ولی ممکن است روزی آنجا انفجار اتمی اتفاق بیفتد. الان یاد کارتونی افتادم — نمیدانم چه کارتونی بود — که همهچیز، همهٔ کاغذها را در سوراخی میریختند که دهانهٔ آتشفشان بود، و آخرش همهٔ آنچه در طول این مدت جمع کرده بودند یکدفعه منفجر شد. این احساس بدی است.
حالتی را میگویم که قرآن را میخوانم و تا به اشکالی برمیخورم میگویم شاید اینطور باشد، شاید هم نباشد، و کنارش میگذارم. مسئله این است که این سماجت را نداشته باشید که دستکم دو اشکال کوچک را رفع کنید و اشکالهای بزرگ را بعداً سعی کنید رفع کنید. نمیگویم تمام وقتتان را صرف این کنید که همهٔ شبهههای ذهنتان را از بین ببرید؛ ولی اگر یقهٔ چند تا را بگیرید و این احساس به شما دست بدهد که اگر دنبالش بروید به جوابی میرسید، به نظر من این احساس خیلی مهمی است.
کسی که اینطور برخورد نمیکند، همیشه ته ذهنش حالتی مثل همان جوکی دارد که دفعهٔ قبل گفتم: اگر پاپ باشی، همین است که باعث میشود بگویی: بله، من میدانستم که نیست؛ اگر رئیس آن طرف هم باشی، چیزهایی را کنار گذاشتهای و واقعاً ته ذهنت این است که: بله، من هم میدانستم که هست. اینطور نمیشود خوب زندگی کرد.
فرض کنید کسی که فیزیک میخواند و فیزیک کار میکند، بخواهد اینطور با فیزیک برخورد کند. میدانیم که مکانیک کوانتوم مشکلاتی دارد: مشکلات فلسفی دارد و جاهایی از آن از نظر فلسفی توجیه خوبی ندارد؛ جاهایی از آن اصلاً معادلاتش مشکلاتی دارد؛ در مسائل مربوط به کوسمولوژی، یا کهکشانشناسی، تعبیرهای خوبی وجود ندارد؛ و چیزهای عجیب و غریبی در معادلات درمیآید. فرض کنید کسی در برخورد با مکانیک کوانتوم اینطور باشد: مسئلهای را حل میکند و تا کمی پیش رفت، میگوید: بله، این هم جزو مشکلات مکانیک کوانتوم است؛ این را هم کنار بگذاریم. اگر کسی اینطور برخورد کند، در همان حد متعارف هم نمیتواند فیزیک یاد بگیرد.
واقعاً قبول دارم که هیچوقت نمیتوانید به جایی برسید که بگویید همهٔ آنچه در قرآن هست را میفهمم، هیچ مشکلی ندارد و هیچ اشکالی در ذهن من نیست؛ این مثل آن است که آدم بگوید جواب همهٔ سؤالهای دنیا را میدانم. بالاخره سؤالهایی همیشه هست. ولی این خیلی فرق میکند با اینکه روحیهٔ آدم این باشد که در مقابل سؤالها هیچ مقاومتی نکند؛ تا سؤالی یا شبههای پیش آمد، فوراً از آن صرفنظر کند و بگوید: من ایمان دارم.
مسیحیها اینطور برخورد میکنند و این را تشویق هم میکنند: اصلاً ایمان چیزی است که ما داریم؛ شما هرچه میخواهید بیایید و به ما اشکال بگیرید، ما اصلاً گوش نمیدهیم و همه را در پستویی خیلی بزرگ که داریم میگذاریم؛ هرچه بگویید که کتاب مقدس اینطور نوشته، میگوییم: نوشته باشد، ما ایمان خودمان را داریم. احساس میکنم این حالت، که حتی نمونهای از شبههها را هم دنبال نکنید و حل نکنید، روی روحیهتان اثر میگذارد.
به نظر من اتفاقی که در این مورد افتاد فقط این بود که کسی این احساس خودش را با صراحت بیان کرد؛ فکر میکنم خیلیها ته دلشان همین کار را میکنند. یعنی جاهایی را میخوانند و تا اشکالی میبینند، میگویند: شاید این هم سوتی است؛ مطمئن که نیستم قرآن کتاب خداست. فوراً همان درصدی که مطمئن نیستند میآید و مانع میشود که ادامه بدهند، مخصوصاً که میترسند اگر ادامه بدهند به جای بدی برسند و اصلاً حل نشود.
اگر اینطور بخواهید زندگی کنید، همیشه روی آتشفشانی زندگی میکنید و احساس عدم امنیت دارید؛ ایمانآوردن یعنی همین احساس امنیت. واقعاً نترسید. نمیگویم همهٔ شبههها را حل کنید؛ ولی کمی دنبال چیزهایی بروید که برایتان مهم است؛ روحیهٔ خوبی است. اگر در دورهٔ راهنمایی جوابتان را ندادند، معنایش این نیست که الان نمیتوانید جوابش را پیدا کنید.
منتها دو نکته دارد. نکتهٔ اصلیاش این است که کمی آمادگی داشته باشید که ذهنیتهای خودتان را تغییر دهید. مثلاً به نظر من نمیشود با علم آن نوع برخوردی را داشت که همین الان توصیف کردم و متأسفانه خیلیها دارند؛ یعنی در محیطی خیلی علمپرست به دنیا میآیند، همه از علم تعریف میکنند و جرئت ندارند دربارهٔ چیزی که علم هنوز دربارهٔ آن حرف نزده چیزی بگویند، چه برسد به اینکه علم چیزکی هم دربارهٔ آن گفته باشد. اگر کسی واقعاً خیلی چنین روحیهای داشته باشد، خیلی چیزها برایش حل نمیشود.
باید کمی به خودتان اجازه بدهید بعضی چیزهایی را که تا حالا حتی مسلم به نظرتان میرسید زیر سؤال ببرید. یک عالمه فرض از دوران کودکی در ذهن ما انبار شده که بررسیشان نکردهایم، از فرضهایی دربارهٔ علم گرفته تا خیلی چیزهای دیگر؛ بد نیست گاهی آدم به این چیزهای خیلی بزرگ ذهنش سر بزند؛ شاید بعضی از اینها بهکلی غلط باشد.
قبلاً هم چیزهایی شبیه این گفته بودم و میخواهم تأکید کنم: اینطور برخورد نکنید که تا چیزی با چیز دیگری نخواند، بگویید این هم نخواند، و ادامه بدهید. من الان اصلاً به این موضوع علاقهمند نیستم که ببینم شیطان جزو کدام است؛ هزار جور توجیه وجود دارد. همین الان مفسرین توجیههایی دارند، مثلاً اینکه ملائکه یک صنف و یک نوع مخلوقاند؛ هزار جور توجیه وجود دارد که با آیات قرآن هم میخواند. اصلاً این در ذهن من جزو چیزهایی نیست که علاقهمند باشم دنبالش بروم؛ ولی اگر علاقهمند بودم، یعنی اگر احساس مشکل میکردم، حتماً میرفتم ببینم چه میگویند.
اگر توجیه داشته باشد، مشکلی نیست؛ مثلاً «الف لام میم» که مشکلی نیست، اصلاً شبهه نیست؛ چیزی است که من نمیفهمم. خیلی فرق میکند که چیزی برایم مهم باشد، بروم و به نتیجه نرسم و بعد بخواهم خودم را گول بزنم و بگویم مهم نیست، یا اینکه واقعاً نگاه کنم که این چه چیزی است که بخواهم دنبالش بروم. برای من اینطور است که هزار چیز مهمتر از این وجود داشته که سعی کردهام دنبالشان بروم و بفهمم؛ چیزهایی که بهنحوی به مسائل بشری مربوطاند.
نسبت به اینکه راهحل این موضوع چیست احساسی ندارم؛ حتی یک بار هم نرفتهام آیهها را نگاه کنم و کنار هم بگذارم؛ فقط دفعهٔ قبل که این سؤال شد، کنجکاو شدم. حل شد، شد؛ نشد، نشد؛ به نظر من اصلاً سؤالی نیست؛ چیزهای خیلی مهمتری ممکن است در قرآن باشد.
من میگویم روراست باشید و چیزهایی را که برایتان مهم است کمی دنبال کنید؛ نمیگویم حتماً خیلی سریع حل میشود. به هر حال همیشه در ذهن ما رقابتی هست میان تأییدهایی که دربارهٔ مسائل دینی میبینیم و شبهههایی که وجود دارد. ولی این مکانیسم آنقدر متداول است که خوب است برایش اسمی بگذاریم. خیلیها به این حس میرسند که این شبههها راهحل ندارند. چرا؟ چون یکی دو بار پرسیدهاند و مختصری، خیلی پراکنده، دنبال یکی از آنها رفتهاند و به نتیجه نرسیدهاند؛ پس فکر میکنند راهحل وجود ندارد. من میگویم این روحیهٔ بدی است.
آدم باید با خودش روراست باشد. اگر همین دو شبههای که در ذهنتان بوده حل شود، بر کل روحیهتان اثر میگذارد؛ یعنی این حس از بین میرود که چیزهایی هست، مهم هم هستند، و من جوابشان را ندارم و نمیتوانم جواب بدهم. من جواب ندارم، ولی اگر دنبال جواب بروم، میتوانم آن را به دست بیاورم. خلاصه میخواهم یک بار دیگر تأکید کنم: دربارهٔ بعضی از مسائلی که واقعاً برایتان مهم است و اذیتتان میکند، کمی کنجکاو باشید و سعی کنید جواب پیدا کنید؛ اگر در مواردی هم به نتیجه نرسیدید، خود این تلاش خوب است.
برویم سراغ آنچه آخر جلسهٔ قبل گفتم و کمی سؤالبرانگیز شد. از روی خود متن قرآن و شواهدی که بهنحوی بیرون از متن است، سعی کردم بگویم که دستکم دربارهٔ شیطان، اتفاقی که میافتد این نیست که او الان کارهایی میکند در حالی که خداوند اصلاً نمیخواست چنین موجودی باشد؛ در متن شواهدی آوردم که قرار بوده کسی همین کاری را بکند که شیطان میکند.
آن شواهد را دوباره تکرار نمیکنم: از اول قرار است که انسان به زمین هبوط کند؛ بنابراین اینکه موجودی گمراهکننده در بهشت سراغش برود، انگار چیزی از پیش تعیینشده است. بهاضافهٔ جملهای که در جواب شیطان میآید، «انک من المنظرین»، که این هم چنین حسی دارد: انگار از قبل قرار این بوده که تو این کار را بکنی.
میخواستم از این استفاده کنم و بگویم که اصلاً مدل کلی معصیت همین است: معمولاً پوزیشنی وجود دارد و کاری که انجام میشود، انگار قرار است انجام شود. شیطان چه میکند؟ این کارها را بهعنوان معصیت، از روی نافرمانی و عصبانیت انجام میدهد؛ میتوانست همین کارها را بهعنوان عبادت انجام دهد، یا میتوانست کس دیگری باشد؛ ممکن بود این شغل به شیطان محول نشود؛ این شغل وجود داشت. شیطان از روی نافرمانی شغلی، پوزیشنی را اشغال کرد که از قبل قرار بود کسی اشغالش کند. از روی نافرمانی چنین میکند، چنانکه گویی بدعتی در عالم خلقت میگذارد و چیزی پدید میآورد که خداوند نمیخواهد.
این را دربارهٔ شیطان گفتم و گفتم که مدل کلی معصیت انسان همین است. از قرآن مثال آوردم، مثل کاری که برادران یوسف میکنند، و مخصوصاً داستان خضر که بهوضوح به چنین چیزی اشاره دارد: آدمی که از روی عبادت خدا کاری انجام میدهد که ظاهراً گناه است؛ مسلم است که این کار غیرشرعی است. اینها چیزهایی بود که جلسهٔ قبل گفتم.
اراده انسان و مشیت خداوند
سؤالهایی که از من شده، شفاهی یا کتبی، اینطور است که در حالتهای خیلی پیچیده مثالهایی میزنند؛ مثلاً فرض کنید آدمی به پدر و مادر خودش بدی کند؛ هیچ آدمی که از روی عبادت چنین کاری نمیکند.
سؤالی این بود: اگر حرف از این است که پوزیشنی وجود دارد و آدمها فقط پوزیشنها را اشغال میکنند — دفعهٔ قبل شاید چنین حرفی زدم که مثلاً اگر خضر این کار را نمیکرد، ممکن بود آدم قاتلی از روی نافرمانی همین کار را بکند — یک سری کارها هست که کس دیگری نمیتواند بیاید و آن را انجام دهد؛ مثلاً رابطهٔ پدر و مادر با فرزندان. در نافرمانی یک فرزند نسبت به والدین، این پوزیشن چیزی طبیعی است: اگر مثلاً آن فرزند این کار را نکرد و آدم خوبی بود، کس دیگری نمیتواند از بیرون بیاید و بگوید حالا که این پوزیشن اشغال نشد، آن را پر میکنم. بدیای که فرزند به پدر و مادر خودش میکند، به رابطهای خاص مربوط است.
پیش از آنکه بخواهم دربارهٔ این موضوع خاص صحبت کنم، ببینید: در فیزیک، وقتی دربارهٔ مکانیک بحث میکنید، حرف از این است که فرض کنید نقطهٔ مادی وجود دارد؛ اما همه میدانیم چنین چیزی وجود ندارد. قوانین برای نقطه بیان میشود؛ قانونهای حرکت را دربارهٔ نقطهٔ مادی میتوانید درک کنید و بعد ممکن است با تمرینی آن را به جسم صلب تعمیم دهید.
یادم هست در کتاب فیزیک دبیرستان مثالی زده بود: برگی که داشت سقوط میکرد و حالتهای مختلفش را نشان داده بود. هیچکس، هرقدر هم قوانین مکانیک را خوب بلد باشد، نمیتواند دربارهٔ حرکت آن برگ بحث کند که چرا اول آنجا رفت، پیچی خورد و بعد اینجا آمد. میخواهم بگویم این سؤالها مثل این است که کسی قوانین مکانیک را در کلاس درس بدهد و بعد شما بگویید: آقا ببخشید، این را جواب بدهید؛ این برگ چگونه دارد پایین میآید؟ چرا اول به آن طرف میرود؟ چرا بعد دوباره به این طرف میآید؟ چرا دو تا پیچ میخورد؟ حرکت برگ را با قوانین مکانیک نمیشود توضیح داد. اصولاً علم چیست؟ اینکه ما در واقع مدلهای ذهنیِ کمی انتزاعی میسازیم و چیزی میگوییم، ولی واقعاً ممکن است وقتی به سطح خیلی پایین بیاییم، در موقعیتهای پیچیده نتوانیم آنها را تطبیق دهیم.
من میگویم دربارهٔ شیطان به نظر میآید که اصولاً چنین مدلی برقرار است: شیطان فکر میکند دارد معصیت میکند، ولی اینطور نیست؛ از قرآن اینطور برمیآید. در قرآن آیههای دیگری هم هست که از آنها اینطور برمیآید که اصولاً کارهایی هم که ما میکنیم از حیطهٔ ارادهٔ خداوند خارج نیست.
ولی دربارهٔ تصویرکردن جزءبهجزء یک حالت خاص — اینکه الان این پسر مثلاً زد توی گوش مادرش و حالا مادر مثل قانون سوم نیوتن عمل کرد و خورد توی کلهٔ پدرش — واقعاً نمیدانم این را چگونه توجیه کنیم. ممکن است جواب خاصی نداشته باشم؛ ولی ممکن است کمی توضیح بدهم که چیزی که پیش میآید چگونه است.
اگر پدر و مادری از فرزندشان اذیت میشوند، معمولاً اینطور توجیه میشود که اینها در گذشتهشان کاری کردهاند که مستوجب چنین چیزیاند؛ اگر بدی میبینند، حتماً قبلاً بدی کردهاند. اما کدام بدی؟ جواب بدهید که این بیچارهها مثلاً چه کردهاند؛ اینها که همهاش خوبی کرده بودند. واقعاً نمیدانم؛ نمیشود وارد بحثهای خاص در موقعیتهای خاصی شد که آدم از آنها خبر ندارد.
من آن مدل کلی را میگویم. بگذارید اینطور بگویم: فرض کنید میخواهید نافرمانی کنید و کاری بکنید که خداوند نمیخواهد. اگر واقعاً اینطور باشد که وقتی خدا نخواهد کاری اتفاق بیفتد، هر کاری دلتان میخواهد بکنید به نتیجه نمیرسد، آنوقت ممکن است مقدماتی را فراهم کنید، ولی هر کاری بکنید به دلیلی نمیشود. مثلاً آخرین لحظه که میخواهید کسی را بکشید که قرار نیست کشته شود، پیانویی از بالا روی سرتان میافتد و له میشوید؛ چنین اتفاقهایی میافتد. این نگرش نسبت به مسائل دنیا اینطور است: چیزی که خدا نخواهد اتفاق بیفتد، اتفاق نمیافتد.
چیزهایی مثل انداختن یوسف در چاه هم در واقع بهنحوی تحقق امری هستند؛ منتها این امر از راههای مختلف میتواند تحقق یابد. یوسف را ممکن بود بهنحوی با احترام به مصر ببرند؛ حالا بهنحو دیگری به مصر منتقل میشود. در کلیات، اتفاقهایی که در دنیا میافتد اتفاقهایی نیست که از ارادهٔ خداوند بیرون باشد.
این اصلاً معنایش جبر نیست. قرار نیست که هیتلر، هیتلر شود؛ قرار است کسی نقش هیتلر را بازی کند، ولی نه لزوماً همین هیتلر. همین هیتلر میتوانست برود و کارهای دیگری بکند و کس دیگری میآمد و رهبری ملت آلمان را، که داشت منفجر میشد، در دست میگرفت؛ ملت خودش در حال انفجار بود. خلاصه آدمی را پیدا میکردند و چنین کارهایی میکردند. اینکه چرا این آدم در آن پوزیشن قرار گرفت، او نمیتواند بگوید: کسی قرار بود این کار را بکند و من کردم. اینکه در سرنوشت آدمی باشد که همهٔ کارهایی را که در زندگیاش انجام داده مو به مو انجام دهد، فکر نمیکنم اینطور باشد. ولی اموری که در خارج تحقق پیدا میکنند، به اصطلاح حقاند؛ چیزهای باطل نیستند.
تصور من از کارهایی که آدمها انجام میدهند این است: میخواهیم کاری انجام دهیم، سعی خودمان را میکنیم، اراده میکنیم و مقدماتش را فراهم میکنیم؛ ممکن است ندانیم، ولی این مثل سلسلهمراتب اداری است، مثل نوشتن درخواست در اداره: مراحلی را باید طی کند، کسان دیگری هم باید امضا کنند، باید برود آن بالا و برگردد. از همهٔ کارهایی که میخواهیم انجام دهیم، آنهایی به نتیجه میرسد که بهنحوی مصوبهای از بالا دارد.
ممکن است نفهمم چرا اینجا به کسی ظلم میشود. لزوماً وقتی به کسی بدی میرسد یا ظلم میشود، معنایش این نیست که آدم بدی بوده است؛ دربارهٔ یوسف معنایش این نیست که کار بدی کرده است. اصولاً آدمها جز اینکه همدیگر را در موقعیتهای پیچیدهتری قرار دهند، کاری انجام نمیدهند و آسیبی به همدیگر نمیرسانند.
با این توضیحات میخواستم بگویم که زیاد دربارهٔ موقعیتهای خاص فکر نکنید؛ همانطور که در یادگرفتن مکانیک، مدل کلی را باید خوب فهمید. گاهگدار آدمها اگر دقت کنند، در زندگی خودشان چیزهای جالبی پیدا میکنند که این را در واقع تأیید میکند؛ ولی معنایش این نیست که هرجای زندگی دیگران را نگاه کنید، آن را میبینید؛ باید به جایی رسیده باشید تا بتوانید ببینید. واقعاً انتظار نداشته باشید؛ اگر موقعیتی خیلی خیلی پیچیده، مثل پیچخوردن برگ، را مثال بزنید، هیچ جوابی نمیگیرید.
اصرار ندارم که حتماً شیطان قرار بود همین کار را بکند؛ میگویم این پوزیشن وجود داشت. پرسش آخر جلسهٔ قبل این بود که چرا این پوزیشن وجود دارد؟ اگر فرشتهای همین کار شیطان را به امر خدا انجام میداد، چنین موجودی برای انسانها خوب است؛ شرّش کجاست؟ شیطان در واقع شرّی تولید نمیکند؛ دارد کمکی به ما میکند.
تفاوت در نیتهایی است که ما داریم: شیطان میتواند این کار را بهعنوان عبادت انجام دهد یا بهعنوان نافرمانی؛ نافرمانی در شیطان این است که کاری را بهعنوان نافرمانی انجام میدهد.
یک بار توضیح دادم که غیبت خداوند در دنیا یعنی چه: یعنی ما میتوانیم آن طرف را نگاه نکنیم؛ میتوانیم بهجای اینکه این سمت بایستیم، سمت دیگری بایستیم و چیزی را نبینیم. من میتوانم روی خودم پوششی بیندازم و واقعیتها را نبینم. میتوانم فرض کنم که با خداوند مخالفت میکنم؛ این در حد چیزهای درونی و تصورات من است و من میتوانم چنین تصوراتی داشته باشم؛ اما در دنیا اتفاقی که خدا نخواسته باشد نمیافتد.
فرض کنید صحنهٔ سجده پیش میآمد، شیطان سجده میکرد و بعد خداوند به او میگفت برو این کار را بکن؛ شیطان قبول میکرد و با نهایت علاقه این کار را میکرد.
پرسیده شد که چرا اینجا از علل طولی و عرضی استفاده نمیکنم. چون من در قرآن علل طولی نمیبینم؛ دارم سعی میکنم متن را بگویم و آنچه از آن میفهمم. نمیخواهم بگویم آن حرف غلطی است؛ آن مدلی ذهنی است که عدهای ساختهاند و خیلی چیزها را میشود با آن توجیه کرد. آیا شما در قرآن جایی علل طولی و عرضی، به معنایی که در فلسفه هست، پیدا کردهاید؟ من خودم را تا جای ممکن به متن محدود میکنم و اگر از چیزی بیرون از متن استفاده میکنم، سعی میکنم بگویم؛ اگر لازم شد، میگویم؛ احساس نکردم لازم باشد. تعمدی نیست؛ دشمنیای با علل طولی و عرضی ندارم. جاهایی هم میبینید که کاری به افراد نسبت داده میشود؛ اینطور نیست که همهٔ کارها به خداوند نسبت داده شود.
اصطلاحاتی مثل جوهر و عرض و علل طولی و عرضی مدلهاییاند که خیلی چیزها را میشود با آنها توجیه کرد، همانطور که فیزیک اعتبار دارد: من میتوانم پدیدههای طبیعی را با یک سری معادلات دیفرانسیل توجیه کنم و انتظار ندارم که در قرآن معادلات دیفرانسیل باشد. چون آنها را نمیبینم بحثشان را هم نمیکنم، و این معنایش این نیست که فیزیک یا فلسفه را قبول ندارم.
پوزیشن شیطان و کارکرد فریب
برویم سراغ اینکه شیطان چه پوزیشنی را اشغال کرده و چه خدمتی به ما میکند که اینقدر به ما دروغ میگوید و چه چیزهایی درست میکند. چیزی که نمیخواهم خیلی توضیحش بدهم این است که چه رابطهای میان زبان و جسم هست. توضیح نمیدهم: اولاً بلد نیستم توضیح بدهم؛ دوم اینکه اصلاً مباحث مربوط به زبان خیلی خیلی پیشرفت نکرده است. مثلاً کسی ۲۰ سال پیش در فصلی از کتابش چند پاراگراف نوشته که زبان و بدن با همدیگر رابطهٔ خیلی خاصی دارند، یا اینکه میان زبان و پیچیدگی نیازها و امیال، پیچیدگی معیشت و در واقع حیات ما، رابطهای خیلی تنگاتنگ هست.
این را یک بار سعی کردم توضیح بدهم؛ اگر کسی نفهمیده، میل ندارم الان وارد بحثهایی بشوم، چون فکر میکنم اینها هنوز در مراحل خیلی مقدماتی است. مثل این است که کسی بیاید و با طبیعیات ارسطو چیزهایی را در قرآن توجیه کند. احساس نمیکنم این زمینهها — اینکه منشأ زبان چیست و چگونه مستقیماً با جسم ارتباط دارد — به جایی رسیده باشد که خیلی قابل اتکا باشد؛ نمیخواهم وارد جزئیاتش شوم.
ولی فکر میکنم با همان حرفهایی که دربارهٔ رابطهٔ زبان و معیشت، به معنای نحوهٔ حیات و بیولوژی انسان، زدم، اگر تصوری داشته باشید، این را متوجه میشوید که اصولاً بشر به این دلیل زبان پیچیده دارد که بیولوژی پیچیده، فیزیولوژی پیچیده و نحوهٔ حیات پیچیده دارد. نوعی پیچیدگیِ بیسابقه در حیات انسان هست: امیال خیلی خیلی متنوع.
مثلاً در روانشناسی زبان توضیحاتی هست که میگویند وقتی آدم معنای زبانی چیزی را میفهمد، انگار بشر استعداد این را دارد که خودش را بهطور موقت به آن چیز تبدیل کند؛ انگار همهٔ توجهش به چیز دیگری تبدیل شود. بحثهایی میکنند که انسان انگار به هر چیزی میتواند میل پیدا کند، به چیزهایی که واقعاً به آنها نیازی ندارد. چیزی در معیشت انسان هست که این زبان پیچیده را به وجود میآورد. میل ندارم واردش شوم؛ فقط میخواهم به پدیدهای خیلی بدیهی اشاره کنم که همه به آن اشاره میکنند.
بشر از نظر تمایلات وضعیت خاصی دارد: بینهایت تمایلات عجیب و غریب و وسیع داریم. تمایلات حیوانات در محدودههای زیستی خیلی خاصی است: میل دارند بخورند، میل دارند استراحت کنند؛ یک سری امیال خیلی استانداردتر دارند. ما انگار به بینهایت چیز میل داریم. به این اصطلاح، انسان اصولاً انگار خواستار کمال مطلق است؛ انگار همهچیز را میخواهد و به هیچ حدی راضی نمیشود.
میخواهم بگویم این خودش یک فکت است که فکر کنم همه قبول دارند و بعید است کسی قبولش نکند: بشر امیال خیلی پیچیدهای دارد؛ و میخواهم بگویم این به زبان پیچیده ربط دارد. یعنی اگر این حرفها را بزنیم، از حیطهٔ این بحث که ویژگی اصلی انسان زبان است بیرون نمیرویم. در واقع سطحهایی وجود دارد: جسم پیچیده، فیزیولوژی پیچیده، امیال پیچیده، و روی اینها زبان پیچیده قرار میگیرد.
اگر این تئوری علمی خیلی خوبی داشت، ممکن بود یک جلسه دربارهٔ آن صحبت کنم، ولی ندارد؛ واقعاً به نظر من هنوز ندارد. اینها همان بحثهایی است که چند بار به آنها اشاره کردم و ریشهاش در همان حوزهٔ فکری لکان و کریستوا شروع شده است. کریستوا جملهٔ خیلی معروفی دارد که زبان در بدن است و بدن در زبان. خیلی هم تحویلش نمیگیرند؛ فکر نکنید این بحثها که شروع شده خیلی داغ است و دامنهدار رویش کار میکنند؛ فقط فرانسویها، عدهای از فرانسویها، این حرفها را تحویل میگیرند.
اصولاً چون دنیا و مجامع علمیاش انگلیسیزبان شده، چیزهایی که از فرانسه و جاهای دیگر شروع میشود کمی طول میکشد تا به مرکز توجه برسد. الان در همهٔ دانشگاههای دنیا زمینهٔ مطالعهٔ زبان خیلی خیلی وسیعی داریم، ولی دانشمندان خیلی سراغ این بحثها نمیروند؛ در عین حال همه قبول دارند که حرفهای جالبی است، ولی خیلی در مرکز بحث نیست. به نظر من در مرکز بحث قرار میگیرد.
این را فقط برای این توضیح دادم که بگویم، بیآنکه از محدودهٔ آن حرفها دربارهٔ دانش زبانی انسان بیرون برویم، شاید بشود این را اینطور ترجمه کرد که انسان امیال جامع و کامل دارد: کمال مطلق را میخواهد، همهچیز را میخواهد. هرچه جلوی انسان بگذارید که کمی به نظرش جالب برسد، نسبت به آن تمایل دارد، ولو اینکه خیلی هم به مسائل زیستیاش مربوط نباشد و نیاز واقعی نباشد. این ویژگیای انسانی است که زبان پیچیده روی آن سوار میشود. در همین حد به آن اشاره کردم و میتوانستم اصلاً نگویم؛ فقط میخواهم بگویم اگر از امیال پیچیده حرف بزنیم، از آن چارچوب زبان خیلی دور نمیافتیم.
قرار است توجه همهٔ موجودات فقط به خداوند باشد؛ این پایهٔ کلی همهچیز است. ولی موجودی خلق شده با امیال خیلی پیچیده که میتواند به هر چیزی غیر از خدا هم در واقع میل پیدا کند. امیال بشر فقط متوجه خداوند، کمال مطلق، نیست؛ ممکن است به همهٔ کمالات در همهٔ سطوح و به هر چیزی غیر خدا میل پیدا کند. ممکن است در همهٔ موجودات تا حدودی این حالت باشد، ولی نه به این شدتی که در انسان هست. انسان از این نظر وضعیت خاصی دارد که میتواند به هر چیزی غیر خدا تمایل پیدا کند؛ بنابراین این موجود امکان لغزیدن دارد. این لغزش است: تمایل پیداکردن به چیزی غیر خدا، بهطور کلی با قواعد کلی دنیا سازگار نیست.
یک توجیه برای اینکه شغل شیطان چیست و چه میکند این است: این خطر بهطور طبیعی بشر را تهدید میکند که امیالش متوجه چیزهایی شود که نباید باشد. یعنی این امکان برای بشر هست که از درختی بخورد که نباید بخورد و نیازی هم به آن ندارد. این بهنوعی همان چیزی است که به آن آزادی میگویند: انگار در فضایی زندگی میکنیم که خیلی کارهایی را که نیاز نداریم و نباید بکنیم، به هر حال امکان انجامدادنش و حتی تمایل به انجامدادنش را داریم.
کاری که شیطان میکند چیست؟ — بعداً میخواهم این توجیه خودم را با متن تطبیق دهم — به نظر میآید که بهانه دست انسان میدهد. اینطور فکر کنید که بشر در جنت گذاشته شد، بعد از اینکه آن ماجرا تمام شد و شیطان هم معصیت کرد؛ دوباره به دلیلی باید به آن برگردم. فرض کنید میخواهم بگویم معصیت انسان چگونه شکل گرفت. قرآن میگوید اینها را در باغ گذاشتیم و گفتیم از همهٔ این باغ بخورید، به جز یک دانه.
گاهی تعبیرش این است که انسان فراموش کرد: گفتیم از این نخور، ولی فراموش کرد؛ «و لم نجد له عزما»؛ سخن از عزمی است که باید میکرد که این را نخورد. انسان موجودی است که میل دارد و فراموش میکند؛ اینها از مشکلات ذاتی انسان است. میخواهم بگویم دو حالت وجود دارد. اگر انسان فراموش کرد و عزم نداشت، ایرادهای خودش بود؛ شاید حتی اگر شیطان چیزی به او نمیگفت هم، روزی میرفت و از آن درخت، کاملاً با معصیت، میخورد.
شیطان چه میکند؟ یک کاری که انجام میدهد این است که بهانهای ایجاد میکند تا انسان در واقع بعد از شنیدن یک دروغ و با کمک شیطان معصیت را انجام دهد. این حرفی است که بعضی از عرفا زدهاند: اینکه این جزو الطاف خداوند است که موجودی در کنار بشر خلق کرده که هر وقت انسان میل به غیر خدا پیدا میکند، بهنحوی دخالت و همراهی میکند؛ بنابراین معصیت کلاً به انسان تعلق نمیگیرد. این آیه را شاهد خودشان قرار میدهند که خدا میگوید «فازلّهم الشیطان»: آدم و حوا را شیطان لغزاند. گویی اینها تا لبهٔ پرتگاه آمدند و آن هُل آخر را شیطان به آنها داد؛ پس میشود بهنحوی تقصیر را گردن شیطان گذاشت.
فازلّهم الشیطان و اختیار انسان
تعبیر بعضی از عرفا دربارهٔ کاری که شیطان برای آدم و حوا انجام داد این است: دقت کنید که امر خدا به انسان این است که میگوید «لا تقربا هذه الشجره»، به این نزدیک نشوید؛ ولی اینها نزدیک شدند و بعد شیطان به آنها گفت بیایید از این بخورید. یعنی انگار چیزی را کمکم داشتند نقض میکردند و شیطان آنها را با یک دروغ به این سمت هدایت کرد. با چه دروغی؟ به آنها گفت اگر از این درخت بخورید جاودان میشوید؛ یا جاودان میشوید یا فرشته میشوید.
دروغ معمولاً اینطور است. یک بار کسی مثالی زد که آن را کمی تغییر میدهم: فرض کنید کسی یک صبح دیر سر قرارش رسید. از او میپرسید چه شد؟ جوابش این است که داشتم میآمدم، ترافیک بود، ماشینم پنچر شد، کمی هم آنجا — نمیدانم — رسیدم و کسی را دیدم. واقعیت این است که ممکن است خوابش برده و بیدار نشده باشد. معمولاً وقتی کسی برای چیزی چند دلیل میآورد، احتمالاً دلیل دیگری دارد و کلکی در کارش هست.
یک تعبیر — که تعبیر بدی نیست — این است که شیطان برای انسان زمینهٔ لغزیدن را فراهم میکند؛ آن هُل آخر را شیطان میزند. اینطور در واقع جایی باز میکند برای اینکه انسان عذرخواهی کند. میگویند این آیه که خداوند میگوید «فازلّهم الشیطان»، حرف در دهان آدمیزاد میگذارد: تو بیا و بگو شیطان؛ مثل وقتی که بچهها کار بدی میکنند، مثلاً چیزی را برمیدارند، و پدر و مادرشان آن را به موجود دیگری نسبت میدهند. شیطان برای انسان نقش موجودی را بازی میکند که انگار گاهی میشود چیزهای بد را به او نسبت داد. این تعبیر بدی نیست؛ چیزی است که گفته شده و من دارم تکرار میکنم.
این یک نکته است؛ تعبیری دربارهٔ همکاری شیطان با انسان. با شیطان کسی همکاری نکرد که معصیت کند؛ اصلاً خودش معصیت کرد. در حالی که وقتی انسان این کار را انجام میدهد، همیشه انگار کذبی که منشأش شیطانی است دخالت میکند؛ بنابراین تقصیر کامل در واقع به عهدهٔ انسان نیست. معنای این تعبیر که بعضیها میگویند این است که اگر شیطان نبود هم انسان ممکن بود معصیت کند. ممکن است این برای بعضیها قابل قبول نباشد.
بگذارید این را کمی عمیقتر کنیم. اینکه شیطان بهانه دست انسان میدهد را کنار بگذارید. شیطان کار خیلی مهمی برای ما انجام میدهد. ذات انسان این است که تمایل به کمال دارد و از نقص بیزار است؛ نه اینکه باید اینطور باشد، بلکه اینطور هست؛ یعنی ما همیشه میان بد و خوب انگار خوب را، آن را که کاملتر و بهتر است، انتخاب میکنیم.
میخواهم بگویم آدمها وقتی منحرف میشوند، امیال بدی پیدا میکنند و به چیزهایی میل پیدا میکنند که در واقع نباید به آنها میل پیدا کنند؛ اتفاقی که میافتد این است که انگار از ذات اصلی خودشان، که باید کمال مطلق را دوست داشته باشد، سقوط میکنند و پایین میآیند.
شیطان کاری میکند: فریبی که شیطان میسازد باعث میشود هر آدمی که کار بدی میکند، برای کار بد خودش توجیهی داشته باشد. نمیشود توجیه کار بد صادق باشد؛ توجیه کار بد حتماً باید کاذب باشد. من نمیتوانم با توجیهی درست بروم و کار بد انجام دهم؛ اگر همهچیز را درست بشناسم و ابهامی در ذهنم نباشد، هیچ کار بدی انجام نمیدهم. اما انسان به دلیل ساختار خودش به چیزهای بد هم تمایل دارد، چون تمایلات متنوعی دارد و به غیر خدا هم تمایل پیدا میکند. کاری که شیطان انجام میدهد این است که برای شما مدلی ذهنی درست میکند که در آن ذهنیتِ خودتان همیشه دارید کار خوب انجام میدهید. این مثل نوعی کمککردن است.
هر آدمی، حتی قاتل سریالی را گیر بیندازید و از او بپرسید چرا این آدمها را کشتی، مثلاً بچهها را گرفتی و کشتی و خوردی، به شما میگوید حقشان بود؛ ذهنیتی دارد که در آن ذهنیت، حقشان بوده که این کار را با آنها کرده است. همهٔ آدمها، حتی بدترین آدمها که بدترین کارها را میکنند، در ذهنیت خودشان دارند کارهای درستی میکنند و توجیه دارند؛ یعنی احساسشان این نیست که من دارم این کار را با او میکنم، او آدم خوبی است و من آدم بدی هستم. همیشه توجیهی دارند. مثلاً هیتلر را در نظر بگیرید: احساس میکند موجوداتی آشغال، مثلاً از نظر نژادی، وجود دارند که حقشان است از بین بروند و ما این کارها را به نفع بشر انجام میدهیم.
همهٔ آدمها دارند کارهای خودشان را توجیه میکنند؛ بنابراین در محیطی ذهنی زندگی میکنند که کارهایی که انجام میدهند در آن توجیه شده است. بنابراین انگار هستهٔ مرکزی وجودشان دارد حفظ میشود؛ مثلاً حقپرستیشان دارد حفظ میشود. همیشه فکر میکنند که این کار به این دلیل اشکال ندارد؛ خودشان را گول میزنند. این فریبهای ذهنی در واقع نوعی محافظ چیز ارزشمندی است که در نهاد انسان هست: انسان حقپرستیاش را از دست نمیدهد و همیشه احساس میکند کاری که انجام میدهد درست است. این تعبیری است که یک مرحله جلوتر میرود: شیطان این کار را برای انسان انجام میدهد؛ یعنی محیطهای کاذبی درست میکند برای وقتی که کار نادرستی انجام میدهید.
اینها چیزهایی است که معمولاً میگویند و من دارم به آنها اشاره میکنم. به نظر من اینها حرفهای جالبی است، ولی حرف اصلی نیست؛ حرف اصلی به نظر من خیلی سادهتر است. حرف اصلی این است — و همهٔ اینها را در همین داستان میبینیم — که اساس حیات بشر این است که در جایی خلق میشود و قرار است راهی را طی کند. هرجا حرف از انسان است، حرف از موجودی است که باید در طول حیاتش راهی را طی کند؛ مخصوصاً در همین کرهٔ زمین ما باید رشد کنیم. برای رشدکردن باید اعمالی انجام دهیم، کارهایی را بکنیم و کارهایی را نکنیم. مسیر رشدی داریم که خودمان باید بهطور اختیاری طی کنیم.
صراطی وجود دارد، رفتنی به سمت خداوند وجود دارد؛ شواهدش در قرآن آنقدر هست که شاید همینطور در همین داستان نمونههایش را گفتم. و انسان به چیزهای غیر از خداوند هم میل دارد؛ بنابراین ممکن است از صراط مستقیم منحرف شود. کار شیطان دقیقاً این است: هر میلی به غیر خدا که انسان داشته باشد، به قلاب شیطان گیر میکند؛ شیطان آدمی را که به چیزی غیر خدا میل دارد با قلابش میگیرد و مثلاً کلهاش را به دیوار میزند تا دردش بیاید. این شغل شیطان است.
آدمها دارند در راهی میروند؛ هر وقت منحرف شوید، میل به غیر خدا پیدا کنید و کمی کج بروید، مأموری آنجا هست که شوک الکتریکی به شما وارد میکند. فرض کنید آدم میل دارد جاودانه باشد یا میل دارد فرشته شود؛ میل بدی نیست که میل دارد فرشته شود، فرشتهها خیلی خوباند؛ ولی اینها یک سری امیال متفرقهاند و میل به خدا نیستند. شیطان چگونه میتواند به شما بزند؟ وقتی میلی داشته باشید به چیزی که در واقع میل اصلی، یعنی میل به خدا، نیست. وظیفهٔ شیطان در کل زندگی انسان این است: انسان هر امیالی به غیر خدا داشته باشد، شیطان میتواند آنها را کشف کند و از آنها علیه خودتان استفاده میکند.
یعنی برای انسان بیشتر از یک راه نمیماند: اینکه سعی کند در همان صراط مستقیم حرکت کند. هرقدر این طرف و آن طرف بروید، این شوکها به شما وارد میشود؛ اینها کارهایی است که شیطان انجام میدهد: از امیال کوچکی که دارید، علیه خودتان استفاده میکند. ممکن است میلی داشته باشم و همینطور آن را در خودم نگه دارم و هیچوقت هم برنگردد و پیکانی نشود که در چشم من فرو برود. شیطان این کار را برای ما انجام میدهد: ناخالصیهای ما را کشف میکند و از ناخالصیها نهایت سوءاستفاده را میکند تا ضررهایی به ما برساند؛ بنابراین در واقع دارد به ما کمک میکند ناخالصیهای خودمان را کشف کنیم.
اگر شیطان این کار را نمیکرد، لزومی نداشت که میل به جاودانگی به ضرر انسان تمام شود. ولی حتی اگر میل به جاودانبودن داشته باشید، که چیز خیلی خوب و طبیعی است، و این میل در مقابل میل به خدا قرار گرفته باشد، یعنی حل نشده باشد، شیطان از این هم میتواند چیزی علیه خودتان بسازد و شما را به مسیرهای انحرافی بکشاند. نکته همین است: به شما شوک الکتریکی وارد میکند و درد و رنج و بدبختی به شما میرساند. خیلی آدمها همینطور میروند تا سرشان به دیوار میخورد؛ بعد متوجه میشوند که باید چیزی را ول کنند؛ دنبال چنین میلی میرفتند و برمیگردند سر جای خودشان.
بنابراین انسان، بهعنوان موجودی که میتواند خیلی زیگزاگ برود، به موجودی احتیاج دارد، به نگهبانی که او را در مسیری که باید حرکت کند حفظ کند؛ احتیاج به موجودی دارد که ناخالصیهای این آدم را بهنحوی به چشمش بیاورد. این کارکرد اصلی شیطان برای انسان است.
قرآن دستم نیست، ولی چیزهای خیلی سادهای در قرآن تأکید میشود: شیطان در همین جاهایی که ظاهراً خیلی عصبانی است، حرف از این میزند که با آدمها این کار را میکنم، آن کار را میکنم، «الا عباد الله المخلصین»؛ به جز آن آدمهایی که اخلاص داشته باشند و خالص شده باشند؛ یعنی کسی که میل به غیر خدا نداشته باشد، شیطان خودش او را استثنا میکند و نمیتواند با او کاری داشته باشد. باید ناخالصیای در آدم باشد تا شیطان بتواند سراغش برود. بنابراین کاری که شیطان انجام میدهد خالصکردن آدمهاست.
عواقب انحراف از میل به خدا
ما موجوداتی پر از امیال متفرقهایم و لازم داریم بهنحوی کتکهایی بخوریم: اگر از راه منحرف شدیم، اگر سراغ میلی رفتیم، مثلاً میل به جاودانگی را مستقلاً خواستیم، شیطان میتواند از همان میل استفاده کند. میلی که در دل من هست لزوماً سر مرا به دیوار نمیکوبد؛ کسی با قلابی مرا به سمتی میبرد تا بفهمم که به ضررم است.
بنابراین شیطان همان کاری را میکند که خودش میگوید: آدمهایی را که اخلاص ندارند در واقع عذاب میکند؛ تا جایی که میتواند بلا سر آدمهایی میآورد که به اخلاص نرسیدهاند. بنابراین در این جهت عمل میکند که آدمها را تشویق کند در همان مسیر اصلی بروند و اخلاص داشته باشند.
یکی از چیزهایی که در قرآن هست این است که آدمهای متقی وقتی شیطان نزدیکشان میشود، متوجه میشوند و خودشان را جمعوجور میکنند. به محض اینکه آدم کمی تمایلاتی پیدا میکند و منحرف میشود، فوراً سیگنالی میرسد: شیطان مثلاً دارد میآید که دشمنی کند، ولی کاری که انجام میدهد این است که خبر میدهد تو داری منحرف میشوی. آدمی که باتقواست و در مسیر میرود، با کوچکترین امیالی که در ذهنش پیدا میشود فوراً سیگنالهایی دریافت میکند که اشکالی پیدا شده است؛ آدمهای متقی پیش از آنکه به این قلاب گیر کنند، سیگنالها را دریافت میکنند.
مثلاً همین آیه که میگوید نمیبینی که ما شیطان را سراغ آدمهایی میفرستیم تا آنها را اذیت کنند؟ آدمی هست که نشسته و راه نمیرود؛ کاری را که باید در زندگی خودش انجام دهد انجام نمیدهد. خداوند موجوداتی را خلق کرده که به این آدمها سیخ بزنند و شوک وارد کنند تا مجبور شوند مسیری را که باید در آن حرکت کنند طی کنند. از تمام حرفهایی که خود شیطان میزند همین را میشود درک کرد: شیطان کاری به آدم مخلص و کسی که در این مسیر دارد میرود ندارد؛ آدمها به دلیل مشکلاتی که در خودشان دارند دچار فریبهای شیطان میشوند و این برایشان خوب است.
خیلی وقت پیش، در دورهٔ راهنمایی، یادم هست مثالی بود برای پدیدهٔ شرطیشدن: کرم خاکیای را در مسیری گذاشته بودند — کرم خاکی بهطور طبیعی مستقیم حرکت نمیکند و این طرف و آن طرف زیاد میرود — مسیری که به محض اینکه کرم از مسیر مستقیم منحرف میشد، شوک الکتریکی به آن وارد میشد؛ و این کرم پس از مدتی یاد گرفته بود که کاملاً مستقیم برود. اینجا به کرم خاکی تشبیه شدیم، ولی به هر حال این اتفاق برای ما میافتد.
یعنی شیطان میتوانست این کار را بهطور کاملاً طبیعی هم انجام دهد: بیاید و با نهایت مهربانی، به آدمی که میلی داشت که میل خوبی نبود، مثلاً یکی محکم توی سرش بزند تا متوجه شود این میلش خوب نیست و بعد راه خودش را ادامه دهد. حالا این کار را مثلاً با عصبانیت میکند.
آدمها رنج میکشند. هر موجودی که رشد نکند قطعاً دچار مشکل میشود؛ دچار تاریکیها و ظلمت، و دچار رنج و هزار بدبختی میشود. منتها پدیدهای که در دنیا خیلی وجود دارد این است که آدمهایی که معمولاً دنبال شهوات میروند، همیشه در حال نمایشدادن خوشیاند؛ ولی معمولاً اگر در زندگیشان به آنها نزدیک شوید، میبینید که اینطور نیست.
خیلی از هنرپیشهها و هنرمندان همیشه به نظر میآید آدمهای شارژی هستند. یک بار فیلم مستندی دیدم دربارهٔ آخرین تور یک هنرمند که واقعاً خیلی جالب بود. هرکس این آدم را روی صحنه دیده باشد، همیشه به نظرش میآید که خیلی خوشرنگ و خوب است و خودش را خوب حفظ میکند. فیلم پشت صحنهاش را نشان میداد که چه میکند: آخرهای عمرش قلپقلپ مشروب میخورد و کوکایین مصرف میکرد تا انرژی بگیرد؛ بعد پیش از آنکه روی صحنه برود، کمی تمرکز میکرد. حالت افسردگی وحشتناکی داشت؛ خیلی چیزها استعمال میکرد و چند هفته پس از همین تور مرد.
خلاصه ما آدمها را در حال رنجکشیدن نمیبینیم. میخواهم بگویم این فریبی است که در دنیا وجود دارد و در قرآن هم به آن اشاره میشود که فریب نخورید: میبینید این آدمها همهجا هستند و به نظرتان میآید که وضعشان خیلی خوب است؛ واقعاً اینطور نیست. آدمی که به روشنایی و هدایت نرسد، همیشه بهنحوی در رنج است؛ ممکن است آدمها در دورههایی از زندگیشان رنج خودشان را حس نکنند، ولی نهایتاً به جای خوبی نمیرسند.
میگویم آدمی که اصلاً راهی را طی نکرده و هدایت به او نرسیده، زندگی خوبی نمیکند. رنج رشدنکردن را همه میبرند؛ امکان ندارد آدمی این رنج را احساس نکند: اینکه برای این چیزی که الان هست خلق نشده است. هیچ آدمی نیست که آن حس تعالی گاهی سراغش نرود و یکی دو روز مشغولش نکند: حس اینکه موجودی نیست که برای این وضعیت خلق شده باشد و چیز دیگری باید در زندگیاش باشد که نیست. همه این را احساس میکنند.
توهمات هم هست. نمیگویم رنجی که به وجود میآید صرفاً از شیطان است؛ آزارهایی از طرف شیطان هم میرسد: آدمها دچار توهم میشوند، مثلاً در لوپ میافتند. آدمهایی که افسردهاند فکرهایی دارند و نمیتوانند از آنها عبور کنند؛ عذاب میکشند، ولی باز دوباره مدام، بهطور وسواسی، سراغ یک سری افکار میروند که عذاب را برایشان به وجود میآورد. نمیخواهم بگویم فانکشنهای شیطان دقیقاً چیست.
کلاً رنج همهٔ آدمها بهنحوی به رشدنکردن برمیگردد: هر آدمی که رشد کند از رنج دور میشود و هر آدمی که رشد نکند قطعاً دچار رنج میشود. کل این پروسهای که رنج را تولید میکند از فطرت آدم میآید؛ زمینهاش در واقع در فطرت آدم است، چون رشد نکرده و به هیچ چیزی که باید میرسید نرسیده است.
مثل اینکه بچهای را در جعبهای بگذارید تا به صورت مکعبمستطیل رشد کند. میدانید که میشود این کار را کرد؟ ژاپنیها از این کارها میکنند: هندوانه را از اول در جعبهای میگذارند و به هندوانهٔ مکعبمستطیل تبدیل میشود. فکر کنید بچهای را در جعبهای کوچک بگذارید و به همین شکل به او غذا هم برسانید؛ رشد میکند، ولی مکعبمستطیل میشود. این بچه قطعاً با تمام وجود رنج را احساس میکند؛ بچه قرار نبود مکعبمستطیل باشد. همهٔ ما چیزی بدتر از مکعبمستطیل شدهایم.
بنابراین همیشه از درون خودمان این احساس را داریم که نباید اینطور باشیم. فقط آدمهایی که بهنحوی به کمال میرسند این حس را ندارند؛ یعنی این احساس به آنها دست میدهد که همان راهی را رفتهاند که برایش خلق شدهاند. دارم چیزی را توضیح میدهم که در جهانبینی قرآن هست.
کاری که شیطان میکند این است که کلاً سعی میکند آدمها رشد کنند، راه بروند و راه درست را هم بروند و به اطراف خیلی سرک نکشند. منظورم این است که میلی مثل میل به جاودانگی لزوماً به معصیت در بهشت منجر نمیشد. ولی چیزی آنجا وجود داشت: در ذهن انسان تمایلی به غیر خدا وجود داشت.
اگر تمایل به غیر خدا نداشت، اگر آدم عاشق خدا بود و هیچ چیزی غیر از خدا برایش مهم نبود، وقتی به او گفتهاند به آن نزدیک نشو، اگر کسی بیاید و به او بگوید اگر بخوری جاودانه میشوی، فرشته میشوی، هرچه بگوید نباید گوش بدهد. ولی به چیزهای دیگری جدای از خدا میل دارد؛ جاودانگی را هم دوست دارد، حتی اگر خدا نخواسته باشد؛ اگر خدا خواسته باشد که میشود. میخواهم بگویم کمی اینطور فکر کنید: انگار چیزی غیر از خواست خدا را میخواهد؛ چیزهایی غیر از خدا در ذهنش است که گمراه میشود.
شیطان تهدید میکند که با اینها — نمیدانم — چه بلاهایی سرشان میآورم، و خداوند رسماً در جواب شیطان میگوید: همهٔ این کارهایی را که میکنی بکن؛ دستت به بندگان مخلص من که خالصاند نمیرسد. امکان ندارد؛ قلاب شیطان به هیچ جایشان گیر نمیکند. شیطان فقط با غیرخالصها کار دارد؛ وسیلهای است که آدمها را خالص میکند.
خلوص و قلاب شیطان
اینکه میگویم رنج تولید میکند، منظورم این است که با میل به جاودانگی لزوماً سرت به دیوار نمیخورد؛ شیطان کمکی به تو میکند: مثل اینکه دیتکت میکنی که اینجا مشکلی وجود دارد. اگر زود متوجه نشدی و خودت را کنار نکشیدی، تو را میگیرد، کمی آنطرفتر میبرد و میزند؛ محکمتر میزند. خلاصه باید بفهمی که آنجا چیزی هست که باید چیده شود. این کاری است که شیطان برای ما انجام میدهد؛ با عصبانیت میکند.
میدانید که خدا همیشه کارها را به خودش نسبت میدهد. فرض کنید آدمی مریض باشد و کارهایی را که برای درمان باید بکند انجام ندهد؛ ما میگوییم مرضش بیشتر میشود. اگر بخواهید آن جمله را به معنایی بگویید که ما به آن راحتتریم: کسی که اینطور است و خودش را درمان نمیکند، مرضش زیاد میشود. خدا این را به خودش نسبت میدهد و میگوید ما میکنیم، ولی معنایش این است: کسانی که قلبشان مریض شده و در واقع هیچ کاری هم نمیکنند، کار مثبتی در جهت درمانشدن نمیکنند، مرضشان زیاد میشود. این بیان یک گزاره است.
اینطور نیست که آدمی که مریض است و کاری نکند همانطور بماند؛ بدتر هم میشود. این مثل بیان یک حقیقت است؛ مثل اینکه پزشک به شما بگوید اگر این کارهایی را که گفتم نکنید، بدتر میشوید. یک گزارهٔ خبری است. همان مدل گزاره در قرآن هست؛ خداوند — نمیدانم — همهٔ کارها را به خودش نسبت میدهد، ولی در واقع بیانش این است که کسی که قلبش مریض است و هیچ کاری هم برای درمان نمیکند، مرضش روزبهروز بدتر میشود. این یک فکت است که دارد بیان میشود. ممکن بود آدمهایی که قلبشان مریض است کار بدی هم نکنند، کار خوبی هم نکنند؛ ولی آنچه قرآن در این آیات به آن اشاره میکند، مرضی است که مدام در حال رشد است و به بنبست میرسد.
مثل همین اتفاق: این داستان آدم و حوا و شیطان مدلی کلی برای نگاهکردن به همهچیز در دنیا و در زندگی انسان است. همان اتفاقی که برای آدم افتاد: میخواست به جاودانگی برسد، میخواست فرشته شود، ولی نهتنها آن چیزها نشد، چیزی را هم از دست داد. میل به غیر خدا، میلداشتن به چیزی برخلاف خدا، همیشه اینطور است: نهتنها به چیزی نمیرسید، چیزی را هم از دست میدهید؛ و باید آنقدر از دست بدهید تا بفهمید که اشتباه رفتهاید.
خداوند جای دیگری دربارهٔ همین آدمها میگوید که اینها را سالی یکی دو بار امتحان میکنیم تا توبه کنند. همیشه به آنها فرصتهایی داده میشود که جایی برگردند؛ اگر برنگردند، مرض باز دوباره در حال زیادشدن است. اینطور نیست که اگر کسی کمی قلبش مریض شد، دیگر رفته است؛ همیشه فرصتی برای برگشتن هست.
شیطان بهترین کار را برای ما انجام میدهد: سعی خودش را میکند که وقتی در راه راست نیستیم، به ما بد بگذرد و چیزهایی را از دست بدهیم؛ چیزهایی را از ما میگیرد. میخواهم بگویم تمایل به جاودانگی معادل این نیست که بهشت را از دست بدهید؛ شیطان آن را اینطور میکند؛ یعنی از یک میل، معصیتی درست میکند که با آن چیزی را که دوستش داشتید از دست بدهید.
فریب وجود دارد: آدم سمت چیزهایی میرود، ممکن است لذت جسمانی هم ببرد، ولی نهایتاً به جای بدی میرسد؛ مثل مصرف مواد مخدر. مصرف مواد مخدر چگونه است؟ لذت میبرید، باز لذت میبرید، دوزش را اضافه میکنید، در لوپ میافتید، و آخرش به جایی میرسید که پشیمان میشوید از اینکه در این راه رفتهاید. کاری که شیطان میکند این است که بردارهای کوچکی را هم که در قلب ما هست به چیزهایی تبدیل میکند که ما را در این مسیرها میبرد؛ و هرچه سریعتر سرمان به جایی بخورد، زودتر برمیگردیم.
البته آن میلها چیزهایی هم با خودشان دارند؛ ارضاشدنشان حتی بهطور موقت لذتبخش هم هست. ولی شیطان همیشه کار را برخلاف آنچه دوست دارید پیش میبرد: مثلاً فرض کنید میروید لذتی ببرید و بعد یکدفعه اتفاقی میافتد که نمیخواستید؛ میخواستیم کار سادهای انجام دهیم. اینجور چیزهاست: با داستانهایی که شیطان درست میکند، شما را به جایی میکشاند که اصلاً نمیخواستید. خیلی ساده: بشر میخواهد از چیزی لذت ببرد، ولی یکدفعه میبینیم پس از مدتی معتاد شده، بعد مجبور میشود دزدی کند، بعد چون کسی فهمیده، کسی را میکشد. جایی باید متوجه شود که از اولش اشتباه رفته است؛ شاید بتواند برگردد.
باز دارم مدلهای کلی را میگویم؛ اینقدر وارد سؤالهای ریز نشوید. این مرض لزوماً فقط معصیت نیست؛ بیماریای است که آدمها دارند. چند بار به آن اشاره شده و عواقبش توصیف شده که اینها چگونهاند، و دربارهٔ آن گفته شده که چیزی رو به رشد است. نمیدانم عین همان معصیت است یا نه؛ فکر میکنم فعلاً اینطور نیست.
اصلاً اگر شیطان نبود، هیچوقت این میل به جاودانگی را در درون خودت بهعنوان میلی که انحراف دارد کشف نمیکردی. آدمی که اخلاص دارد، یک بردار به سمت بالا دارد و بقیهٔ بردارهایش حذف شدهاند. حتی برداری مثل تمایل به جاودانبودن، که خیلی رو به بالاست، شیطان از همان هم چیزی برایتان میسازد؛ چیزی میسازد که آنچه را دوست داری از تو میگیرد و متوجهت میکند که در واقع همان امیال دیگر اضافه است.
دارم دربارهٔ عملکرد شیطان و فایدهای که برای انسان دارد صحبت میکنم. شیطان، همانطور که خودش میگوید، اکثریت آدمها را منحرف میکند؛ آدمهایی را منحرف میکند که زمینهٔ انحراف دارند؛ و اگر چنین موجودی نباشد، آن زمینههای انحراف کشف نمیشود و آدمها راه نمیروند. به نظر من از خود قرآن برمیآید که کار اصلیای که شیطان دارد میکند همین است.
سؤال شد که چرا شیطان بخشیده نشد؟ در همین داستان، انسان وقتی گناه کرد، با اینکه با همکاری شیطان بود، چیزی جز این به خدا نگفت که ما به خودمان ظلم کردیم؛ عذرخواهی کرد. این دقیقاً ویژگی انسان است. و شیطان وقتی گناه کرد، در حالی که هیچکس کمکش نکرد و اصلاً خودش این کار را انجام داد، به خدا گفت تو مرا گمراه کردی. شیطان هرچه باشد، حداکثر کاری که کرده این است که انسان را به چیزی دعوت کرده که خدا چیز دیگری گفته بود.
اینکه بگویم: آقا، تقصیر من چیست؟ شیطان آمد و به من گفت این درخت اینطور است و خدا چیز دیگری گفته بود. انسان این شعور را دارد که اگر اشتباهی کرد، اشتباه خودش است: خودم به خودم ظلم کردم و تنها کاری که باید بکنم عذرخواهی است. نباید مثلاً در استغفار خودم بگویم: خدایا، تو که میدانی، این شیطان لعنتی آمد و گمراهم کرد؛ اصلاً از این حرفها نیست.
فرق شیطان با انسان در همین برخورد است: هر دو معصیت کردند، یکی کاملاً انفرادی و یکی با کمک شیطان؛ آن یکی اصلاً عذرخواهی نکرد و گناه را به خداوند نسبت داد. دقیقاً این جمله را گفت: خدایا، تو مرا گمراه کردی؛ حالا که مرا گمراه کردی، من این کارها را میکنم. در حالی که انسان اینطور نکرد؛ آدمیزاد گناهی که میکند، این شعور را دارد که بفهمد اشتباه کرده و کاری که باید بکند عذرخواهی است. خداوند هم اینجا صراحتاً نمیگوید، ولی گناه آدم بخشیده میشود؛ رسماً میگوید که خداوند توبهٔ آدم را میپذیرد، چون هیچ حرفی از شیطان نمیزند. آدم اصلاً اسمی از شیطان نبرد. این دربارهٔ فواید شیطان بود.
واقعاً به دو دلیل توصیه میکنم که دیالوگ شیطان با خدا را از روی سورهٔ اعراف بخوانید. یکی اینکه خیلی خوب یاد میگیرید که چگونه نباید بود: کلمهبهکلمهٔ حرفهایی که شیطان میزند، همان چیزهایی است که ما در واقع نباید آنطور باشیم؛ اینجور حرفها که من از این بهترم یا — نمیدانم — من فلانجورم، این خاصیت را دارم و او ندارد؛ و اینکه گناه را به خداوند نسبت دهیم، که متأسفانه خیلی از آدمها این کار را میکنند.
آدمهایی که خیلی گناه میکنند، بعداً آخرش میگویند: آقا، اگر کاری هم کردیم، خدا خواست که اینطور کردیم. باور کنید از کسی این را شنیدم و میخواستم به او بگویم: بله، شیطان همهٔ کارهایی را که کردی یادت داد، این جمله را هم یادت داد؛ عیناً سیمولیشن است. منظورم این است که خیلی آدمها ته دلشان راضی نمیشوند به اینکه اشتباه کردهاند و باید عذرخواهی کنند؛ همیشه انگار طفره میروند. هرچه اینجا نوشته، این کارها را نکنید؛ این حالتها را نداشته باشید، به نفعتان است. خیلی چیزها اینجا هست برای یادگرفتن اینکه آدم چگونه نباید باشد.
بهاضافهٔ اینکه دلم میخواهد یک بار آن را بخوانید و از جایی به بعد، بهجای اینکه فکر کنید با عصبانیت این حرفها را میزند، فکر کنید که این حرفها را عاشقانه میزند. خداوند به او دستور داده: تو برو و این کار را برای این آدمها انجام بده؛ برو به آنها حمله کن، سرشان را به دیوار بزن. فکر کنید این امر الهی به شیطان رسید و شیطان سجده کرد، بعد خداوند این شغل را به او داد و حالا شیطان دارد جواب میدهد. حالا آرام بخوانید و ببینید هیچ فرقی نمیکند.
یعنی شیطان میتواند بهعنوان اطاعت امر بگوید: خدایا، سر راه مستقیم مینشینم؛ همان کارهایی را که از من خواستی انجام میدهم؛ سر راه مستقیمشان مینشینم و بعد از چپ و راست به آنها حمله میکنم. خدا هم همین را از او خواسته؛ دارد ابراز میکند که این کارها را با تمام وجود برایت انجام میدهم: از چپ میروم، از راست میروم، همهٔ این کارها را میکنم. آخر سخنش، از این جملهاش کمی به نظر میآید که باز رنگ معصیت دارد؛ ولی کارهایی که به آنها اشاره میکند، این کارها را از سر عشق و اطاعت خدا میکند و در واقع تعهد میدهد که همهٔ کارهایی را که از او خواستهاند به نحو احسن انجام دهد.
واقعیتش این است که مثل یک سوگندنامه است: خدایا، این را از من خواستی و من این را با تمام وجود انجام میدهم؛ تمام سعی خودم را میکنم که آن کاری را که گفتی به بهترین وجه ممکن با آنها انجام دهم. به هر حال معصیتی وجود ندارد؛ کارهایی که دارد انجام میدهد، کارهایی است که به نفع آدمها تمام میشود؛ فرق فقط در نیتی است که بیان کرد.
ادامهٔ داستان را البته یک دفعه خودم از سورهٔ اعراف خواندم. در سورهٔ اعراف، تمرکز داستان خیلی روی شیطان است: حرفهایی که شیطان زد و کارهایی که شیطان کرد؛ در حالی که در سورهٔ بقره داستان کاملاً روی آدم متمرکز است و قسمتهایی دارد که اصلاً در سورهٔ اعراف نیست. در آن، شیطان فقط بهعنوان موجودی که وجود دارد و جایی کاری انجام میدهد حضور دارد و وارد جزئیات کارش نمیشود.
از همان سورهٔ بقره پیش میرویم و هرجا از سورهٔ اعراف لازم باشد میگویم. بعد از اینکه این اتفاق میافتد که شیطان سجده نمیکند — فرض کنید دیالوگهایش در سورهٔ اعراف را دیدهاید و میدانید چه اتفاقی افتاده — به مرحلهای میرسیم که به آدم دستور داده میشود به بهشت برود و با زوج خودش ساکن شود؛ قرار است از هر چیزی که در بهشت هست بخورد و به یک درخت نزدیک نشود. در آیهٔ بعدی سورهٔ بقره، به انسان امر میشود که با این محدودیت ساکن باغ شود.
سکونت و زوجیت در داستان
اینجا اولین جایی است که حرف از سکونت است و باید به این نکته اشاره کنم: هرجا حرف از سکونت هست، حتماً این زوج هم آنجاست. سکنا گرفتن در قرآن همیشه با زوجیت همراه است؛ مثلاً زوج را برای شما خلق کردیم «لتسکنوا»؛ سکونت به معنای مطلق کلمه بهنحوی با رابطه با زوج گره خورده است.
این را قبلاً یک بار گفتم: ساکنشدن بشر به زوج است؛ زوج اینجا دقیقاً به معنای زن است؛ خطاب به آدم است و دربارهٔ زوج آدم صحبت میشود. سکونت همیشه بهنحوی با زنها در ارتباط است. اینجا هم به محض اینکه حرف از سکونت است، خطاب به آدم و زوجش است. هرجا قرار است در جایی ساکن شوند و زندگی داشته باشند، حتماً زوجی هم در کنارشان هست.
این داستان بهنحوی انتزاعی همهٔ کلیات زندگی انسان را میگوید. از اول که شروع شد، مسئلهٔ شر اولین چیزی است که دربارهٔ بشر ذکر میشود: تا حرفش میشود که میخواهیم کاری بکنیم، گفته میشود این افتضاحی به بار میآورد. بعد هم مسئلهٔ دانش زبانی جامع، و اینکه با شر ارتباط دارد؛ دنیای انسان دارد ترسیم میشود: خلیفهٔ خدا در زمین بودن، خونریزی، دانش زبانی جامع داشتن؛ و بعد رسیدیم به جایی که حالا قرار است انسان راهی مستقیم را طی کند و راهزنی هم در بین راه هست. این دنیای انسان است؛ دنیایی که کلیاتی است که دربارهٔ انسان وجود دارد.
زوج وجود دارد، زوجیت وجود دارد، خوردن وجود دارد؛ همهٔ موجودات چیزهایی را برمیدارند و به خودشان اضافه میکنند. به واژههایی که در این داستان میآید دقت کنید: معصیت در زندگی انسان وجود دارد، و هبوط، که این دیگر واقعاً خاص انسان است. واژهٔ هبوط به غیر از زندگی بشر، دربارهٔ شیطان هم وجود دارد؛ این داستانی است که در آن پدیدهای به اسم هبوط پیش میآید.
این سکونت در جنت، بهاضافهٔ نهیای که آنجا وجود دارد: باز به لکان ارجاع میدهم. حرفهای فوقالعاده جالبی دارد دربارهٔ اینکه اگر قانون، نهتنها قانون، اگر نهیای وجود نداشته باشد، انسان تبدیل به انسان نمیشود. حرف معروفی دارد که آرزومندی نتیجهٔ نهی است؛ ذات انسان آرزومندی است. من از خود لکان خوشم میآید.
موضوع کاری است که شیطان در این جنت با انسان میکند. پیش از آنکه هیچ کاری انجام دهد، در سورهٔ اعراف گفته میشود که شیطان آمد و در واقع تصمیم گرفت کاری بکند که اینها از آن شجر، از آن درخت، بخورند؛ که چه بشود؟ در سورهٔ اعراف، بعد از اینکه گفت به آن درخت نزدیک نشوید، میگوید شیطان وسوسه کرد؛ پیش از این دروغ، میگوید هدفش چه بود؛ چرا اینها را وسوسه کرد.
اینجا ترجمهاش این است که «تا زشتیهای پوشیدهٔ آنان پدیدار شود»؛ «سواتهم» را زشتیهای پوشیده ترجمه کرده است. بعضی جاها هم رسماً مینویسند — نمیدانم — عورتشان پیدا شود. من واقعاً فکر میکنم میتوانید راحت از خود قرآن بفهمید؛ جای دیگری این کلمه در قرآن هست؛ کسی یادش هست کجاست؟
میخواهم بگویم در ترجمه کمی سوءتفاهم وجود دارد. اگر جایی در قرآن، غیر از داستان آدم و حوا، این کلمه با معنای واضح آمده باشد، آن ملاک است، نه آنچه ما فکر میکنیم عرب چگونه استعمال میکرد. جایی در قرآن، در داستان قابیل و هابیل، بعد از اینکه این کار را با برادرش کرد، حیران مانده بود که «کیف یواری سوات اخیه»؛ جسد برادرش را چگونه پنهان کند.
اصلاً زشتیها و — نمیدانم — عورت و مانند آن، که حالا شاید عرب بیشتر به این معنا استعمال میکرده، به نظر من اینجا مراد نیست؛ مسئله جسم و کالبد است. نشانهٔ دیگرش این است که در قرآن حرف از لباسشان است؛ یعنی این تمثیل، یا واقعیتی که دارد بیان میشود، این است که آدم و حوا لباس داشتند و جسمشان انگار پوشیده بود؛ نه اینکه جسم نداشتند، جسد نداشتند؛ پوشیده بود، پنهان بود؛ و بعد شیطان کاری کرد که این آشکار شد. به نظر من واژهای که اینجا هست معنایش جسم است و ربطی به چیز خاصی ندارد.
شیطان برای چه این کار را میکند؟ این سؤال خیلی اساسیای است. تصمیم گرفته که بروند و از آن شجره بخورند؛ که لباسشان، جسمشان، واقعاً چه بشود؟ میداند، در واقع میداند که اگر این کار را بکند، بلای بزرگی سرشان میآید. بعد از اینکه این اتفاق میافتد، از شجره میخورند، جسمشان آشکار میشود و لباسشان را از دست میدهند؛ انگار لایق بودن در بهشت نیستند. اینجا جای سؤال نیست؟ چه ربطی دارد؟ چه ارتباطی میان لباس و پوشیدهبودن و جسم و جسد و — نمیدانم — اخراجشدن هست؟
این موضوع به نظر من خیلی خیلی مهم است. میل نداشتم، و از اول هم در فکرم نبود، که بیایم آیهبهآیه بگویم اینجا چه نوشته، آنجا چه نوشته؛ این هم پیش میآید. چیزهایی به نظرم آمد که حیف است، مثلاً موضوع رابطهٔ زبان و شر را نگویم؛ ولی واقعاً من شخصاً به نظرم از اینجا به بعدش خیلی خیلی جالب است که آدم به این چیزها بپردازد: معنای آشکارشدن جسم یا جسد، از بین رفتن لباس، و بعد متعاقبش اخراجشدن و — نمیدانم — توبهکردن و برگشتن، اینها چیست؟ ابهام اینجاهایش شاید از بقیهٔ جاها بیشتر است و شاید کمتر چیزی دربارهٔ آن شنیده باشید؛ حتی ترجمهٔ این قسمت را به نظرم اکثراً اشتباه ترجمه میکنند؛ نه همه، ولی خیلیها.