جلسه با بازگشت به واژهٔ «غریزهٔ جنسی» و نسبت نحوهٔ زندگی با زبان و نظریه آغاز میشود. سپس به آیههای داستان آدم در اعراف و معنای «سوآت» میرسد و تصویری از آگاهی یافتن آدم بر جسم و جدایی میسازد. بعد دربارهٔ اینکه ما در تفسیر پدیدارها زندگی میکنیم و قوهٔ شناختی میتواند ورزیده شود سخن میگوید. در پایان عرفان هندی و «عرفان شیمیایی» را شرح میدهد و عرفان اسلامی را شبیه آنها نمیداند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
به نظر من عبارت «غریزهٔ جنسی» همانقدر نادرست است که کسی از «غریزهٔ شیرینیخوردن» حرف بزند. میخواهم با جملهای کوتاه به بحثی برگردم که دربارهٔ واژهٔ «غریزهٔ جنسی» کردم. با یک نفر هم حضوری دربارهٔ آن صحبت کردم؛ در گفتوگوی حضوری تعامل بیشتر است و راه توضیح شاید سریعتر به ذهن آدم برسد. مثالی برایش زدم و خیلی راحت متوجه شد که چه میخواهم بگویم. علت اینکه دوباره میگویم این است که چند نفر دربارهٔ این موضوع پرسشهایی کردهاند و احساس میکنم شاید بعضیها دقیق متوجه نشدهاند.
مثالی که برای دوستم زدم، و با آن خیلی خوب متوجه شد و دیگر پرسشی هم نکرد، این است: فرض کنید در فرهنگ جا بیفتد که ما «غریزهٔ شیرینیخوردن» داریم. این همانقدر اشکال دارد که حرفزدن از غریزهٔ جنسی. ما واقعاً غریزهٔ شیرینیخوردن نداریم و نمیشود اسمش را غریزه گذاشت؛ غریزهٔ خوردن داریم که مثلاً به ادامهٔ حیات منجر میشود. در عین حال همه شیرینی را دوست دارند، چون از سطحپایینترین غذاهاست و فوری به انرژی تبدیل میشود. مسئلهٔ غریزهٔ جنسی هم همینطور است: چیزی که امروز به آن غریزهٔ جنسی میگوییم چیزی در سطحی بسیار پایین است از غریزهای بسیار بزرگ که به تولید مثل منجر میشود، و برای همین جزء بهتنهایی اسم غریزه گذاشتهاند.
واقعاً تخیل کنید که در فرهنگ کاملاً جا بیفتد که غریزهٔ شیرینیخوردن وجود دارد. باید قبول کنید که آنوقت مردم دیگر در برابر شیرینیخوردن مقاومت نمیکنند و میگویند غریزه است، و مدام شیرینی میخورند. بعد در فرهنگ جا میافتد که اگر شیرینی نخورید مریض میشوید و بیماری روانی میگیرید. کلی فرهنگ شیرینیخوردن پدید میآید و مثلاً میگویند اگر نمیتوانی شیرینی بخوری، دستکم عکس شیرینی را نگاه کن؛ و خلاصه بیماریهای روانیاش هم پیدا میشود. یعنی یک نامگذاری غلط چنین پیامدی دارد. به نظر من عبارت «غریزهٔ جنسی» شباهت خوبی با «غریزهٔ خوردنِ شیرینی» دارد: اگر آن وجود دارد، این هم وجود دارد؛ و هیچکدامشان واقعاً به این معنا وجود ندارند.
پرسش بسیار خوبی مطرح شد: این همه کارهایی که فروید دربارهٔ غریزهٔ جنسی کرده چیست؟ آیا اینها تحقیقات علمی است یا نه؟ به یک نفر گفتم که راضی نیستم و نتوانستم این واژهها را خوب توضیح بدهم؛ توضیح اینکه این واژهها چگونه ایجاد میشوند سخت است. واقعاً برگردید به اینکه معیشت زبان را تغییر میدهد.
معیشت، زبان، و پیدایش واژهها
واژهٔ «معیشت» واقعاً واژهٔ خوبی نیست. خود ویتگنشتاین اصطلاح خوبی دارد: «نحوهٔ زندگی»؛ و جملهٔ معروفی دارد که لایفاستایل، مثلاً، زبان را تولید میکند. موضوع، معیشت به معنای اقتصادیِ صرف نیست، بلکه هر چیزی است که به نحوهٔ زندگی بشر بهعنوان موجود زنده مربوط است. بهویژه چیزهایی که جنبههای فیزیولوژیک و بسیار سطحپایین دارند بهشدت در ساختار زبانی که با آن صحبت میکنیم مؤثرند، ولی هر نوع تغییری در هر سطحی از نحوهٔ زندگی تغییراتی در زبان پدید میآورد.
این خیلی بدیهی است. مثلاً آدمی که در زندگیاش خیلی زیاد با مسائل جنسی سروکار پیدا میکند، خودبهخود این واژه را به کار میبرد. اسکیموها تعداد خیلی زیادی واژه برای برف در فرهنگشان دارند. ما چیزی به اسم برف داریم، ولی اسکیموها چیزی به اسم برف ندارند؛ چیزهای زیادی دارند که ما همه را برف میگوییم. از نظر یک اسکیمو، مثلاً برفی که ریز میبارد یک چیز است. چون آنجا همیشه برف میبارد، نمیتوانند همیشه بگویند «برف میآید»؛ باید میان حالتهای مختلف ریزش، از جمله حالتهای خطرناک، فرق بگذارند و کلی تفکیک کنند، چون شیوهٔ زندگیشان بهشدت به حیاتشان مربوط است.
واقعیت این است که اول تحولات اجتماعی و اقتصادی پدید میآید، بعد واژهها ایجاد میشوند و بعد بر آنها نظریه سوار میشود. وقتی گفتید «غریزهٔ جنسی»، آدمی احساس میکند برای نخستین بار به چیزی دقت کرده که تا حالا کسی به آن دقت نکرده بود: این غریزه خیلی مهم است و بنیادیترین غریزهٔ ماست. نظریههای فروید پس از تحولاتی پدید آمدند: اول بشر انگار نوع تازهای از زندگی را شروع کرد، کمکم طلایههای «سکس رولوشن» پیدا شد، بعد کمکم واژههایش ایجاد شد و فرهنگی داشت پدید میآمد. فروید کسی است که این را بهشدت نظریهپردازی کرده است، و نظریهاش از نظر تأکیدی که بر چیزی به اسم غریزهٔ جنسی دارد واقعاً خیلی جالب است.
به نظر من چیز بامزهٔ نظریههای فروید این است که وقتی از رشد حرف میزند، رشد اصولاً در نظریهاش نقش چندانی ندارد. رشد در این حد است که انرژی روانی، یعنی منبع لذت، اول در ناحیهٔ دهانی است، بعد به ناحیهٔ مقعدی و سپس به ناحیهٔ جنسی میرود، و رشد بشر در حدود هفتهشتسالگی تمام میشود. اساس رشد بشر چیزی است که بسیار فیزیولوژیک انجام میشود و بیش از آن را در نظریههای فروید نمیبینید. نخستین اعتراضهایی که بعدها به نظریات فروید شد، از کسانی مثل اریک فروم یا خود یونگ، این بود که فروید الگویی برای آدم سالم و سالم زندگیکردن، و برای اینکه آدم چگونه میتواند رشد کند، ندارد؛ رشد انگار در همان سطح بسیار پایین متوقف میشود.
دربارهٔ پرسشی که مطرح کردید، توضیحی را که قبلاً دادهام تکرار میکنم: یک نظریهپرداز چگونه به نظریهٔ روانشناسی میرسد؟ آدمها را نگاه میکند. مراجعهکنندگانی دارد و این مراجعهکنندگان به او ایده میدهند. خود فروید و شکوهش را کنار بگذارید: چه چیزی را نگاه و مدل میکند؟ آدمهای دوره و زمانهٔ خودش را. بنابراین اگر نحوهٔ زندگی مردم چنان تغییر کرده باشد که مثلاً به غریزهٔ شیرینیخوردن یا غریزهٔ جنسی خیلی اهمیت بدهند، قبول کنید که اگر غریزهٔ شیرینیخوردن خیلی مهم شده بود، ممکن بود فروید هم در نظریههایش بگوید که شیرینیخوردن در مرحلهٔ دهانی خیلی مهم است و اگر کسی به اندازهٔ کافی شیرینی نخورده باشد، بعدها واکنشهای روانی بدی در وجودش پدید میآید. میخواهم بگویم او آدمهایی را مدل میکند در دورانی که مشاهداتش نشان میدهد مسائل جنسی خیلی مهماند، یعنی مردم اینگونه زندگی میکنند.
چیزی که قبلاً گفته بودم این است که عدهای متوجه نیستند چرا امروز کسانی که رواندرمانی میکنند اصولاً دیگر با کارهای فرویدی سروکار ندارند. اگر امروز در تهران از همهٔ کسانی که مشاوره انجام میدهند آمار بگیرید، درصد کسانی که به معنای فرویدی کار میکنند خیلی کم است. لکانی هم که در ایران نداریم. آقای دکتر صنعتی، فکر میکنم، اصولاً با یونگ خیلی خوب آشناست؛ از معروفترین روانکاوهایی است که امروز در تهران کار میکنند، کتاب هم نوشته و آدم باسوادی است. میخواهم بگویم این تحول چگونه پدید آمده است که امروز مشاورهها، حتی در سختترین بیماریهای روانی، معمولاً «رفتاردرمانی شناختی» است، یعنی تلفیقی از رفتاردرمانی و شناختدرمانی، که شیوهٔ متداول در همهٔ کلینیکها و همهٔ مشاورههایی است که امروز انجام میشود.
دلیلش این نیست که نظریههای فروید غلط بودند و شکست خوردند. زمان فروید را در نظر بگیرید: چند درصد مردم برای مشاوره میرفتند؟ فوقالعاده کم. کسانی به رواندرمانی مراجعه میکردند که حالشان خیلی بد بود. رواندرمانی تازه شروع شده بود و اعتمادی به آن نبود؛ مراجعهکننده یا بهکلی دیوانه بود یا مشکلات حادی برایش پیش آمده بود. شرح حال بیماران فروید را بخوانید: دختری شب خوابیده و صبح بیدار شده و زبان مادریاش یادش رفته و فرانسه حرف میزند؛ دیگری آدمی است که در تمام عمرش از خیالاتی دربارهٔ گرگها رنج برده و تا آخر عمرش هم درمان نشد. این بیماران معروف فروید اسمهای خاصی دارند؛ به این یکی «گرگمرد» میگویند. فروید اسمها را مستعار میگفت تا معلوم نشود طرف کیست. فروید برای چنین مراجعهکنندگانی رواندرمانی را نظریهپردازی میکند.
امروز چند درصد مردم به مشاوره میروند؟ کسی که مثلاً کفش پایش را میزند ممکن است به مشاور مراجعه کند؛ مشکلات خانوادگی را پیش مشاور میبرند. میخواهم بگویم علت تغییر نظریهها این است که بخش عظیمی از کسانی که مراجعه میکنند احتیاجی به نظریههای عمیق فروید و یونگ ندارند. اگر کسی امروز زبان مادریاش یادش رفته باشد، فکر میکنید با رفتاردرمانی شناختی میشود برایش کاری کرد؟ نمیشود با او حرف زد؛ اتفاقی بسیار عمیق در لایههای بسیار پایین روانش افتاده و بنابراین به نظریهای بسیار عمیقتر احتیاج دارید. فروید آدمهای دوران خودش و مراجعهکنندگان خودش را نگاه میکند، چیزهایی را تشخیص میدهد و نظریهپردازی میکند، و اصولاً باید همین کار را بکند.
میخواهم بگویم اصولاً اول تغییری در رفتار مردم پدید میآید، بعد واژهها ساخته میشوند و نظریهها بر اساس همین واژهها درمیآیند. واژهها خودشان بهطور ناخودآگاه بر نحوهٔ نگاهکردن ما به دنیا تأثیر میگذارند و بنابراین نظریههای جدید پدید میآیند. نمیخواهم بگویم همهٔ نظریهٔ فروید به دلیل پیدا شدن چند واژه است و غلط است؛ فروید حرفهای عمیق و جالب زیادی هم دارد. ولی تأکید فوقالعادهاش بر چیزی به اسم غریزهٔ جنسی به نظر من واقعاً تحولی مربوط به همان دوره است؛ یعنی پیش از فروید، اگر کسی رواندرمانی را شروع میکرد، احتمالاً به چنین چیزهایی و به چنین احساسی دربارهٔ اهمیت غریزهٔ جنسی نمیرسید. قبول کنید وقتی نظریه میآید، جریانی که راه افتاده اول در رفتار مردم انعکاس پیدا کرده، بعد در واژهها، بعد دوباره نظریهپردازی شده و واژههای جدید تولید میشوند، و همینطور ادامه پیدا میکند تا به جایی میرسیم که امروز هستیم: میگویند مهمترین غریزهٔ بشر غریزهٔ جنسی است؛ نهتنها وجود دارد، بلکه تقریباً همهچیز حولوحوش غریزهٔ جنسی میچرخد.
شما هم مردم را نگاه میکنید و میبینید راست میگویند و قبول دارید؛ مشاهدات هم بهنوعی این را تأیید میکند، چون همه همین کارها را میکنند. سینما را نگاه کنید، یا در و دیوار و اینترنت را؛ میبینید همهجا همین حرفها و همین چیزهاست. چیزی که میخواهم بگویم این است که تغییراتی جزئی در رفتار و نحوهٔ زندگی چگونه کمکم در فرهنگ انعکاس پیدا میکند، در سطحهای بالاتر فرهنگ دوباره باعث میشود تغییرات پایین شدیدتر شوند، و همینطور حالت بهمنی پیدا میکند تا به جاهایی شبیه همین جایی که امروز هستیم برسیم.
میخواستم خیلی مختصر بگویم، که مختصر هم نشد. پیشتر کلیاتی گفتم، مثلاً دربارهٔ زبان و رابطهاش، مسئلهٔ شر، اینکه شیطان چه فوایدی دارد و معصیت چه معنایی دارد. ولی به جایی رسیدم که به نظر من بسیار مهم است و آخر جلسهٔ قبل این پرسش را مطرح کردم: اتفاقی که در داستان میافتد چیست؟ آیههای مربوط به این موضوع را میخوانم.
اولاً وقتی شیطان، پس از آنکه آدم در بهشت ساکن شد، قرار است گمراهشان کند و وسوسهای پدید آورد، از همان آغاز این عبارت در سورهٔ اعراف آمده است: وسوسهشان کرد تا «سوآت»شان را که پوشیده بود آشکار کند. دفعهٔ قبل توضیح دادم که جز داستان آدم، و کمی بعد از این داستان در اعراف، این واژه یک جای دیگر هم آمده و معنایش آنجا کاملاً روشن است؛ فکر میکنم بنابر چیزهایی که قبلاً گفتیم خیلی طبیعی است که معنای واژه را از آنجا بگیریم. به نظر میآید که در عربی، بهطور متداولتر، بعضی ترجمهها مینویسند که فقط به بخشهای جنسی بدن اشاره دارد، یا بعضی زیر «سوآت» واژهای مثل «زشتیهای بدن» میگذارند، یعنی جاهایی که حتماً باید پوشیده شود.
جای دیگری که «سوآت» در قرآن آمده، چنانکه دفعهٔ قبل میگفتم، جایی است که قابیل برادرش را کشته است و مشکلی که برایش پیش میآید این است که سردرگم است چگونه «سوآت» برادرش را پنهان کند. آنجا خیلی روشن است که «سوآت» یعنی چه: جسد برادرش را میخواهد پنهان کند. میخواهم بگویم، بهویژه با عبارتهایی که اینجا هست، تأکید میشود که منظور از «سوآت» اصولاً همین بدن و جسم است. عبارتی هم که میگوید «من سوآتهما» یعنی انگار بخشهایی پوشیده بود؛ مثل اینکه لباسی به تن و پوششی داشتند، فرض کنید چهرهشان پیدا بود ولی بخشهایی از بدنشان پیدا نبود، و کاری که شیطان میخواهد بکند این است که آن بخشهایی از بدنشان را که پیدا نیست آشکار کند. بعد میگوید از آن شجره بخورید، و وقتی از آن میخورند، وقتی درخت را چشیدند، «سوآت»شان آشکار شد و شروع کردند از برگهای بهشت بر خود بپوشانند.
میخواهم چند نکتهٔ خیلی ساده بگویم. فکر میکنم خیلی واضح است، و دیگر بحث واژه نکنیم، که منظور از «سوآت» کل جسم است. نکتهای که به نظر میرسد این است: اگر از شما بپرسند آدم و حوا چرا از بهشت اخراج شدند، چه به نظرتان میآید؟ اینکه از شجره خوردند و این اتفاق برایشان افتاد.
سوآت و آشکار شدن جسم
ببینید، شیطان میخواهد اینها را از بهشت اخراج کند و میگوید بروند از شجره بخورند تا این اتفاق برایشان بیفتد. چه حسی به آدم دست میدهد؟ چه چیزی منطقی به نظر میآید؟ اینکه کسی که جسمش آشکار شده دیگر جایش در بهشت نیست؛ مثل یک قاعده است. اتفاقی که برایشان میافتد این است، و وقتی این ماجرا پیش میآید دیگر جایشان در بهشت نیست. بعد خدا به آنها میگوید: مگر به شما نگفتم؟
میخواهم بگویم اگر خوردن از شجره مستقیماً باعث میشد که اینها هبوط کنند، شیطان فقط کاری میکرد که از شجره بخورند. ولی ایدهٔ شیطان این است: کاری کنم که از شجره بخورند تا این اتفاق برایشان بیفتد؛ راه اخراجکردنشان از بهشت این است که این اتفاق بیفتد. اینکه خدا میگوید «مگر نگفتم که از این نخورید؟»، به نظر میآید منظورش این است که قرار بود اطاعت کنند، و ذکر شدنش بهوضوح همین معنا را میدهد که ماجرایی قاطع در کار است. ثانیاً چیزی برایشان پوشیده است؛ مثل اینکه جسمشان برایشان پوشیده است. خدا نمیتواند به آنها بگوید از شجره نخورید تا جسمتان، که هنوز نمیدانید چیست، آشکار نشود.
ماجرا این است که چیزی وجود دارد، و مبهمترین جای داستان همین است: درختی هست که اگر بخورند جسمشان آشکار میشود و بعد از بهشت اخراج میشوند. شیطان هم رسماً همین نقشهٔ شیطانی را با تأکید زیاد اعلام میکند: شیطان وسوسهشان کرد که بخورند تا این اتفاق برایشان بیفتد، و وقتی چنین شدند دیگر نمیتوانند در بهشت ساکن باشند. ببینید مشکلی که پیش آمده چیست: وقتی این اتفاق میافتد، دارند خودشان را با برگها میپوشانند. یعنی مسئلهٔ آن درخت انگار فراموش شده، و مشکلی که برایشان پیش آمده این است که لباسهایشان را از دست دادهاند. اینگونه به نظر میآید. تأکید زیادی بر این واسطه هست و این مبهم است: یعنی چه؟
آن درخت را فرض کنید؛ کاری نداریم چه درختی بوده، هرچند این همه داستان پیرامونش ساختهاند. ولی قبول کنید که این نکتهای بسیار مهم به نظر میرسد: چه ارتباطی میان معصیتکردن و آشکار شدن جسم وجود دارد، و چه ارتباطی میان این واسطه و اینکه از شجره میخورند و این اتفاق برایشان میافتد. داستان تأکید دارد که این مسئله مهم است: مشکلی که برایشان پیش میآید این است که لباسهایشان را از دست میدهند. وقتی چیزی در داستانی به این کوتاهی و فشردگی ذکر میشود، یعنی مهم است. در اینکه این مهم است بحثی ندارم.
به نظر من، معصیتکردن باعث شد که این اتفاق بیفتد، و این اتفاق بهنوعی معادل هبوطکردن است. دلیل این اتفاق این بود که معصیت کردند؛ معصیت کردند، این اتفاق افتاد و دچار هبوط شدند. این چیزی است که آیات بهصراحت میگویند. شیطان از خوردن درخت چه میخواهد؟ اینکه اینها نافرمانی کنند و از درخت بخورند تا چنین شود و بتواند از بهشت اخراجشان کند؛ فکر میکنم واضح است که راه اخراجشان همین ذکر میشود. میخواهم بگویم این نکته اینجا خیلی مهم است. اینکه آن شجره چه درختی است را کنار بگذاریم، ولی فهمیدن این واسطه، یعنی اینکه معصیتکردن و خوردن از آن شجره چه ربطی به از دست دادن لباس دارد و آن چه ربطی به هبوط دارد، به نظر من نکتهٔ خیلی مهمی است.
از جاهای کمدی داستان آنجاست که آدم قایم میشود و خدا صدا میکند و میگوید: کجایی؟ خیلی بامزه است. خدا در تورات با ابراهیم حرف میزند و جایی، بهطور تلویحی، با «یقول» کشتی میگیرد.
نخستین نکتهای که گفتم این است که به نظر میآید آنچه باعث سقوط میشود این آگاهی، یعنی آشکار شدن بدن، است. نکتهٔ دوم اینکه بدن وجود داشته است؛ چنین نیست که بدندار شده باشند. بدن وجود داشته، ولی از آن آگاه نیستند. شیطان چیزهای زیادی میداند؛ راهها را بلد است و میداند چه بشود که بعداً چه گرفتاری پیش بیاید. شیطان کاملاً آگاه است و میداند که اگر این اتفاق بیفتد اینها از بهشت اخراج میشوند. پس دو نکته این است: واسطهٔ اخراج از بهشت آشکار شدن بدن و جسمشان است، و دوم اینکه بدن وجود داشته، ولی انگار توجهی به بدن ندارند؛ حسی از این دست وجود دارد.
دیروز یکی از مستندهای تلویزیونی آنقدر حرف زد که واقعاً حس میکردم دیگر گوش نمیدهم. تمام مدت میگفت که مثلاً ستون فقرات این دایناسورها، که نشانشان میداد، از سازوکارهایی شبیه پل معلق استفاده میکند. یک چیز خیلی جالب هم گفت: اینکه نوعی دایناسور زیاد دوام نکرد، و دلیلش را به کاری نسبت داد که «طبیعت» با آنها کرد؛ واقعاً دقیقاً همین جمله را گفت.
دربارهٔ «اثر طبیعی»، منظورتان را میدانم: یعنی میپرسید حکمش تشریعی است یا تکوینی؟ معنایش همین میشود، و تکوینی است. آنچه به آن اثر طبیعی میگویند همان احکام تکوینی خداوند است: حکمش این است که اگر چنین شود، چنین میشوند. به نظر میرسد تکوینی است؛ پیش از آن شریعتی وجود ندارد که بخواهد طبق شریعت حکم کند. درخت هم به نظر من مهم نیست که چیست؛ چیزی است که نباید از آن بخورند.
چون صحبتش شد، اینجا علامت سؤالی گذاشته بودم و میخواستم بپرسم: کسی ایدهای دارد که اصلاً ماجرا چیست؟ چه به ذهنتان میرسد؟ اینها در بهشت بودند و انگار از بدن بیخبر بودند؛ جسم خودشان پوشیده بود، و وقتی آشکار میشود، از بهشت اخراج میشوند.
اینجا خیلی حرف از غریزهٔ جنسی میزنند، چون وقتی تورات را ترجمه میکنند، مسیحیان هم برداشت میکنند که اصل ماجرای اخراج ما به دلیل مسائل جنسی بود و بنابراین آن را خیلی بد میدانند. کسی جایی توضیح جالبی داده بود دربارهٔ اینکه چرا در مسیحیت طلاق ممنوع است: کسی که ازدواج میکند از بهشت اخراج شده و به این راحتی نمیتواند برگردد و دوباره مجرد شود؛ رفته است، و اگر بخواهد برگردد طلاق نمیتواند بگیرد و باید در همان جهنم زندگی کند. حسشان این است و برای همین نمیگذارند طلاق بگیرند: میخواستی ازدواج نکنی. این حس که تجرد بهشت است و ازدواج جهنم، واقعاً در مسیحیت هست؛ اینکه پاپ، که میخواهد موجودی بهشتی باشد، نباید ازدواج کند.
از غریزهٔ جنسی صرفنظر کنیم. اینکه ساختار بشر چنان است که معلوم است این کارها را میکند و این اتفاق برایش میافتد، با اینکه این اتفاق چه معنایی دارد فرق دارد. ما میدانیم که ساختار وجودی بشر بهگونهای بود که دستکم میشد فهمید معصیت میکند؛ ولی اینکه این بلا خودش چیست و چرا این اتفاق افتاده، بحث دیگری است.
این احتمال مطرح شد که شاید هبوط برای این بوده که آدم آنچه را تازه به آن رسیده و ممکن است فکر کند چیز خیلی بزرگی است، روی زمین با تمام وجود دریابد و بتواند برگردد. این تعبیر شماست، اگر آن درخت را، طبق تعبیر تورات، درخت آگاهی بگیریم: وقتی جسم دارید، میتوانید کارهایی بکنید، چیزی برای خودتان بخواهید و مثلاً بیایید دعوا کنید. اگر واقعاً چیزهای جالبی در ذهنتان هست، بگویید.
دربارهٔ اینکه آیا داستان را نمادین تعبیر کنیم: همیشه آزادید. اگر به جایی رسیدید که هیچ تعبیری جز تعبیر نمادین ممکن نیست و بتوانید این را نشان دهید، میتوانید نمادین تعبیر کنید. فکر میکنم خاصیت متن این است که اگر بشود بهنحوی فهمیدش، سراغ تعبیر نمادین نرویم. این داستان جای زیادی برای بحثهای نمادین دارد و فکر میکنم همه این حس را دارند که نمادین است، ولی معنایش این نیست که اتفاق نیفتاده است؛ اتفاقهایی بسیار معنادارند و نماد چیزهاییاند. در اینکه دلیل ماجرا معصیتکردن است شکی وجود ندارد، ولی معصیت باعث شد که لباسهایشان را از دست بدهند و از بهشت اخراج شوند.
تعبیری خیلی کلاسیک بگویم. تعبیر خیلی کلاسیک این است که هستی اصولاً حالت هرم دارد.
تعبیر کلاسیک هبوط
در قلهٔ این هرم خداوند است و این عالم اجسام پایینترین سطح آن است. انسان موجودی است که در عالم اجسام فقط جسم ندارد، بلکه طیفی از هستی دارد. نظریههای کلاسیک کاملاً اینگونهاند: ما جسم داریم، در عالم مثال هم چیزی داریم، روح هم داریم، و میتوانیم در این هرم صعود کنیم. تقرب به خداوند یعنی از نظر وجودی به جاهای نزدیک قلهٔ هرم نزدیک شویم. این تعبیر خیلی کلاسیک است.
آدم در بهشت است و انگار این سمت را نگاه میکند؛ متوجه پایینترین بخش هستی خودش نیست و به جسم خودش توجه ندارد. وقتی آن اتفاق بد میافتد و لباسهایش را از دست میدهد، جهت نگاهش انگار به این سو برمیگردد. اصلاً همهٔ حرف من این است که مهمترین چیز در زندگی ما جهت نگاهکردن است: به چه نیت میکنیم و به چه توجه میکنیم؛ طرف خدا را نگاه میکنیم، بالا را یا پایین را. آدم سقوط کرد، به این معنا که متوجه عالم اجسام شد و پایینترین سطح وجود خودش را کشف کرد. وقتی در بهشت بود انگار اصلاً به این توجهی نداشت، و وقتی توجه نداشت انگار در عالم دیگری زندگی میکرد.
این هم چیزی خیلی کلاسیک است که توجه پیدا کردن به جسم در جهت خلاف توجهکردن به خداوند است؛ دقیقاً نگاهکردن به پایین، به آن سوی عالم هستی. متوجه جسمانیت شدن بهنوعی برگرداندن جهت نگاه به سمت پایین است، و این یک گرفتاری است: توجه آدم انگار از خداوند منحرف شده است.
پیش از آنکه توضیح اصلی را بدهم، میخواهم تصوری بسازم که به نظر من تصور خوبی است از اتفاقی که آنجا افتاده؛ بعداً این تصور را تکمیل میکنم. میکوشم ماجرا را توضیح دهم که از نظر حسی، کشفکردن بدن چه حالتی ممکن است برای آدم داشته باشد.
آدمی را تصور کنید که حالتی خیلی کودکانه دارد؛ اصلاً فرض کنید کودکی است که نیازهایی دارد و شما مرتب این نیازها را تأمین میکنید. نمیخواهم بگویم غذاخوردن؛ حالتی خیلی سادهتر را تصور کنید: دارید چیزهای خیلی زیبا به او نشان میدهید و هی زیبا و زیباتر میشوند، مثل اینکه با جهانی مواجه است که بهشدت نظرش را تأمین میکند و لحظهبهلحظه هیجانانگیزتر و جالبتر میشود. چیزی که در داستان هست مثل بودن در باغی است که پر از چیزهای خوب و خوشمزه است. او به اینها نیاز دارد و اصولاً بهشدت سرگرم است، و لحظهبهلحظه انگار سرگرمیاش بیشتر میشود؛ مثل حالت مستی، حالت شیدایی. آنچه نیاز دارد تأمین میشود و اینها لحظهبهلحظه بهتر و بهتر میشوند.
اگر آدمی را همین حالا در چنین شرایطی قرار دهیم، چه میگوییم؟ میگوییم از خودش بیخود میشود. وقتی بهشدت از چیزی لذت میبرید و این لذت هی تشدید میشود و انگار هیچ جای خالیای باقی نمیماند که نفسی بکشید، یعنی به حالت خودآگاهی برسید، این خودآگاهی کمکم انگار محو میشود. مثل حالتی که آدم صحنههای خیلی زیبا را میبیند: واقعاً ممکن است نیم ساعت یا یک ساعت بگذرد و شما اصلاً متوجه نشوید زمان چگونه میگذرد و متوجه هیچ چیزی در دوروبر خودتان نشوید. میخواهم این تصور را داشته باشید که آدم هنگام سکونتش در بهشت چنین حالتی دارد: همهٔ نیازها بهشدت در حال برآورده شدناند، لحظهبهلحظه انگار رشد میکند، چیزهای جدید دریافت میکند و همینطور مشغول است.
تا اینکه آن کار خلاف را انجام میدهد. مکث پیش میآید و لباسهایشان را هم از دست میدهند. منظورم از این توجهنداشتن این نیست که لباسها مهم نیستند. کلمهٔ «لباس» را دقیقتر «پوشش» ترجمه کنیم، چون لباس لزوماً به معنای پیراهن نیست؛ در قرآن کلمهٔ «غمیش» برای پیراهن به کار میرود که دقیقاً معنای مادی دارد. اما اینجا پوششی وجود دارد که به سبب آن اینها به چیزهایی توجه نمیکنند. توجهشان در آغاز همه به همان نعمتهایی است که به آنها میرسد، به آن جهان متعالی که دارند کشف میکنند. لحظهای که این معصیت را میکنند، انگار این نعمتها قطع میشود؛ نعمتها قطع میشود و این پوشش برداشته میشود.
اینکه میگویند «به آگاهی رسید»، انگار تا اینجا آدم نمیدانسته که خودش موجودی است جدا از دیگران؛ مثل حالتی که در بچههاست و کشفش میکنند. انگار میان خودش و دیگران، و اینکه در چه دنیایی است، «این منم، این زوج من است، اینجا بهشت است»، یکباره وارد جهان خودآگاهی میشود و کشف میکند که اینجا جایی است و او موجودی منفرد و جدا از دیگران است. حسی که در این مکث وجود دارد این است که آدم انگار هستی خودش را کشف میکند: اینکه «من موجودی هستم جدا از چیزهای دیگری که میبینم». میدانید که بچهها متوجه این نیستند؛ یکی از نخستین چیزهایی که بچهها میفهمند این است که دیگرانی وجود دارند.
آگاهی از خود و جدایی از جهان
بچه میفهمد که «من موجودی مستقلم» و جداییای وجود دارد. میخواهم بگویم چیزی که در این داستان وصف میشود، و در تورات بهعنوان «درخت آگاهی» از آن یاد میشود، این است که به نظر میرسد آدم متوجه جدایی خودش از چیزهای دیگر نیست و متوجه خودش بهعنوان موجودی منفرد نیست؛ انگار در حالت وحدت زندگی میکند، حالتی که بچهها در آن زندگی میکنند. در روانشناسی لکان اصطلاحی هست، که اصطلاحاتش همه عجیبوغریب است و نباید انتظار اصطلاحی عادی داشت: «غیر بزرگ». بچه وقتی متولد میشود، حداکثر بهنوعی متوجه است که «غیری» وجود دارد؛ همهچیز یک چیز است. یعنی نخستین چیزی که شاید بچه متوجهش میشود، اگر بشود گفت متوجه چیزی هست، خودش نیست؛ واقعاً «غیری» را تجربه میکند که اصلش مادر است، مادری که از او جدا شده است. بچه تا چند ماه در حالت کاملِ وحدت با جهان پیرامونش زندگی میکند، اصلاً خودآگاه نیست و خودش را موجودی جدا از جهان نمیبیند.
میخواهم این تصور را به شما بدهم که احساس من این است که چیزی که وصف میشود شبیه این است: آدم وقتی به جسم خودش توجه میکند، متوجه جداییها میشود. پیش از آن در حالت وحدت به سر میبرد و چیزی بهعنوان محدودهٔ وجود خودش نداشت؛ آدمی که از اولی که خلق شد و آنجا گذاشتندش، محو تماشای چیزهایی بود. با این معصیتی که میکند، به یک معنا انگار از آن حالت جدا شد و تمایزها را دید. برهنه شدن یعنی میان خودش و زوج خودش تمایز میگذارد و تفاوت میبیند، و اصلاً انگار از جهان و از خداوند جدا شد. انگار به همهٔ جهان و به خلقت خداوند وصل بود، و در یک لحظه، لحظهای خیلی دردناک، متوجه شد که اوضاع آنگونه که فکر میکرد نیست؛ اوضاع پیچیدهتر است، موجودات مختلفی وجود دارند، و حالا من چه باید بکنم؟
فرض کنید آدم محو تماشا و لذتبردن بود؛ اصلاً پرسشی نبود که چه بکنم و چه نکنم، مسئلهای نداشت و با نهایت لذت و خوشی زندگی میکرد. وقتی این اتفاق افتاد، انگار واقعاً به معنای واقعی جدا شد، قطع شد، مکث پیش آمد و متوجه چیزهای جدیدی شد که قبلاً متوجهشان نبود، و نهایتاً هزار پرسش که حالا چه باید بکند. این اتفاق افتاد و یادش هم آمد که قرار بود این کار را نکند و گول خورده است. به هر حال سعی کردم این تصویر را بدهم، چون تصویری است که بعداً میکوشم تکمیلش کنم.
همهٔ ما بهنوعی این احساس را داریم که جسم و بدن داریم و انگار همانجایی زندگی میکنیم که بدنمان هست. میخواهم بگویم این حس برای آدم حسی جدید است. ما اصولاً خودمان را همینجاها میبینیم. اگر الان از شما بپرسند کجا هستید، میگویید در کلاس؛ جوابی جغرافیایی میدهید، یعنی میگویید بدنتان در کجا قرار دارد. فکر میکنم این حس مکانمند بودن برای آدم حسی جدید است. و اگر قرار است تمثیلی تعبیر کنیم، این میتواند تمثیلی از کودکی باشد. بعداً این حرف را اصلاح میکنم، ولی کودکی ما کموبیش اینگونه میگذرد، منتها لحظهای به این قاطعی نداریم.
هنوز که هنوز است، برای دهمین بار است که میگویم: صحنهٔ آخر فیلم «معجزهگر» آرتور پن صحنهٔ فوقالعادهای است، چون دقیقاً همین اتفاق در لحظهای خاص برای هلن کلر افتاد، و در خاطراتش هم همینگونه است. در ششهفتسالگی گوشش نمیشنید و چشمش نمیدید و در واقع هیچ چیزی از دنیا نمیفهمید؛ بزرگ شده بود و نمیفهمید که این دنیای من چیست و دنیا چیست. زبان یاد گرفته بود، مثلاً هجیکردن بلد بود، ولی نمیفهمید که «این منم، این معلم من است»؛ برای سگش هم هجی میکرد. متوجه نبود که آدمهای دیگری وجود دارند.
صحنهٔ آخر این فیلم فوقالعاده است و بینظیر ساخته شده؛ بازیها هم همینطور. گاهی در آثار هنری لحظههایی وجود دارد که به نظر میرسد خود هنرمند هم نمیداند چه ساخته است. فکر نمیکنم آرتور پن ایدهای داشته که زبان چیست و این اتفاق به چه چیزهایی شباهت دارد. داستان هلن کلر نوشته شده، خودش در خاطراتش چیزهایی را توضیح داده و فیلمنامه نوشته شده، و این صحنه فوقالعاده است؛ به نظر من همهٔ چیزهایی که دربارهٔ زبان میدانیم در این صحنه بهخوبی با هم جفتوجور شده است. صحنهای بینهایت هیجانانگیز است، چون او یکباره چیزی عجیب را فهمیده است. با هیجان زیاد به همهچیز دست میزند و هجی میکند؛ تازه فهمیده که این چیزی است که وجود دارد، یک شیء است و اسمش همین است که تا حالا هجیاش را یاد گرفته بود. در آخر، در حالی که کمی آرام شده، میرود و معلمش را لمس میکند و معلم کلمهٔ «معلم» را برایش هجی میکند: این کسی که تا حالا این کارها را برایت میکرد، معلمت بوده است. جدا میشود. هلن کلر در هشتسالگی بهطور ناگهانی از جهان، از این حالت وحدت، جدا شد و به موجودی مستقل تبدیل شد.
ما یادمان نیست که این اتفاق کی برایمان افتاد و بهتدریج از حالت وحدت سقوط کردیم؛ چون برای بچهها خیلی زود اتفاق میافتد: در همان سال اول تولد متوجه تفاوتشان با دیگران میشوند و کمکم میان مادر و پدر و اشیا فرق میگذارند. بعداً این توضیحات را کمی تکمیل میکنم.
ولی فکر میکنم این ایدهٔ مهمی است که حس آدم را بهنوعی بفهمید: وقتی از این شجره خورد، چه اتفاقی برایش افتاد؟ به آگاهی رسید و متوجه چیزی شد که تا آن موقع به آن توجهی نکرده بود. همهچیز را میخورد و زندگیاش را میکرد، ولی جدا از دیگران نبود؛ یعنی در همان چیزی که به آن حالت وحدت میگویند، در هماهنگی با جهان زندگی میکرد. وقتی این اتفاق افتاد، آن هماهنگی شکست و دقیقاً وارد جهان اضداد شد. فرمان میرسد که به زمین هبوط کنید، در حالی که بعضی از شما دشمن بعضی دیگرید. در جهانی که در آن هبوط میکنید دیگر هماهنگی وجود ندارد و بعضیها دشمن بعضی دیگرند، در حالی که در بهشت تضادی وجود ندارد و همهچیز با آن هماهنگ است. این تصویری است که بعداً جایی از آن استفاده میکنم و به نظر من مهم است.
ولی توضیح ارتباطش با پرسشی که مطرح کردم این است: در جهان اجسام این تمایزها خیلی واضح است. جسم شما در برابر جسم دیگری محدودههای کاملاً مشخص و مکان مشخصی را اشغال میکند. وقتی اجسام را نگاه میکنید، وحدت را نمیبینید؛ مثلاً در عالم مثال، در عالمهای کمی معنویتر، این تمایزها اصولاً به این صورتی که ما در اجسام میبینیم واضح نیست. اگر بخواهم از این توضیح برای پاسخ به آن پرسش استفاده کنم، این است: نگاهکردن به عالم اجسام، به جسمانیت، آدم را از وحدت دور میکند. نه اینکه تمایزها در عالم بالا وجود ندارند؛ به این وضوح نیستند. در این پایینِ هرم است که همهچیز از هم تفکیک و باز میشود و شما بهراحتی درک میکنید که با بقیه فرق دارید.
حالا میخواهم توضیح اصلی را بدهم، که فکر میکنم توضیح دادنش کمی سخت است. نخستین نکتهای که میخواهم بگویم این است: فرض کنید کسی از من بپرسد اگر کسی بخواهد شروع به خواندن فلسفه کند، نخستین چیزی که باید بفهمد چیست؟ فکر میکنم نخستین چیزی که هر کس باید خوب بفهمد این است که ارتباط ما با جهان خارج مستقیم نیست. بهوضوح ما موجوداتی هستیم که یک سیستم شناختی داریم و اصولاً با جهان خارج طرف نیستیم؛ با انعکاس جهان در سیستم شناختی خودمان طرفیم. از اینکه بیرون من چه وجود دارد، آنچه را میفهمم که سیستم شناختیام به من گزارش میکند. یعنی اگر موجوداتی در جهان خارج وجود دارند که هیچ انعکاسی در سیستم شناختی من پیدا نمیکنند، جزو جهان من نیستند. وقتی به جهان نگاه میکنیم، تصویربرداری میکنیم و چیزهایی را درک میکنیم، و این شناخت در واقع میان ما و جهان واسطه است.
این مهمترین نکته است؛ نخستین چیزی که هر کس باید بفهمد، و فکر میکنم دستکم خیلی از چیزهای معرفتشناسی از اینجا شروع میشود: تمایز گذاشتن میان چیزهایی که در جهان هست و چیزهایی که به اصطلاح پدیدار میشوند. واژهٔ «پدیدار» و «پدیدارشناسی» همین است: انگار من بهوسیلهٔ حواس خودم، بهوسیلهٔ کل سیستم شناختی خودم، گزارشی از جهان دریافت میکنم. اگر ما میتوانستیم نور فرابنفش یا فروسرخ را ببینیم، قبول دارید که جهان دیگری میدیدیم و چیزهایی بیشتر از آنچه الان میبینیم میدیدیم؛ و اگر بینایی ما محدودتر بود، جهان را جور دیگری تجربه میکردیم. ما با چیزی سروکار داریم که خود جهان نیست؛ چیزی است که از جهان برای انسان پدیدار میشود.
تصوری خیلی ساده این است که ما در اتاقی حبس هستیم که پنجرهای به بیرون دارد. چیزهایی را که از این پنجره دیده میشود میبینیم و نمیتوانیم این دیوار را بشکنیم و بیرون برویم تا به جهان دسترسی مستقیمتری پیدا کنیم. واقعاً تصور من این است که مثل این است که ما درون بدنمان نشستهایم، از منافذی اطلاعات دریافت میکنیم و از آنچه بیرون ما هست اطلاعی به دست میآوریم. ارتباط ما با جهان مستقیم نیست و تا چیزی را درونی نکنیم، یعنی به داخل سیستم شناختیمان نیاوریم، با آن تماس نداریم و آن را نمیفهمیم. بنابراین ما همهچیز را در درون خودمان تجربه میکنیم، نه در بیرون.
تصور طبیعی آدمها، خیلی راحت، این است که دنیا دقیقاً همینطور است که من میبینم و من هم در این دنیا زندگی و آن را تجربه میکنم. ولی من همهچیز را از درون خودم تجربه میکنم. یعنی اگر چیزی میبینم، سیگنالهایی از بیرون میآید، به چشم من میرود و تحلیل میشود، و من تصویری به اصطلاح میسازم و آن را میبینم، نه واقعاً آن چیزی را که بیرون هست. همهچیز به تصویر و گزارشهایی برای سیستم شناختی تبدیل میشود و ما همهچیز را در درون خودمان تجربه میکنیم، نه مستقیماً در بیرون.
بنابراین نکتهٔ خیلی ساده این است که به نظر میرسد ما در پدیدارها زندگی میکنیم، نه مستقیماً در جهان. واسطهای وجود دارد: جهان آن سوست و پدیدارهایی اینجا هستند، مثل اینکه تصویری از آنچه بیرون هست را روی پردهای به من نشان میدهند. فکر کنید مثل فیلم است و من فیلم را میبینم. جهان ممکن است سهبعدی باشد و فیلم دوبعدی است، و تفاوتهای دیگری هم ممکن است داشته باشد. من جهان را به هر حال به شکل خاصی تجربه میکنم که از قوهٔ شناخت من برمیآید. ما به معنای واقعی کلمه در جهان زندگی نمیکنیم؛ در پدیدارها زندگی میکنیم و ارتباطمان با جهان غیرمستقیم است. این یک نکته.
نکتهٔ دوم اینکه موضوع به این سادگی هم نیست: ما حتی در پدیدارها هم به معنای واقعی کلمه زندگی نمیکنیم. فهمیدن این خیلی مهم است. کسانی که حدود دویست سال پیش این حرفها را در فلسفه مطرح میکردند، متوجه این نکته نبودند که ما حتی مستقیماً در پدیدارها هم زندگی نمیکنیم. این را از سادهترین چیزی که بیشترین اطلاعات را از جهان خارج به ما میدهد، یعنی بینایی، توضیح میدهم.
مثالی خیلی ساده بزنم. امروز این بحثها خیلی پیشرفته است: بحثهای مربوط به بینایی (ویژن)، بهویژه چون در مباحث هوش مصنوعی دنبال ساختن ماشینهایی هستند که بتوانند عمل بینایی را انجام دهند، خیلی بررسی شده است؛ اینکه مغز چگونه این کار را انجام میدهد، خیلی چیزها را میدانند و خیلی چیزها را نمیدانند. چیزی که میخواهم بگویم این است: ساده فکر نکنید که ما از وقتی به دنیا میآییم جهان را واقعاً میبینیم. نکتهٔ اساسی این است که ما یاد میگیریم ببینیم.
نخستین چیزی که یک بچه میبیند پترنی رنگی و کاملاً درهمبرهم است. اصلاً نمیتواند تفسیر کند، مسافت را نمیتواند محاسبه کند و حتی نمیتواند لبههای اجسام را از هم تشخیص دهد و بگوید این از آن جداست؛ پترنی میبیند. مثل اینکه عکسی بگیرید و همهچیزش را فشرده کنید تا همهچیز در هم برود؛ چیزی رنگی. نخستین چیزی که بچه میبیند این است که توجهش به نور، به جایی روشن، جلب میشود. اینکه این لامپ است، آن دیوار است، این با سطحش پشت آن است، همهٔ اینها را در سنین پایین یاد میگیریم ببینیم؛ اولش بلد نیستیم ببینیم. پدیدار همان پترن است.
میخواهم بگویم ما حتی در پدیدارها هم زندگی نمیکنیم؛ در تفسیری از پدیدار زندگی میکنیم. یاد میگیریم پدیدار را سهبعدی کنیم و یاد میگیریم فاصله را تخمین بزنیم. بنابراین حتی این عمل سادهٔ بینایی در واقع تفسیری از پدیداری است که به چشم ما رسیده است.
کسی اینجا هست که با عینک آستیگمات تجربهٔ جالبی داشته باشد؟ وقتی عینک را عوض میکنید، چه اتفاقی میافتد؟ نخستین بار که این اتفاق برایم افتاد، نخستین عینک آستیگماتی که زدم اذیتم نکرد، ولی یک بار که عوضش کردم دیدم ساختمانها همه کجاند. به خانه آمدم و مبل شیب داشت و بالا بود، نمیشد رویش نشست؛ دنیایی کجومعوج. به من گفت این خیلی طبیعی است؛ مگر تا حالا عینک عوض نکردهای؟ آستیگمات همیشه اولش همینطور است و باید بزنی تا چشم عادت کند. بعد برایم توضیح داد و گفت حتی معتقد است که آدم وقتی به دنیا میآید اشیا را وارونه میبیند؛ یعنی همانطور که تصویر روی شبکیه وارونه میافتد، بچه همانطور میبیند و همهچیز را سروته میبیند. بعداً یاد میگیریم وارونهاش کنیم، چون اینطور بهتر است و راحتتر میشود زندگی کرد. تا این حد ما چیزها را تغییر میدهیم.
همین عینکی که الان زدهام اذیتم نکرد، ولی یکی دو بار شده که چیزهای خیلی کجومعوجی دیدم و دو سه روز، تا شش روز، طول کشید تا کمکم میزان شود و چشم یاد بگیرد که این خط کج نیست و راست است. در واقع آگاهی شما به اینکه این دیوارها راستاند کمکتان میکند؛ چشمتان ورزیده میشود و درست میبینید. بنابراین حتی این تصور که ما پدیدارها را بیواسطه مشاهده میکنیم خیلی اشتباه است. پدیدارهایی در ذهن ما ظاهر میشوند و ما یاد میگیریم این پدیدارها را تفسیر کنیم.
اوضاع از این هم بدتر است، یعنی یک قدم آنطرفتر. همانطور که آدم ممکن است یاد بگیرد چیزی کج را صاف فرض کند، اجسام وارونه را هم میتواند یاد بگیرد که از آن سو ببیند. ما یاد میگیریم که آنهایی که فکر میکنیم کجاند راستاند و آنهایی که راستاند کجاند، و چشم ما ظرف چند روز این را یاد میگیرد. در بچگی هم این اتفاق بهشدت میافتد: یاد میگیریم این پترن را چگونه تعبیر و تفسیر کنیم، فاصلهها و عمودی بودن را، و دقیقاً بفهمیم چه چیزهایی را عمودی و چه چیزهایی را افقی ببینیم. مفهوم عمودی در آن پترن وجود ندارد، برعکسش هم وجود ندارد؛ ولی اینکه من الان دارم کج میبینم یک واقعیت است، و بعد آن را راست میکنم. حرف من این است که ما آن پترن آشفته را تفسیر میکنیم و در آن تفسیرها زندگی میکنیم؛ حتی در پدیدارها زندگی نمیکنیم، در تفسیر پدیدار زندگی میکنیم. بدتر از آن، توضیحی است که دفعهٔ قبل دادم: زبان در اینکه اصلاً چه میبینیم و چه نمیبینیم دخالت میکند؛ زبان در دیدن و ندیدن دخالت میکند.
زندگی در تفسیر پدیدارها
ما در واقع بیش از هر چیز در تفسیرهایی از جهان زندگی میکنیم. حالا دیگر فقط به دیدن توجه نکنید. میخواهم توضیح دهم که من کجا زندگی میکنم؛ واقعاً میخواهم برای خودم تصوری داشته باشم از اینکه کجا زندگی میکنم. چیزهایی به ذهنم میرسد که همه در محدودهٔ زبان است. میخواهم کمی عمیقتر بفهمید که این جملهٔ هایدگر یعنی چه که «زبان آشیانهٔ ماست»: ما در زبان زندگی میکنیم؛ واقعاً انگار در زبان خودمان زندگی میکنیم. تصوری که از جهان داریم و چیزی که از دنیا و از موقعیت خودمان میفهمیم، بهویژه کلیات و بخشهای انتزاعی آن که خیلی مهم است، به زبان ترجمه شدهاند، و ما تجربههای خودمان از جهان را انگار در زبان خودمان انجام میدهیم. زبان چیز مهمی است، چون تفسیرهای ما از جهان، بهویژه تفسیرهای انتزاعی و سطحبالا، در زبان اتفاق میافتد.
پس تا این حد قبول دارید که قوهٔ شناخت ما، حتی در حد دیدن، ورزیده میشود: یاد میگیریم ببینیم، یاد میگیریم عمودی و افقی را تشخیص دهیم و یاد میگیریم نسبت به جهان تفسیرهایی داشته باشیم. این ورزیدگی کی کامل میشود؟ به نظر میرسد دیدن را تا سنی یاد میگیریم، بعد بقیهٔ تواناییهای شناختیمان تکمیل میشود، به قدرتهای انتزاعی میرسیم و در سنی قوهٔ شناختمان کامل میشود. میخواهم بگویم این تصور کاملاً غلط است.
میخواهم دربارهٔ این تصور عمومی کمی شک کنید که قوای شناختی ما در سنی، مثلاً حدود نوجوانی، به نهایت خودش میرسد. به نظر میرسد تصور عمومی همین است: آدم وقتی چهاردهپانزدهساله میشود، قوهٔ انتزاع هم در ذهنش پدید آمده و از نظر شناختی به حدی نهایی رسیده است. این پیشفرضی است که معلوم نیست از کجا آمده، و اینگونه نیست. میخواهم بگویم این تفسیرهایی که ما از جهان داریم، اینکه اول پترنی را میبینیم، بعد ورزیده میشویم که فاصلهها را تشخیص دهیم و این پترن را تفسیر کنیم، و بعد بهوسیلهٔ زبان معنای بیشتری از آن میگیریم، همچنان میتواند ادامه پیدا کند. من همچنان میتوانم ورزیده شوم تا چیز بیشتری ببینم و چیز بیشتری بفهمم.
مثلاً وقتی اتفاقها و حوادث جهان را میبینیم، آدمها به یک اندازه از این حوادث چیز نمیفهمند؛ بعضیها عمق بیشتری میتوانند داشته باشند. آدمهایی ممکن است نشانههایی را در جهان به معناهایی بگیرند و چیزهایی را درک کنند که دیگران آن معنا را درک نمیکنند. این سطح تفسیرها، بسته به اینکه ذهن ما چقدر آمادگی داشته باشد، همچنان میتواند بالا برود، ولی بهطور خودکار اتفاق نمیافتد. میخواهم بگویم همانطور که چشم من در سنی ورزیده میشود تا یاد بگیرد اصلاً جهان را ببیند، یعنی عمل بینایی را انجام دهد، به همین ترتیب میتوانم معانی بیشتری از جهان استخراج کنم که در سطحی حتی بالاتر از تفسیرهای زبانیاند.
چیزی خیلی بدیهی است که وقتی با جهان مواجه میشویم، بعضیها با دیدن یک صحنه حسهای خیلی عمیقی در درونشان پدید میآید و برای بعضیها آن حسها پدید نمیآید. عمق اینکه وقتی با جهان مواجه هستم چیزهای عمیق بفهمم یا سطحی، متفاوت است: آدم میتواند فقط پترن رنگی ببیند، میتواند تفسیری از آن پترن داشته باشد، میتواند چیزهایی در حد فکر خودآگاه داشته باشد، و میتواند حسها و معناهای خیلی عمیقتری بفهمد. میخواهم بگویم این سطحهای شناخت همینطور ادامه دارند، ولی بدون تمرین ممکن است آدم به آنها نرسد؛ سطح آگاهی آدمها لایههای خیلی عمیقتری هم دارد.
دو نکتهٔ خیلی اساسی را میخواهم بگویم. اولاً همین چیزی را که الان گفتم دوباره تکرار کنم: عمق چیزی که میبینم، به معنای واقعی کلمه، یعنی اینکه چقدر میتوانم تفسیر کنم و بفهمم، کاملاً بستگی دارد به اینکه چقدر ورزیده شده باشم؛ چقدر عادت کرده باشم که تصویر را مستقلاً تفسیر کنم، معانی خودآگاه از آن بفهمم، حسهایی را دریافت کنم و همینطور بالاتر بروم و چیزهایی را پشت پردهٔ این عالم ببینم. از یک نگاه به یک واقعه میتوانم تا عمقهای خیلی زیادی چیز بفهمم، ولی این ضرورتاً برای همهٔ آدمها پدید نمیآید.
نکتهٔ دوم اینکه فرض عجیبی اینجا وجود دارد، و آن این است که قوای شناختی ما تا سنی رشد میکنند و متوقف میشوند. حس من این است که این فرض خیلی عجیبی است و کاملاً در فرهنگ تثبیت شده است. هیچکس بدیهی نمیگیرد که این آدم تازه هجده سالش است و هنوز مانده تا یاد بگیرد چگونه به جهان نگاه کند؛ همه احساس میکنند که در چهارده و هجدهسالگی میتوانند یک کتاب را بخوانند و همهچیز را بفهمند. در حالی که ممکن است زمان زیادی طول بکشد تا استعدادهای جدیدی، چیزهای جدیدی از جهان، به ما برسد. این فرض که قوای شناختی ما روزی در حدود سیزدهچهاردهسالگی تکمیل میشوند و همانطور ثابت میمانند، به نظر من اولاً بهشدت در فرهنگ تقریباً تمام جهانِ امروز وجود دارد، و ثانیاً فرض خیلی عجیبی است. یعنی خلافش طبیعیتر به نظر میرسد: همانطور که از بچگی ذهن و قوهٔ شناختی ما ورزیده میشود، یاد میگیرد تفسیر کند و چیز بیشتری از آن پترنها بفهمد، همینطور میتواند ادامه پیدا کند و در نهایت به چیزهایی بیرون از زبان هم برسد. این یک نکته.
نکتهٔ دوم اینکه در فرهنگ موجود، که این دیگر بهشدت از فرهنگ غرب آمده است، تأکید زیادی وجود دارد بر اینکه سیگنالهایی که دریافت میکنیم و قرار است با آنها شناسایی انجام دهیم همه از بیرون میآیند. تمام فلسفه، بهویژه در سنت فلسفهٔ تحلیلی، حرف از تجربهٔ حسی است: سیگنالهایی از بیرون وارد قوهٔ شناختی من میشوند و تجربهٔ من از جهان به همین سیگنالهایی مربوط است که حواس من دریافت میکنند. این عجیب نیست؟ آدم از درونش هم سیگنال دریافت میکند.
اگر آدمی را تصور کنید که هیچکدام از پنجرههای حواسش کار نمیکند، او در درونش سیگنال دریافت میکند؛ از اعضای بدن خودش سیگنالهایی دریافت میکند و دستکم متوجه میشود که چیزی وجود دارد. در دنیایی تنگ و تاریک زندگی میکند، ولی سیستم عصبیاش خاموش نیست. این بدیهی است: همهٔ حسهای معطوف به بیرون و حواس پنجگانه را خاموش کنید؛ موجودی که از بچگی اینطور است، مثلاً ژنهایش را دستکاری کردهاید، نه میشنود و نه لامسه دارد و هیچ ندارد. بنابراین هیچ سیگنالی از بیرون نمیگیرد، ولی گرسنهاش میشود، و وقتی به او غذا میدهند احساس میکند سیر شده است؛ هزار حس درونی دیگر هم دارد، یعنی اعضای داخلی بدنش درد میگیرند و متوجه وجود خودش میشود. قبول دارید که بیآنکه متوجه چیزی از عالم خارج شود، جهان را تجربه میکند؛ جهان درونی خودش را تجربه میکند.
این سیگنالها در فلسفه معمولاً حذف شدهاند. در فلسفهٔ تحلیلی اصولاً حرف از شناختن جهان، یعنی جهان بیرون ماست، انگار ما از درون خودمان سیگنالی دریافت نمیکنیم. این برخلاف دیدگاه ساینتیفیک است: اگر از نظر علمی نگاه کنید، همانطور که سیگنالهایی از بیرون وارد سیستم شناختی ما میشوند، از درون هم سیگنال دریافت میکنیم؛ مغز ما هم سیگنالهای درونی را پردازش میکند و هم سیگنالهای بیرونی را. بنابراین مجموعهٔ شناخت ما لزوماً صرفاً وابسته به چیزهایی نیست که از بیرون دریافت میکنیم.
سیگنال درونی و فرضهای عجیب شناخت
میخواهم بگویم دو فرض خیلی بزرگ وجود دارد که یکی بهوضوح مطلقاً غلط است و دیگری فرضی خیلی عجیب: اینکه ما فقط مشاهدات بیرونی انجام میدهیم، و اینکه این مشاهدات بیرونی و تفسیرهایش، یعنی کل قوهٔ شناختی ما، در سنین خیلی پایین تکمیل میشوند و بعد دیگر باید بنشینیم و فقط با هم حرف بزنیم. در حالی که جهان شرقی، و تمام جهان جز فرهنگ غرب، همهاش حرف از این بود که چگونه میشود قوهٔ شناخت را قویتر کرد و تمرین کرد تا شناخت خود را به مراحل عالیتری رساند. همهاش همین بود. پیش از اتفاقی که در یونان افتاد و بعد از رنسانس در اروپا، هیچ فرهنگی نمیبینید که این حرف در آن نباشد. بیش از آنکه دنبال حرفزدن با یکدیگر و مبادلهٔ اطلاعات باشند، دنبال این بودند که خودشان را به سطح بالاتری از آگاهی برسانند.
این احساس وجود داشت که «اگر تمرین کنم، کارهایی را نکنم و کارهایی را بکنم» به جایی میرسم؛ مثلاً هندیها ریاضت میکشند یا مینشینند و مدیتیشن میکنند و به سطح بالاتری از آگاهی میرسند؛ یعنی تجربههایی از جهان پیدا میکنند که قبلاً برایشان ممکن نبود. ما تجربههای سطحبالایی داریم که اصلاً در دوازدهسیزدهسالگی پیش نمیآید؛ باید مدتی خود را ورزیده کنی، دقیقاً ورزیدگی آگاهانه، و کارهایی بکنی تا قوای شناختیات روزبهروز قویتر شوند و بتوانی تجربههای جدیدی از جهان به دست بیاوری.
نمونهاش همین احساس وجود داشتن است. هر کس احساس وجود داشتن میکند، ولی این احساس سطحهای بالاتری بینهایت دارد. مثلاً احساس کسی که ذن کار کرده نسبت به بودن چیزی خیلی فراتر از آن است که من و شما تجربه میکنیم. فکر میکنم یکی از ویژگیهای سطح آدمی که به حالتهای عرفانی رسیده همین است که چه مقدار نسبت به هستی احساس عمیقی پیدا کرده است؛ این احساسها میتوانند روزبهروز بیشتر شوند و شناختهای جدیدی پیدا شود.
چیزی که خیلی میخواهم بر آن تأکید کنم این است که از نظر فرهنگ غربی سیگنالهای درونی حساب نمیشوند، در حالی که تمام توجه شرقیها و فرهنگهای دیگر اتفاقاً به همین سیگنالهای درونی بود و ورزیده میشدند تا آنها را خوب بفهمند؛ یعنی معتقد بودند که چیزهای بسیار باارزشی از درون دریافت میکنند که به جهان محسوس بیرونی مربوط نیست. شاید فعلاً کمی بیربط باشد، ولی به نظر من خیلی مهم است: بحثهایی که امروز در دنیا دربارهٔ شناخت میشود، دستکم با دو فرض فوقالعاده عجیب همراه شده که تحت تأثیر شناخت علمی است. ساینس متوجه بیرون است و فقط چیزهای حسی را تشخیص میدهد؛ و نه فقط این است که سیگنالهای مهم در ساینس آنهایی هستند که از بیرون تشخیص داده میشوند، بلکه شرط اضافهای هم دارد: باید قابل اندازهگیری باشند. در فلسفه این شرط را معمولاً برمیدارند، ولی اینکه سیگنالها از بیرون میآیند همیشه در فلسفه هست.
آنها حرف از این میزنند که مثلاً قدرت انتزاع در این سن پدید میآید و این آخرین اتفاقی است که در سیستم شناختی ما میافتد. در فرهنگهای دیگر اینگونه نیست و سیستم شناختی همچنان در حال تحول است. دستکم در فرهنگ خودمان و فرهنگهای پیرامون، همه احساسشان این است که قوای شناختی، و کل قوای انسان، در حدود چهلسالگی تکمیل میشود، نه چهاردهسالگی. اگر به آدمی در دو هزار سال پیش میگفتی که این قوا در چهاردهسالگی تمام میشود، احتمالاً به تو میخندید. من خودم از چهاردهسالگی تا حالا اتفاقهای زیادی برایم افتاده و چیزهایی را فهمیدهام که پیشتر نمیفهمیدم.
نکتهٔ اساسی در عرفا همین است: حرف از دیدن است. عرفا حرف از این نمیزنند که چشمشان باز میشود؛ چشمهای دیگری هم هست که باز میشود. عارف واقعاً احساس میکند در درونش، در سیستم شناختیاش، اتفاقی افتاده است. سیگنالها وجود دارند؛ همین حالا هم ما، به نظر میآید، همهٔ سیگنالها را در سیستم درون و بیرون میگیریم، ولی یاد نگرفتهایم آنها را بفهمیم؛ همانطور که بچهای ممکن است به دلیل نقصی در مغزش پترنی را یاد نگیرد. میخواهم بگویم اگر کمی دقت کنید خیلی عجیب است: امروز روشن شده که ما چقدر روی این پدیدارها کار میکنیم تا آنها را بفهمیم؛ چرا بیشتر کار نکنیم؟ میتوانی از سطح سادهٔ دیدن به سطحهای پیچیدهتر دیدن برسی و مشاهداتی داشته باشی که قبلاً نداشتی؛ و عرفا به این با تمرین میرسند.
میخواهم بگویم پیشفرضی در فرهنگ امروز وجود دارد که ضد چیزی است که قبلاً در همهجا بود. قدر مشترک همهٔ چیزهایی که به آن عرفان میگوییم این است که معتقدند ما میتوانیم با تمرینکردن به شناختهای بالاتر برسیم. تمرینش چگونه است؟ معمولاً همانطور که بچه دیدن را بهطور طبیعی یاد میگیرد. کمی میکوشم توضیح دهم که چگونه اتفاق میافتد. اصلاً اینطور نیست که کسی به تو یاد بدهد که ببینی، و دیدن دوم هم همینطور است: فقط دقت میکنی، یاد میگیری سیگنالی را تشخیص دهی و بعد معنایش را خودت میفهمی؛ همانطور که کسی به بچه یاد نمیدهد سهبعدی ببیند و خودبهخود برایش اتفاق میافتد.
دارم میکوشم سطح هستی خودمان را از اینجا به آنجا ببرم. ما نهتنها در جهان اجسام زندگی نمیکنیم، که در جهان پدیدارها و تفسیرهایشان هم زندگی نمیکنیم. بیشتر ما در واقع در سطح زبان زندگی میکنیم: پدیدارهایی کمی تفسیرشده، و زبان. ولی حسهایی هم کمی بالاتر هست؛ چقدر حسهایی به شما دست میدهد که نمیدانید چرا الان این حس به شما دست داد. عرفان یعنی اینکه بدانی آن حس مثل سیگنال است: از کجا آمده و معنایش چیست؛ اینکه بتوانم همهٔ اتفاقهایی را که در سیستم شناختیام میافتد، از چیزهایی که میبینم تا عواطف و خیلی از اتفاقهایی که در درونم میافتد، بفهمم و تفسیرشان را یاد بگیرم. ما بلد نیستیم حسهای خودمان را تفسیر کنیم. میخواهم بگویم همهٔ ما حدوداً در این سطحها زندگی میکنیم ولی فکر میکنیم در سطح دیگری زندگی میکنیم، در حالی که میتوانیم در سطحهای بالاتر، حتی در پسِ سطحهای زبان، در سطحهایی خیلی بالاتر زندگی کنیم. زندگیکردن یعنی اینکه خودتان را کجا احساس میکنید.
منظورم از سطحِ تفسیر، آن تفسیر در حد سهبعدی کردن پدیدارهاست. نوع این تفسیرها با هم فرق دارد؛ در این سطح زبان دخالت نمیکند. به هر حال ما در تفسیر پدیدارها زندگی میکنیم، ولی سطحش فرق دارد. نکته همین است: تو الان، فرض کن، در سطح زبان زندگی میکنی و بیشتر هم در سطحهای پایینتر، در حالی که آدم میتواند، فرض کن، در عالمی پس از این مواد زبانی، تفسیر را در سطحی یاد بگیرد که همیشه آن تمثیلها را در جهان ببیند. کلمهٔ «تفسیر» را برای یک سطح به کار بردم، اول فقط برای بینایی و شنیدن: یاد میگیرم سیگنالهایی را که میشنوم از هم جدا کنم و کلمهها را بفهمم؛ این مقدماتیترین تفسیر است. تفسیرها سطحهای مختلف دارند و حالا در زبان اتفاق میافتند. بالاتر از زبان، آدم میتواند به اصطلاح در عالم مثال زندگی کند؛ یعنی بیش از آنکه به چیزهایی که میبیند و به تفسیرهای زبانی دقت کند، به معانیای دقت کند که پشت پردهاند. مثل اینکه کسی رؤیا را چگونه تفسیر میکند: حقایقی هست، و وقتی چنین اتفاقی در جهان میافتد نشاندهندهٔ چیزی است فراتر از آنچه معمولاً دیده میشود. دقیقاً هم همینطور است: اینکه میگویند تأویل احادیث علم همهٔ پیامبران است، چون همهٔ پیامبران از جایی میگذرند و تأویل احادیث را یاد میگیرند. تأویل احادیث نوعی تفسیرکردن است: رؤیا را میبینی و بعد قرار است معنایش را بفهمی.
تأویل و دیدن دوم
ما اصولاً باید در جهان معانی زندگی کنیم و کمتر به جهان اجسام توجه کنیم.
مثالی بزنم که خیلی مهم نیست و فکر میکنم همه میفهمند چه میگویم، هرچند شاید اولش خیلی واضح جلوه نکند: یکی از چیزهایی که همهٔ ما یاد گرفتهایم فیلمدیدن است. معلوم نیست در چه سنی اتفاق افتاده؛ آدمی چهلساله هم اگر نخستین بار فیلم به او نشان دهید، یاد میگیرد فیلم ببیند. میگویند نخستین باری که گریفیس در فیلمهایش از کلوزآپ استفاده کرد، مردم ترسیدند؛ نخستین باری که چهرهٔ آدمی را در سینما بهصورت کلوزآپ دیدند، فکر کردند سری بریده است و آن آدم مرده است، و بعد دیدند که نه. چون عادت اولیهشان این بود که همیشه یک دوربین کل صحنه را میگرفت.
یک بار آقای کرییر، آدمی خیلی معروف، فرانسوی، که همسرش ایرانی است، چیز خیلی جالب و بامزهای گفت. قبلاً میآمد و الان نمیدانم میآید یا نه؛ آن موقع کسانی دوروبرم بودند که اگر میآمد خبردار میشدند، و دو سه سخنرانیاش را رفتم؛ آدم فوقالعاده جالبی بود. گفت اگر کسی حدود سالهای سی زندانی شده باشد و فیلم ندیده باشد و حدود سالهای چهل از زندان درآمده باشد، مطمئناً در فهمیدن فیلم مشکل اساسی برایش پیش میآمد. میگفت در دههٔ سی، مثلاً اگر آدمی از خانهاش راه میافتاد و میرفت کسی را در اداره ببیند، حتماً نشان میدادند که از در خانه بیرون آمد، سوار ماشین شد، در راه است، از ماشین پیاده شد، با آسانسور به محل کار میرود، در را نشان میدادند که باز میشد و به طرف آن آدم میرفت. در دههٔ چهل فقط از اینجا میگفت «میخواهم بروم طرف را ببینم» و بعد آنجا داشت با او صحبت میکرد؛ مثل این بود که اینجا غیب شده و آنجا ظاهر شده است.
میخواهم بگویم حتی در فیلمدیدن کلی چیز یاد گرفتهایم: اینکه این یعنی این؛ معنایش این نیست که کله را بریدهاند. ما هیچ چیز را بیواسطه درک نمیکنیم. چیزی که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که حتی چیزهای خیلی سادهای مثل فیلمدیدن را هم از جایی به بعد یاد میگیریم.
حرفی که میخواهم بزنم این است که این توجه به عالم اجسام، سقوط به معنای واقعی کلمه است: اینکه کسی، در حالی که واقعاً اینجا نیست، خودش را اینجا ببیند. همهٔ ما حس شدیدی از جسمانی بودن و اینجا بودن داریم، در حالی که واقعاً در سطحهایی بالاتر زندگی میکنیم، و اگر یاد بگیریم همهٔ چیزهایی را که میبینیم در سطحهای بالا ببینیم، مثل این است که در عالم دیگری زندگی میکنیم. دارم میکوشم بگویم این هبوط چگونه در اثر توجه به جسمانیت واقعاً اتفاق میافتد؛ همان چیزی که گفته شد: اثر طبیعیاش است. وقتی جسم را میبینید، به آن توجه میکنید و احساس میکنید موجودی جسمانی هستید، واقعاً سقوط کردهاید؛ انگار از جایی به جای دیگری منتقل شدهاید، چون توجهتان به اینجاست و اجسام را نگاه میکنید و دیگر معانی را نمیفهمید.
آدم بعد از اینکه متوجه عالم اجسام شد، حالا باید کلی تمرین کند و یاد بگیرد که معنای اینها چیست، تا دوباره به جایی برگردد که خودش را در عالم معنا ببیند. خیلی چیزها را میبینم و معنایش را نمیفهمم؛ از آنها چیزهای سطحپایین میفهمم. اگر از نظر شناختی آنقدر قدرت پیدا کنم که هر چیزی را که میبینم جلوهای از اسماء الهی ببینم، دوباره برگشتهام و در اسماء الهی زندگی میکنم و چیزی غیر از خدا نمیبینم. عرفان یعنی همین: عارف ورزیده میشود تا ربط هر چیزی را که در عالم میبیند بفهمد، اینکه همین اتفاق سادهای که در خیابان افتاد در واقع جلوهٔ اسماء الهی است؛ این را ببیند، نه اینکه بنشیند فکر کند و استدلال کند. جهان را اینگونه نگاهکردن را یاد بگیرد؛ و این واقعاً به یاد گرفتن نوعی نگاه مربوط است، نگاهکردن ساده به جهان.
این همه حرف فیزیولوژیک زدم تا ببینید که همیشه همینطور بوده است: ما همهچیز را تفسیر میکنیم و نهایتاً باید یاد بگیریم وقایع پیرامون خودمان را تفسیر کنیم و معناهایشان را بفهمیم. ببینید بچه وقتی یاد میگیرد ببیند، دیگر نمیتواند به آن پدیدار نگاه کند: آن پترن آشفتهٔ اولیه را شما الان دیگر نمیتوانید ببینید، حتی اگر سعی کنید. دربارهٔ آدمی مثل پیامبر: او به جایی رسیده است که در قوهٔ شناختیاش چیزهای بیشتری هست؛ مثل اینکه مغزش سیگنالها را بیشتر پردازش میکند و به مرحلههای بالاتری میرساند. مسئله فقط سهبعدی کردن و چیزهای خیلی ساده نیست؛ خیلی چیزهای دیگر در مغزش پدید آمده است.
میخواهم بگویم این را فراموش نکنید که اولاً این فرضی عجیبوغریب است که در تمدن غرب از یونان به بعد پدید آمد. دورهای در یونان، و بعد از رنسانس، این موضوع فراموش شد که برای دسترسی به حقایق جهان باید تمرینهایی انجام دهیم و روی قوهٔ شناختیمان کار کنیم. همهاش با هم حرف میزنند: در همان محدودهٔ منطق انتزاعیِ سیزدهچهاردهسالگی قوهٔ شناختیشان را به کار میاندازند و میکوشند با مبادلهٔ اطلاعات چیزهای بیشتری بفهمند. اخیراً هم کشف کردهاند که حقیقت را نمیشود فهمید و گفتهاند حقیقت وجود ندارد.
مرز منطق انتزاعی
در این هیچ شک نمیکنند، در حالی که موضوع اینگونه نیست: قرار نبود کسی با ماندن در حد سیزدهچهاردهسالگی بتواند حقیقت را بفهمد. هیچ تمدنی هم چنین ادعایی نکرده بود. خودشان ادعایی کردند و حالا به این رسیدهاند که نمیشود، و چون فکر میکنند تنها تمدن اصلی دنیا هستند، میگویند کلاً نمیشود. نمیگویند که ما از اول فرض عجیبوغریبی کردیم؛ چرا این فرض را کردیم؟ این بیشتر تقصیر سقراط و بعد ارسطوست.
میکوشم توضیحات را تا جایی که میتوانم جنبهٔ ساینتیفیک بدهم. ما جز اینکه سیگنالهایی از جهان میگیریم، کار دیگری هم انجام میدهیم: سیگنالهایی هم میفرستیم. قبول دارید که کلاً همین دو کار را انجام میدهیم: سیگنال میگیریم، پردازش میکنیم و سیگنال میفرستیم. ارتباط ما با جهان گرفتن سیگنالهایی و فرستادن سیگنالهایی است؛ یعنی چیزی را میشناسیم و عمل میکنیم. سیگنالهایی که میفرستیم گاهی به این مربوطاند که دریچههای شناختیمان را باز و بسته میکنیم و گاهی به اینکه دستمان یا پایمان حرکت میکند.
سیگنالهایمان کجا عمل میکنند؟ گویی در جهان اجسام عمل میکنیم، ولی واقعاً اینگونه نیست: ما در همان جهان معانی خودمان زندگی و کار میکنیم. فرض کنید آدمی را کتک میزنم. نمیتوانم به همین معنای خیلی ساده بگویم که دارم آدمی را کتک میزنم. در ذهن خودم تصوری از این آدم دارم، مثلاً اینکه آدم خیلی بدجنسی است؛ در واقع فعلی که انجام میدهم این است که آدم خیلی بدجنسی را کتک میزنم. آن سیگنال را اینگونه فرستادم: از قواعد اخلاقیای که در حافظهام بود، اینکه اگر آدمی از این حد بدجنستر باشد باید کتکش زد، بهاضافهٔ اینکه تشخیص دادم این آدم از آن خط گذشته است، سیگنالی فرستادم که «پس او را بزن»؛ و در عالم خارج، فرض کنید، این آدم کتک میخورد.
میخواهم بگویم عملی که انجام دادم، و این چیزی است که کییرکگور خیلی بر آن تأکید دارد، در ذهن خودمان است: نیات ما نشان میدهند که با چه نیتی کار را انجام میدهم، و این خیلی مهم است. فکر میکنم این آدم کسی را کشته است و کتکش میزنم؛ پس دارم قاتلی را کتک میزنم و کار بدی نمیکنم، مگر اینکه به اندازهٔ کافی موجه نباشد که او را قاتل تشخیص دادهام. سیگنالهایی هم که میفرستیم، در ذهن خودمان و در همان عالم معانیای که چیزهایی را در آن درک میکنیم صادر میشوند؛ بعد این سیگنالها به عالم اجسام میرسند و وقایعی اتفاق میافتد. ولی ما واقعاً خودمان را همین پایین احساس میکنیم.
میخواهم بگویم دیدن جسم، یعنی احساس جسمانیت، نوعی توهم است که باعث هبوط ما میشود. وقتی وارد عالم اجسام شدیم، به جای خیلی سطحپایینی هبوط کردیم که در آن دیگر معنا را نمیفهمیم و دقیقاً نمیدانیم چه میکنیم. به نظر میآید که آدم پیشتر در بهشت با احساس جسمانیت زندگی نمیکرد و بنابراین چنین مشکلاتی نداشت. انگار دقیقاً در همان عالم اسماء الهی زندگی میکرد و همانها را یاد گرفته بود، و تحلیل هر چیزی که میدید خیلی ساده بود: این رحمت خداست، این فضل الهی است. هرچه میدید و هرچه میخورد، در همان سطحی که بلد بود، زبان اسماء را یاد گرفته بود و مشاهده میکرد و همه را بیاختیار تفسیر میکرد، و اصلاً کاری به این نداشت که اینها جسماند. مثل اینکه پترنهایی را میبیند که معناهایشان اینهاست.
ولی وقتی این اتفاق عجیبوغریب برایش افتاد و فهمید جسم دارد و همهچیز از هم جداست، با عالمی مواجه شد که نمیشناختش و دیگر معنای این چیزها را نمیفهمد: چرا این اینجاست و آن آنجا. تمایزها را دید، چون قوهٔ شناختیاش واقعاً سقوط کرد و خودش هم سقوط کرد. به تعبیری که گفته شد، اثر طبیعی آن است، مثل حکمی تکوینی: کسی که به عالم اجسام توجه کند و هنوز ورزیده نشده باشد، هبوط میکند. بالا رفتن از این حالت، یعنی برگشتن به بهشت، هم این است که قوهٔ شناختی شما در حدی ورزیده شود که دیگر جهان را اینگونه نگاه نکنید؛ یعنی وقتی به همین عالم نگاه میکنید، همین معانی را در آن عالم ببینید، حتی اگر به حد عالم اسماء اولیه نرسید. فکر میکنم پیامبران در آن حالت زندگی میکنند؛ یعنی فقط سروکارشان با خداست و دیگر نمیتوانند جور دیگری به دنیا نگاه کنند. به هر حال میشود از اینجا بهنحوی خلاص شد و به سطحی کمی بالاتر رسید.
آنها همین چیزهایی را که ما میبینیم میبینند، ولی چیزهایی را هم میبینند؛ یعنی معانیای را ادراک میکنند که ما ادراک نمیکنیم.
نکتهای را بهصورت پرسش مطرح میکنم: چرا ما بیچاره و درماندهایم؟ چرا از جایی به بعد قوهٔ شناختی ما بهطور طبیعی رشد نمیکند؟ آیا شما مثلاً در چهاردهسالگی تحول عظیمی در قوهٔ شناختی خودتان احساس کردید؟ مثلاً شبی خوابیدید و صبح بیدار شدید و دیدید چشمتان چیزهای جدیدی از جهان میفهمد؟ اینگونه نیست؛ مثل بچهٔ کوچک نیست. اگر من الان یکباره بتوانم جهان را جور دیگری ببینم، میفهمم که دیدم نسبت به جهان عوض شده است. خیلیها میگویند که دنیا را جور دیگری میبینند؛ گاهی در همان محاورات عادی هم میگویند که کمی عمیقتر میبینند، و ممکن است واقعاً تجربههای عرفانی پیدا کنند؛ بعضیها به دلایلی پیدا میکنند.
چند نفر کتاب «جوانخان مرغ رو دریایی» را خواندهاند؟ خوب است؛ بقیه هم بروند بخوانند. فرهنگ ما، چون به ما میگوید قوهٔ شناختیات کامل شده است، دیگر دنبالش نمیرود. ولی مثلاً در فرهنگ هندی این سرتاپا شیوع داشت و در دینشان کاملاً هست؛ در فرهنگ دینی خود ما هم همینطور است. میخواهم بگویم حتی در زمانهایی که فرهنگ اینگونه نبود، باز قوهٔ شناختی اکثریت مردم کامل نمیشد و در سطحهای پایین میماند. قبول دارم که فرهنگ مؤثر است: اگر پدر و مادرم مدام سنتی را که در آن زندگی میکنم در گوشم بخوانند و بگویند اگر چیزی فراتر از این حسهای محدود و استدلال به ذهنت رسید مزخرف است و فوری جلویش را بگیر، دیگر هیچ؛ لحظههایی هم که جرقهای از شناخت میزند، فوری خاموشش میکنم.
فکر میکنم نیازهای طبیعی ما، نیازهای جسمانی و چیزهایی که به معیشت مربوط است، بهراحتی با همین دیدن و لامسه و چیزهایی که بهطور طبیعی رشد میکنند ارضا میشوند؛ آدمها میتوانند با اطرافیانشان کاملاً زندگی کنند و در یک گروه کنار هم زندگی کنند، و در حد ضرورت ادامهٔ حیات همینها کافی است. ما هم مشغول همین معیشت هستیم. اولاً یاد میگیریم از همین خوردن و خوابیدن لذت ببریم و به اندازهٔ کافی شناخت داریم؛ بعد هم، بهشدت به دلیل همان مسائل فرهنگی، چه در قدیم و چه در جدید، مهم نبود که در کتابها چه نوشته بود.
دنیا شلوغ است؛ تمام دنیا پر از سیگنالهایی است که از حسهای بیرونی به ما میرسد، و هرچه زمان میگذرد شلوغتر میشود. شما اصلاً چقدر در حسهای درونی خودتان تأمل دارید؟ همین الان که میگفتم ما سیگنال درونی داریم، عدهای مشکوک نگاه کردند که سیگنال درونی دیگر چیست. ما همهاش متوجه بیرون خودمان هستیم، هم چون معیشت ما در بیرون است و هم چون مرتب سیگنال دریافت میکنیم. در این جهان مدرن، صبح که بیدار میشوم صدا میشنوم، چشمم به این سو و آن سو میرود، تلویزیون را روشن میکنم و عدهای حرف میزنند؛ جمعیت زیاد شده و همهجا شلوغ است. باید سر کار بروم، باید سیگنالهایی به اتومبیل و چیزهایی از این دست بفرستم و حواسم به این سو و آن سو باشد که ماشین به من نزند. صبح بیدار میشوم و همین سیگنالها را در عالمی خیلی سطحپایین میفرستم و از آنجا میگیرم، و اصلاً متوجه نمیشوم که وجود دارم؛ سادهترین سیگنالی را که باید از درون بگیرم نمیگیرم.
کار به جایی رسیده که سیگنال درونی را منکرند و حساب نمیکنند. باور نمیکنید، ولی فیلسوفی وجود دارد که رسماً معتقد است این درون وجود ندارد. همه احساس میکنند چیزی در درون خودشان میبینند؛ آدمهای عاقل احساس میکنند در درون خودشان شهودی دارند که خصوصی است و به آدمهای دیگر ربطی ندارد و دیگران آنچه را من در خودم میبینم نمیبینند. او کلاً منکر این جهان درونی است؛ یعنی همهچیز بیرون است و همهاش همان سیگنالهای بیرونی است. نمیتوانم بفهمم آدمی جدی چگونه ممکن است این حرف را بزند. البته فکر نکنید آدم احمق و سادهای است؛ در آن مکتب فلسفهٔ تحلیلی، به اصطلاح فلسفهٔ زبان روزمره، حرفهای خیلی جالبی میزند. ولی نتیجهاش بهنوعی این است که آدمها ممکن است استدلالهای ریاضی خیلی قشنگی بکنند ولی آخرش به چیزی مزخرف برسند.
یکی از کتابهای خیلی جالب، کتابی از یان استوارت به اسم «مبانی ریاضیات جدید» است؛ کتاب فوقالعاده جالبی است. در مقدمهاش، دربارهٔ فرق ریاضیات کاربردی و غیرکاربردی، نوشته است که در یکی از سمینارهای فیزیک نظری کسی آمد و با استدلالهایی بسیار زیبا و جالب، با استفاده از نظریهٔ نسبیت عام اینشتین و مکانیک کوانتوم، با روشی جدید چیزی فوقالعاده نوشت و قطر جهان را محاسبه کرد؛ به معنای ریاضی، نه اینکه پارامترها را بگذارد و واقعاً قطر را به دست بیاورد. شیوهای جدید و خیلی زیبا ارائه کرد که بشود با آن قطر جهان را محاسبه کرد. انتگرالها را حساب نکرده بود؛ اگر حساب میکردید و جاگذاری میکردید، قطر جهان به دست میآمد. نوشته است که این مقاله در آن سمینار بهشدت مورد توجه قرار گرفت. بعد از سمینار کسی همهچیز را جاگذاری کرد و دو سانتیمتر درآمد. قشنگی آن استدلال سر جای خودش، ولی قطر جهان دو سانتیمتر نیست. حرفهایی که رایلند میزند هم همینگونه است: با حرفهای خیلی جالبی به این نتیجه میرسد، و من واقعاً نمیدانم آخرش چگونه به آن رسیده است. بگذریم.
توجه ما به لذتهای جسمانی و به همین زندگی به معنای روزمره است، و اصولاً این قاعده طبیعی است که اول سیگنالهای حسی قویترند، یعنی سیگنالهای داخلی ضعیفترند. باید دقت کنید تا اینها را بفهمید؛ حتی فهمیدن معانیای که پشت پردهٔ همین سیگنالهای حسی است کار میخواهد. اولاً ما مشغول همان سیگنالها هستیم؛ تعدادشان زیاد است و ممکن است از نظر لذتبخش بودن خیلی ما را جلب کنند، و ما اصلاً دوست داریم در همان دنیای معیشت خودمان زندگی کنیم. بنابراین گرایش طبیعی ما این است که جایی متوقف شویم، مگر اینکه آگاهیای پیدا کنید و بکوشید خلاف این رفتار کنید.
میخواهم بگویم این به هر حال خیلی عجیبوغریب نیست، و طبق معمول میخواهم اسم کاپیتالیسم را بیاورم: یکی از کارهایی که کاپیتالیسم بهطور بدیهی میکند شلوغ کردن زیاد دنیاست. بیا این را بخور؛ نمیخوری؟ بیا این را بخور؛ بیا ببرمت چیز قشنگی نشانت بدهم؛ بیا پول به من بده. تبلیغات این است: برو این را بخور، بیا این را نگاه کن، بیا این کار را بکن؛ شما را به سمت چیزهای قابل خرید و فروش تحریک میکنند. سیگنالهای داخلی را اگر میشد فروخت، مطمئن باشید الان همهٔ مردم عارف شده بودند؛ اگر میشد کاری با سیگنالهای داخلی کرد، دنبال خرید و فروشش میرفتند و چیزی پدید میآمد.
میخواهم همین نوع حرفزدن خودم را کمی ادامه دهم و بگویم در همهٔ فرهنگها، در چیزی که به آن عرفان میگوییم، چه میکردند؛ میکوشم عرفان را با تعبیرهای نوروساینسی و فیزیولوژیک توضیح دهم. عرفان هندی، بهاضافهٔ بودیسم و هر چیزی که در شرق ما قرار گرفته، اساس کارش این است که این سیگنالها را خاموش کند: سیگنالهای حسی، بهاضافهٔ سیگنالهایی که به سمت این عالم اجسام فرستاده میشود. هرچه بتوانی اینها را بیشتر کنترل و خاموش کنی، آن سیگنالهایی که در درون ضعیفاند برایت آشکار میشوند. کافی است به آنها توجه کنی: همانطور که بچه یاد میگیرد ببیند، خودت یاد میگیری که این سیگنال از آن سو میآید و آن را کنار آن سیگنال دیگر بگذاری و نگاه کنی. به این حسهایی که میآیند و میروند و به اتفاقهایی که در درونت میافتد توجه کنی، خودبهخود معناهایشان را درک میکنی، همانطور که بچه دیدن را یاد میگیرد.
گزارشی که همهشان میدهند این است که نهایتاً به حالتی برمیگردند که به آن روشنشدگی و فرزانگی میگویند: دوباره به وحدت میرسند، دوباره خودشان را با تمام عالم متحد احساس میکنند و جدایی را حس نمیکنند. بهنوعی به آگاهیهای برتر میرسند و چیزهایی را میبینند؛ احساسشان نسبت به وجود خودشان و وجود عالم تغییر میکند. بهاضافهٔ اینکه چیزی شبیه مرگ را تجربه میکنند، و مرگ جدا شدن از همین جسم است. فکر میکنم تقریباً همه در شرق ما به این معتقدند که مرحلهای خیلی ساده این است که بتوانند روح خودشان را از جسمشان جدا کنند، یعنی آگاهی را از جسم منفک کنند؛ این کار را انجام میدهند و به نظرشان چیز سادهای است و جزو سطحهای بالای کارشان نیست. جسم را خاموش میکنند: میکوشند در حالت مدیتیشن در جای ساکتی بنشینند، به چیزی توجه نکنند، هیچ کاری انجام ندهند و به چیزی هم فکر نکنند؛ یعنی اصولاً گرفتن و دادن سیگنال به جسم را متوقف میکنند. مثل این میشود که جسم ندارند؛ به بهشت برمیگردند و خودشان هم همینطور توصیفش میکنند: حسِ برگشتن به بهشت، رهایی و آزادی، و رسیدن به همان حالت وحدت.
عرفان دیگری هم هست که نمیدانم به آن اشاره کنم یا نه؛ الان به آن «عرفان شیمیایی» میگویند: از مواد مخدر، از LSD و از کانابیس استفاده میکنند. دقیقاً همان کاری را میکند که هندیها میکردند، یعنی بهطور شیمیایی سیگنالها را متوقف میکند. اگر تجربههای کسانی را که از کانابیس استفاده میکنند بخوانید، میبینید عین چیزهایی است که هندوها میگویند، چون بهطور شیمیایی رفتوآمد سیگنالها خودبهخود آنقدر کند میشود که جدایی از جسم و احساس وحدت با جهان در همهٔ گزارشهای این آدمها هست: کند شدن زمان، خارج شدن از زمان، چیزهای خیلی شدید، همان چیزهایی که هندیها میگویند؛ به همان فرزانگی بهطور شیمیایی میرسند.
منتها مشکلش این است که اولاً باید دوزش را زیاد کنند؛ تجربهای است که فرد یک بار میکند، و اصلاً برایشان معلوم نیست که هر بار این کار را بکنند همین اتفاق برایشان بیفتد؛ تصادفی میشود و باید دوزش را زیاد کنند، و میدانید که خطرهایی هم دارد. ثانیاً دچار توهم هم میشوند، در حالی که هندیها دچار توهم نمیشوند. نمونهاش، که در ایران خیلی مورد توجه قرار گرفت و همهٔ کتابهایش ترجمه شد، کاستانداست: آخرین بینش عرفانیای که قرار است به آن برسد این است که جهان را در دهان عقابی ببیند؛ این نوعی توهم است. مواد مخدر و مواد توهمزا الان در سراسر جهان مشتاقان زیادی دارند، چون به نظر میآید موقتاً آدمها را به بهشت برمیگردانند. واقعاً این را از آدمهایی که تجربهٔ مواد مخدر دارند خواندهام و شنیدهام؛ حس برگشتن به بهشت را از آدمی غیرمذهبی شنیدم. چون جسم سیگنال نمیگیرد، در هستهٔ مرکزی وجود خودشان گاهی واقعاً به حالتهایی از شهود عرفانی میرسند و چیزهایی را درک میکنند، ولی یکباره هم میمیرند.
این نوعی عرفان است و اتفاقاً اصطلاح جالبی برایش دارند: «عرفان شیمیایی». به نظر من خطرش این است که فکر میکنم اینجور تجربهها جلوی تجربههای واقعی را میگیرد. جایی را که خیلی حساس است و باید خوب ورزیده شود، با چیزی شیمیایی ورزیده میکنی، و بعد اگر بخواهی درستش کنی دیگر درست نمیشود. یاد گرفتهای که در حالی که آمادگی واقعی نداشتی، سیگنالهای درونی خودت را بهگونهای تعبیر و تفسیر کنی؛ عقاب شد، خدا شد عقاب، عقابی که جهان را در بر گرفته است. بعد هرچه هم در عرفان کار کنی، آن عقاب همیشه پیدا میشود. به نظر من این انحراف خیلی خطرناکی است، چون در چیز خیلی خوبی مثل عرفان دستکاری شیمیایی میکنند.
اینکه گفته شد برای آن باید پول گذاشت، درست است: کاپیتالیسم این را بهشدت حمایت میکند. مواد مخدر در واقع «پروجکتشدهٔ» عرفان در جهان کاپیتالیستی است که میشود خرید و فروشش کرد. هر روز چیز جدیدی تولید میکنند و قیمت را پایین میآورند؛ رقابتهای کاپیتالیستی سرش هست، و هیچ چیزی هم نیست که بگوید این خطر دارد، نخورید؛ میگویند چیز خوبی است، در حالی که این همه آدم تا حالا مردهاند.
رسیدم به اینکه بگویم عرفان اسلامی اینگونه نیست. اینکه توضیح دهم آنچه ما عرفان اسلامی میگوییم قطعاً شبیه عرفان شیمیایی نیست، شبیه عرفان هندی هم نیست؛ قرار نیست آدم بنشیند و همهٔ سیگنالها را خاموش کند، ولی چیز دیگری هست. با همهٔ این حرفهایی که میزنم، نهایتاً میخواهم دربارهٔ چیزی که در قرآن میبینیم نتیجه بگیرم، و به نظر من خیلی بدیهی است. من حتی با این مخالفم که اسمش را عرفان بگذاریم، چون وقتی کسی از این حرفها میزند، میگویند حرفهای عرفانی دارد، چیزی غیر از آنچه در دین ما آمده است؛ میگویند فلانی مشرب عرفانی دارد، این کتاب مشربش عرفانی است.
اگر کسی میتواند بگوید که این دیدن جسم، که باعث خروج از بهشت شد، معنای دیگری دارد، یا اگر کسی با مشربی غیرعرفانی کوچکترین چیزی از این آیه فهمید، آنوقت بگوییم عرفان چیزی غیر از آن است که در قرآن نوشته شده و مشربی است که از هندوستان آمده. همهاش همینگونه است. نمیدانم چگونه میشود بدون این تعبیرها قرآن را واقعاً کمی فهمید.