او جلسهٔ قبل را مرور و دقیقتر میکند: ما در واقع ساکن عالم اجسام نیستیم و در عالم معنا و در زبان زندگی میکنیم. با مثالهایی از روانپزشکی و پزشکی و تمثیلی دربارهٔ سینما این را توضیح میدهد و بعد ماجرای آدم و شجره را با مفهوم واژهها و گناه روشنتر میکند. در پایان میگوید برای بازگشت به آن حالت به کتاب و حکمت نیاز داریم، و به پرسشی دربارهٔ سیاست و اقتصاد پاسخ میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
مرور جلسه قبل: نامها و معنی
برای من خیلی پیش میآید که میخواهم چیزی را جایی توضیح بدهم و اصلاً تردید دارم که این کار را بکنم یا نکنم؛ مثلاً اینکه زیادی نیست، یا اینکه مقدماتش را میدانند یا نمیدانند. جلسهٔ قبل را هم خیلی با شک و تردید گفتم، و فکر میکنم هیچ چارهای هم جز اشاره به چنین چیزهایی نیست. من هیچ توجیهی ندارم، چون جایی هم ندیدم کسی بخواهد بحث کند که مثلاً در بهشت بودند، بعد متوجه اجسام خودشان شدند و بعد هبوط کردند. این اصلاً یعنی چه، جز اینکه به نحوی هرمی بکشیم و بحث کنیم که ما در واقع ساکن عالم اجسام نیستیم، در عالم معنا ساکنیم و در زبان زندگی میکنیم؟ فکر میکنم راهی وجود ندارد جز اینکه آدم همین را خیلی خیلی خوب بفهمد.
کمی کنجکاوم؛ یکی از بندهای ایمیلم هم این بود که واقعاً بسنجم این را چقدر خوب فهمیدهاید، چون در ادامه چیزهای دیگری میگویم. چند مثال نوشتهام و میخواهم کمی بیشتر توضیح بدهم؛ آنچه را جلسهٔ قبل گفتم دیگر تکرار نمیکنم.
فقط نکتهای را که خیلی روی آن تأکید کردم یادآوری کنم: اگر مثلاً صد سال یا ۵۰ سال پیش نمیدانستیم، الان همهٔ ما میدانیم که حتی دیدن را هم یاد میگیریم. یعنی وقتی به دنیا میآییم، چشممان در واقع جز یک پترن رنگی هیچ چیزی نمیبیند: یک سری سیگنال با رنگهای مختلف وارد میشود و در شبکه منعکس میشود، و ما جز یک پترن رنگی هیچ چیزی را تشخیص نمیدهیم. یاد میگیریم که به این پترن بُعد بدهیم و اجسام را از همدیگر جدا کنیم و تشخیص بدهیم، و بعد کمکم یاد میگیریم که اینها چه هستند. اولش تفسیری از چیزهایی که میبینیم کاملاً فقط در همان محدودهٔ ویژن انجام میدهیم؛ سپس با یاد گرفتن نامها، چیزی را که میبینیم به نحوی برای خودمان معنیدار میکنیم، بدون اینکه متوجه باشیم. ما در واقع همیشه در این معنیها زندگی میکنیم و واقعاً در چیزهای دیدنی زندگی نمیکنیم.
یادگیری نامها و دیدن
میخواهم چند مثال بزنم و کمی بحث کنم تا مطمئن شوم این عبارت را خوب میفهمیم که واقعاً ساکن عالم اجسام نیستیم و انگار جای دیگری هستیم، هرچند ممکن است خودمان را خیلی خیلی ساکن عالم اجسام احساس کنیم.
پرسشی هم مطرح شد: یکی از ادعاهای عرفا این است که مثلاً بیا این کار را انجام بده، بعد این را میبینی؛ چرا قرآن چنین کاری نکرده و در قالب کلام، یعنی در سطح کلام، حرف زده است؟ چرا در سطحی بالاتر نیامده و چرا به همه وحی نمیشود؟ این پرسش به چیزهایی که میخواهم این جلسه بگویم ربط دارد و انگار زمینهاش را فراهم میکند، ولی الان به آن جواب نمیدهم.
در ایمیلی که بعضیها میگویند چک نکردهاند، این پرسش را هم نوشتم که اصولاً چرا جسم داریم. این هم پرسشی است؛ چرا اصلاً آن را داریم؟ میتوانستیم موجوداتی باشیم که در همان عالم معنا به معنیها توجه میکردیم و هیچوقت هم بلایی سرمان نمیآمد. کسی ایدهای دارد که چرا جسم داریم؟
بگذارید اول برای این موضوع مثالی بزنم که شاید کمی روشنتر شود. وقتی از «من» حرف میزنم، یعنی خودم را بهعنوان این موجود حس میکنم، این حسی که نسبت به خودم دارم در عالم اجسام واقع نشده و در عالم معناست؛ یعنی من در تفسیرهایی که از دنیا دارم زندگی میکنم، نه در خود دنیا. احساسی که نسبت به خودم دارم اینطور است و خیلی به شناخت ربط دارد. مثل این است که ما موجودی هستیم که در اتاقی محبوس شدهایم که یک پنجره و چیزهایی دارد؛ چیزهایی از بیرون میفهمیم و اینها را برای خودمان معنی میکنیم. واقعاً انگار در این دنیای بیرون از اتاقی که در آن هستیم حضور کامل نداریم.
میخواهم از مواردی مثال بزنم که به اصطلاح میگویند یک بیماری روانی است که خیلی ردهبندی شده و وجود دارد: پارانویا. آدمهایی هستند که اصولاً حالتهای به اصطلاح پارانوئید دارند و نسبت به چیزهایی که در اطرافشان میگذرد خیلی مشکوکاند و ممکن است تخیلات عجیب و غریبی داشته باشند. یک چیز خیلی پارانوئید این است که خیلیها مثلاً این احساس را دارند که از وقتی بچه بودند سازمانی آمده و آنها را دزدیده و تمام آدمهایی که در اطرافشان هستند دارند بازی میکنند: «اصلاً این پدر و مادر من نیست، این خانوادهٔ من نیست، مرا از جای دیگری آوردهاند اینجا و همه منظورهای خاصی دارند و میخواهند کاری با من بکنند.» یا تصوراتی از این دست دارند که یک عده دنبالشان هستند و مثلاً سازمان سیا میخواهد از آنها استفاده کند. اینها را تخیلات پارانوئید میگویند.
فیلمسازی هست به اسم رومن پولانسکی که همهٔ فیلمهایش به نحوی اینطورند؛ به نظر من به وضوح خودش دچار چنین تخیلاتی بوده است. فیلم خیلی خیلی معروفی دارد به اسم «بچهٔ رزماری» که شخصیت اصلیاش، رزماری، میفهمد که نهتنها همهٔ همسایهها از یک گروه شیطانپرستاند، بلکه حتی شوهرش هم با آنهاست، و اصلاً او را آنجا آوردهاند چون شیطان میخواهد از او بچهای به دنیا بیاورد. نهایتاً هم شیطان این کار را میکند و فیلم با پیروزی کامل شیطان تمام میشود: جلسهای هست که اینها جمع میشوند و او هم کاملاً تسلیم میشود و انگار از بچه خوشش هم میآید. به هر حال اینجور تخیلات را پارانوئید میگویند.
میخواهم این را بگویم که اگر شما دچار چنین تصوری بشوید، یعنی تفسیرتان نسبت به چیزهایی که میبینید عوض شود و معنیها عوض شوند، واقعاً انگار دنیایتان عوض شده است؛ در حالی که سیگنالهایی که از اجسام دارید، یعنی از نظر جسمانی، هیچ تغییری نکرده است. الان که در کلاس هستم، خودم را در حضور شما احساس میکنم. ممکن است همهتان عضو سازمان سیا باشید؛ اگر اینطور فکر کنم، انگار خودم را جای دیگری احساس میکنم، و اگر فکر کنم نه، شما دانشجو هستید و آمدهاید حرفهای مرا گوش بدهید، حس دیگری پیدا میکنم. اینکه خودم را کجا و در چه شرایطی میبینم، بستگی به این دارد که چه تصویری از آنچه میبینم دارم. مثلاً ممکن است همهتان ربات باشید؛ فرض کنید کسی تصور کند همهٔ موجوداتی که در بیرون میبیند رباتاند و اصلاً آدمی وجود ندارد. با عوض شدن تفسیرش نسبت به دنیا، یعنی با عوض شدن دیدگاههای ذهنیاش، احساس دنیایش کاملاً عوض میشود و انگار اصلاً خودش را در جهان دیگری تصور میکند؛ در حالی که میخواهم بگویم این ربطی به اینکه چه پترنی را میبیند و چه اجسامی را دیتکت میکند ندارد و به نحوی به معنی کردن چیزهایی که میبیند بستگی دارد.
به هر حال چیزی که دفعهٔ قبل خیلی بر آن تأکید کردم این است که ما انگار با فاصلهٔ زیاد سیگنالهایی را میگیریم، اینها را اول کمی معنیدار درمیآوریم و بعد به نحوی در قالب زبان میریزیم. اینکه چه چیزهایی را میبینم، یعنی همین مشاهدهها، به یک معنا به زبان ربط دارد؛ وقتی میگویم چه چیزی را مشاهده میکنم، به زبان ربط دارد. بعد حتی ممکن است تفسیرهای کلیتری بسازم و نهایتاً احساسی پیدا کنم که در چه موقعیتی قرار دارم. موقعیت خودم را کاملاً در معانی احساس میکنم، و چیزهایی که حس من از جهان میگیرد کاملاً مثل مقدماتی است برای اینکه این تفسیر را بسازم و در جهانی که برای خودم میسازم زندگی کنم.
میخواهم تأکید کنم که مدلی که در مسائل دینی و عرفانی با آن به انسان نگاه میکنند، واقعاً مثل این است که انگار روحی وجود دارد و جسمی وجود دارد و میانشان فاصلهای هست. حالا اینکه این فاصله واقعاً واقعی است یا نه، کار من با مدل ذهنی است: مثل اینکه من موجودی هستم و، به تعبیری که عرفا خیلی از آن استفاده میکنند، جسم مثل مرکب است؛ گویی من سوار این جسم شدهام، از آن استفاده میکنم و با جهان ارتباط دارم. این هیچ ربطی به این ندارد که مثلاً تمام حالتهای روحی و احساساتی که دارم به نوعی در جسمم بازتاب پیدا میکند؛ اینطور نیست که از نظر روانی حالتهایی داشته باشم که هیچ تأثیری روی جسم نگذارد.
نکته این است: من اصلاً از اینکه دیدگاهی را که الان وجود دارد دیدگاه علمی بنامم اکراه دارم، چون علم کاری به این تفسیرها ندارد. کاری که علم میکند این است که چیزهایی را آزمایش میکنند و مشخص میکنند که مثلاً این پدیده همراه آن پدیده اتفاق افتاد. ولی دیدگاهی که بعضیها شاید آن را دیدگاه علمی تصور کنند و بپذیرند این است که اینجا چیزی به اسم روح و چیز مجرد و معانی وجود ندارد. در دیدگاه عرفانی، ما مثل هرمی هستیم که از عالم اجسام شروع میشود و کمکم بالا میرود؛ روح ما در واقع در جایی خیلی بالا، بالاتر از عالم مثال، زندگی میکند و به نحوی با این جسم ارتباط دارد. احساسی که ممکن است از مطالعات علمی به وجود بیاید این است که اینطور نیست و همه چیز همین جسم است؛ یعنی مثلاً وقتی حالتی روانی را تجربه میکنم، چیزی به اسم حالت روانی وجود ندارد، یک سری هورمون ترشح شده و این هورمونها در این جسم چنین حالتی ایجاد کردهاند. اصولاً اصالت با همین اتفاقهایی است که در این جسم میافتد، و اینطور نیست که من چیزی داشته باشم که جدا از این جسم باشد و بر آن تقدم داشته باشد.
فکر کنم همهٔ آدمهایی که الان عارف هم هستند این را قبول دارند که اگر روح ارتباطی با این دنیا دارد، همهاش از طریق همین جسم است؛ چه بخواهد سیگنالی بگیرد، چه ببرد، چه حسی را تجربه کند. اما اینجا نکتهای هست که میخواهم خیلی کوتاه به آن اشاره کنم: آیا حالتهای روانی، یعنی حالتهایی که حس میکنیم و حالتهای معنوی، نتیجهٔ اتفاقاتیاند که در جسم میافتد و تقدم با آن اتفاقهاست، یا نه، آنچه در عالم معنا برای ما اتفاق میافتد در جسم انعکاس پیدا میکند؟ این دو کمی با هم فرق دارند. میخواهم بگویم این حتی تا حدی قابل بحث است؛ نه بهطور کاملاً علمی، ولی آدم میتواند سعی کند شواهدی بیاورد که چگونه است.
وقتی مثلاً حالتی روانی را تجربه میکنم و میترسم، این از کجا شروع میشود؟ از ترشح آدرنالین شروع میشود و بعد به اینجا میرسد که من حسی پیدا کنم، یا نه، اتفاقی شناختی میافتد و من حسی پیدا میکنم که منجر به این میشود که جسم من هم مثلاً در حالت جدیدی قرار بگیرد؟ این کمی قابل بحث است، هرچند به نظر من صورتبندی کردنش از نظر علمی شاید کار خیلی سادهای نباشد؛ به نظر میآید شاید هیچ تقدم و تأخری را نشود در نظر گرفت.
این نکته مطرح شد که بیشتر توافق هست که آنچه آدم تجربه میکند با سیگنالی در مغز همراه است، و اول آن سیگنالها باعث میشوند که حسی پیدا کنیم. بله، ولی میخواهم بگویم که اینها قاطی میشود، چون واقعاً نمیدانید در مغز چه میگذرد که بخواهید تقدم و تأخر یک سیگنال را با حسی که طرف داشته اندازه بگیرید. با این حال میخواهم توضیح خیلی کوتاهی بدهم: به نظر من شواهدی هست که نشان میدهد به نظر میآید میتوانیم به نحوی برای حالتهای معنادار نسبت به حالتهای صرفاً جسمانی تقدمی قائل شویم، تقدمی که لزوماً زمانی نیست؛ یعنی تغییری که در وضعیت روانی ما اتفاق میافتد انگار به نحوی از بالا به پایین است.
مثال خیلی خوبش بیماریهای روانی است. مثلاً یک کتاب روانپزشکی بردارید و ببینید چگونه دربارهٔ بیماریهای روانی صحبت میکنند؛ مثلاً اسکیزوفرنی. الان از نظر علمی روشن است که اسکیزوفرنی به نوعی معادل به هم خوردن تعادل یونهایی در بدن است. حالتهای اسکیزوفرنیک حالتهاییاند که در آن حس واقعیت را از دست میدهید، چیزهای تخیلی و اوهام خودتان را واقعیت فرض میکنید، صداهایی میشنوید که واقعاً وجود ندارند، آدمهایی میبینید که وجود ندارند، و به دنیای تخیلی میروید و برمیگردید. آدمهای اسکیزوفرنیک اینطورند که در لحظههایی وارد دنیای موجودات خیالی و صداهای خیالی میشوند و بعد دوباره حالت عادی هم دارند. آزمایشها نشان میدهد که همیشه وقتی این حالتهای اسکیزوفرنیک در حالت حادش به وجود میآید، تعادل یونهایی جایی به هم میخورد.
روانپزشکی اصولاً این است: تشخیص میدهند که یونهای کسی که دچار این حالت است به هم خورده، و داروی شیمیاییای میسازند که تعادل یونها را برقرار میکند. وقتی طرف این دارو را مصرف میکند چه اتفاقی میافتد؟ آن حالت حاد اسکیزوفرنی واقعاً برطرف میشود، ولی بعد دوباره تعادل یونها به هم میخورد. میخواهم بگویم اگر مسئله شیمیایی بود، باید میتوانستم به نحوی با استفاده از یک مادهٔ شیمیایی این تعادل به هم خورده را دوباره سر جای خودش برگردانم.
همهٔ ما میفهمیم و حس میکنیم که آدم اسکیزوفرنیک در گذشتهٔ خودش سوابقی دارد: کارهایی کرده، بلاهایی سرش آمده؛ مشکلات روانی در واقع در اثر سوابق زندگی ایجاد میشوند. اسکیزوفرنی را قبلاً جنون جوانی میگفتند، و حداقل در اوایل قرن کاملاً در دستهبندیها آمده بود که یکی از مهمترین عاملهایی که باعث اسکیزوفرنی میشود مثلاً عشقهای ناکام است. آدم اسکیزوفرنیک همیشه گذشتهای دارد و اتفاقهایی برایش افتاده که معنیدارند، و آن اتفاقها باعث شده به استیتی برسد که تعادل یونهایش گاهبهگاه به هم بخورد. اگر آن معنیها را درست نکنید، یعنی روانپزشکی را همراه با مشاوره نکنید و سعی نکنید آن آثار معنیدار را از زندگی این آدم پاک کنید، بهطور شیمیایی نمیتوانید این تعادل را برقرار کنید.
این نشانه است. در تمام بیماریهایی که روانپزشکها بررسی میکنند همین وضعیت وجود دارد. مثلاً افسردگی: الان همه پیش روانپزشک میروند و داروی افسردگی میگیرند. داروی افسردگی آدم افسرده را بهطور موقت از آن استیت افسردگی حاد درمیآورد، ولی اگر با این آدم مشاوره نشود، اصولاً افسردگیاش برطرف نمیشود، مگر در کیسهای خیلی خاص. طرف باید در واقع در شناخت خودش تغییراتی بدهد. آدمهای افسرده به نحوی با معانی افسردهکننده سروکار دارند: مرتب خاطراتی از گذشته به یادشان میآید و نسبت به آیندهٔ خودشان امیدوار نیستند؛ اینهاست که باعث میشود آن وضعیت شیمیایی به وجود بیاید.
میخواهم بگویم اینها نشانهٔ این است که نمیتوانید با اصلاح وضعیت شیمیایی به معانی دست پیدا کنید، ولی عکسش کاملاً در دسترس ماست؛ یعنی ممکن است بتوانید آدمی را بدون هیچ داروی شیمیایی رواندرمانی کنید و باعث شوید که در جهان معناییای که در آن زندگی میکند چیزهایی اصلاح شود، و بعد وضعیت یونها هم درست شود و همه چیز بدنش درست شود. به نظر من وضعیت روانپزشکی در حال حاضر نشاندهندهٔ اصالت جهانی است که واقعاً در آن زندگی میکنیم، یعنی اصالت معنا نسبت به تغییرات جسمانی. این اثبات ریاضی نیست، ولی شواهدی است که به نظر من اگر کسی معتقد باشد همهٔ معانی در اثر چیزهای شیمیایی به وجود میآیند و ما اصلاً تجربههایی مستقل از همین تغییرات شیمیایی نداریم، خیلی قابل توجیه نیست. احساس ما نسبت به خودمان بیشتر از چیزهایی است که از آن بالا میآید، و به نظر میآید درمان روانپزشکی هم از همانجاست که میتواند آدمی را بهطور کامل درمان کند؛ مشکلات را نمیشود بهطور شیمیایی از بین برد.
الان در دورهای زندگی میکنیم که یکی از اتفاقهایی که با پیشرفت علم افتاد این است که مردم اصولاً از معنی کردن خیلی چیزها دست برداشتند؛ در حالی که در دوران پیش از پیشرفت علم، مردم بهطور کاملاً عادی همه چیز را معنی میکردند. مثلاً اگر کسی مریض میشد، حتی اگر مرض جسمانی میگرفت، احساس میکرد که شاید کار بدی کرده که دچار این بیماری شده است. الان از یک پزشک بپرسید که این آدم چرا مُرد، برایتان توضیح میدهد که ویروسی وارد بدنش شد و مُرد؛ توضیحی کاملاً بیولوژیک که به نحوی درست هم هست. ویروس وارد بدنش شده و ما میدانیم آن ویروس در بدن چگونه کار میکند و چگونه باعث مرگ میشود؛ در حالی که ۵۰۰ سال قبل، طرف همین بیماری را مثلاً به چیزی معنیدار در درون خودش ربط میداد. مدتها این نوع تفسیرها از پزشکی کنار گذاشته شد. اپروچ پزشکی مدرن این است که چیزهای شیمیایی و بیولوژیکی وجود دارد که باعث بیماریها میشوند و بیماریها معنی ندارند؛ در حالی که در قدیم همانطور که بیماریهای روانی معنیدار بودند، مردم بیماریهای جسمانی را هم معنیدار فرض میکردند.
اما اپروچ جدیدتری که مثلاً در دو دهه، سه دههٔ اخیر به وجود آمده و کاملاً مد شده، دیگر واقعاً اینطور نگاه نمیکند. در واقع توجه پزشکها الان به این جلب شده که بیش از اینکه آن ویروس از کجا آمده و چه کرده، مشکل در سیستم دفاعی خود بدن آدمهاست. آن ویروس همیشه بوده، ولی کاری نمیکرده است. مثلاً الان همهٔ پزشکها میدانند که ریهٔ ما پر از انواع باکتریهایی است که اگر رشد کنند ممکن است کشنده هم باشند، ولی رشد نمیکنند. این اتفاق وقتی میافتد که به دلایلی سیستم دفاعی بدنتان، یعنی سیستم ایمنیتان، تضعیف شود. وقتی تضعیف میشود، ممکن است آن ویروس از بیرون هم نیامده باشد و همانجا بوده و به نحوی بلوکه شده بوده، و حالا رشد میکند. اینکه سیستم دفاعی چگونه ضعیف و قوی میشود، به حالتهای روانی بهشدت حساس است: مثلاً آدمها وقتی دیپرس میشوند، سیستم دفاعی بدنشان ضعیف میشود و سرماخوردگی و خیلی بیماریهای دیگر پیش میآید.
میخواهم بگویم پزشکی مدرن در دو سه دههٔ اخیر راهی کاملاً علمی برای ما باز کرده است؛ الان کاملاً میتوانیم بگوییم که خیلی از بیماریها به وضوح معنی دارند. حداقل به این بستگی دارد که وارد چه استیت روانی میشوید؛ آن روی وضعیت دفاعی بدنتان تأثیر میگذارد و باعث میشود عوامل خارجی روی بدنتان تأثیر بگذارند و مریض شوید. بنابراین الان میتوانم بگویم: تو که مریض شدی، شاید کار بدی کردی که مریض شدی؛ دچار حالت روانی بدی شدی که بخشی از سیستم دفاعی بدنت را تضعیف کرده و باعث شده مریض شوی. الان میشود از این حرفها زد.
میخواهم بگویم که یکی از عواملی که باعث شد ما نه فقط از دین، بلکه از خیلی چیزهای معنوی فاصله بگیریم، همین رشد سریع دانش جدید بود. علم جدید اصولاً با این همراه است که چیزها را معنی نکنیم و خیلی سرد، به اصطلاح، به دنیا نگاه کنیم: فرمول بنویسیم و بگوییم اینطور میشود، این به این میخورد و اینطور میشود. اینکه کل این حادثه معنی دارد یا ندارد، اصلاً در ساینس نه بحث میشود و نه مخالفتی با آن میشود. ساینس اصولاً کاری به این ندارد که اتفاقهایی که میافتد معنی دارند یا ندارند. کاری که میکند نوعی توصیف کاملاً سرد و تا حد ممکن ریاضیِ حوادثی است که در دنیا اتفاق میافتد، چون معطوف به این است که به نحوی آینده را پیشبینی کند؛ نمیخواهد ببیند ماجراها چیست و آیا مثلاً اینجا اشارهای از عالم معنا هست یا نه. بنابراین میخواهم بگویم در دورهای که خیلی مطالعات علمی کردیم و یاد گرفتیم دنیا را اینطور نگاه کنیم، اصلاً از ذهن خیلی آدمها پاک شده است که حوادثی که در زندگیشان اتفاق میافتد میتواند به رفتارهای شخصی و حالتهای روانیشان ربط داشته باشد و معنیدار باشد؛ در حالی که در قدیم، پیش از آنکه علم جدید پیشرفت کند، فکر کنم همهٔ آدمها زندگی خودشان را اینطور نگاه میکردند.
مسئله تقدم و تأخر است. هر چیزی که میفهمیم به ساختار مغزمان ربط دارد؛ اما آیا میتوانم از پایین به بالا دستکاری کنم یا از بالا به پایین؟ از اول این اتفاق چگونه میافتد؟ به نظر میآید هرچه بالاتر است، یعنی به معنیها نزدیکتر است، به نحوی نسبت به هر چیزی که در سطح پایینتر وجود دارد تقدم دارد. همین را میخواهم بگویم: اینکه ما به نحوی در لولهای بالاتر تقدم میبینیم؛ چون واقعاً در دیدگاههای ساینتیفیک ماتریالیستی همه چیز را از پایین به بالا میبینند: اتفاقها انگار در مادیترین قسمتها میافتد و بعد به نحوی به قسمتهای بالا منتقل میشود.
میخواهم بگویم سروکار داشتن با آن بخشهای معنادارتر هم، یعنی اینکه آن معناها چگونه در مغز جا میگیرند، حتماً به همین ترتیب است. مثلاً جلسهٔ قبل مدام از کلمهٔ «ترین شدن» استفاده کردم و هیچکس هم نپرسید چرا از این کلمه استفاده میکنی. تصورم این است که اینها یک سری نورال نتورکاند که دارند ترین میشوند؛ این اصطلاحی است که در بحثهای مربوط به نورال نتورک وجود دارد. مغز ما یک شبکهٔ عصبی خیلی پیچیده است و در اثر اتفاقهایی که میافتد، کمکم چیزهایی را در آن یاد میگیریم: اینکه معنی این مثلاً این است، و چیزهایی را به آن اختصاص میدهیم.
در کل نمیخواهم چیزی را اثبات کنم. چیزی که سعی میکنم توضیح بدهم این است که معنیها به نحوی بیشتر از بالا به پایین در جسم منعکس میشوند. یادم افتاد که یکی از دوستانم در یکی از دانشگاهها، که حالا اسمش را نمیبرم، میگفت آن موقع که بمباران میشد و آژیر قرمز میکشیدند، خانم دکتری در دانشکدهٔ پزشکی بود، فکر میکنم، که وقتی این اتفاق میافتاد رفلکس عصبی داشت: شروع میکرد به لرزیدن و اشک ریختن و دست خودش هم نبود. برای اینکه توجیه کند، همینطور که آژیر کشیده میشد میگفت: «اصلاً من وقتی این صدا را میشنوم آدرنالین ترشح میشود، بعد که آدرنالین ترشح میشود اشکم درمیآید» و از این حرفها؛ همینطور تندتند حرف میزد. ولی ما به همهٔ اینها میگوییم ترسیدن؛ میخواهی بگویی آدرنالین ترشح میشود؟
به نظر میآید که رفتن به آن بیس، یعنی اینکه چه اتفاقهایی در جسم میافتد، معنی را از بین نمیبرد. ما در واقع به نحوی در همان عالم معنا زندگی میکنیم و کاری نداریم که آدرنالین ترشح میشود یا نه. تو الان حالتی داری که اسمش را ترس میگذاریم؛ مثل اینکه چیزهایی در کف وجود دارد و اگر کمی بالاتر بیایی، اینجا نقطهای داریم که به آن ترسیدن میگوییم. اینکه تحقق جسمانیاش به چه صورت است خیلی مهم نیست، و این تحققهای جسمانی از جهاتی به نظر میآید که خیلی اصالت ندارند. مثلاً فرض کنید درد کشیدن در بدن ما به طریق عصبی خاصی تجسم پیدا کرده است: مثلاً مجموعهای از سلولهای نوع فلان در مغز آتش میکنند و ما احساس درد میکنیم؛ ولی در کرم خاکی اینطور نیست. با این حال، به یک معنا درد را در حیوانات مختلف هم میبینیم؛ این معنایی مشترک است که به صورتهای مختلف تحقق پیدا کرده است.
هرچه به حالت روانی بیشتر دقت کنید، انگار معنایی وجود دارد که به این صورت در مغز تحقق پیدا میکند و بعد در جسم آثاری دارد. همهٔ حرف من این است که ما واقعاً میتوانیم زندگی کنیم و همهٔ چیزهایی را که مربوط به عالم جسم است فراموش کنیم و در همان عالم معنای خودمان زندگی کنیم و کاری به آنها نداشته باشیم. واقعاً ما خودمان را در آن معانی احساس میکنیم، نه در عالم جسمانی. اگر دقت کنیم، تا چیزی را ببینیم و برای ما معنی نداشته باشد، انگار با ما تماس پیدا نمیکند. این نه اثبات چیزی است و نه رد کردن چیزی؛ فقط تأکید بر این است که ما انگار جای دیگری هستیم، در تعبیرهایی در یک لول بالاتر. یعنی کاری نداریم که آدرنالین ترشح میشود؛ این حرف خندهدار است که کسی بگوید «من آدرنالین ترشح میکنم، این به آن میخورد، اینطور میشود و اشکم درمیآید». اینها برای ما خیلی مهم نیست. ما کمی بالاتر لولی داریم و به همهٔ این چیزهایی که تو میگویی، در یک کلمه، میگوییم ترسیدن. یک حیوان هم میترسد، و ممکن است هیچکدام از این اتفاقها به این شکل در او پیش نیاید. ترسیدن معنایی است که در عالم وجود دارد؛ مستقل از اینکه چگونه پیادهسازی شده باشد، خودش وجود دارد.
این را درک میکنم که دوست داریم در این لول به دنیا نگاه کنیم، نه در لول خیلی پایین. وقتی به آن لول خیلی پایین احتیاج داریم که میخواهیم کار تکنولوژیک کنیم و مثلاً روی عالم اجسام تأثیر بگذاریم؛ آن وقت لازم است مطالعات را به سطح پایینتر بیاوریم. ما خودمان را آن پایین احساس نمیکنیم، و اگر میکنیم، داریم اشتباه میکنیم؛ ما واقعاً در همان معانی زندگی میکنیم.
مثالی در جلسهای که در دانشگاه تهران بود زدم که فکر میکنم بد نیست با آن این رابطهٔ میان تفسیر علمی و تفسیر معنایی، یعنی تفسیر دینی و عرفانی، را نشان بدهم؛ چون به چیزی که بعداً هم میخواهم بگویم ربط دارد، بد نیست همینجا آن را بشنوید.
تمثیل سینما و باغ ملکوت
فرض کنید در یک سالن سینما نشستهایم و داریم فیلمی را روی پرده میبینیم. این فیلم مثلاً دربارهٔ ماجرایی است؛ مثالی که آنجا زدم فیلم معروفی کرهای است به اسم «چرا بودیدار ما به سمت شرق رفت». این فیلم را نگاه میکنم، فیلم تمام میشود و من با کنجکاوی، بهعنوان نکتهٔ اساسی فیلم، از کسی میپرسم: خلاصه نتیجه چه شد؟ چرا «بودیدار ما» به سمت شرق رفت؟ این آدم کاملاً ساینتیفیک برایتان توضیح میدهد: میرود آپارات را به شما نشان میدهد، فیلم را نشان میدهد؛ مثلاً ۱۷۰ قطعه از فیلم را نشانتان میدهد که در همهشان «بودیدار ما» هست و کمکم به سمت راست تصویر میرود. بعد طرز کار آپارات را یادتان میدهد که آپارات چگونه کار میکند و این فریمها آنجا افتادهاند، و به این دلیل بوده که «بودیدار ما» به سمت شرق رفته است. تمام این توضیحات کاملاً درست است و به نحوی کاملاً بیمعناست؛ یعنی ربطی به سؤالی که پرسیدید ندارد. منظورتان این نیست که این چگونه تحقق پیدا کرد؛ میپرسید چرا به سمت شرق رفت و چرا به سمت غرب نرفت. او باز میتواند جوابتان را بدهد: فریمها را نگاه کن؛ اگر میخواست به سمت غرب برود، باید از سمت چپ خارج میشد. ساینس همیشه توضیحاتش در این لول است که این اتفاقها چگونه تحقق پیدا کردند؛ ولی ما میتوانیم برای دنیا سطحی از معنیدار بودن هم قائل باشیم، و دین و عرفان از اول با این سطح کار داشتهاند و هنوز هم کار دارند.
باز مثالی که آنجا زدم: وقتی مادری میپرسد که بچهٔ من چرا منگل شد، نمیتوانید جواب بدهید که وقتی باردار بودی ویروسی آمد و وارد شد و بعد مشکلات ژنتیکی پیدا شد و منگل شد. پرسش او این است: من چه اشتباهی در زندگیام کرده بودم؟ چرا داستان زندگی من اینقدر تلخ شده است؟ این تفاوتِ نگاه کردن به دنیا بهعنوان یک ماشین است. متافور اصلی، یعنی استعارهٔ اصلی ساینس، ماشین است: دنیا به مثابه ماشین. میشود اینطور نگاه کرد، و وقتی اینطور نگاه میکنید، مسئله این است که طرز کار ماشین چگونه است. مثلاً فرض کنید آدمی کار آپارات را یاد بگیرد؛ وقتی یاد گرفت که این فیلم چگونه نمایش داده میشود، میتواند در آن دخالت کند. میتوانید «بودیدار ما» را به سمت غرب بفرستید و به طرف بگویید: خیالت راحت شد؛ دیگر به سمت شرق نرفت، من فرستادمش به غرب. این یک لول است که به دردی میخورد و میشود از آن تکنولوژی درآورد.
لول دیگر این است که در واقع از متافور اثر هنری استفاده میکنیم؛ یعنی آدم عارف یا آدم دیندار دنیا را طوری نگاه میکند که انگار فیلمی کارگردانیشده را میبیند و زندگیاش معنی دارد. من میتوانم دربارهٔ داستان زندگی خودم بپرسم که چرا مثلاً اینطور بدبخت شدم؛ حتماً کار بدی کرده بودم. جهان، نه فقط جهان انسانی بلکه جهان طبیعت هم، مثل فیلمی کارگردانیشده است. همانطور که میتوانم بپرسم در فلان صحنهٔ فیلم چرا ماه را نشان داد و چرا آن اتفاق در شب افتاد و در روز نیفتاد، میتوانم دربارهٔ این طبیعت هم بپرسم که چرا، به معنای دینی و به معنای عرفانی، شب ماه در آسمان درمیآید؟ معنیاش چیست؟ نماد چیست؟ مثلاً چرا خداوند دنیا را اینطور خلق کرده که خورشید پایین میرود و ماه درمیآید؟ ماه به نحوی برای ما معنی دارد؛ اینها همان معنیهایی هستند که در رویاها ظاهر میشوند. چه بخواهید و چه نخواهید، چه این تفسیرها را قبول داشته باشید یا نه، شب که میخوابید دنیا را اینطور نگاه میکنید. ماهی که در خوابتان میآید معنی دارد؛ معنیاش این نیست که مثلاً قوهٔ جاذبه آن را در خوابتان آورده است؛ اینطور نمیتوانید توصیفش کنید. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، در عالم معنا زندگی میکنیم و دنیا را معنادار میبینیم. فقط ساینس ما را عادت داده، از سن ۶ سالگی به زور عادتمان دادهاند، که دنیا را جور دیگری نگاه کنیم، دنبال معنی نباشیم و بگوییم همه چیز مثلاً به صورت ماشینی و تصادفی اتفاق میافتد. من چیزی را ثابت نکردم.
به نظر من خیلی خیلی مهم است که وقتی بهطور کلاسیک و دینی به خودتان نگاه میکنید، همان احساسی را داشته باشید که در ادبیات ما و در متون عرفانی هست: مثل اینکه روحی کاملاً مجرد هستید که جایی اینستال شده و مثلاً موقتاً اینجا قرار گرفتهاید. شعر خیلی معروف منسوب به مولوی که میگوید «مرغ باغ ملکوتم، نیم از عالم خاک» و اینکه چند روزی از بدنم قفسی ساختهاند، واقعاً به چه اشاره میکند؟ باغ ملکوت؛ یعنی در آن هرم، از عالم اجسام که بالاتر میرفتند، به عالم مثال و به ملکوت معتقد بودند. این دقیقاً همین است که انسان واقعاً ساکن ملکوت است، ولی انگار حبسش کردهاند و به این عالم پایین بستهاندش. اگر انسان درک درستی از هستی خودش داشته باشد، این را مثل بندی نگاه میکند: اینکه چرا به زور به عالمی پایینتر از آنجا که هست مربوط است، و اینکه با مردن به نحوی میتواند از این قفس رها شود. تعبیر باغ ملکوت هم خیلی خوب است، چون در این داستان قرآن هم، وقتی از حضور آدم پیش از آنکه متوجه عالم اجسام شود حرف میزند، سخن از بودن در یک باغ است. فکر میکنم مولوی که این شعر را اینطور گفته، به اینکه دوباره به آن باغ برگردد نزدیک شده بوده است؛ اگر این احساس واقعاً خیلی واقعی باشد، دارد به همان باغ ملکوتی برمیگردد که در آن بوده است.
فقط میخواستم توضیح بدهم که دیدی که نسبت به خودمان داریم میتواند کاملاً غیر از آن باشد که هست؛ مثلاً قائل شدن به این سلسلهمراتب و اینکه ما انگار جایی بالاتر از این سطح اجسام قرار داریم. در متون دینی همیشه همینطور برخورد میشود.
میخواهم چیزی را که دفعهٔ قبل توضیح دادم و گفتم بعداً کمی اصلاحش میکنم، یعنی دقیقترش میکنم، یک لول دقیقتر کنم. داستانمانندی تعریف کردم و سعی کردم بگویم اتفاقی که برای آدم افتاد مثل کودکی است که بهشدت مشغول چیزهای لذتبخشی بود، مثلاً در یک باغ. با همان مثال فیلمی که زدم، مثال خوبی است: فرض کنید از اولی که به دنیا آمدهاید در سالن تاریکی هستید و پردهٔ سینما را میبینید، و فیلم اینقدر هیجانانگیز است که اصلاً هیچوقت متوجه نشدهاید که خودتان چه هستید، اینجا کجاست و این چیست. چیزی خیلی خیلی جالب و لذتبخش که لحظهبهلحظه بهتر هم میشود دارد نمایش داده میشود و شما غرق تماشای آن هستید. حالا فرض کنید به دلیلی نمایش فیلم یک لحظه متوقف شود. او یکدفعه نگاه میکند و میبیند در جای سالنمانندی است که برایش آشنا نیست و آپاراتی آنجاست؛ اصلاً این فیلم بوده است. ذهنیتش یکدفعه کلاً عوض میشود: خودش را در ماجراهایی میدیده و تماشا میکرده که همه چیزش، از معنیهایش، خوب و قشنگ بوده و داشته لذت میبرده، و یکدفعه این توقف باعث میشود متوجه چیزهای دیگری شود؛ چیزهای واقعیای که تا حالا به آنها توجه نمیکرده و حالا اصلاً آنها را نمیفهمد. تأکیدم بر این است که فیلم را مثلاً خیلی خوب تماشا میکرده و میفهمیده، ولی حالا دیگر نمیفهمد آپارات چیست، اصلاً سالن کجاست و من کی هستم؛ وضعی که یکدفعه وارد دنیایی از مجهولات شده است.
دفعهٔ قبل به نحوی این را گفتم؛ میخواهم باز کمی ملموسترش کنم و بگویم اتفاقی که در اثر نزدیک شدن به شجره افتاد چیست، و کمی دقیقتر کنم که این لحظهای که این اتفاق میافتد یعنی چه. دربارهٔ لباسهایشان باید گفت که اصلاً کلمهٔ «لباس» گولزننده است، چون ما لباس را در زبان فارسی به معنای همین چیزی به کار میبریم که به آن لباس میگوییم. در قرآن کلمهٔ «غمیس» بهطور اختصاصی برای لباس هست، ولی کلمهٔ «لباس» به معنای پوشش به کار میرود.
لباس، سوءات، و هبوط معنایی
در قرآن بهراحتی میتوانید مواردی پیدا کنید که اصلاً ربطی به لباس ندارد و فقط به معنای پوشش است؛ مفهومی کمی انتزاعیتر از لباسی که ما میگوییم. فکر کنم کلمهٔ «پوشش» را به کار بردم: پوششی وجود داشت که باعث میشد اینها به اجسام خودشان توجه نکنند، و این پوشش از بین رفت؛ انگار میان آگاهی اینها و اجسامشان حائلی وجود داشت.
میخواهم سعی کنم کمی دقیقتر توضیح بدهم که اتفاقی که اینجا افتاد چیست. باز میخواهم از عبارت «غریزهٔ جنسی» استفاده کنم؛ چیزی که قبلاً دربارهٔ آن بحث کردم و فکر میکنم اینجا میشود از آن استفاده کرد. بگذارید سعی کنم توصیف کنم که اتفاقی که برای آدم افتاد و مثلاً در مقدمات خود این داستان به نوعی ذکر شده چیست.
آدم چیزی که یاد گرفت اسماء الهی بود؛ موجودی است که خداوند اسماء الهی را به او تعلیم داد. به نظر میرسد نکتهٔ اصلی ماجرا این بود که آدم در وضعیتی بود که همهٔ چیزهایی که میدید برایش ارجاع به اسماء الهی بود؛ حالتی که غرق در توحید بودند. یعنی فرض کنید الان در شرایطی هستم که همهٔ چیزهایی که به من میرسد، نهایتاً به آن میرسم. میشود دنیا را اینطور نگاه کرد: دنیا را خداوند خلق کرده و مطلقاً هم دارد بر آن حکومت میکند. بنابراین اگر میوهای از درخت میخورم، لازم نیست به میوه و درخت توجه کنم؛ من به این چیزهای جسمانی توجه نمیکنم. میوهای که به بدن من وارد میشود، مثل این است که نعمتی الهی به من رسیده است. به این واسطهها، یعنی به این چیزهای جسمانیاش، کمی توجه نکنید. حالا فرض کنید آدم واقعاً در عالمی جسمانی زندگی میکرده است؛ میشود به اینها توجه نکرد و لزومی ندارد به آنها توجه کند. نهایتاً چه؟ میتوانم بگویم خداوند این میوه را به من داد، خداوند اصلاً مرا سیر کرد، خداوند به من نعمتی داد؛ و این نعمتی که خداوند داد در واقع ظهور اسم رحمان است. اگر حالت دیگری به من دست بدهد، میگویم این مثلاً ظهور اسم رحیم بودن خداوند است، یا این حالتی که الان به من دست داده، به اصطلاح ظهور جلال الهی است.
میتوانم خودم را اینطور ببینم؛ یعنی اگر این واسطهها را کمی کنار بگذارم و به حالتهای خودم، که به نحوی از قبل با آنها آشنا شدهام، نگاه کنم، خودم را در حضور خداوند میبینم که اسامی خداوند دارد تجلی میکند؛ اینکه این تجلی با چه واسطههایی به من میرسد را میتوانم کمی کنار بگذارم. در شرایطی هستم که میدانم این باغ را خداوند خلق کرده، مرا خداوند خلق کرده، و هرچه از این باغ میخورم، انگار همه را خداوند مستقیماً در اختیار من میگذارد، و الی آخر. بنابراین همهٔ حالتهای من در واقع تجلی الهی است؛ مثل اینکه در دنیایی قرار گرفتهام که اسمهایی را بلدم و هرچه هم میبینم خارج از آن چیزهایی که بلدم نیست. بنابراین مطلقاً خودم را در محضر خداوند و تجلی اسماء الهی احساس میکنم، و آدم اصلاً متوجه نمیشود که چیزی جز خدا وجود دارد؛ من چه هستم و اینجا چیست؛ انگار اصلاً این تمایزها را درک نمیکند.
دفعهٔ قبل سعی کردم این را به نحوی توصیف کنم که چیزی کاملاً قابل تصور است، و ما در کودکی خودمان چنین حالتی داشتیم. از نظر روانشناسی، کودک وقتی به دنیا میآید، اصلاً تمایزی میان خودش، مادرش و بقیهٔ جهان نمیبیند. در واقع چیزی را دارد که لکان در روانشناسیاش عنوان «غیر بزرگ» را برایش میگذارد. نوشتار لکان ویژگیهایی دارد؛ مثلاً بعد از مدتی کودک «غیر کوچک» را احساس میکند. اگر کتابهای روانشناسی لکان را بخوانید، چیزهای عجیب و غریبی از این دست زیاد در آنها میبینید. وسطش را باز کنید، میبینید مثلاً نوشته «نفس» و رویش خط کشیدهاند، و این با «نفس»ی که رویش خط نکشیده باشند فرق میکند. در کتابهای لکان یک عالم واژه وجود دارد که رویشان خط کشیده شده است؛ اولین بار که آدم باز میکند، فکر میکند این کتاب اشکال چاپی دارد. کسی تزی نوشته که لکانی هم نیست و اصولاً دربارهٔ زبان است، و عنوانش «لنگوئج» است؛ اشاره به اینکه انگار خیلی به لکان علاقهمند است و به «لنگوئج»ِ خطخورده نگاه میکند.
خلاصه میخواهم بگویم این حالتی که توصیف میکنم و به نظر میآید آدم اینطور بود، هم با متن سازگار است، یعنی اینکه انگار تنها چیزی که به او آموزش دادند اسماء الهی است و خودش را در میان اسماء الهی میبیند، و هم با توضیحهایی که میدهم، فکر میکنم واضح است که چنین حالتی میتواند وجود داشته باشد و ما هم چنین تجربهای داشتهایم.
حالا چه اتفاقی برایش میافتد؟ میخواهم اینجا را دقیقتر، با اسلوموشن، نگاه کنید: وقتی از این شجره میخورد، چه اتفاقی برایش میافتد؟ با موقعیتی مواجه میشود مثل همان حالتی که آدم یکدفعه متوجه آپارات شود؛ متوجه این نعمتها میشوند، و آدم با موقعیتی و با چیزهایی مواجه میشود که دیگر معنیشان را نمیبیند. نمیتواند چیزی را که الان میبیند تحلیل کند که چه ربطی به اسماء الهیای دارد که بلد است. نکته همین است: این اتصال قطع میشود. قبلاً هر چیزی که میدید، میتوانست بگوید که معنی این چیزی که میبینم این است و این تجلی آن اسم الهی است که قبلاً هم بلدم، پس مشکلی پیش نمیآید. اما اگر حالا چیزی به من نشان بدهند که هیچ ایدهای ندارم اینها چیستند، مثل این است که با چیزی مواجه شدهام که غیر خداست؛ نمیدانم این چگونه به خداوند ربط دارد.
میخواهم بگویم اتفاقی که به نظر میآید اینجا افتاده دقیقاً این است: با اجسام خودشان مواجه شدند و به عالم اجسام نگاه کردند و نمیتوانند تحلیل کنند که این عالم اجسام و این تمایزها چگونه دوباره در آن حالت وحدتی که احساس میکردند قابل جمعبندی است. مثل اینکه یکدفعه از عالمی که در آن با خداوند تنها بودند و حتی خودشان را احساس نمیکردند، وارد عالمی پر از تمایزات غیرقابل تحلیل شدند. آدم بلد نیست و نمیداند این جسم، یعنی چیزهایی که میبیند، این چیزهای جدید که قبلاً هم بودند ولی به آنها توجه نمیکرد، چگونه به اسمهایی که بلد است ربط دارند و چه ارتباطی با خداوند دارند.
میخواهم از واژهٔ «غریزهٔ جنسی» استفاده کنم. دفعهٔ قبل نهایت سعیام را کردم که با حرف زدن از سیگنال و ترین شدن و اینها، واقعاً به نحوی با توضیحات عرفانی برخوردی فیزیولوژیک و نوروساینتیستی کنم. همچنان میخواهم از این واژهها، سیگنال و این چیزها، استفاده کنم؛ اشکالی ندارد و خوب است، چون به نظر میآید ما هم یک سری سیگنال میگیریم و میدهیم، و به هر حال مجموعهای از تحولات شیمیایی هم در بدنمان اتفاق میافتد که خلاصه همه چیز به همینها ربط دارد.
اول اینکه غریزهٔ جنسی وجود ندارد. چیزی که وجود دارد، چیزی است که اسمش را غریزهٔ تولید مثل یا غریزهٔ عشق بگذارید. آدمی را در نظر بگیرید که عاشق شده است. سیگنالهایی که دریافت میکند، یعنی احساس عشق، ممکن است از اعضای جنسی شروع شود و به قول هندیها به چاکراهای بالاتر بدن برسد؛ مثلاً احساسهایی در شکم، سینه، قلب و سر؛ انسان انگار با تمام بدن خودش عشق را احساس میکند، مخصوصاً بیشتر احساسش در سینه و قلبش است. احساسهای عاشقانه معمولاً فقط در سطحهای خیلی پایین نیست؛ بیشتر احساسی است که طرف در قلبش دارد، احساس شور و شعفی در قسمتهای بالاتر. آدم سالمی را تصور کنید که احساس عشق میکند؛ سالم بودن به این معنا که این همان جنبش غریزهٔ تولید مثل است. شروعش این است که میل دارد انگار با کسی ازدواج کند و خانواده تشکیل بدهد؛ اسمش را غریزهٔ خانواده بگذاریم، اسم خوبی است: خانواده تشکیل بدهند و بچهدار شوند. کل چیزی که اینجا اتفاق میافتد همین است.
پس من سیگنالهایی از داخل بدنم دریافت میکنم و اسمش را میگذارم اینکه مثلاً حالتهای عاشقانهای را تجربه میکنم. من بهعنوان آدمی که مثلاً فرض کنید هنوز در بهشت زندگی میکنم و هنوز تمایز هیچ چیز را با هیچ چیز نفهمیدهام، خیلی خوب میتوانم تحلیل کنم که اینجا چه اتفاقی دارد میافتد و آن را به خداوند ربط بدهم. میگویم نه با یک اسم، بلکه با چند اسم خداوند میتوانم معنی این احساس خودم را بیان کنم. چیزی که میتوانم ببینم این است که ربّالعالمین که ودود است و همه چیز را دوست دارد، ارادهٔ خلقت موجود جدیدی را کرده است. این حسی که الان دارم نشانهٔ این است که خداوند میخواهد کودکی را به این دنیا بیاورد؛ به من احساسی نسبت به موجودی داده که اگر دنبالش ادامه پیدا کند، منجر به این میشود که خلقتش صورت بگیرد. این اتفاقی است که در طبیعت میافتد و من تحلیلش را بلدم. احساس عاشقانه یعنی این: خداوند مثلاً اینجا تجلی کرده و مهری ایجاد کرده که قرار است به این نتیجه برسد. این معنی دارد. آدم عارفی که در حالت وحدت زندگی میکند، میتواند بگوید که تجلیای از اسماء الهی را در خودم میبینم و معنیاش را هم میفهمم؛ میفهمم چرا این احساس به من دست داده است. اینها کاملاً با بقیهٔ چیزهایی که دربارهٔ این دنیا میدانم سازگار است و همه چیز خیلی خوب است.
حالا میخواهم مثالی بزنم؛ نقطهٔ مقابلش را تصور کنید، حالتی که ربطی به عشق ندارد. این مثالی است از کتاب «لقاءالله» سید جواد ملکی تبریزی، از استادان عرفان دو سه نسل قبل، که داستانی را تعریف میکند؛ داستان از خود او نیست، داستان معروفی است دربارهٔ آدمی در زمان پیغمبر. مردی را تصور کنید که کفندزد است و رفته کفن بدزدد؛ کفن دختر جوانی را میدزدد و با این دختر آمیزش میکند. بیایید این وضعیت را تحلیل کنید. احساسی هم به او دست داده و لذتی اینجا برده است؛ این لذتی را که برده به نحوی به اسماء الهی برگردانید، ببینیم چه میتوانید. حالتی را که به این آدم نسبت به جسد یک زن دست داد و بعد با او آمیزش کرد، اگر بعد از آن فکر هم بکنید، میتوانید به اسماء الهی برگردانید؟ درست است که همهٔ چیزهایی که در دنیا اتفاق میافتد خلاصه قابل تحلیلاند، ولی آیا بلدیم چنین موقعیت عجیب و غریبی را برگردانیم و خودمان را در حالت توحید نگه داریم، یا نه، سقوط میکنیم؟
میخواهم ببینم، دارم توصیف میکنم که گناه چه ربطی به سقوط کردن به عالم اجسام دارد و چه ربطی به این دارد که من از حالت توحید خارج شوم. من وارد احساسی شدهام و سیگنالهایی دریافت میکنم که به هیچ وجه طبیعی نیستند، و برایم قابل درک نیست که اینها چه ربطی با معانیای که درک میکردم، یعنی با اسماء الهی، دارند؛ بنابراین نمیتوانم خودم را در حالت توحید نگه دارم. سعی میکنم همان اسلوموشن را بگویم: در آن حالتی که انسان به آن شجره نزدیک میشود و چیزی را که نباید بخورد میخورد، مثل این است که سیگنالی دریافت میکند که جزو حسهایی نیست که بتواند آن را به چیزهایی که تا حالا بلد بود و به خداوند ارتباط پیدا میکرد ربط بدهد. حسهایی که به این کفندزد در حال دزدی، که مثلاً چنین عمل شنیعی انجام داده، دست میدهد، دیگر نه ربطی به رحمانیت خدا دارد، نه به خلاق بودن، و نه مسئلهٔ خلقت اینجا مطرح است؛ هیچ چیز. این چیزی مثل یک سیگنال بیهوده است، مثل نویزی که وارد بدن این آدم شده و قابل تحلیل نیست. این احساس برای این آدم در این شرایط قابل برگرداندن به اسماء الهی نیست؛ بنابراین از آن حالت درمیآید. این اتفاقی است که برای آدم افتاد: کاری کرد که نباید میکرد.
بنابراین با چیزهای جدیدی مواجه شد که توجه کردن به آنها برایش قابل تحلیل نبود؛ پس دیگر نمیتواند خودش را در آن عالم بالا نگه دارد و احساس کند که جای دیگری است. دفعهٔ قبل که میخواستم این را توضیح بدهم، صرفاً بر متوقف شدن آن جریان تأکید کردم؛ مثلاً انگار آن فیلم، یعنی آن نعمتی که طرف در آن غرق است، متوقف میشود و او به چیزهایی که تا حالا توجه نمیکرد توجه میکند. ولی صرفاً این نیست؛ با چیزی مواجه میشود که معنیاش را نمیداند. همهٔ این چیزهایی که میبیند را در واقع به یک معنا شاید قبلاً هم میدیده، ولی معنیدار و قابل تحلیل بودند و میتوانست از واسطههایی که اینجا وجود دارد صرفنظر کند. اما وقتی نتوانید چیزی را تحلیل کنید، دیگر در همان سطح اول میبینیدش و به چیزی بیمعنا تبدیل میشود؛ بنابراین تنها چیزی که میبینید همان جسمانیتش است: اتفاقی جسمانی جلوی شما افتاده است.
سعی میکنم توضیح بدهم که میان گناه کردن و سقوط به عالم اجسام چه ارتباطی هست. این نکته هم مطرح شد که دستکم ممکن است اصلاً نتوانیم بفهمیم. چیزی خارج از معانی توحیدی در عالم وجود ندارد، و ما آمدهایم به کرهٔ زمین تا اینجا زندگی کنیم و همینها را یاد بگیریم. برگشتن به آن حالت، یعنی برگشتن به بهشت، معنیاش این است که در عین حالی که در همین عالم اجسام زندگی میکنید، به نحوی معنی همه چیز را میفهمید. عارفی که به حالت به اصطلاح عرفانی بهطور ثابت میرسد، انگار تحلیل همه چیز را بلد است؛ تحلیل همهٔ چیزهایی را که برایش پیش میآید بلد است. از چیزهایی که تحلیلشان سخت است یا برای ما قابل فهم نیست پرهیز میکند تا در عالمی زندگی کند که همهٔ سیگنالها برایش آشنا باشد. پس گناه نمیکند، یعنی کارهایی را نمیکند تا دچار چنین حالتهایی نشود که قابل تحلیل نیستند. ممکن است اصلاً حالتهایی وجود داشته باشد که برای هیچ موجودی و هیچ انسانی قابل تحلیل نباشد و نتواند مستقیماً آن را به خدا ربط بدهد؛ ولی ما میدانیم که همه چیز ارتباط دارد، و ممکن است از نظر شناختی محدودیتهایی داشته باشیم.
میخواهم دربارهٔ این پرسش بگویم که «غریزهٔ جنسی»، بهعنوان واژهای که چند بار بر آن تأکید کردهام و میخواهم از آن استفاده کنم، که در واقع به چیزی اشاره نمیکند، یا واژهای که حالا با اغراق میگویم اصلاً چنین چیزی وجود ندارد، چگونه به وجود میآید و من این واژه را چگونه میبینم. میخواهم حالا کمی به واژهها توجه کنید؛ این به همهٔ چیزهایی که در این داستان میگذرد ربط پیدا میکند.
میخواهم باز هرمی بکشم. آن هرم که اتفاقی که برای ما میافتد در آن است، این است: ما در عالم اجسامیم؛ اتفاقهایی میافتد و اینها را لولبهلول مدام تفسیر میکنیم تا به نحوی به معانی تبدیل شوند. ما اصولاً این بالاها زندگی میکنیم، ولی خودمان را این پایین احساس میکنیم، چون خیلی از چیزهایی را که این پایین میبینیم اصلاً نمیفهمیم چه هستند. هرچقدر هم کمتر بفهمید که این معانی چه هستند، حداقلش این است که همهمان در بچگی یاد میگیریم این پترن خیلی ساده، یعنی این سیگنالهای تفسیرنشده را، به صورت بُعددار ببینیم و با زبان دستکم از هم جدا کنیم و چیزهایی را ببینیم. ولی اشارهام به حالتهای درونی است. چیزی که دفعهٔ قبل بیشترین تأکید را بر آن کردم این است که تا چیزی برای ما درونی نشود، اصلاً با ما ارتباط پیدا نمیکند: ما عالم را اول به درون خودمان میبریم و بعد درکش میکنیم؛ حتی آن را به زبان میبریم و درکش میکنیم.
حالا کسانی که کاملاً مثل پیامبراناند و در توحید کامل زندگی میکنند، چیزی که بلدند این است که هر چیزی را که در عالم اجسام میبینند میتوانند تا حدی تفسیر کنند. همهٔ اتفاقهایی که برایشان میافتد و حالتهایی که تجربه میکنند، برایشان هیچ فرقی با اینکه اسماء الهی را میبینند ندارد. اگر عاشق میشوند، تجلی اسمی از اسماء خداوند را میبینند؛ اگر احساس عشق میکنند یا حتی اگر احساس گرسنگی میکنند، همین است: چیزی را میبینند که در واقع به خداوند مربوط میشود. همهٔ حالتهای طبیعی که برایشان اتفاق میافتد در واقع به نحوی قابل تحلیل است؛ انگار تنها با خداوند زندگی میکنند. تنها هم نه؛ دیگر لازم نیست به خودشان اشاره شود. نه اینکه ندانند خودشان وجود دارند یا عالم وجود دارد؛ همه چیز را میدانند و میتوانند همه چیز را تفسیر کنند و ارتباط همهٔ چیزهایی را که میبینند و حس میکنند با آن مبدأ اصلی بفهمند.
این اتفاق چگونه میافتد؟ میخواهم بگویم این تفسیرها، یعنی چیزهایی که میبینیم، انگار به واژهها تبدیل میشوند و به تفسیر تبدیل میشوند. اولین کاری که بعد از آن لولهای خیلی پایینِ تفسیر کردن میکنم این است که مثلاً چیزی را که میبینم یا میشنوم، انگار به نحوی به عبارتهای زبانی تبدیل میکنم. از کسی بپرسید در چه موقعیتی قرار داری؛ میتواند با زبان چیزی را برایتان بیان کند. بنابراین مسئله این است که برای احساساتی که تجربه میکنید چه واژههایی دارید و این واژهها ساختار درستی دارند یا نه. همهٔ تأکیدم بر این است که هیچ راهی وجود ندارد که تفسیر درستی از جهان ارائه بدهید، طوری که همه چیز به اسماء الهی تبدیل شود، مگر اینکه از کانال یک سری واژهٔ درست بگذرد؛ واژههایی که به نحوی خوب چیده شدهاند.
میخواهم بگویم من الان سیگنالی در درون خودم احساس میکنم و اسمش را عشق میگذارم، و بعد میتوانم تحلیلش کنم، چون برای سیگنالی که دریافت کردهام اسم درستی دارم؛ حالت خودم را درست نامگذاری کردهام و میدانم که این نهایتاً قرار است به خانواده و کودک و به خلقت برسد. چون درست به ماجرا نگاه میکنم، ارتباطش را با خداوند میفهمم. ولی حالا بیایید اسم آن احساس را غریزهٔ جنسی بگذارید؛ دیگر ارتباطش را با عالم بالا نمیفهمید. دقت میکنید؟
مثالی که میخواهم بزنم این است: شما هم مثلاً چیزی مثل عشق را در نظر بگیرید؛ مثل درختی که یک سری شاخه دارد، شاخههایی که مثلاً مجموعهای از احساسات در آن است: احساسات مثلاً شهوانی در آن هست، و شاخههایی دارد که مثلاً برای مردها حس ساپورت کردن طرف مقابل، میل به پدر شدن، تشکیل خانواده و خیلی چیزهای دیگر در آن هست. حسی است که حسهای دیگری هم در آن وجود دارد. من ساختاری دارم: کلمهٔ عشق؛ ولی واژههای دیگری هم هست که از اینها پایینترند و واژهٔ عشق را از روی آنها میسازم، و از روی واژهٔ عشق به چیزهایی بالاتر میرسم تا به جایی برسم که مستقیماً به تجلی اسماء الهی تبدیل میشود. من که اینجا ایستادهام، واقعاً همهٔ اسماء الهی را بلدم؛ همهاش را به من یاد دادهاند. بنابراین چیزی در این عالم نیست که برای من پیش بیاید و اصولاً قابل تحلیل به این اسماء نباشد. میفهمید منظور از اینکه این کلمهها مهماند چیست؟
اگر از غریزهٔ جنسی حرف بزنند، غریزهٔ جنسی قابل تحلیل به بالا نیست و قابل معنیدار کردن نیست، چون واژهٔ غلطی است. مثل اینکه چیزی را اینطور در نظر بگیرید، به این شکل، چیزی نامنظم؛ نمیتوانم ساختارش را درک کنم که چگونه به آن بالا میرسد. ولی اگر واژههای درست داشته باشم و با این کلمات درست به دنیا نگاه کنم، خیلی راحت است: اگر کلمات درست باشند، شناخت من درست است و ارتباط همه چیز را با هم میفهمم؛ انگار هرم را میبینم. غریزهٔ جنسی چگونه است؟ نگاه کردن به این شاخه، مثلاً بهعنوان یک درخت. چنین چیزی وجود ندارد.
توضیح من این است که این زندگی کردن در زبان، یعنی اینکه ما در زبان زندگی میکنیم، واقعیتی مطلق است. برای اینکه دنیایی را که میبینم تفسیر کنم و موقعیت خودم را بفهمم و شناخت پیدا کنم، هیچ چارهای ندارم جز اینکه از واژهها استفاده کنم. واژههای خوب داریم و واژههای بد؛ واژههایی داریم که به چیزهایی اشاره میکنند و واژههایی که به چیزی اشاره نمیکنند. آیهای در قرآن هست که به نظر من مطلقاً همین حرف را میزند. از «کلمهٔ طیبه» میگوید: کلمهٔ پاک مثل درختی است که ریشهاش در زمین است و شاخههایش در آسمان، و هر چندگاهی هم بهخوبی میوه میدهد. و «کلمهٔ خبیثه»، کلمهٔ ناپاک، مثل شجرهٔ خبیثه، یعنی مثل درخت ناپاک است: «اجتثت من فوق الارض»؛ میگوید از جایی بالای زمین رشد کرده است؛ «ما لها من قرار»؛ قرار نمیگیرد و سکون و آرامشی ندارد. آیا این اشاره به همین نیست که واژههای پاک، یعنی واژههایی که خوب و درستاند، مثل واژههایی که در قرآن میآید، چیزهاییاند که ریشه دارند؟ وقتی درست به ماجرا نگاه میکنید، به شناختی درست منجر میشود؛ اینطور نگاه کنید، همه چیز را خوب میبینید. اگر با کلمات طیب نگاه کنید، همه چیز را خوب میبینید؛ ولی اگر کلمههای چرند و پرند به کار ببرید، شاخه را به جای درخت بگیرید، یا برگ را به جای ریشه بگیرید، قاطی نگاه میکنید. ذهن ما توانایی این را دارد که واژههای چرند و پرند بسازیم و از واژههایی استفاده کنیم که به چیزی اشاره نمیکنند.
برای تحلیل، یعنی برای رفتن از نگاه کردن به عالم اجسام به بالا، به کلمههای درست و نگاه درست احتیاج داریم. فرق واژهٔ «غریزهٔ جنسی» با مثلاً «غریزهٔ خانواده» یا «عشق» در چیست؟ در نحوهٔ کتگوری کردن دنیاست؛ اینکه چگونه مقولهبندی میکند.
مقولهبندی زبان و راه بازگشت
مثلاً درختی از غریزهها در نظر گرفته میشود که یک شاخهاش جنسی است و یک شاخهاش فلان. من این مثال را برای درخت زدم و گفتم خداوند درخت شهوات را توصیف میکند: یک شاخهاش «حب النساء» است و یک شاخهاش مثلاً طلا و جواهر. یعنی وقتی به «شهوات» بهعنوان واژهای درست نگاه میکنید، شاخههایی که میبینید اینطور در کنار همدیگر مقولهبندی شدهاند: این هست و چیزهای دیگر هم هست. در حالی که وقتی از غریزهٔ جنسی صحبت میکنید، کنارش نه حرفی از غریزهٔ دوست داشتن طلا و نقره میزنید و نه از چیز دیگری؛ انگار به درختی اشاره میکنید که وجود ندارد. این شاخهٔ درخت دیگری است و شما اشتباهی گرفتهاید. وقتی اینطور به دنیا نگاه میکنید، تحلیلهایتان درست نمیشود و این پایین به بالا وصل نمیشود.
مثالی از میز مطرح شد، از پایین میز و بالای میز. چنین مثالی اصلاً مهم نیست؛ مفاهیم انتزاعی مهماند. اینکه این پایینها را چگونه نامگذاری کنیم خیلی اهمیت ندارد. ولی ذهنیت ما در واقع اینطور است که از نامهای خیلی ساده در عالم اجسام آغاز میکنیم و بعد مدام واژههای کلیتر میسازیم؛ دقیقاً آن هرم را در ذهن خودمان میسازیم. چه بخواهی و چه نخواهی، هر زبانی این کار را میکند: مدام مفاهیم را انتزاعیتر میکنیم تا به نحوی چیزی هرممانند ساخته شود. اگر مفاهیم را غلط بسازی، ارتباطشان قطع میشود؛ یعنی نمیتوانید با چیزهای عجیب و غریبی مثل غریزهٔ جنسی، که آجری به این شکل است، چیزی رویش سوار کنید و بگویید ارتباطش با پایین و بالا چیست و شاخههایش کداماند.
به نظر من این آیه دقیقاً به همین اشاره میکند که دو جور کلمه داریم. کلمههای طیب داریم که مثل درختیاند که ریشهاش در زمین است و شاخههایش در آسمان و میوه میدهد، و میتوانید از میوهاش هم استفاده کنید؛ میوهاش علم است، دانش است. وقتی مثلاً چیزهایی را خوب میفهمم، کلی دچار وجد و سرور میشوم. علم چگونه میآید؟ یکدفعه چیزهایی به هم ربط پیدا میکنند و معلوم میشود که این شاخهٔ آن بوده است؛ چه میوهٔ خوشمزهای! و کلمههای بد هم وجود دارند، کلمههای خبیث. الان دنیا پر از کلمههای خبیث است؛ تقریباً همهشان در مفاهیم خبیثاند، یعنی همین شاخههاییاند که بیخودی و الکی مثلاً به آنها ریشه دادهایم، و الی آخر.
نمیدانم توانستم توصیف کنم که میان زبان و راهی که باید طی کنیم تا دوباره به همان حالت، مثلاً وحدت، برگردیم چه ارتباطی وجود دارد: تحلیل عالم اجسام، یعنی نامهایی که بر اجسام میگذاریم و هرمی که در ذهن ما ساخته میشود، به مصالح درست احتیاج دارد. این همان مشکلی است که قبلاً دربارهٔ شرک گفتم: آنطور که حضرت یوسف توصیف میکند، شرک نامگذاریهایی است که به چیزی اشاره نمیکند. من به چیزی به اسم غریزهٔ جنسی اشاره میکنم، ولی چنین چیزی در دنیا وجود ندارد.
این پرسش مطرح شد که اگر کس دیگری گناه کند چه. نه؛ حالت درونی من وقتی خودم گناه کردهام، یعنی وقتی از بدن خودم سیگنالهای واقعی دریافت میکنم، با اینکه گناه را در بیرون ببینم فرق میکند. گناه را در بیرون میبینم و میگویم این گناه است و کار شیطان است؛ تمام شد. ولی اگر خودم گناه کرده باشم، برایم تبعات دارد. من میتوانم یک تحلیل کلی از گناه داشته باشم، یعنی همین چیزی که الان توصیف میکنم، یک تحلیل کلی مثلاً دربارهٔ معصیت؛ قبلاً هم چیزی گفتم. معصیت چیزی است، درست؛ ولی من گرفتار گناه دیگری نمیشوم و گناه آن آدم در درون من مشکلی ایجاد نمیکند. اگر فرض کنید من گناهی مرتکب شوم و آدمی را بکشم، در درون من تغییرات و تحولاتی ایجاد میشود و در درون من نفوذ میکند. واقعاً من چنین کاری کردهام؛ سیگنالها را من فرستادم؛ دست من بود که بالا رفت؛ من زدم و این آدم را کشتم. بنابراین اینها بازتابهایی در درون من دارد. دیدن اینکه کسی دارد کس دیگری را میکشد مربوط به ویژن است: دارم سیگنالهای بصری دریافت میکنم؛ اینها قدرتی ندارند و بهراحتی میتوانم فراموششان کنم.
مسئله فقط تحلیل علمی نیست؛ مسئله رسیدن به جایی است که خودتان را فقط در محضر خداوند احساس کنید؛ یعنی همهٔ حسهایی که به شما دست میدهد واقعاً برایتان تجلی خداوند باشد. من نمیگویم مسئله فقط علمی بودن است؛ ممکن است آدمی گناهکار توجیه علمی همهٔ پدیدهها را با خداوند داشته باشد، ولی در عالم اجسام ساکن شود. اینطور نیست که با فهمیدن کار تمام شود. میتوانم آدمی فیلسوف باشم و استدلالی کاملاً کلی بیاورم که هرچه در این عالم اتفاق میافتد نتیجهٔ کار خداوند است. حالا عارف شدم؟ همینجا که بودم هستم؛ فقط بهطور ذهنی فهمیدم که از نظر علمی گناه را چگونه ببینم؛ یعنی بهعنوان نظارهگر میتوانم همه چیز را بفهمم. ولی الان حس من چیست؟ کجا هستم؟ سیگنالهایی را که از درون من میآید، یعنی این حسهایی را که در من ایجاد میشود، چگونه به خداوند ربط میدهم؟ آیا میتوانم الان بگویم وقتی این حالت به من دست داد، تحت کدامیک از تجلیات، یعنی کدامیک از اسماء الهی، قرار گرفتم، یا نه؟ اصلاً مسئله علمی نیست؛ مسئله خیلی واقعیتر از علم است: حس کردن ارتباط. علم چیز دیگری است و در سطحی خیلی پایینتر است.
مسئله این است که بفهمم واژههای خوب کداماند. الان به همهٔ شما میگویم که واژهٔ غریزهٔ جنسی وجود ندارد و باید چیزی مثل غریزهٔ عشق یا خانواده بگویید؛ ولی آیا این در شما تحقق پیدا میکند؟ یعنی آیا از این به بعد، چون این را فهمیدهاید، احساساتتان یکدفعه فقط عاشقانه میشود؟ نه. ممکن است دچار اختلالی واقعاً فیزیولوژیک باشید؛ یعنی سیگنالهایی که دریافت میکنید، بهجای سیگنالهای سراسری از قلب و بدن، عادت کردهاند که مثلاً فقط از قسمتهایی از بدنتان و بهطور مستقل بیایند. این مشکلی واقعی است که آدمیزاد پیدا میکند، چون وضعیت سیگنالها و هماهنگیهای درون بدن کسی که گناه میکند از دست رفته است. بنابراین آدم با چیزی به اسم غریزهٔ جنسی مواجه شده است؛ چیزی که واقعاً وجود ندارد.
بگذارید کمی بیشتر دربارهٔ غریزهٔ جنسی توضیح بدهم. غریزهٔ جنسی کلمهای است، کلمهای خبیث، که در نتیجهٔ گناه به وجود میآید؛ مثلاً اصولاً در نتیجهٔ زنا، یعنی ارتباط جنسی خارج از خانواده. وقتی کسی به خودش حق میدهد که صرفاً به دلیل سیگنالهای خیلی سطحپایینی که دریافت کرده این کار را انجام بدهد و رابطهٔ جنسی برقرار کند، واقعاً با درخت اینطور سروکار دارد که فقط با این شاخهاش سروکار دارد. یعنی عملی انجام داده که در آن سیگنالهایی دریافت کرده و لذت برده است، ولی در این عمل جنسی نه ساپورت هست، نه کودک، نه حس پدری؛ هیچکدام از اینها نیست. مثل این است که واقعاً شاخهٔ درخت را بریده و با این شاخه کار میکند؛ چیزی است که از بالای ارض روییده است.
بعد از اینکه آدمی دچار گناه میشود، واقعاً مشکلی پیدا میکند. اگر تا حالا اینطور بود که وقتی معصوم بود، فقط و فقط ممکن بود نسبت به یک زن احساس عشق پیدا کند، حالا میتواند احساس جنسی خالص پیدا کند؛ یعنی میتواند زنی را ببیند و تنها چیزی که به نظرش برسد این باشد که به اصطلاح بهعنوان سکس آبجکت به او نگاه کند. الان رسماً به زنان میگویند سکس آبجکت و زنان هم واقعاً بدشان نمیآید. همیشه برایم خیلی عجیب است که رسماً به زنان میگویند سکس آبجکت؛ به نظر من خیلی توهینآمیز است. ولی بعضی از زنان خودشان هم به خودشان میگویند سکس آبجکت؛ مدونا رسماً سکس آبجکت است و از نظر خودش اشکالی ندارد.
در اثر معصیت دچار چیزی شدم، دچار مشکلی واقعی. الان جهان خارج را که مشاهده میکنم، سیگنالهایی دریافت میکنم که هماهنگی خودشان را از دست دادهاند و به اسماء الهی قابل تحلیل نیستند. بنابراین ممکن است الان بفهمم که چون گناه کردهام اینطور است، ولی آن حسها را دیگر ندارم؛ یعنی در حالی که این سیگنالها به من میرسد، نمیتوانم خودم را در محضر خداوند احساس کنم، چون اینها منحل نمیشوند. علمش را دارم و میدانم که الان با چنین چیزی مواجهام، ولی حس را ندارم.
بگذارید آیهٔ دیگری بخوانم تا متوجه شوید که این کلمهها، یعنی کلمههای خوب، به سمت خداوند میروند و صعود میکنند. میگوید: «الیه یصعد الکلم الطیب»؛ کلمههای طیب به سمت خداوند میروند. و «عمل صالح»؛ عمل صالحی که اینها را بالا میبرد. این را نمیتوانی؛ این بالا نمیرود. حالا شما میخواهی علمش را هم داشته باشی که مثلاً علت اینکه بالا نمیرود این است که این شکلی است. باشد، بالا نمیرود؛ شما علم داری که چرا بالا نمیرود، ولی آن حالت به تو دست نمیدهد.
پیغمبر اینطور است که همهٔ چیزهایی که در عالم اجسام میبیند به معانیای تبدیل میشوند که مستقیماً به خداوند ربط پیدا میکنند. این عین دیدن است؛ به همان معنا که من الان دیگر عادت کردهام و نمیتوانم شما را سهبعدی نبینم؛ یعنی اصلاً فراموش کردهام که اینجا پترنی وجود دارد و من بعداً یاد گرفتم؛ اصلاً یادم نیست کی و چگونه یاد گرفتم که شما را سهبعدی ببینم، تمایز قائل شوم یا در تفسیرها زندگی کنم. پیغمبر اینطور زندگی میکند؛ یعنی وقتی اتفاقهایی برایش میافتد و چیزهایی را میبیند، این اصلاً منحل است در اینکه دارد در مقابل خداوند زندگی میکند. فکر نمیکند؛ خودش بالا میرود؛ این کلمهها خودشان بالا میروند. آیهٔ خیلی خوبی است؛ به نظر من آیهٔ خیلی مبهوتکنندهای است: میگوید این کلمههای طیب به سمت خداوند بالا میروند و عمل صالح است که اینها را بالا میبرد. نمیتوانید گناه کنید و بعد کلمههایتان به سمت آسمان برود؛ کلمههایتان به هم میریزد.
این پرسش مطرح شد که آیا سیگنالهایی که آدمی که در این لول زندگی میکند در دنیای اجسام دریافت میکند، هیچ تأثیری ندارند؟ سیگنالی که در این حالت دریافت میکنم، چیزی است که از ویژن دریافت میکنم. مثلاً فرض کن صحنهٔ گناه آدمی را میبینم که کفندزد است و دارد گناه میکند. این را میتوانم به یک سری کلمات طیب تحلیل کنم و به سمت خدا بروم، چون چیزی در حد ویژن است. این غیر از این است که در درون خودم سیگنالهای ناهماهنگ دریافت کنم؛ این چیز ناهماهنگی نیست. یاد میگیرم که معصیت را در جهان خارج در واقع چگونه به خداوند تحلیل کنم.
مثال افتادن برگ از درخت هم مطرح شد: اینکه برگ با قوانین نیوتن چگونه پایین میآید. من اصلاً نمیدانم افتادن برگ درخت را با قوانین نیوتن چگونه توصیف کنم، ولی میدانم که مثلاً تقریباً طبق قوانین نیوتن پایین میافتد. حالا اگر شما مثال خاصی بزنید، نمیتوانم با این قواعد کلی که میگویم توجیه کنم که کلمات آن چیست و چگونه میشود تحلیلش کرد.
میخواهم بگویم گناه چه میکند: گناه تعادل درونی شما را به هم میزند. مثلاً به نظر من اصلاً چرا غریزهٔ جنسی بهعنوان واژهای بدیهی در دنیا به وجود آمده است؟ چون مردم در واقع صبر نمیکنند که عاشق شوند و بعد خانواده تشکیل بدهند؛ کارهای دیگری میکنند. هر آدمی که هر وقت در دنیا مرتکب زنا شده باشد، غریزهٔ جنسی را در خودش حس کرده است. این یک مرحله است، ولی غریزهٔ جنسی بهعنوان یک واژه وارد فرهنگ عمومی نشده بود، چون این آدمها اکثریت نداشتند. از لحظهای که همهٔ آدمها کموبیش این کار را کردند، یا دستکم آدمهایی که این کار را میکردند فرهنگساز شدند، این واژه را ساختند و وارد فرهنگ جهانی شد. الان همهٔ مردم فرهنگسازند، چون همه میتوانند کتاب بنویسند یا با رسانه ارتباط برقرار کنند.
و چون همه به نوعی خلاف قاعده رفتار میکنند، مسئله فقط ارتباط جنسی خارج از خانواده نیست و به نحوی عجیب و غریبتر است. اصلاً پورنوگرافی، که الان در دنیا شیوع وحشتناکی پیدا کرده، هم همینطور است. مثلاً وقتی از تصویری پورنو لذت میبرید، سیگنالی دریافت میکنید که قبلاً در آدم وجود نداشت؛ آدمهای شهوتران قدیمی هم چنین سیگنال عجیب و غریبی نمیگرفتند. بگذارید پورنوگرافی را برایتان توصیف کنم که شبیه چیست؛ یعنی اگر قبلاً کسی چنین سیگنالهای خالصی دریافت کرده باشد. خالص که میگویم، حتی مشاهده کردن بدن برهنهٔ مثلاً جنس مخالف با نگاه پورنو، یعنی لذتی که کسی از تصویری پورنو میبرد، فرق دارد. اگر در مقابل کسی باشید که برهنه است، طرف دستکم زنده است؛ وقتی به او نگاه میکنید، احساس شرم هم دارید؛ یعنی دستکم ممکن است سیگنالهایی از لذت جنسی به وجود بیاید، به اضافهٔ شرم و یک سری چیزهای دیگر؛ اینجا حس حضوری وجود دارد. ولی سیگنالی که از پورنوگرافی میآید نوعی خلوص دارد. اگر قدیمها کسی چنین سیگنالهایی دریافت کرده باشد، نگاه کردن به بدن زنی مرده میتوانسته چنین سیگنالهایی شبیه پورنوگرافی ایجاد کرده باشد، چون عکس مرده است؛ تصویر فیلمی که نگاه میکنید حیات ندارد. میتوانید مثلاً به تصویری پورنو زل بزنید بدون کوچکترین احساس شرم؛ کسی آنجا حضور ندارد و در حضور چیزی مرده هستید. فیلم هم همینطور است؛ مهم نیست که اینها تکان بخورند؛ حرکت کردنشان مهم نیست؛ روح ندارند. بنابراین احساس شرمی به وجود نمیآید و این نوعی لذت جنسی خالص جدید است که در قدیم اصلاً وجود نداشته است. اگر بخواهید این را تحلیل کنید، یعنی از آن کلمهای ساخته شود که بعداً در اسماء الهی منحل شود، نمیتوانید این کار را بکنید.
تصاویر، گناه، و واژهسازی
یک بار مقالهای دیدم که به نظر من واقعاً به نکتهای اشاره میکرد. مقاله را نخواندم، فقط فهمیدم موضوعش چیست: دربارهٔ شیوع تصاویر زنان مرده در فیلمها بود، مخصوصاً در سینمای آمریکا؛ اینکه چرا در سینمای دنیا تصویر زن برهنهٔ مرده اینقدر زیاد است. نمیدانم واقعاً چقدر زیاد است، ولی چیزی است که شیوع پیدا کرده، در حدی که کسی در توجیه اینکه چرا زیاد است مقاله نوشته است. چرا زیاد است؟ چون آن حس پورنو را تشریح میکند: اصلاً لذت پورنوگرافی نگاه کردن به مرده است؛ پس اگر آنچه در تصویر هست خودش هم مرده باشد، انگار یک لول تشدید میشود و خالصتر میشود.
حس دیگری که در پورنوگرافی هست حس چشمچرانی است. به همان ترتیب که زن مردهٔ برهنه در فیلمها زیاد است، صحنههای پورنویی که کسی دزدکی دیگری را نگاه میکند هم در فیلمها زیاد است، چون چیزی را تشریح میکند: دزدکی و در غیاب کسی نگاه کردن. شاید خالصترین حالتش این باشد که کسی دزدکی به بدن زنی مرده نگاه کند و شما هم دارید از طریق او نگاه میکنید؛ چون وقتی کسی در فیلم، یعنی قهرمان فیلم، به چیزی نگاه میکند، شما با او همذاتپنداری میکنید و شدت لذتی که از چنین چیزی میبرید بیشتر میشود. بنابراین میشود توجیه کرد که چرا تصویر زن مرده اینقدر زیاد است. فکر کنم مقاله با این جمله شروع میشد، فکر کنم از قول «بروس بستفورد»، که زنها در سینما یا باید مرده باشند یا برهنه، و اگر هر دو باشند بهتر؛ کلاً این نقش زنها در سینمای مدرن است.
وقتی کاری میکنید که طبیعی نیست، دچار این چیزها، یعنی واژههایی از این شکل، میشوید که گیر میکنند و بالا نمیروند. نمیدانم حالا همه چیز ظاهراً روشن شد یا نه؛ سعی میکنم توجیه کنم که گناه چه ربطی به زبان دارد و چرا و چگونه است که در عالم اجسام گیر میکنیم. اینطور جمعبندی شد که گناه واژهٔ غلط ایجاد میکند؛ بله. مثل این است که همه چیز در وجود شما درونی میشود و بعد میفهمید چیزهایی در درون شما به وجود میآید که طبیعی نیستند، طیب نیستند و خبیثاند؛ و واژههایی که به کار میبرید، مثل غریزهٔ جنسی، واژهٔ خبیث است. بنابراین واژهٔ خبیث در آن ساختار جهان بالا نمیرود؛ یعنی قابل تحلیل به اسماء الهی نیست، مگر بهطور علمی، نه بهطور واقعی.
پرسش بعدی، که دقیقاً همان خط بعدی یادداشتهای من است، این است که وقتی کسی گناه میکند، این گناه چگونه از بین میرود. چه مشکلی برایش پیش آمده است؟ کسی که گناه میکند دچار حالتهایی شده است که اگر برایشان اسم بگذارد و از کلمات استفاده کند، در واقع به معنای واقعی کلمه با ریفرنسهای غلط سروکار دارد؛ مثل این است که با کلمات غلط سروکار دارد. چگونه میشود این را از بین برد؟ در ادامهٔ همین داستان میگوید که خداوند کلماتی را به آدم داد و درستش کرد؛ مثل اینکه حالتی پیش آورد. مثلاً فرض کنید آدمی که دچار هزار مشکل جنسی بوده، دچار عشق میشود؛ حالا میفهمد که کلمه آن نبود: «اصلاً اشتباه میکردم؛ کلمهٔ واقعی این است.» آن قسمت را میشود اصلاح کرد؛ کافی است خداوند کلماتی را به شما القا کند، کلمههای طیبی که پدیدههایی را که قبلاً در اثر گناه بهطور ناقص با آنها سروکار داشتید توجیه کند. آیه دقیقاً همین را میگوید: اینطور است که خداوند به سمت آدمی که گناه کرده برمیگردد؛ انگار آن ریفرنسهای غلط در ریفرنسهایی که کشف میکنند منحل میشوند.
هر کار بدی که کسی کرده باشد، خداوند میتواند کلمات درستِ آن منطقه را به او بدهد، حتی به آدمی بعد از سالها و سالها گناه. آدمی که با غریزهٔ جنسی سروکار دارد اصولاً دیگر بهطور طبیعی عاشق نمیشود؛ ولی اگر مثلاً مدتی از گناهان صرفنظر کند، یعنی به اصطلاح ما توبه کند، خداوند میگوید من هم برمیگردم و کلمات به او میدهم. کافی است مثلاً مدتی بعد از اینکه گناهان جنسی را کنار گذاشت، عاشق شود؛ غریزهٔ جنسی کمکم در نظرش واژهای سست میشود، یا دستکم میفهمد و حس میکند که این واژهٔ درست و حسابیای نیست. بعد وقتی عشق میآید، دیگر همه چیز درست میشود.
خداوند همه چیز را به خودش نسبت میدهد. اگر بخواهیم به زبان مد روز علم جدید صحبت کنیم، میگوییم اینطور میشود که اگر مدتی آن گناهان را کنار بگذاری، واژههای درست خودشان میآیند. ما همیشه اینطور میگوییم: باد میآید، ابر میآید و میبارد؛ ولی خدا همهٔ اینها را به خودش نسبت میدهد: این را میفرستد، آن را میدهد. اینها کلمات درستاند؛ اینها استراکچر درست دنیاست و باید اینطور نگاه کنید.
یک بار در این کلاس گفتم که به نظر من فهمیدن این کلمه، «کلمه»، یکی از سختترین چیزها در میان واژههای قرآن است و معنایی خیلی خیلی اساسی دارد. چیزی که میگویم این است که کلمات تشریعی داریم، یعنی کلماتی که در زباناند، و کلمات تکوینی داریم. حضرت عیسی به نوعی موجودی است که خودش یک کلمه است؛ مثل اینکه بگویم عیسی یک مفهوم است. ما از این حرفها میزنیم. حضرت عیسی اصلاً مفهومی است که تجلی پیدا کرده است. قبلاً یک بار اینجا صحبت کردم که حضرت عیسی از نظر تکوینی به یک معنا در واقع نقطهٔ مقابل قرآن است؛ چیز خاصی است؛ مثل اینکه در عالم انسانها آن نقطه باید با موجودی پر میشد: در رأسِ مثلاً تکوینی عالم باید رأسی قرار میگرفت، و عیسی آن رأس است که آنجاست. حالا بگذریم.
اینکه گناهان چگونه با القای کلمات از بین میروند: اول گناه ترک میشود. تا وقتی کسی معاصی جنسی انجام میدهد، خبری از عشق نیست. الان در دنیا نگاه کنید: البته خیلی فیلسوفانه، مثلاً کراوات میزنند و میگویند عشق وجود ندارد و قبلاً هم وجود نداشته است. الان تمام هنرمندان غربی و متفکرانشان به این نتیجه رسیدهاند که عشق اوهامی بوده که در دنیای قدیم وجود داشته است. به هر حال این ماجرای توبه کردن هم به وضوح در این داستان آمده است که مسئله، تلقی کلمات است.
حالا که این پرسش مطرح شد، یک دور به واژهٔ «کلمه» در قرآن و استعمالهای مختلفش نگاهی بکنید؛ چیزهای مبهوتکننده در آن زیاد است. شاید یکی از پیچیدهترین مفاهیم دینی در قرآن «کلمه» باشد؛ به نظر من فهمیدنش واقعاً خیلی سخت است.
همهٔ حرف من این است که میتوانید اینطور نگاه کنید که کلاً انحرافهایی که بشر پیدا میکند مستقیماً در زبان انعکاس پیدا میکنند. اگر تا دو سه قرن پیش این اتفاق نمیافتاد، الان دیگر مستقیماً میافتد؛ یعنی یک نفر میتواند واژهای را خلق کند و به همهٔ دنیا بدهد. آدمهای دیگر، که دچار آن انحطاط نیستند، ممکن است اول کار خوب درکش نکنند، ولی آدمهای مشابه او هم هستند که با هم تأیید میکنند که بله، ما هم با این واژه سروکار داریم؛ و واژه وارد فرهنگ میشود. بعد دیگر بچههایی که به دنیا میآیند واژه را یاد میگیرند، و وقتی با این مفهوم زندگی کردید، کاری را هم که مربوط به این کلمه است انجام میدهید.
اگر غریزهٔ جنسی را بهعنوان یک واژه پذیرفتم، دیگر غریزه است؛ چه کار کنم؟ مثلاً ناچارم، و میروم این کار را هم میکنم. یعنی اثری که فرهنگ با این واژهسازی در ذهن من میگذارد این است که انگار وادار میشوم بهطور توجیهشده یک سری گناه را که پیشینیانم انجام دادند تکرار کنم. این عین ساختن بت است: اسمی که به چیزی اشاره نمیکند. فرهنگ پر از واژههایی است که به چیزهایی اشاره نمیکنند، و مشکل ما این است.
قبلاً یک بار به اینکه هایدگر با واژهها کار خاصی میکند اشاره کردم. هایدگر و همهٔ هایدگریهای دنیا علاقهٔ خیلی خیلی زیادی دارند که به ریشهٔ واژهها توجه کنند. اگر هایدگر بخواهد دربارهٔ ریاضیات بحث کند، میرود میبیند ریاضیات در یونان به چه معنایی به کار میرفته و ریشهٔ «متماتیک» چیست، و انگار دارد استدلال میکند و میگوید ببینید، ریشهٔ متماتیک این است، پس این. اولین بار که کسی این نحوهٔ استدلال را میبیند، اصلاً نمیفهمد یعنی چه: یونانیها چیزی را برای متماتیک گذاشتند؛ به ما چه ربطی دارد؟ ما شاید متماتیک را به معنای دیگری به کار میبریم. ولی نکته این است که تصور هایدگر این است که هرچه فرهنگ پیش میرود، واژههای جعلی زیاد میشوند. در ابتدای زبان، زبان پاکتر است و واژهها کمتر و درستترند، و هرچه جلو میرویم واژهها چرند و پرندتر میشوند و استعمالشان مزخرفتر. بنابراین به نحوی رفتن به مبدأ؛ مهم نیست در یونان نگاه کنی یا در ایران؛ ریشهٔ واژهها همیشه خیلی معنی دارند و خیلی خوباند و خیلی چیزها میشود از آنها درآورد. به نظر من این توجیه خوبی است. چیزی که میبینید کاملاً درست است: ما در فرهنگی پر از واژههایی زندگی میکنیم که به هیچ چیزی اشاره نمیکنند، همه غلطاند و همه ممکن است در واقع ما را به اشتباه بیندازند.
حالا چه کار کنیم؟ دفعهٔ قبل به اینجا رسیدیم و واردش نشدم، چون فکر میکنم به اندازهٔ کافی حرف نزده بودم که بخواهم همه چیز را خوب بگویم. ولی حالا به چه چیزهایی احتیاج داریم تا تأثیر این فرهنگ را در واقع از بین ببریم؛ یعنی به نحوی به جایی برسیم که بتوانیم دنیا را آنطور که باید نگاه کنیم و دوباره به بهشت برگردیم؟ یکی اینکه به کتابی احتیاج داریم که واژههای درست در آن آمده باشد و به چیزهای درستی که واقعاً وجود دارند اشاره کند؛ یعنی همهٔ واژههایی که در آن وجود دارند همین چیزهایی باشند که در این هرم هستند، مثل مکعبمستطیلهایی که روی همدیگر قرار بگیرند، و واژهها ارتباط درستی با همدیگر داشته باشند. پس یک چیز این است: به متنی احتیاج دارم که زبان درستی داشته باشد، واژههای چرند و پرند در آن نباشد، ارتباط واژهها درست باشد و استراکچر خوبی داشته باشد.
ابزارهایی که نیاز دارم برای این است که به نحوی با آنها یاد بگیرم چگونه میتوانم زندگی کنم که در همین دنیا هم که هستم، مثل بهشت باشد؛ به قول عرفا، از عالم جسم و طبیعت فرار کنیم و اصلاً به همان باغ ملکوتی برگردیم. یکیاش این است که به زبانی اصلاحشده احتیاج دارم. وقتی وارد این فرهنگ میشوم، باید آدمی مثل ابراهیم باشم که وارد فرهنگی عجیب و غریب شد و تک و تنها برای خودش فرهنگ درست کرد؛ آنقدر آدم پاک و معصومی باشم که اصلاً اینجور واژهها به دلم ننشیند. آدمی که گناه نکرده، این واژهها را میشنود و میگوید چه؟ مثلاً میگویند غریزهٔ جنسی؛ میداند که چنین چیزی وجود ندارد و میگوید هیچ؛ چه میگویی؟ یعنی قدرت تشخیص اینکه چه درست است و چه نه را دارد. ما اینطور نیستیم؛ کسی که معصوم نیست، در واقع نمیتواند انحرافهای فرهنگ را بهراحتی تشخیص بدهد.
یک کتاب لازم داریم؛ کتابی که زبان درستی داشته باشد و همه چیزش درست باشد. کتاب را میخوانیم و یاد میگیریم که اینطور به دنیا نگاه کنیم و از این واژهها استفاده کنیم. نمیخواهم بگویم حرفهای روزمره را کنار بگذاریم، ولی بدانیم که مثلاً غریزهٔ جنسی وجود ندارد؛ چون در این کتاب هم حرفی از غریزهٔ جنسی نیست. چیزهایی وجود ندارند و به آنها اشاره نمیشود. قبلاً توضیح دادم که واژگان فقط یک سری واژهٔ جدا نیست و استراکچر دارد. وقتی کتابی را میخوانید، نحوهٔ جملههایی که این واژهها در آنها به کار میروند میان واژهها ارتباط برقرار میکند؛ یعنی به واژهها ساختار میدهد، مثل اینکه جهان را در واقع توصیف میکنند و میسازند.
دیگر چه لازم داریم؟ چیزی خیلی بدیهی: تلقی کلمات، برای اینکه اثر گناهانی را که کردهاید پاک کند. قرآن را میخوانید و تصویر گناهانی که کردهاید پاک میشود، چون کلماتی دریافت میکنید که از خداوند میآید؛ این همه کلمه! آدم سه چهار تا بیشتر دریافت نکرد و مشکلش حل شد.
دیگر چه؟ اصلش این است که چه کار بکنیم و چه کار نکنیم؛ چه چیزهایی گناهاند و چه چیزهایی نیستند. باید شجرههای خبیثه را بشناسیم: چه کارهایی را نباید بکنیم. به حکمت احتیاج داریم؛ حکمت یعنی مجموعهای از احکام: چه کارهایی را نباید انجام بدهیم و چه کارهایی را باید انجام بدهیم. باید عمل خودم را اصلاح کنم؛ اگر کسی همینطور گناه کند و قرآن هم بخواند، درست نمیشود. باید گناهها را ترک کنم و درست زندگی کنم؛ باید یاد بگیرم شجرههای خبیثه را بشناسم و به آنها نزدیک نشوم، و بعد کلمات را تلقی کنم تا همه چیز درست شود و سر جایش بیاید.
کتاب و حکمت
پس به دو چیز احتیاج داریم، و واژههای قرآن برای این دو مفهوم «کتاب» و «حکمت» است: خداوند پیغمبر را میفرستد تا کتاب و حکمت را به مردم یاد بدهند؛ با خودشان کتاب بیاورند و حکمت یاد بدهند. و مجموع اینها را خداوند در قرآن در یک کلمه میگوید «هدایت»: اینکه به اندازهٔ کافی امر و نهی به شما برسد که چه کارهایی بکنید و چه کارهایی نکنید، به اضافهٔ اینکه دنیا را چگونه نگاه کنید. آن هدایت مجموع این دو واژه نیست؛ حسی است که در آن لحظه به شما دست میدهد و همه چیز روشن میشود؛ یاد میگیرید که اصلاً اینها این نبود، مثلاً آن بود. به حالتی میرسید که چیزهایی را که قبلاً نمیدیدید و تحلیلشان را نمیفهمیدید، همه را به همدیگر ربط میدهید و ارتباطشان را با اسماء الهی هم میفهمید.
این طرحی خیلی خیلی خیلی کلی است. به نظر من این همان چیزی است که به آن عرفان اسلامی میگویند. دفعهٔ قبل گفتم که با واژهٔ «عرفان» کمی مشکل دارم، چون وقتی میگویید عرفان، یعنی چیزی غیر از دین است؛ مثلاً دکان دیگری است که آن طرف زدهاند و یک عده عارفاند؛ مثل اینکه دین بدون عرفان هم داریم.
یک بار در این کلاس، روزی که فکر کنم بحثهای فرقهای بود، گفتم که به چیزی که به آن «مکتب حله» میگویند علاقهٔ خیلی خیلی خاصی دارم. آدمهای معروفش سید حیدر آملی و علامه بحرالعلوماند. اینها آدمهاییاند که به اصطلاح عرفاییاند که اولاً به نظر میآید کتابهایشان از نظر عرفان نظری در بالاترین سطح ممکن است؛ مثلاً یک لول پایینتر از ابنعربی؛ و خیلی حرفهای سطحبالای عرفانی زدهاند. سید حیدر آملی شرحی بر فصوصالحکم دارد که خیلیها معتقدند شاید بهترین شرح فصوصالحکم ابنعربی باشد. اولاً از نظر عرفانی هیچکس شک ندارد که اینها در بالاترین سطح ممکناند؛ دوم اینکه شعارشان مطلقاً جمع کردن عرفان و قرآن با همدیگر است. ابنعربی هم تقریباً اینطور است و اینها کمی بیشتر. اینها به هیچ طریقتی جز شریعت اعتقاد ندارند؛ یعنی معتقدند که همین حکمتی که پیغمبر آورده، همین طریقت ماست؛ یعنی همهٔ کارهایشان را در دایرهٔ شرع انجام میدهند. در حالی که خیلی از فرقههای صوفی اینطور نیستند؛ صوفیها مثلاً ممکن است نماز هم نخوانند؛ میان طریقت و شریعت فرق میگذارند و میگویند ممکن است لحظهای برای طی طریق لازم شود که حکمی از شریعت را کنار بگذاری. در مکتب حله اصلاً و کلاً اینطور نیست.
بحرالعلوم کتاب معروفی دارد به اسم «سیر و سلوک» که کتاب مورد علاقهٔ علامه طباطبایی بود. علامه طباطبایی نمایندهٔ تمام و کمال این مکتب در زمان معاصر بود و این یکی از کتابهایی بود که دوست داشت و بارها خصوصی تدریس کرده بود. بحرالعلوم، تقریباً با عین عبارتی که در «سیر و سلوک» آمده، میگوید اگر کسی در طریقت خودش یک کلمه خلاف آنچه در شرع هست ذکر کرد، این آدم منافق است و به کل کنارش بگذارید؛ یعنی یک کلمه هم نباید پس و پیش شود. چیزی که پیغمبر بهعنوان حکمت گفته همین است. تأکیدشان بر این است که خداوند در واقع هدایت را فرستاده است؛ من که نمیتوانم مثلاً چیز جدیدی بیاورم.
ببین، پیغمبر با این شیوهٔ زندگیاش به این نقطهٔ نهایی رسید؛ پس اگر تو آن شیوهٔ زندگی را پیش بگیری، مشکلی برایت پیش نمیآید. مهم این است که تو در زندگی خودت کاری نکنی که دچار مشکل شوی. پیغمبر رسیده، عیسی رسیده، همهٔ پیغمبرها رسیدهاند؛ پیغمبر ما رسیده، موسی هم رسیده است. همهٔ اینها زندگیشان درست است. اختلافهای جزئی دارند، ولی زنا که نمیکنند؛ یعنی در کلیات یکیاند و جزئیات نحوهٔ عبادتشان فرق میکند؛ بکند، اصلاً مهم نیست. هر آدمی که موفق شده باشد این راه را طی کند، شیوهٔ زندگیاش شیوهای است که اگر کس دیگری آنطور زندگی کند، هیچ مشکلی برایش پیش نمیآید؛ ولی نمیشود نصفش را از این گرفت و نصفش را از آن. پیغمبر آدمی است که شیوهٔ زندگیای داشته که میدانم بدون هیچ مشکلی راه را طی کرده و به بالاترین حد ممکن رسیده، و خداوند بر او مهر زده و او را بهعنوان پیغمبر دوباره پایین فرستاده تا مردم از او تقلید کنند؛ همین کافی است. اصلاً این نیست که مجموعهای از احکام باشد، مثل گزارههای قانون، مثلاً قانون اساسی، که همه باید همین کار را بکنند و این کارها را نکنند؛ در جزئیاتی میتواند فرق کند. مهم آدمها هستند.
مثلاً در قرآن آمده است که حضرت یعقوب چیزهایی را بر خودش حرام کرده بود، و در شریعت یعقوب چیزهایی بر بنیاسرائیل حرام شد که یعقوب بر خودش حرام کرده بود. او مقداری از خوردنیها را بر خودش حرام کرده بود و مشکلی برایش پیش نمیآمد؛ یعنی بالا بود و لحظهای هم لازم نمیشد پایین بیاید. بنابراین آن شیوه درست است، ولی شیوهٔ یکتایی نیست. مفهوم ولایت که میگویند دقیقاً همین است: باید بر آدمی مهر زده باشند که خداوند او را، یعنی شیوهٔ زندگیاش را، تأیید کرده است. ولایت داشتن یعنی باید از یکی از این آدمها پیروی کنی؛ شیوهٔ جدید نمیشود آموخت. خداوند از ما اینطور خواسته است که از یکی از پیغمبرها اطاعت کنیم. اینها آدمهاییاند که مهر استاندارد خوردهاند؛ ولی همهٔ چیزهایی که مهر استاندارد میخورند ممکن است کیفیتشان دقیقاً یکی نباشد؛ یکی بهتر باشد و یکی بدتر؛ ولی به هر حال مهر استاندارد دارند. عمل کردن بیشتر برای این است که اینجور واژهها و رفرنسها در وجود تو ایجاد نشود، و اینکه بتوانی این واژههای اصلی را هم بفهمی.
جمعبندی و ادامه
پرسش خوبی مطرح شد: آیا مطمئنید که سیاست و حکومت، و اینکه مثلاً دموکراسی باشد یا نباشد، به هدایت فردی آدمها خیلی ربط دارد؟ پرسش این است که اگر با واژههایی که در قرآن هست به نحوی میتوانیم استراکچر درست جهان را درک کنیم، دربارهٔ حکومت و مسائل سیاسی چه؟ یعنی آیا مثلاً استراکچر حکومت در قرآن داریم؟ یا پرسش خیلی ساده این است که آیا برای نظام اقتصادی استراکچر داریم یا نه.
من متخصص نیستم، ولی به نظر من نداریم؛ یعنی دستکم برای اقتصاد به نظر میآید که نظام اقتصادی به معنایی که الان میگوییم در قرآن نیست، و برای من بدیهی است که نباید هم باشد. مثلاً جامعهٔ عرب زمان پیغمبر را فرض کنید: فکر میکنم استراکچر بردهداری استراکچر اقتصادی موجود و ممکن در سراسر جهان بود، به دلیل محدودیت ابزار تولید. فکر کنم اکثر جامعهشناسها این را میپذیرند که از حالتهایی خیلی ابتدایی به بردهداری رسیدیم، بعد به فئودالیسم و بعد به سرمایهداری؛ بعد هم چیزهایی میگفتند دربارهٔ اینکه بعدش قرار است چه شود، که کلمات طیبه نبودند. دربارهٔ نظام اقتصادی چه انتظاری دارید که اصلاً چیزی در قرآن نوشته شده باشد؟ ممکن است به ساختار سیاسی و اقتصادی زمان پیغمبر اشارههایی شده باشد و شما از اینها بتوانید حرفهای خوبی دربیاورید که خداوند مثلاً از نظام اقتصادی چه میخواهد و چه نمیخواهد؛ یعنی کلیات. ولی نباید انتظار داشته باشید که در قرآن نظامی اقتصادی برای ابد طراحی شده باشد؛ این اصلاً غلط است. اگر قرار بود طراحی شود، برای همان زمان طراحی میشد، و مردم آن زمان اصلاً نمیفهمیدند سرمایه چه ممکن است باشد.
کمی با تردید میگویم، چون متخصص نیستم؛ یعنی ننشستهام قرآن را به این مفهومی که شما میگویید بخوانم و ببینم استراکچر سیاسی و اقتصادی خاصی از آن درمیآید یا نه. فکر کنم کار سختی است. کشور یعنی چه؟ منطقهٔ فرمانروایی مثلاً وجود دارد، ولی کشور یعنی چه؟ کشور و ملت مفهومی کاملاً مدرن است؛ ملت مفهوم قدیمیای نیست. یعنی این نوع تقسیمبندیهای سیاسی وقتی در واقع معنا پیدا کردند که حکومتها به اندازهٔ کافی ابزار کنترل در اختیار داشتند و مثلاً میشد مرزها را کنترل کرد. قبلاً اینطور نبود؛ واقعاً بیشتر قوم و قبیله وجود داشت، تا اینکه ملت به معنای یک مفهوم سیاسی باشد و در دنیا نقشه کشیده باشیم و بگوییم اینجا مرز است، مثلاً کشور من یا کشور تو. این مفهوم کشور و ملت کمی مدرن است. اینکه میان کسانی که مؤمناند و کسانی که مؤمن نیستند ممکن است درگیری نظامی پیش بیاید، بله، ممکن است پیش بیاید؛ ولی این به معنای جنگ دو ملت و دو کشور نبوده است.
اصولاً میگویم این خیلی تخصص میخواهد، چون کسی باید شرایط اقتصاد سیاسی زمان پیامبر را بینهایت خوب بشناسد و خیلی خوب بداند آنجا چه خبر است؛ ملت وجود دارد یا نه، مفهوم ملت هست یا نیست؛ خیلی چیزها را باید بداند و بعد ببیند از مجموعهٔ آیاتی که دربارهٔ مسائل سیاسی و اقتصادی و نظامی هست چه درمیآید و چه چیزهای کلیای درمیآید. واقعاً میگویم کار خیلی خیلی بزرگی است. اگر کسی بخواهد سعی کند، استراکچر اقتصادی درنمیآید. استراکچر اقتصادی به این معناست که کسی فکر کند از قرآن میشود مجموعهای مثلاً از قواعد اقتصادی برای فعالیت اقتصادی درآورد؛ این اصلاً معنی ندارد و به نظر من بدیهی است که معنی ندارد. یعنی اقتصاد، بسته به اینکه شیوهٔ تولید چیست، معنایش عوض میشود و نوع و جنس روابط اقتصادی عوض میشود؛ نمیشود در لحظهای در ۱۴۰۰ سال قبل فرمولی درست کرد که برای همیشه کار کند.
مثلاً آیهای میگوید اموالتان را بین خودتان به باطل نخورید؛ یعنی مثلاً حیف و میل نکنید. از این، حکمی اقتصادی درمیآید که مناسب بردهداری هم هست و در کاپیتالیسم هم میتوانید آن را به کار ببرید؛ این استراکچر اقتصادی تعریف نمیکند؛ چیزی اخلاقی و کلی است که در هر سیستم اقتصادی که زندگی کنید، این کار را میکنید. به نظر من پرسشتان خیلی خیلی تخصصی است. شخصاً فکر میکنم هیچ نظام اقتصادیای در قرآن نیست. نظام سیاسی هم اگر باشد، لزوماً نمیشود نتیجه گرفت که ما هم باید آن نظام سیاسی را پیاده کنیم، چون از نظر سیاسی امکاناتی داریم که آن موقع وجود نداشت: امکان نظارت بیشتر داریم، محدودهٔ ملت داریم، رسانه داریم. محدودیتهای آن موقع ممکن است نوعی استراکچر سیاسی خاص را ایجاد کرده باشد؛ مثلاً اصلاً نمیشد آن موقع رأیگیری کرد.
بد نیست اینجا چیزی را بگویم. چند بار از آدمهای مختلف، که حالا شیعه هستند یا مثلاً شک دارند، شنیدهام که میگویند ماجرای سقیفه، که نشستند و انتصاب علی به خلافت را نپذیرفتند، دلیلش این بود که دموکراسی را اجرا کردند. این را بارها شنیدهام که میگویند مثلاً ابوبکر را با رأی ملت انتخاب کردند. این واقعاً عصبانیکننده است: یک مشت آدم ابله نشستند و ریشسفیدی کردند و رأیی از مردم نگرفتند. البته علی را همه دوست داشتند؛ اگر رأی میگرفتند، توسط مردم انتخاب میشد. یک مشت آدم ابله در گوشهای نشستند و کار احمقانهای کردند و این را بهعنوان دموکراسی قالب کردند. این را از کسی شنیدم که خیلی شیعه است؛ در مذمت دموکراسی این حرف را زده و گفته که دموکراسی از آن موقع شروع شد؛ میخواهد بگوید دموکراسی چیز بدی است. کجایش دموکراسی است که چند نفر جایی بنشینند و بگویند به دلایلی که اصلاً معلوم نیست چیست، از این آدم خوششان نمیآید؟