او میگوید به نظر میرسد در مبانی مطالعات قرآنی نقطهضعفهایی وجود دارد و نخست استدلال آقای Fred Donner را ضعیف میخواند. بعد توضیح میدهد پارادایم چیست و با چند مثال، آخرالزمانی بودن قرآن، آپوکریفا و کرونولوژی، نشان میدهد پیشفرضها در استدلالها دخالت میکنند. در پایان از کار مشترک و از زحمت غربیها میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
به نظر میرسد در مبانیِ آنچه تحت عنوان مطالعات قرآنی میشناسیم نقطهضعفهایی وجود دارد. این اصل مطلبی است که در جلسهٔ گذشته کوشیدم با چند مثال نشان دهم. جلسات را چندان استاندارد شروع نکردم: معمولاً در چنین جلساتی آدم باید اول بگوید که مطالعات قرآنی چیست و تاریخچهاش چیست؛ این کار معمولاً یکی دو جلسه طول میکشد و خیلی هم معلوم نمیشود که چه میخواهیم بکنیم. من کوشیدم در جلسهٔ اول یکراست سر اصل مطلب بروم.
به نظر من، برای نمونه، استدلالی که جلسهٔ قبل از آقای Fred Donner گفتم و بررسیاش کردیم استدلالی خیلی خیلی ضعیف است: اینکه شیوهٔ مطالعه در مطالعات قرآنی را به این وابسته کنیم که باید دخالت ماورای طبیعت را کنار بگذاریم، و بکوشیم ثابت کنیم که باید این کار را کرد؛ و اگر غیر از این باشد و کسی به امکان دخالت ماورای طبیعت باور داشته باشد، دخالتدادن چنین باوری در مطالعات را با انگ غیرعلمیبودن کنار بگذاریم و بگوییم آدمی که اینگونه فکر میکند بایاس دارد، و بایاس نداشتن یعنی باور نداشتن به این موضوع. کوشیدم بگویم که اینجا با استدلالهایی خیلی ضعیف سروکار داریم. نمونهای که آوردم، از نظر خودم، بهترین استدلالی بود که با چنین محتوایی دیدهام؛ معمولاً خیلی بدیهی و ساده میگویند که خب، در مطالعات علمی دخالت ماورای طبیعت در کار نیست.
در جلسهٔ قبل کوشیدم بگویم که این موضوع بهطور خاص با بقیهٔ موضوعها فرق میکند. آدمی که به ماورای طبیعت، یا به امکان دخالت ماورای طبیعت در امور این دنیا، اعتقاد دارد میتواند بپذیرد که وقتی فیزیک را مطالعه میکند این اعتقاد را کنار بگذارد؛ یعنی در آزمایش فیزیکی، آزمایشی که نتیجهاش همیشه تکرارپذیر است، لازم نیست به چیزهای ماورای طبیعی استناد کنیم. اما در مطالعهٔ مواردی که با وحی سروکار دارند، یعنی کتابهای مقدسی که اعتقاد برخی آدمها این بوده و هست که حاصل وحیاند، آنچه من رد میکنم این استدلال است که چون در علوم پایه یا در فلان علوم این را کنار میگذاریم، در این موضوع هم باید کنار بگذاریم.
اگر کسی بگوید مسئلهٔ وحی و دخالت ماورای طبیعت را به این دلیل کنار میگذارم که اعتقادی به این چیزها ندارم، فکر میکنم خدا وجود ندارد، یا اگر وجود دارد دخالت نمیکند و با بشر حرف نمیزند، و پدیدهٔ وحی را قبول ندارم، هیچ اشکالی ندارد؛ میتواند استدلالهای خودش را بیاورد که چرا چنین اعتقادی دارد. ولی اگر بگوید میخواهم پدیدههایی را که ادعا میشود محصول وحیاند مطالعه کنم، اما چون میخواهم مطالعهٔ علمی بکنم، همهٔ کسانی که میخواهند در دانشگاه دربارهٔ اینها مطالعه کنند باید چنین باوری نداشته باشند؛ یعنی باید با این فرض قرآن را مطالعه کنم که چیزی است که انسانها به وجود آوردهاند. واقعیت این است که او اعتقادی را که خودش دارد تحمیل میکند، ولی میخواهد این کار را طوری انجام دهد که به نظر برسد نه، کاملاً بیطرفانه مطالعه میکند؛ گویی میگوید: شما اگر اعتقاد داشته باشید که وحی وجود دارد بایاس دارید، ولی من که بر این مبنا مطالعه میکنم که وحی وجود ندارد بایاس ندارم و بیطرفم.
نکتهٔ من در جلسهٔ قبل این نبود که هیچ راه دیگری برای انجام چنین مطالعاتی با چنین مفروضاتی وجود ندارد. مثلاً آدم خیلی راحت میتواند بگوید: به دلایلی که از جاهای دیگری دارم، اعتقاد دارم که وحی وجود ندارد و بنابراین این را بهعنوان یک پدیدهٔ انسانی مطالعه میکنم. هیچ اشکالی ندارد. ابراز چنین عقیدهای یا مطالعه بر اساس آن عقیده مشکلی ایجاد نمیکند؛ در واقع یعنی: من بایاس دارم، ولی بایاس خودم را موجه میدانم.
این یک نکته است. بنابراین حرف من دربارهٔ آن نوع استدلالی بود که کسی از راه علمیبودن و غیرعلمیبودن میخواهد شبهاستدلالی بیاورد که بایاس نداشتن در اینجا به این معناست که همهٔ کتب مقدس را انسانها به وجود آوردهاند، انگار که خودِ این هیچ اعتقادی در بر ندارد. اینجا یک «بله» و «نه» در کار است که اگر یکجور جواب بدهید یکجور مطالعه میکنید و اگر جور دیگر جواب بدهید جور دیگری مطالعه میکنید؛ و به نظرم این نوع نگاه که اگر «نه» جواب بدهم بایاس ندارم و اگر «بله» جواب بدهم بایاس دارم، تا حدی اشتباه است.
ولی آیا نتیجهٔ حرفهای من این است؟ نخست اینکه آیا هیچجور نمیشود؟ ممکن است کسی بکوشد استدلالهای دیگری بیاورد که باید بررسیشان کرد، دربارهٔ اینکه چرا موجه است که اینگونه مطالعه کند. و نکتهٔ مهمتر اینکه آیا نتیجهٔ حرفهای من این است که هر دو پارادایم باید بهطور موازی، در کنار یکدیگر، در دانشگاه حضور داشته باشند؟ لزوماً چنین نتیجهای هم نمیخواهم بگیرم. آیا میشود پارادایمهای مشترکی به وجود آورد که هر دو را شامل شود؟ شاید بشود این کار را کرد.
ولی نکتهای که میخواهم بگویم و به نظرم از همهٔ این حرفها مهمتر است، همان چیزی است که آخر جلسهٔ قبل به آن رسیدیم: هر کسی، در هر زمینهٔ علمی که مطالعه میکند، باید پارادایم خودش را بشناسد و نسبت به پارادایم خودش خودآگاه باشد. هیچ اشکالی ندارد که کسی با پیشفرضهایی و با متدولوژیای که فکر میکند درست است کاری را انجام دهد. الان بروید به فیزیکدانها بگویید پیشفرضهایتان چیست؛ از فیزیکدانی بپرسید که خیلی با فلسفهٔ علم آشنا نیست و ببینید چند پیشفرض میتواند به شما بگوید: بسیار کم، یعنی تقریباً شاید هیچ. احساس یک فیزیکدان معمولاً این است که این تنها کاری است که میشود انجام داد و تنها نوع نگاه برای مطالعهٔ طبیعت است. در شیمی هم همین است، و از زیستشناسها که معمولاً اصلاً نمیشود چنین سؤالی کرد.
در مطالعات قرآنی هم همین است. از نظر من هیچ اشکالی ندارد که در یک پارادایم کار کنید، به شرط اینکه بدانید این پارادایم پیشفرضهایی دارد. میخواهم در این جلسه، در ابتدای کار، مثالی بزنم، شاید یکی دو سه مثال، تا ببینید وقتی متن مقدس را بهعنوان متنی تاریخی که انسان به وجود آورده است نگاه میکنید، این اعتقادی که در پارادایمتان هست به نظر من بدون استدلال است، و معمولاً هم پارادایمها بدون استدلالاند. هیچ اشکالی هم ندارد؛ پیشفرضاند. یعنی میگویم: با این دیدگاه که اینها انسانیاند، بدون اینکه اثبات کنم انسانیاند، میروم مطالعه میکنم تا ببینم نتیجهاش چه میشود. میخواهم با چند مثال نشان دهم که در تمام جزئیات و تاروپود استدلالها، حتی در مشاهدات، این دخالت میکند که من به این متن اینگونه نگاه میکنم، و اگر جور دیگری نگاه کنم به نتایج دیگری میرسم.
در فیزیک بهراحتی میتوانید فرض کنید که ماورای طبیعت دخالت ندارد، بدون اینکه در تکتک استدلالهایی که میآورید متوسل شوید به اینکه مدام بگویید چون ماورای طبیعت وجود ندارد، پس من این آزمایش را اینگونه قرائت میکنم. به نظر میرسد بسیاری از کارهایی که در بسیاری از رشتههای علمی میکنیم به اینکه ماورای طبیعت دخالت میکند یا نمیکند بیربطاند؛ ولی در اینجا میخواهم نشان دهم که همهچیز تحت تأثیر این قرار میگیرد که شما کدام گزینه را انتخاب کردهاید: انتخاب کردهاید که اینجا وحی شده، یا انتخاب کردهاید که وحی نشده، و الی آخر.
به هر حال، جدا از اینکه به نظر من آن استدلالی که بر اساس علمیبودن و غیرعلمیبودن میآورند کاملاً بیربط است، حرف من این است که موجه است در این مطالعاتتان پیشفرضهایی داشته باشید، ولی آگاهانه بدانید که اینها را فرض کردهاید. اگر فکر میکنید برای خودتان موجه است و برایش استدلال دارید و میتوانید دیگران را قانع کنید، اشکالی ندارد؛ بکوشید آن پیشفرضها را برای دیگران موجه کنید.
این نکتهای است که بعضیها، مثل همین Fred Donner در ادامهٔ همان مقالهای که آخر جلسهٔ قبل گفتم، میکوشند بگویند: درست است که آدمی که Believer است نمیتواند وارد مطالعات تاریخی شود، چون نمیتواند نسبت به متن و مانند آن دیدگاه انتقادی داشته باشد، اما مطالعات تاریخیانتقادی هم معنایش این نیست که بگوییم وحی وجود دارد یا ندارد. نمیدانم آخر جلسهٔ قبل به اینجا رسیدیم و مثالش را گفتم یا نه؛ مثالی که میزند این است: فرض کنید دریا شکافته شده و بنیاسرائیل از آن رد شدهاند. ما مطالعات تاریخی انجام میدهیم و نهایتِ مطالعات تاریخی ما به اینجا میرسد که کسانی در زمانی اینجا بودهاند و از اینجا رد شدهاند. اما اینکه خدا این کار را کرده یا خودشان به نحوی رد شدهاند، اینها را نمیتوانیم تشخیص دهیم و دربارهٔ آن قضاوت نمیکنیم.
به قول او، در جاهایی که مثلاً اتفاقی افتاده، کسانی که با دید بهاصطلاح تاریخیانتقادی نگاه میکنند در یک هواپیما هستند و کسانی که میخواهند بحثهای ماورای طبیعی را مطرح کنند در هواپیمای دیگری. بنابراین میگوید: کاری که من اینجا انجام میدهم این است که بگویم یک سری اتفاقها افتاده، و شاید هم نتوانم بگویم اینها چگونه از دریا رد شدند؛ نمیگویم چگونه رد شدند. اگر جایی رسیدم که چیزی را نتوانستم توجیه کنم، همانگونه که یک فیزیکدان میگوید «من نمیدانم» و مسکوت میگذارد، ما هم مسکوت میگذاریم. نمیگوییم این ماورای طبیعت بوده یا نه؛ نمیگوییم نبوده. میگوییم شواهد تاریخی نشان میدهد که چنین مهاجرتی صورت گرفته است. شاید حتی به این نتیجه برسیم که اتفاق عجیبی هم اینجا افتاده و اینها موفق شدهاند از این دریا رد شوند؛ اما چگونهاش را دیگر نمیدانیم و دربارهٔ آن قضاوت هم نمیکنیم.
میخواهم بگویم این نوع برخورد، که بعضیها اینگونه برخورد میکنند، مثل برخورد مرحوم Gold، زیستشناس معروف، است (فکر میکنم این را گفتهام) که نظریهای دارد دربارهٔ اینکه علم و دین با یکدیگر تعارض ندارند، چون اصلاً همپوشانی ندارند. عدهای میکوشند بگویند این نوع مطالعاتی که ما انجام میدهیم اصلاً همپوشانی ندارد: بحث ماورای طبیعت و مانند آن را خودتان قضاوت کنید؛ ما چیزهایی را که آبجکتیو است بررسی میکنیم و نتایجی میگیریم. من میکوشم بگویم که واقعاً اینگونه نیست؛ در زمینهٔ مطالعات دینی اینشکلی نیست. شما از لحظهٔ اولی که مطالعه را شروع میکنید، با این پیشفرض آغاز میکنید که فکر میکنید این کتاب را انسان در دوران بهاصطلاح باستان متأخر به وجود آورده است؛ بر اساس همین تصوری که دارید استدلال میکنید و این شیوهٔ نگاه خودتان را وارد همهٔ تئوریهایتان میکنید. حتی فکتهایی را که میبینید و مشاهدات خودتان را هم به نحوی با آن میسنجید. بنابراین اینگونه نیست که به جایی برسیم که تازه باید تصمیم بگیریم مسکوت بگذاریم که چنین بوده یا نه. از لحظهٔ اولی که با این متن سروکار داریم، این فرضها همراه ماست و نتایجی دارد؛ در واقع نحوهٔ نگاه ما تحت تأثیر این فرضهاست.
بنابراین این فرضها را نمیشود بیاهمیت تلقی کرد؛ و، چنانکه میکوشم بگویم، فقط هم این فرض نیست، بلکه خیلی چیزهای دیگر هم هست. نه آن استدلالها کار میکند و نه این شیوهٔ نگاه که گویا میتوانیم ماورای طبیعت، یا خیلی چیزهای دیگر، را در پرانتز بگذاریم. دوباره تکرار میکنم: هدف من این است که این پارادایمها روشن شوند. البته هدف دیگری هم هست که لزوماً به آن نمیرسیم: اینکه بکوشیم این پارادایمها را کمی به یکدیگر نزدیک کنیم. این هم جزو اهداف فرعی صحبتهای من است.
نکتهٔ دیگری هم در نیمهٔ دوم صحبتهایم در جلسهٔ قبل گفتم، دربارهٔ اینکه آیا کسانی که مطالعات قرآنی میکنند اصلاً لازم است ذوق ادبی داشته باشند یا نه؛ فعلاً این را ادامه نمیدهم. به جایی میرسیم که خودبهخود به چنین چیزهایی برمیخوریم. امیدوارم جلسهٔ گذشته، با همین دو سه مثالی که گفتم و بررسی کردم، این احساس را ایجاد کرده باشد که لازم است دربارهٔ این چیزها بحثی بشود: همانطور که برای هر شاخهٔ علمی شاخهای به نام فلسفهٔ آن علم وجود دارد که مبانی و چارچوبهایش را بررسی میکند، چنین چیزی در مطالعات قرآنی هم لازم است؛ و به نظر میرسد به اندازهٔ کافی چیزی دربارهٔ آن وجود ندارد.
نمیخواهم خیلی وارد مقدمات بهاصطلاح فلسفی شوم؛ ولی پیش از آنکه چند مثال بزنم تا روشن شود چرا این مفروضات مهماند، یعنی چرا این پارادایمها نقشی تعیینکننده دارند، نه فقط در اینکه چگونه استدلال میکنیم، بلکه حتی در اینکه چه چیزی را میبینیم و چه چیزی را میپرسیم (اینها در آن مثالها تا حدی روشن میشود)، کمی دربارهٔ خودِ پارادایم بگویم. چرا لازم است پارادایمها را بررسی کنیم؟ پارادایم چرا اهمیت دارد؟ پارادایم چیست، چگونه کار میکند و برای ما چه میکند؟
در هر شاخهٔ علمی، پارادایم چارچوبهای ذهنیای برای ما درست میکند تا کسانی که در آن زمینه کار میکنند بتوانند با یکدیگر تشریک مساعی کنند و اشتراکهایی داشته باشند؛ توافق کنند که چه چیزهایی را بهعنوان فکت میپذیرند، و یک چیز تا چه حد و با چه نوع شواهدی برایشان تبدیل به فکت میشود؛ چهجور استدلالهایی میشود آورد و بر اساس چه چیزهایی میشود استدلال کرد؛ و بهویژه، همانطور که در جلسهٔ گذشته گفتم، چه چیزهایی را پیشفرض میگیریم. پارادایم همهٔ اینها را در بر میگیرد: از اینکه چه چیزهایی را مفروض میگیریم و بر اساس این مفروضات چگونه استدلال میکنیم، تا این مسئلهٔ بسیار مهم که پرسشهای اصلی کداماند. در تغییر پارادایم، مثلاً از فیزیک ارسطویی به فیزیک نیوتونی، همهچیز تغییر میکند؛ حتی سؤالها، یعنی اینکه دنبال این هستیم که به چه سؤالهایی جواب بدهیم. فیزیک جدید در این زمینه تقریباً هیچ اشتراکی با فلسفهٔ ارسطویی ندارد. همچنان داریم طبیعت را مطالعه میکنیم، ولی یکدفعه ۱۸۰ درجه چرخیدهایم و کار دیگری انجام میدهیم: متدمان عوض شده، پرسشهایمان عوض شده، هدفمان تغییر کرده، شیوهٔ استدلالکردنمان تغییر کرده، و حتی فکتهایمان هم تغییر کرده است.
در آن جلسات «جدایی علم از دین» مثالی زدم که به نظرم مثال مهمی است. البته آنجا، چون بحث دربارهٔ همین مسائل تاریخی علم بود، ناچار بودیم دربارهٔ نظریهٔ تکامل بحث کنیم؛ ولی به نظر من مثال خیلی روشنی است و تکرار خلاصهاش بد نیست. آنجا جلسهای سخنرانی کردم و عنوانش را «وارونگی داروین» گذاشتم. کوشیدم بگویم که وقتی پارادایمی تثبیت میشود چه رخ میدهد. در آغاز، وقتی پارادایم هنوز شکل نگرفته، موفقیت تئوریهایی که از آن پارادایم استفاده میکنند اثر میگذارد؛ موفقیت به معنای واقعی کلمه، یعنی اینکه تئوری چقدر تجربهها و فکتهای ما را توجیه میکند. وقتی یک یا دو تئوری بر اساس یک پارادایم ساختیم و خیلی خوب کار کردند، موفقیتشان کمک میکند که پارادایم تثبیت شود. از جایی به بعد وارونگی به این معنا رخ میدهد که چون پارادایم تثبیت شده، تئوریهایی که با آن سازگارند موفق فرض میشوند؛ دیگر مهم نیست که آن تئوری چیزی را خوب توجیه میکند یا نه؛ مهم این است که ما این پارادایم را تثبیت کردهایم و میخواهیم در آن کار کنیم. بنابراین اگر دو تئوری داشته باشیم که یکی با این پارادایم جور درمیآید و دیگری نه، از نظر ما اولی تئوری موفقتری است و آن را میپذیریم. یعنی اول کار، مشاهدات و آزمایشها و تئوریسازیها موفق میشوند و بعد پارادایمِ بالای سر خودشان را توجیه میکنند و آن پارادایم مستقر میشود؛ مستقر که شد، جریان برعکس میشود و از بالا به پایین استدلال میکنیم.
در آن جلسه شواهدی آوردم، که لازم نیست اینجا تکرارشان کنم، بر اینکه نظریهٔ تکامل داروین، زمانی که آقای داروین کتاب «منشأ انواع» را منتشر کرد و عدهای طرفدارش شدند، تقریباً خالی از شواهد کافی بود. زیستشناسهای حرفهای این تئوری عجیبوغریب را، که در آن زمان خیلی عجیب به نظر میرسید، با مقدار شواهدی که داروین ارائه کرده بود، مثلاً نوک فنچها و از این قبیل، تازه با این فرض که همهٔ آنچه میگفت درست هم باشد، چندان جدی نمیگرفتند؛ خیلیها اینگونه بودند. پس چرا جا افتاد و چه کسانی آن را پذیرفتند؟ آنجا به اندازهٔ کافی از خود زیستشناسها شاهد آوردم که جا افتادن نظریهٔ داروین، و اینکه عدهای بهشدت طرفدارش شدند و از آن حمایت کردند، مطلقاً نتیجهٔ این نبود که تئوریای بود که خیلی چیزها را توجیه میکرد؛ نتیجهٔ این بود که تنها تئوری زیستشناسیای بود که با پارادایم تثبیتشده سازگار بود، پارادایمی که یکی از ویژگیهایش این بود که میخواست غایت را کنار بگذارد. یعنی دقیقاً در مورد نظریهٔ داروین، شواهد و تأییدها از بالا به پایین پدید آمد. امروز زیستشناسها میگویند آن دوران گذشته و اکنون آزمایشهای خوب و مشاهداتی داریم که نظریه را تأیید میکند. من اصلاً کاری ندارم که از نظر تاریخی بعداً چه اتفاقی افتاد؛ میگویم در اواخر قرن نوزدهم تقریباً هیچ شاهد جدیای وجود نداشت که بتوانید این نظریه را بپذیرید یا به کسی بقبولانید، جز اینکه این نظریه در آن چارچوب کلیای که در ساینس جا افتاده بود میگنجید، در حالی که نظریههای دیگر نمیگنجیدند. یعنی اگر مثلاً چیزی به نام نیروی حیاتی، که اصلاً معلوم نیست چیست، وارد میکردید یا میگفتید این کار ماورای طبیعت بوده است، اینها با آن پارادایم سازگار نبودند. نظریهٔ داروین کوشید پدیدهٔ دایورسیتی حیات را بر اساس پارادایم موجود توجیه کند، و چون تنها نظریهای بود که این کار را میکرد، موفق حساب میشد و عدهای بهشدت به آن علاقهمند شدند.
چرا این مثال را دوباره تکرار کردم؟ چون فکر میکنم این باید خیلی در ذهن آدم روشن باشد که پارادایمها خودشان چیزهایی را دیکته نمیکنند، بلکه موفقیت و عدم موفقیت را دیکته میکنند. در آن جلسه از این نکته هم استفاده کردم: پس از آنکه پارادایمی تثبیت میشود، نظریههای منطبق و سازگار با خودش را تثبیت میکند؛ آنگاه این نظریهها به شما میگویند چه چیزهایی فکت است و چه چیزهایی فکت نیست، و پارادایم به شما میگوید کدام سؤالها مهماند و کدام سؤالها مهم نیستند.
نکتهای خیلی اساسی را، که در آن جلسه با کمی طول و تفصیل و از نظر تاریخی گفتم، اینجا خیلی خلاصه میگویم. یکی از بدیهیترین فکتهای مربوط به حیات این بود که وقتی به جهان نگاه میکنیم، موجودات غیرجاندار میبینیم، گیاه میبینیم، حیوان میبینیم، و انسان را که کاملاً متفاوت است. انسان موجودی زنده است و، بله، از جهاتی حیوان است، ولی آنقدر میان انسان و موجودات زندهٔ دیگر فاصله افتاده که اصلاً در کتگوری دیگری میگنجد. یعنی از آغاز، مثلاً از دوران ارسطو تا زمان داروین، چیزی که بهعنوان امری بدیهی میدیدند این بود که انسان در کرهٔ زمین تافتهٔ جدابافتهای است. نظریهٔ داروین چون در آن پارادایم بود و با آن سازگار بود جا افتاد، و حالا این نظریه میخواهد به شما بگوید این فکت را کنار بگذارید؛ میخواهد بگوید فکر نکنید انسان با موجودات زندهٔ دیگر خیلی فاصله دارد، همان است. امروز اگر به یک زیستشناس بگویید انسان تافتهٔ جدابافتهای است، میگوید تو خرافاتی هستی و افکار قدیمی داری؛ انسان هم همان است. چرا؟ چون نظریهٔ تکامل نظریهای تدریجی است: میمون تبدیل به انسان شده است، بنابراین انسان همان است، و اگر حالا کمی فاصله هم افتاده، مهم نیست. این نظریه به شما میگوید مشاهدهای که از قدیم وجود داشته، مشاهدهٔ اشتباهی بوده است.
اگر کسی از آسمان، از کرهٔ دیگری، به زمین بیاید، اولین چیزی که میبیند این است که این کره کرهٔ انسان است و بقیهٔ حیوانات هم برای خودشان ول معطلاند. یعنی اینجا پدیدهای حیاتی وجود دارد که اصلاً به نظر میرسد انگار یک موجود دارد همهچیز را اداره میکند و از نظر هوش خیلی اختلاف سطح دارد. در ابتدای کار هم یکی از بزرگترین چیزهایی که میگفتند همین بود: ابراز شگفتی از اینکه آخر چگونه میخواهی به ما بگویی ما از نسل میمونیم. میبینید که اکنون این برایشان خیلی عادی شده است؛ یعنی چیزی که در آغاز خیلی شگفتانگیز بود، چون فکت خیلی مسلمی وجود داشت که همه میدیدند، امروز به نظر میرسد که نه، اصلاً فکت نیست و اینکه انسان با بقیه فرق دارد خرافه است. چرا؟ چون حالا بر اساس نظریهٔ تکامل فکر میکنیم. البته واقعاً اینگونه نیست که دانشمندانی که در نظریهٔ تکامل کار میکنند نکوشند این اختلاف را توجیه کنند؛ ولی آن را نقصی برای نظریهٔ خودشان نمیبینند؛ به هر حال چیزی است که بعداً توجیه میشود.
بنابراین پرسشها کداماند؟ و، چنانکه در همین مطالعات قرآنی هم میکوشم نشان دهم، حتی فکتها کداماند؟ کدام فکت مهم است؟ منظورم همین است: اینکه کدام فکت مهم است یا نه. اگر کسی بگوید: تو میخواهی نظریهای بدهی که دایورسیتی را توجیه کند؛ از اول بگویم که مهمترین فکت این است که گیاه داریم، حیوان داریم، انسان داریم؛ اولین کاری که باید با این نظریه بکنی این است که به وجود آمدن این سه را توجیه کنی. نظریهٔ داروین این کار را نمیکرد. در واقع نتیجهٔ نظریهٔ داروین این بود که اختلافها باید خیلی جزئی باشند؛ اینکه یکی یکدفعه خیلی فرق کند چندان قابل قبول و قابل توجیه نبود. نظریهٔ داروین به شما میگوید این جزو فکتهای اصلی نیست که من باید توجیه کنم؛ فکتهای اصلی جاهای دیگری است. بنابراین وقتی پارادایمی میآید و غالب میشود و نظریهای با خودش میآورد، وزندهی فکتهایتان را تغییر میدهد: نمیگوید اینجا چیزی نیست؛ میگوید خیلی مهم نیست، به این نگاه نکن؛ آنجایی که من میتوانم توجیه کنم مهمتر است. و معمولاً، بهطور طبیعی، هر نظریهای جایی را که در آن موفقتر است جای اصلی در نظر میگیرد و پرسش اصلی را به سمت جاهایی میبرد که برایش مهمترند.
مقاومتی که در ذهن آدمها نسبت به نظریهٔ داروین وجود داشت، و اینکه چرا اینقدر گیر میدادند که پدر تو میمون بوده و ما از نسل میمون نیستیم، از همینجا بود. اکنون این برایتان عادی شده است، ولی در آن زمان خیلی واضح بود که این تغییرات تدریجی نمیتواند چنین اختلاف عظیمی ایجاد کند؛ این اختلاف خیلی جدی است، انسان کجا و حیوانات کجا؛ بنابراین نظریه اصلاً به همین دلیل غلط است. ولی نظریه اگر جا بیفتد، چون با پارادایمِ بالای سر خودش منطبق و سازگار است، آنوقت به شما میگوید این فکتها را کنار بگذارید. من بارها در گروههایی در فضای مجازی که این بحثهای تکامل و مانند آن را میکنند دیدهام، و واقعاً یکی دو مورد شاهد عینی بودهام، که اگر کسی بیاید این حرف را بزند مسخرهاش میکنند: این چه حرف احمقانهای است که انسان اختلاف خیلی جدیای دارد؛ اصلاً ما میمونیم، ما با افتخار نوعی میمونیم. در عین حال میگویم که اینگونه نیست که این سؤال برایشان وجود نداشته باشد که این اختلافها بالاخره چگونه به وجود آمده است.
آیا شرط پذیرش یک نظریه این است که این اختلاف را از اول توجیه کند، یا میتواند آن را به تعویق بیندازد؟ میتواند به تعویق بیندازد. میتواند بگوید: من تا اینجایش را توجیه کردهام و به خیلی چیزهای مهم جواب دادهام؛ این یکی را هم میگذارم، مثلاً ۱۰۰ سال دیگر بالاخره حل میشود. اکنون با شیوههای مختلف میکوشند این را که چرا انسان از حیوانات فاصله گرفته است با نظریهٔ تکامل حل کنند، و راهحلهای متنوعی وجود دارد. بحثی که دربارهٔ نظریهٔ تکامل کردم، اینکه نظریهٔ تکامل در قرن نوزدهم چگونه جا افتاد، چگونه فکت را سرکوب کرد و کنار زد و گفت این مهم نیست و آن مهم است، نمونهٔ خیلی روشنی است از آنچه من به آن «اینورژن» میگویم؛ یعنی پارادایم که جا میافتد، نظریهها اگر با پارادایم سازگار باشند ارزشمند میشوند.
برای اینکه ببینید پارادایم چه میکند، مثالی در مطالعات تاریخی بزنم، یا مثلاً مطالعات دینی؛ فرقی نمیکند. در مطالعات تاریخیاجتماعی پارادایمی داریم که میشود به آن پارادایم مارکسیستی گفت. اساسش این است که وقتی به جوامع انسانی و همهٔ اتفاقهایی که در طول تاریخ افتاده است نگاه میکنید، زیربنای همهچیز مسائل اقتصادی است. هر تحولی را در تاریخ بخواهید بررسی کنید، باید ببینید زیرساختهای اقتصادی منطقهای که اتفاق در آن افتاده چه بوده، چه شده و چه تحولات اقتصادیای پدید آمده که به آن تحولات انجامیده است. مثلاً در اسلامشناسی کتابی هست از یک اسلامشناس روس در زمان شوروی سابق، که به فارسی هم ترجمه شده بود، به نام «اسلام در ایران»، که فصلهایی دربارهٔ پیدایش اسلام داشت. بروید آن کتاب را بخوانید؛ دقیقاً به شما میگوید که اینها قبایلی اینگونه بودند، معیشتشان اینگونه بود، کشاورزی اینطور شده بود، و سرانجام ایدئولوژیای آمد که اینها را شهرنشین کند و الی آخر. یعنی با همان دید و چارچوب فکری پارادایم مارکسیستی به شما میگوید که انسان و جوامع انسانی چگونه عمل میکنند و چه چیزی باعث تغییر در آنها میشود؛ به نوعی اصلاً به شما میگوید که ساختار وجودی انسان چیست و چه چیزهایی برایش مهم است و چه چیزهایی مهم نیست. در واقع به شما یک انسانشناسی میدهد و از روی این انسانشناسی نوعی جامعهشناسی؛ بنابراین وقتی به تاریخ نگاه میکنید، از همان زاویهٔ خاصی نگاه میکنید که آن چارچوب تعیین کرده است و دنبال این میگردید که اتفاقها را بنا به همان چارچوب ذهنی خودتان توجیه کنید.
این مثالها را زدم تا بگویم هدفی که دنبالش هستم شناسایی این است که در این مطالعات قرآنی چه پارادایمهایی وجود دارد؛ اینکه بکوشیم پارادایمهایمان را اثبات کنیم و مانند آن، فکر میکنم بیرون از این موضوع است. پارادایمها را بشناسیم و هر کسی بفهمد در چه پارادایمی زندگی میکند و چگونه نگاه میکند، و بفهمد که خیلی از چیزهایی که میگوید نتیجهٔ پارادایمی است که پذیرفته است، نه واقعیتی که میبیند؛ از فکتی که میبیند تا استدلالی که میکند، همهچیز تحت آن پارادایم شکل میگیرد. بنابراین اینکه آخرش بگویم کاری ندارم که ماورای طبیعت دخالت کرده یا نه، اینگونه نمیشود؛ اکنون میکوشم نشان دهم که عملاً اینشکلی است.
به اولین مثال برسیم. وقتی قرآن را، چه برای اولین بار و چه اکنون، میخوانید، چقدر این احساس به شما دست میدهد که قرآن بهاصطلاح متنی آخرالزمانی است؟ آخرالزمانی یعنی چه؟ آپوکالیپتیک یعنی جنبشهای دینیای که تبلیغ میکنند که دنیا دارد به پایان میرسد و آخرالزمان نزدیک است، و مردم را به توبهکردن و انجام کارهایی دعوت میکنند؛ غالباً آپوکالیپتیک اینگونه است که مثلاً مسیح میخواهد ظهور کند، و مفهوم ظهور هم معمولاً در آن هست. چقدر این احساس در قرآن وجود دارد که پیامبر آمده است و به مردم میگوید پایان جهان نزدیک است؛ ای مردم، ایمان بیاورید، توبه کنید، و از این قبیل؟
تجربهٔ شخصی خودم، راستش، این است که در دوران نوجوانی، بیآنکه این حرفهایی را که زده میشود شنیده باشم، چندین بار قرآن را خواندم و هیچوقت، مطلقاً، دربارهٔ آیاتی که در مورد قیامت است احساس نکردم که میگوید مثلاً فردا قرار است اتفاقی برای خورشید بیفتد؛ این آیات دربارهٔ یک پدیدهٔ طبیعی است. موعودی هم در قرآن نیست که کسی قرار باشد ظهور کند؛ چون قرآن میگوید مسیحی که همه منتظرش بودند، یعنی مسیحی که یهودیها منتظرش بودند، ظهور کرد، و دیگر هم حرفی از این نمیزند که آن که ظهور کرد قرار است دوباره ظهور کند. در قرآن چنین چیزی نداریم. بنابراین مسئلهٔ ظهور به نظر میرسد حل شده است، و آنچه بهعنوان آخرالزمان در قرآن مطرح است پدیدهٔ قیامت است که بیشتر توصیفهای طبیعی دربارهٔ آن هست.
فقط چند آیه در قرآن هست، دو سه آیه، که مثلاً میگوید نزدیک است؛ مثلاً «اقترب للناس حسابهم و هم فی غفله معرضون». شاید در نگاه اول به نظر برسد که «اقترب للناس حسابهم» میگوید قیامت نزدیک است. در حالی که اگر در قرآن دقت کنید، واژهای هست، واژهٔ «ساعه»، که حالت جالبی دارد؛ نمیشود اسمش را بازی با کلمات گذاشت، ولی انگار به دو چیز اشاره میکند. یکی اینکه ما میمیریم و مرگ شتابان به سمت ما میآید. مسئله چیست؟ مسئله این است که وقتی من بمیرم، وارد آن دنیا شدهام، وارد آخرالزمان شدهام. چرا؟ چون توصیف جهان چگونه است؟ این جهان ادامه پیدا میکند، روزی به هم میریزد و بعد همهٔ مردهها زنده میشوند؛ آدمهایی هم که آن موقع زندهاند، حتی اگر همان موقع بمیرند و دوباره زنده شوند، همه با هم، همراه با قدیمیهایی که مرده بودند، زنده میشوند. بنابراین کسی که میمیرد انگار وارد آخرالزمان میشود؛ اتفاقاً در قرآن تأکید میشود که وقتی میمیرند و محشور میشوند و پس از وقوع قیامت وارد عالم حشر میشوند، فکر میکنند یکی دو روز گذشته است. بنابراین برای من، چون مرگ نزدیک است، قیامت نزدیک است. ببینید، به اشخاص، به «ناس»، که نگاه کنید، آخرتشان نزدیک است، چون میمیرند و عملاً وارد آن دنیا میشوند، البته با مکثی که زمان را در آن احساس نمیکنند.
وقتی قرآن «ساعه» میگوید، یا دربارهٔ جهان میگوید یا دربارهٔ انسانها؛ و دربارهٔ انسانها بیشتر به معنای مرگ است. چرا نزدیک است؟ مثل اینکه من بیایم شما را موعظه کنم که مرگ نزدیک است، مرگ حق است، همهمان میمیریم و به آن دنیا میرویم. «اقترب للناس حسابهم» معنایش این نیست که قیامت، یعنی آن بههمریختگی کلی دنیا، نزدیک است؛ یعنی حساب مردم نزدیک است: من چند سال دیگر زندهام و بعدش باید حساب پس بدهم؛ این خیلی نزدیک است. نکتهٔ دوم اینکه اگر با همین دیدگاهی که اکنون دربارهٔ جهان دارید، جهان چند میلیارد سال عمر داشته باشد و تا آن اتفاق کیهانی که قرار است بیفتد بیش از چند هزار سال نمانده باشد، یعنی یک میلیونیوم زمانی که جهان خلق شده است باقی مانده باشد، خب این نزدیک است و به ته دنیا رسیدهایم؛ به این معنا هم قیامت به نوعی نزدیک است.
یکی از حاضران: فکر میکنم در سورهٔ کهف، از اول تا آخر، عذاب قوم مطرح است؛ و نیز «ان جهنم محیط بالکافرین».
اینکه انسانهایی که کافرند و کار بد میکنند در جهنماند، یعنی همین الان هم در جهنم هستند، و اصلاً کسانی که مال یتیم میخورند آتش میخورند، این بهاصطلاح یک حقیقت اخلاقی است. ولی اینکه مثلاً دربارهٔ عذاب یک قوم، مثلاً مشرکان مکه، میگوید عذاب نزدیک است، آن ربطی به قیامت ندارد. ببینید، در قرآن خیلی بهندرت میتوانید آیهای پیدا کنید که بتوان آن را به این ربط داد که تبلیغش این است که قیامت، یعنی آن اتفاقهای کیهانی، قرار است فردا پسفردا بیفتد؛ در حالی که بینشهای آخرالزمانی اینگونهاند: از این حرف میزنند که موعود همین الان دارد میآید، مثل همین بینشهای آخرالزمانی خودمان که هر وقت مشکلاتی پیش میآید و کار سخت میشود پیدا میشوند. در طول تاریخ هم همینطور بوده است: همیشه افراد دینداری که در دین و مذهبشان چیزی آخرالزمانی و موعودی وجود داشت، هر وقت به سختیهای زیادی میرسیدند، از آرزوی اینکه ای کاش منجی بیاید و ما را نجات دهد، یکدفعه شور آخرالزمانی درمیگرفت. بنابراین آنچه در قرآن میبینیم اشارههایی بسیار کم و نه چندان صریح است، کمتر از آنکه بخواهیم متن قرآن را بهعنوان متنی آخرالزمانی نگاه کنیم.
متن آخرالزمانی مثل مکاشفات یوحناست: یک سری آیات که توصیف میکند چه اتفاقهایی میافتد. آنچه در دیدگاه آخرالزمانی مهم است قریبالوقوعبودن است؛ یعنی اینکه آن اتفاق نزدیک است، برای همهٔ ما. مثلاً الان نقل میشود که فلان آقا گفته است همهٔ ما که الان هستیم، حتی پیرمردهای ۷۰ساله، ظهور حضرت را میبینیم. اینجور حرفها حرفهای آخرالزمانی است: جهان به پایان خودش رسیده، مردم توبه کنید، چند وقت دیگر منجی میآید. حالا به احادیث که نگاه میکنید، در احادیث چیزهایی شبیه مکاشفات یوحنا میبینید؛ ولی اتفاقاً حرفهایی که در توصیفات بهاصطلاح آخرالزمانی احادیث هست خیلی به زمانهای دور ارجاع میدهند؛ یعنی چیزهای عجیبوغریبی میگویند: مثلاً دورانی میآید که چنین میشود، زنان لباس مردها را میپوشند، آنها شاخ درمیآورند و چه و چه میشوند، و بعد جهان به آخر میرسد.
ببینید، وجود مفهوم آخرالزمان و قیامت یک چیز است، و دیدگاه آخرالزمانی، یا جنبش آخرالزمانی، چیز دیگری. عنصر اصلی جنبش آخرالزمانی این است که اتفاقهای عجیبوغریبی قرار است بیفتد و خیلی هم نزدیک است؛ یعنی باید همین الان خودمان را آماده کنیم، چون حضرت میخواهد ظهور کند؛ این جمعه میآید، آن جمعه میآید. این فضا فضای آخرالزمانی است و در قرآن نیست. در احادیث هم به این شکل خیلی نیست: جز در احادیث بهاصطلاح فرقهٔ شیعه، مثلاً در احادیث اهل سنت خیلی مهدی را نمیبینید، هرچند مهدی نزد اهل سنت هم وجود دارد. ولی اتفاقاً مشهورترین روایتی که از پیامبر هست دستکم میگوید که ۱۲ امیر باید بیایند و بعد مهدی بیاید، و چنین چیزهایی میگوید که خیلی به فردا و پسفردا ارجاع نمیدهد. فکر میکنم این مضمون در احادیث از قرآن پررنگتر است؛ در تفاسیر هم، بسته به اینکه مفسر شیعه باشد یا سنی، ممکن است روی این چیزها تأکید کرده باشد.
میخواهم همین الان دربارهٔ همین موضوع صحبت کنم. به مطالعات قرآنی مدرن نگاه کنید: جریانی بسیار قوی وجود دارد که قرآن و اصلاً اسلام را بهعنوان یک جنبش آپوکالیپتیک میبیند. سؤال این است که چرا اینطور است؛ میخواهم بگویم این نتیجهٔ همین پارادایم است. چرا؟ چون به این دورانی نگاه میکنند که به آن «باستان متأخر» میگویند و اسلام در آن ظهور کرد. باستان متأخر، در این جغرافیایی که اسلام در آن آمد، بهشدت آپوکالیپتیک است. شما میگویید عربستان، ولی اصلش هر جایی است که مسیحیها و یهودیها کامیونیتیهایی دارند: در اردن، در سوریه، مثلاً در عراق، در شرق عربستان. در جاهایی که مسیحیها و یهودیها هستند، همه منتظر ظهور مسیحاند، منتظر ظهور قریبالوقوع مسیح؛ در این چند قرنی که تحت عنوان باستان متأخر میشناسیم، این حس خیلی شدید است. مسیحیها هم همینطورند؛ و مسیحیها و یهودیها شاید در این فضای آپوکالیپتیک کمی بیشتر هم، چون مسیح قرار است دوباره برگردد.
حالا بیایید در آن پارادایم فکر کنید و نگاه کنید: دینی داریم که در دورهٔ باستان متأخر شکل گرفته است؛ زمان و تاریخ و جغرافیایش را میدانید؛ و به نظر من این دین بهشدت در بطن مسیحیت و یهودیت شکل گرفته است. خودِ دین اسلام میگوید من ادامهٔ مسیحیت و یهودیت هستم؛ میگوید ابراهیمی بوده و این همه پیامبر آمدهاند؛ همان داستانهای بایبل را دوباره نقل میکند و احکام بایبل را محترم میشمارد؛ همهچیز بهاصطلاح به نظر میآید که در ادامهٔ اهل کتاب است. به هر حال این جنبشی دینی است که خودش را در قالب ادیان ابراهیمی میگنجاند، و ادیان ابراهیمی در آن تاریخ و آن جغرافیا بهشدت آپوکالیپتیکاند. بنابراین این جنبشی که از درون مسیحیت و یهودیت بیرون آمده است (تا مدتی بیشتر فکر میکردند تأثیر یهودیت خیلی زیاد بوده و اکنون بیشتر متمایلاند به اینکه از مسیحیت نشئت گرفته است) بهطور طبیعی باید آپوکالیپتیک باشد. دقت میکنید؟ میخواهم بگویم از آن پارادایم به یک «باید» میرسید: این باید آپوکالیپتیک باشد. مگر میشود در آن فضای آپوکالیپتیک مسیحییهودی که در آن قرنها در این منطقه وجود دارد، دینی بسازید و بیرون بیاورید و آن دین آپوکالیپتیک نباشد؟
بنابراین از دل فضای آپوکالیپتیک، دینی آپوکالیپتیک درمیآید. حالا میرویم قرآن را نگاه میکنیم و میکوشیم در قرآن شواهدی پیدا کنیم. باور کنید کسانی هستند که اکنون در مطالعات قرآنی کار میکنند و میگویند کل این احوال قیامت آپوکالیپتیک است؛ یعنی آن عنصر قریبالوقوعبودن انگار دیگر اصلاً مهم نیست. ببینید، آپوکالیپتیکبودن حالوهوای دیگری است؛ اعتقاد به اینکه بهشت و جهنم هست و آخرت هست، ولی مثلاً یک میلیون سال دیگر میآید، فضای آپوکالیپتیک ایجاد نمیکند. بنابراین استنتاج اینکه اسلام جنبشی آپوکالیپتیک است از اینجا میآید: فضا فضای آپوکالیپتیک است و این دین در این فضا به وجود آمده است؛ آن هم دینی که ساختهاند، یعنی عدهای آمدهاند اینجا دینی ساختهاند و خودشان هم خودشان را متعلق به ادیان بهاصطلاح ابراهیمی و ادامهٔ مسیحیت و یهودیت میدانند؛ بنابراین طبیعی است که اینها هم در همان فضای آپوکالیپتیک باشند. آنگاه قرآن را نگاه میکنند و میبینند دربارهٔ قیامت هم کلی صحبت شده است؛ قریبالوقوعبودنش کم باشد یا زیاد، بالاخره احادیثی و چیزهایی هم پیدا میشود.
بگذارید استدلالهایی بگویم تا ببینید این بحث چگونه پیش رفته است. اینکه اسلام جنبشی آپوکالیپتیک بوده، راستش خیلی سابقه ندارد؛ این نگاه در جریانهای متأخر و جدید مطالعات قرآنی خیلی شدت گرفته است. نه اینکه هیچ سابقهای نداشته باشد. مثلاً در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، در آثار گلدزیهر یا نولکه و مانند اینها، اشارههایی به این فضا میبینید. البته، اولاً، آنها به فضای آپوکالیپتیکی که اکنون با متونی که پیدا و تصحیح و چاپ شده است شناخته میشود، اصلاً دسترسی نداشتند؛ اکنون کمی بیشتر میفهمند که فضای این منطقه از نظر اعتقادی چقدر این حالت آپوکالیپتیک را داشته است. ولی با این حال اشارههایی هست. ولی فکر میکنم مبدئی بود که یکدفعه این مسئله را خیلی مطرح کرد؛ عدهای طرفدار این عقیده شدند و اکنون شاید دهها مقاله و کتاب با همین عنوان نوشته شده و به عقیدهای تبدیل شده است که خیلیها اصلاً مثل چیزی بدیهی با آن برخورد میکنند؛ نه همه، ولی خیلیها. از جمله آقای ونزبرو هم تا حدودی همین نگاه را قبول دارد. این از کجا شروع شد؟ از کتاب «هاجریست»؛ کتابی که در دههٔ هفتاد میلادی آغاز یا، میشود گفت، اوج این جریان تجدیدنظرطلب بود.
اصل حرف این تجدیدنظرطلبها چیست؟ حرفشان این است که داستانی که دربارهٔ چگونگی پیدایش اسلام برای ما مسلمانان تعریف کردهاند باید کنار گذاشته شود. شما داستانی شنیدهاید که پیغمبری آمد، در مکه بود، بعد هجرت کرد و به مدینه رفت، بر او قرآن نازل میشد، عثمان آمد و آن را جمع کرد و از این قبیل؛ اینها اصلاً هیچ اعتباری ندارد، چون اینها حرفهایی است که مسلمانان زدهاند و دویست سال بعد از پیغمبر نوشتهاند. اصلاً معلوم نیست؛ داستان ساختهاند. حسشان این است که اینها بالاخره قومیاند که فتوحاتی انجام دادند و به قدرتی در دنیا تبدیل شدند و حالا برای خودشان اوریجینی درست میکنند که ما از طرف خدا آمدهایم. به قول آقای ونزبرو، این تاریخی که مسلمانان تعریف میکنند «تاریخ نجات» است؛ یعنی تاریخنگاریای مذهبی که به شما بگوید خداوند در جهان چه کرد و ما چگونه به خداوند وصلیم و چگونه هدایت شدیم؛ این داستان چنین حرفهایی میزند. بهویژه خلأ اسناد و مدارکی که، به روایت خود مسلمانان، از زمان حیات پیغمبر تا زمان نوشتهشدن سیرهها و پدید آمدن یا نگاشتهشدن این داستان وجود دارد، خیلی کمک میکند که بتوانید خیالپردازیهایی بکنید و بگویید اینها که حرفهای خود مسلمانان است، و حرفهای معتقدان به یک دین دربارهٔ خود آن دین معمولاً خیلی صادقانه نیست، چون اغراق میکنند، معجزهسازی میکنند و حرفهایی میزنند که از نظر تاریخی خیلی نمیشود به آن اعتنا کرد.
این دیدگاه بهاصطلاح تجدیدنظرطلبانه هم سابقهٔ نسبتاً طولانی دارد و مثلاً در قرن نوزدهم هم از این حرفها زدهاند، هرچند دقیق نمیدانم؛ ولی بهطور خاص، به حالت افراطی، در ونزبرو بوده است، و من میگویم این کتاب «هاجریست» به نوعی تحت تأثیر ایدههای ونزبرو به وجود آمد. اینها در «هاجریست» چه کردند؟ گفتند: اگر قرار است این اسناد و مدارک مربوط به تاریخ اسلام را که مسلمانان گفتهاند کنار بگذاریم، چه چیزی را میتوانیم جایگزینش کنیم؟ برویم ببینیم غیرمسلمانان، یعنی کسانی که در حاشیه بودند و با مسلمانان برخورد میکردند، چه شنیدند؛ همانطور که مثلاً دربارهٔ حضرت مسیح، یک تاریخنگار یهودی چیزی نوشته است و ما از طریق او میدانیم که چنین اتفاقهایی آنجا، نزدیک اورشلیم، افتاده است. مسیحیها و یهودیها بالاخره باسواد بودند؛ اینجا کانون فرهنگ جهانی بوده و امپراتوری روم وجود داشته است. بالاخره اینها چه دیدند و چه گفتند؟ این مسلمانان چهجور آدمهایی هستند؟ قبل و بعد از فتوحات، بالاخره اینها را دیدهاند.
آنچه مسلم میدانیم این است که جنبشی در خاورمیانه پدید آمد و فتوحاتی انجام دادند: امپراتوری ساسانی را کلاً از بین بردند، مقدار زیادی از امپراتوری روم را هم فتح کردند و خیلی از چیزهایش را گرفتند، اورشلیم را که خیلی خیلی مهم بود اشغال کردند و از نظر نظامی، و بعدها از نظر علمی و مانند آن، به بزرگترین قدرت دنیا تبدیل شدند. این دیگر قابل انکار نیست. میدانیم که این اتفاقها افتاده است؛ کموبیش تاریخ آغازش تا رسیدن، مثلاً، به قدرتِ عبدالملک مروان تاریخنگاری شده است. کاری که در «هاجریست» کردند این بود که به این مراجعه کردند که دیگران اینها را چگونه دیدند. بگذارید چند مورد از استشهادهایشان را بگویم. از منابع سریانی، یهودی، مسیحی، یونانی، لاتین و قبطی کلی شاهد آوردهاند؛ این یکی از بخشهای جالب این کتاب است: اینکه در منابع غیراسلامی دربارهٔ مسلمانان چه گفتهاند. برای من در اولین برخورد باورپذیر نبود، ولی کمکم باور کردم که تقریباً در اکثر این منابع از مسلمانان و این جنبش اسلامی بهعنوان جنبشی آخرالزمانی یاد شده است؛ یعنی اصلاً این پدیده را یکی از نشانههای پایان جهان در نظر گرفتهاند. بارها در این متون این تکرار میشود؛ بعضی از این اصطلاحات را اینجا دارم: اینها «عقابهای خدا» هستند که فتوحاتشان نشانهٔ پایان جهان است؛ یا جای دیگری «عقابهای شرق»، که نشان میدهد آخرالزمان دیگر نزدیک است.
استدلالشان این است که از اینکه آن فضا آپوکالیپتیک بوده و آدمهایی که مسیحی و یهودی بودند این جنبش را جنبشی آخرالزمانی دیدند، میشود بهعنوان شاهد استفاده کرد که خود این جنبش واقعاً آخرالزمانی بوده است؛ یعنی مسلمانان احساس میکردند که جزو نشانههای آخرالزماناند: دارند اورشلیم را میگیرند و جهان به پایان میرسد. این ادعا به شواهد درونی از خود مسلمانان احتیاج دارد، نه شواهدی از آنها. وضع آنها که معلوم است: در فضای آپوکالیپتیک زندگی میکنند و هر چیزی ببینند بالاخره به آخرالزمان ربطش میدهند؛ بهویژه اگر چنین چیز وحشتناکی ببینند، دیگر معلوم است که پایان جهان نزدیک است: از وسط صحرا آمدهاند، همه را میزنند و میکشند و درو میکنند؛ بنابراین آخرالزمان نزدیک است. بهخصوص اینکه از دست امپراتوری روم و مانند آن به آنها ظلم میشد و بدبخت شده بودند، و با آمدن اینها بدبختتر هم شدند؛ تازه اول بدبختیشان بود. بنابراین احتمالاً فضای آپوکالیپتیک کمی بیشتر هم اوج گرفته است.
این اصلاً استدلال نیست؛ یعنی اینکه از متون غیراسلامی شاهد بیاورید که تفسیر آنها از فتوحات و ظهور اسلام آپوکالیپتیک بوده است، تقریباً هیچ ربطی به این ندارد که آیا این دین آپوکالیپتیک هست یا نه. باید ببینید این دین به پیروان خودش چه میگوید. البته نمیتوانید در برابر نویسندگان کتاب «هاجریست» به این استناد کنید که در قرآن چنین فضایی نیست، چون آنها قبول ندارند که قرآن مبدأ این جنبش بوده است؛ یعنی کل تاریخ اسلام و منابع اسلامی، از جمله قرآن، را کنار میگذارند. ولی تنها چیزی که داریم و ممکن است بتواند شاهدی باشد بر اینکه این جنبشی آپوکالیپتیک است، این است که از درون ببینیم چگونه تعلیم میداده و چگونه نگاه میکرده است.
این کتاب پس از آنکه نوشته شد خیلی شهرت پیدا کرد و بهاصطلاح جنجالبرانگیز بود، نه فقط به خاطر این موضوع؛ اصولاً کوشیدند بازنگریای صددرصدی از تاریخ اسلام ارائه دهند: اینکه قرآن در زمان پیامبر که هیچ، در زمان عثمان هم وجود نداشته است؛ و بعضی از پیروان این جریان تجدیدنظرطلب قرآن را تا قرن دوم و اوایل قرن سوم بالا آوردند. چرا؟ چون مثلاً میگویند نسخهای از قرآن نداریم؛ یا میگویند اگر به خیلی از این متون نگاه کنید، اشارهای نشده است که اینها کتابی به نام قرآن دارند؛ بنابراین احتمالاً وجود نداشته و بعدها به وجود آمده است.
البته این یک جریان است، پارادایمی جدید است؛ آن پارادایم سنتیتر مطالعات قرآنی همچنان برقرار است و آدمهای بینابین هم داریم: تجدیدنظرطلب افراطی داریم، تجدیدنظرطلب معتدل داریم، سنتی و خیلی سنتی داریم، سنتی معتدل داریم. بالاخره طیفی از پارادایمها تشکیل شده است که در همین مطالعات قرآنی دانشگاهی و آکادمیک کنار یکدیگر کار میکنند. یکی از مخالفان این جریان تجدیدنظرطلب حرف خیلی جالبی زده است. زمانی که این کتاب نوشته شد، هنوز روشن نشده بود که متونی تا این حد قدیمی وجود دارد، مثل قرآن صنعا یا قرآن بیرمنگام که اکنون میدانیم خیلی قدیمیاند؛ اینها بالاخره نظریه، یعنی نظریهٔ افراطی، را تا حدی تضعیف کرد. حرف آن مخالف این است: شما میگویید اولین جایی که آیات قرآن دیده میشود مسجد قبةالصخره در بیتالمقدس در زمان عبدالملک مروان است، که بالای چیزی شبیه کاشیکاری، که البته کاشیکاری نیست، آیاتی از قرآن نوشتهاند؛ این اولین جایی است که از نظر تاریخی، دستکم در دههٔ ۷۰ که آنها مطالعه میکردند، قرآن یا آیاتی از آن را مکتوب میبینید. یکی از این مخالفانشان گفته است: اینکه آن بالا نوشتهاند نشان میدهد که در میان مسلمانان چیزی وارد، به اصطلاحی که به کار برده است، «فرهنگ جمعی» شده بوده است. من برای پرچم چیزی از خودم درنمیآورم؛ روی آن شعاری مینویسم که مردم با آن آشنا باشند؛ نمیروم چیزی را خودم اختراع کنم و آن بالا بنویسم. میگوید اتفاقاً آیهای که آنجا نوشته شده دربارهٔ حضرت مسیح و مانند آن است، چون مسیحیان آنجا زندگی میکردند؛ یعنی آیاتی مربوط به حضرت مسیح در جماعتشان وجود داشته و تثبیت شده بوده است. پس باید بگویید تاریخ تثبیتش حتماً پیش از این است، نه اینکه در همان زمانی که مینوشتند تازه شروع به نگارش کتابی کرده باشند و یک جملهاش را هم آن بالا نوشته باشند.
مثالی که میزنم این است: به متون دینی که نگاه میکنید و میخواهیم تئوریهایی بسازیم دربارهٔ اینکه قرآن چیست، اسلام چیست، متن قرآن چه معنایی دارد و جنبش اسلامی چه بوده است، از اینجا شروع میکنید که وحی وجود ندارد و این پدیدهای انسانی است؛ بعد میرسید به اینکه این در دورانی آخرالزمانی و در تاریخ و جغرافیایی آمده که بهشدت چنین بوده، و در همان کامیونیتی مسیحییهودی قرار داشته است، پس این هم آخرالزمانی است؛ بعد میروید چیزهایی پیدا میکنید، شواهدی بر اینکه دیگران دربارهٔ اینها بهعنوان نشانههای آخرالزمان حرف زدهاند؛ و همینطور ادامه پیدا میکند.
اما اینجا مشکلی پیش میآید. جنبش آخرالزمانی باید مسیحی داشته باشد؛ بالاخره کسی باید ظهور کند. اگر این جنبش در دوران باستان متأخر به وجود آمده و تحت تأثیر آن فضاست، و تمام آن فضای آپوکالیپتیک بر مبنای ظهور مسیح میچرخد، چگونه است که در این یکی ظهور مسیح اصلاً معنا ندارد و مسلمانان هرگز به ظهور مجدد مسیح، به آن معنایی که مسیحیان و یهودیان دارند، اعتقادی نداشتهاند؟ رفتهاند روایاتی پیدا کردهاند که حضرت علی چیزی گفته است، فرض کنید اینکه من مسیح این امتم؛ پس این جنبش مسیح داشته و مسیحش مثلاً حضرت علی بوده است. چرا این مثال را همینطور ادامه میدهم؟ ببینید، از جایی شروع میکنید، جلو میآیید و بالاخره برای جاهای خالیای هم که در تئوریتان میماند دنبال شواهد میگردید؛ و واقعیت این است که بالاخره چیزی پیدا میشود. دیگر ته ماجرا این است که بخواهم برای مسیح معادلی پیدا کنم، بر اساس کتابی که جایی هست و اصلاً معلوم نیست کی آن را نوشته است؛ البته دارم کمی اغراق میکنم. آخر کجا، نه نزد شیعه و نه نزد سنی، این چیز مهمی در تاریخ اسلام بوده است؟ بعد ممکن است بگوییم باز دنبال شواهد بیشتر میگردیم و فعلاً این را بهعنوان ایده مطرح میکنیم تا ببینیم.
به نظر من این ماجرای آپوکالیپتیکبودن جنبش دینیای که اینجا اتفاق افتاد، بهشدت نظریهای بدون شاهد است. واقعیت این است که در فضایی آپوکالیپتیک جنبشی به وجود آمده که خیلی آپوکالیپتیک نیست؛ آپوکالیپتیک در همان حدی است که در قرآن میبینید. بعد در این تئوریها مثلاً میگویند فتوحات مسلمانان، اینکه چرا مسلمانان حمله کردند و همهجا را گرفتند، دلایل آپوکالیپتیک داشت: میخواستند در پایان جهان اورشلیم دستشان باشد. برای همهٔ اینها هم بالاخره شاید بشود یکی دو چیز اینور و آنور در این انبوه پیدا کرد. خیلی بامزه است: در همان جریانی که کل این اسناد و مدارک حدیث و روایت و سیره را میخواهیم کنار بگذاریم، جاهایی اگر لازم باشد برای هدفهایی خاص به همین اسناد و مدارک چنگ میزنیم؛ مثلاً جایی چیزی دربارهٔ حضرت علی گفته شده است و آن را معتبر فرض میکنیم. به نظر من این مثالی است از اینکه همهٔ آنچه میپرسید، دنبالش هستید و میبینید، تحت تأثیر این قرار میگیرد که چگونه به ماجرا نگاه میکنید. چون نمیتوانید باور کنید، و معقول نیست باور کنید، که این جنبش تافتهٔ جدابافتهای است، باید سراغ پیدا کردن شباهتهایش بروید و نظریههایی بسازید که آن را در قالب جنبشهای مسیحییهودی دوران باستان متأخر بگنجانید. آدمی که به وحی معتقد است از اینکه این تافتهٔ جدابافتهای باشد مشکلی ندارد.
بگذارید مثالی را که قبلاً گفتهام بهعنوان مثال دوم بگویم. یکی از شگفتیهایی که دربارهٔ متن قرآن وجود دارد این است که به داستانهای نقلشده در تورات و انجیل اشاره میکند و داستانهایی که نقل میکند با آنچه در تورات و انجیل هست تفاوتهایی دارد. اگر در طول تاریخ نگاه کنید، پیش از قرن اخیر، یعنی در نگاه سنتی و پیش از این ماجرای تجدیدنظر که روایت کلی مسلمانان دربارهٔ دین اسلام را همه قبول داشتند، غالباً اینگونه گفته میشد که پیامبر با عدهای مسیحی و یهودی حشرونشری داشته، چیزهایی شنیده و آنها را نوشته است؛ اختلافها هم به این برمیگردد که مثلاً یادش رفته، کم نوشته، زیاد نوشته، تغییراتی داده؛ و گاهی هم ممکن است تغییرات عمدی داده باشد چون میخواسته به هدف خاصی برسد، مثلاً اسحاق را به اسماعیل تبدیل کرده تا بگوید جد ما ذبیح بوده است نه جد شما. این را بهعنوان مثال عرض میکنم.
تا جایی اینگونه به نظر میرسید؛ بعد همینطور که جلو رفتیم، دیدیم که تمام این چیزهایی که در قرآن هست در کتابهای آپوکریفا هست؛ یعنی اگر به کتابهای رسمیشدهٔ انجیل و تورات نگاه نکنید، کتابهایی که کنار گذاشته شدند و بهطور غیررسمی شناخته شدند؛ یا کتابهای فرقههایی که مسیحیان آنها را بهاصطلاح مرتد میدانند و اناجیلی غیر از این انجیلهای چهارگانه داشتند و از آنها بهعنوان کتاب مقدس استفاده میکردند؛ این فرقهها در آن زمان وجود داشتند و اکثرشان منقرض شدهاند. در آن کتابها، تفاوتی که داستان مریم با انجیل دارد شبیه یکی از آن داستانهاست: اینکه مریم چگونه باردار شد و عیسی چگونه متولد شد. داستان سلیمان در قرآن چیزهایی دارد که در بایبل نیست، ولی در فلان کتابی که در فلان جا پیدا شده هست. همینطور نگاه میکنید و میبینید بیش از ۱۰۰ مورد جزئیاتی هست که در کتاب مقدس رسمی مسیحیان و یهودیان نیامده و خیلی با آن آشنا نبودند، ولی بعدها در اطراف و اکناف پیدا شده است که منشأهایی در آپوکریفا دارند.
این مشکلی جدی ایجاد میکند: چگونه ممکن است کسی به همهٔ این آپوکریفاها دسترسی داشته باشد؟ آن هم کجا؟ در صحرای عربستان، که طبق آنچه غالباً به آن اعتقاد داشتند، اصلاً کامیونیتی مسیحی به آن صورت در آنجا وجود نداشته است. مثلاً نزدیکترین مسیحیان در نجران زندگی میکردند یا در اتیوپی بودند، و خیلی معقول نیست که چنین چیزی را فکر کنیم. جدا از این، همهٔ این فرقهها به دلیل اختلافهایی که با یکدیگر داشتند خیلی با هم ارتباط نداشتند؛ یعنی اگر مثلاً مسیحیانی هم در مکه زندگی میکردند یا یهودیانی آنجا بودند، مدل خاصی بودند. ۹۹ درصدشان که استاندارد بودند و کتابشان همین بود که اکنون هم میبینیم، یا خیلی نزدیک به آن؛ شاید با یکی از این کتابهای آپوکریفا هم آشنا بودند، ولی اینگونه نبود که دایرةالمعارفی از کتب آپوکریفا داشته باشند که کسی بتواند از آن استفاده کند. ما اکنون، مثلاً در قرن بیستویکم، در شرایطی هستیم که میتوانیم دایرةالمعارفی از آپوکریفاها بنویسیم و بگوییم این داستانها با این تفاوتها در این کتابها آمده است.
کسانی که این کتاب را تألیف کردند، با این فرضِ درون پارادایم که این کتاب انسانی است، چگونه به اینها دسترسی داشتند؟ چگونه میشود این مشکل را حل کرد؟ یا باید بگویید این کتاب در محیطی به وجود آمده که، برخلاف تصور، پر از فرقههای دینی بوده است؛ و میشود گفت آن تصور هم تصوری است که برای ما ساختهاند: اینکه مکه جایی اینگونه بوده و همه مشرک بودهاند؛ ما از کجا میدانیم؟ آدم میتواند فرض کند که نه، اینطور نبوده و اینجا محیطی خیلی زنده بوده و فرقههای مختلف یهودی و مسیحی آنجا وجود داشتهاند، بنابراین دسترسی شفاهی و کتبی به این داستانها امکان داشته است. آنگاه کاری که پیامبر یا پیروانش در تألیف قرآن کردند این است که اینها را به نحوی با هم تلفیق کردند و داستانهای جدیدی به وجود آوردند که عناصری از هر کدام را در خود دارد. اینکه عمداً یا غیرعمد و با چه انگیزهای، بحث جداگانهای است؛ مسئله این است که این اینفورمیشن چگونه به مسلمانانی منتقل شده است که میخواهند این قرآن را به وجود بیاورند. این یک راهحل است. مثلاً خود خانم پاتریشیا کرون در این مورد تحقیق کرده و جوابش منفی است؛ یعنی از شواهد تاریخی میکوشد نشان دهد که مکه حتی از آنچه مسلمانان میگویند هم متروکتر بوده است.
خانم کرون واقعاً، مستقل از کتاب «هاجریست» و پس از آن، کتابی نوشته است که یکی از استدلالهایش این است. میگوید تمام نقشههای یونانی و رومی و چیزهایی را که از پیش از ظهور اسلام باقی مانده است نگاه کنید؛ یک جا نیست که نقطهای به نام مکه را علامت گذاشته باشند، در حالی که مثلاً میان یونانیان و عربستان تجارت وجود داشته و رومیان با فلان منطقه رفتوآمد داشتهاند. اینکه در مکه و اطراف مکه کامیونیتی دینی سرزندهای وجود داشته باشد که چنین اتفاقی بتواند آنجا افتاده باشد، از نظر تاریخی خیلی دور از ذهن است و با شواهد نمیخواند. بنابراین چه باید بکنیم؟ چه راهحلی میماند؟ خانم پاتریشیا کرون میگوید راهحلش این است که قرآن اصلاً مال آنجا نیست؛ قرآن را به آنجا نسبت دادهاند. قرآن باید مثلاً در منطقهٔ شام یا اردن، در این طرفها، به وجود آمده باشد؛ آنجاست که در آن زمان این فرقهها خیلی رفتوآمد میکردند و هنوز ممکن بود به داستانهایشان، شفاهی یا حتی کتبی، دسترسی داشته باشید. بنابراین باید محل ظهور اسلام را تغییر دهیم، چون با اینکه آنجا ظهور کرده باشد جور درنمیآید؛ آنجا چنین اتفاقی نمیتواند بیفتد.
نمیخواهم بگویم تنها انگیزهای که خانم کرون یا آقای کوک در آن کتاب، یا در آثار بعدیشان، میگویند این است؛ ولی خانم کرون جایی واقعاً به صراحت میگوید که بالاخره مشکلی هست که باید حل کنیم: این اینفورمیشنی که در قرآن هست از کجا آمده است؟ این بالاخره ارتباطی قوی با فرقههای مسیحی و یهودی لازم دارد؛ باید ببینیم در چه جغرافیایی و در چه تاریخی این ممکن بوده است؛ بالاخره این اتفاق افتاده است. بگویید قرآن در قرن دوم تدوین شده است؛ بالاخره کجا تدوین شده؟ در عربستان؟ مثلاً پس از فتوحات، مسلمانان به این منطقه آمدند، جایی که مسیحیان و یهودیان و انواع فرقهها بودند؛ مثلاً به اورشلیم رفتند که دیگر مرکز همهٔ این ادیان بود؛ و بنابراین این اطلاعات را جمعآوری کردند و این به اطلاعاتی تبدیل شد که در این کتاب میبینید، مثلاً در داستانها یا چیزهای دیگری که اختلافهای میان قرآن و بایبل را توجیه میکند؛ اختلافهایی که همهشان به نحوی منشئی در فرقهٔ دیگری دارند.
باز ببینید که از اینکه در آن پارادایم فکر میکنم به چه چیزهایی میرسم؛ یعنی تمام استنتاجهای من بر همین اساس است. اگر به وحی اعتقاد داشته باشم، اصلاً این پرسش برایم وجود ندارد که این اطلاعات از کجا آمده است؛ همان کسی که آن داستان را تعریف کرده، این داستان را هم تعریف کرده است. بنابراین داستان همان است که در قرآن میبینم؛ و در جاهای دیگر، مثلاً، ممکن است چیزی جا افتاده باشد: آن فرقهٔ مسیحی آن نکته را یادداشت کرده و این یکی نکرده است. اصلاً مشکلی نداریم که توجیه کنیم پیغمبر در وسط بیابان بیآبوعلف ظهور کرده است، چون میگوییم به او وحی شده است؛ اطلاعاتش را از بالا میگرفته است. بنابراین اینکه پارادایمم مرا به سمت تئوریهایی ببرد که محل ظهور اسلام اصلاً اینجا نبوده است، و جغرافیا و تاریخش را عوض کند، همه نتیجهٔ همان پارادایمی است که دارم. اینکه بگویم بعداً دربارهٔ ماورای طبیعت قضاوت نمیکنم، اصلاً مسئلهٔ اینجا نیست. اینجا مثل فیزیک و شیمی و مانند آن نیست که بشود این مسئله را در حاشیهای گذاشت و کنار گذاشت و کاری به آن نداشت. تمام آنچه میگویی بر اساس دیدگاه خودت میگویی و بر اساس آن استنتاج میکنی و فکت را رد میکنی.
بگذارید دربارهٔ پرسشها مثالی بزنم: اینکه مباحث چگونه تحت تأثیر این قرار میگیرند که با چه پارادایمی به مسئله نگاه میکنم. از اولین مطالعات جدی دربارهٔ قرآن، از زمانی که در قرن نوزدهم مطالعات آکادمیک شروع شد، تا همین الان، یکی از پرسشهایی که خیلی به آن علاقه نشان دادهاند، و میشود گفت شاید جزو پنج مسئلهٔ اصلی مطالعات قرآنی بوده است، کرونولوژی بهاصطلاح وحی است؛ یا اگر نخواهیم «وحی» بگوییم، کرونولوژی خود متن قرآن. نولدکه، که در مطالعات آکادمیک آدم بسیار معتبری است، نخستین کسی است که به معنای واقعی کتاب «تاریخ قرآن» را نوشت؛ کتابش همچنان چاپ میشود و اعتبار دارد. او در آن کتاب جهد عظیمی کرده است تا بگوید سورهها به چه ترتیبی نازل شدند. در واقع پذیرفتهاند که، نه اینکه وحی بوده باشد، ولی این قرآن قطعهقطعه به وجود آمده و بعد کنار هم چیده شده است؛ بنابراین قطعهها از نظر تاریخ پسوپیشاند و باید به نحوی بفهمیم کدامشان زودتر بوده و کدامشان دیرتر. احتمالاً میدانید که خود مسلمانان هم از آغاز شکلگیری علوم قرآنی این پرسش برایشان مطرح بوده است، به دلیل مسئلهٔ ناسخ و منسوخ.
نکتهای که میخواهم بگویم این است: اگر به منشأ الهی قرآن اعتقاد داشته باشید، مسئلهٔ اینکه اینها به چه ترتیبی نازل شدهاند برایتان خیلی کمرنگ است؛ نه اینکه وجود نداشته باشد، کمرنگ است. چرا؟ چون فکر میکنید حالا این اینجا نازل شد و آن زودتر نازل شد؛ آنچه مهم است این است که بالاخره ترتیب قرآن این بوده که این سورهها تشکیل شوند. تقریباً همهٔ مسلمانان بر ایناند که پیامبر میگفته این قطعه را آنجا بگذارید و آن را اینجا، و سورهها تشکیل شدند و به ترتیبی هم در قرآن چیده شدند، که شاید آن ترتیب هم خیلی اهمیت نداشته باشد. بنابراین در مطالعهٔ پیام کلی قرآن، اینکه کدام اول آمده و کدام آخر، به هر حال ترتیبی داشته است و این کتاب کتابی الهی است؛ و فکر میکنم احتمالاً خیلی از مسلمانان اینگونه فکر میکنند که اگر قرار بود همان ترتیب خیلی مهم باشد، اصلاً بر اساس همان ترتیب مینوشتند. بعضی از روایات شیعه میگویند حضرت علی قرآن را بر اساس ترتیب نزول نوشته است، که من شخصاً باور نمیکنم. به هر حال، جز مسئلهٔ ناسخ و منسوخ که مسئلهای کاربردی و فقهی بود، مسلمانان خیلی اهمیتی به کرونولوژی نمیدهند، چون برای همین مجلد قرآنی که در دستشان بود، با همین سورهها، خیلی اعتبار قائل بودند.
ولی اگر بخواهید تاریخی نگاه کنید، یعنی نگاهتان نگاه تاریخی باشد، خیلی اهمیت دارد که اینها چگونه نازل شدند. اگر قبول ندارید که این کار شخصی به نام پیامبر در طی ۲۳ سال بوده است، باز باید کنجکاو باشید که مسلمانان آن را در طی مثلاً ۸۰ سال یا ۱۰۰ سال چگونه به وجود آوردند؛ و میخواهید آن را به نحوی به وقایع تاریخی و تاریخ پیرامونش مربوط کنید. بنابراین کرونولوژی ممکن است برایتان خیلی اهمیت پیدا کند. در واقع احساس من این است که در آن پارادایم مطالعات تاریخیانتقادی، برای این قرآن به این شکلی که موجود است خیلی اعتبار قائل نیستند؛ اگر به ترتیب نزول بود، برایشان اعتبار بیشتری داشت، چون به پدیدهای دقیقاً تاریخی تبدیل میشد که مثلاً در ۲۲ سال یا ۸۰ سال یا ۱۰۰ سال نگارش شده است، و بنابراین میشد زیروبمش را خوب درآورد: اینکه به چه چیزی مربوط است، از آغاز چگونه بوده و بعدها نقاط عطف، مثلاً تغییر رفتار مسلمانان، چه بوده است و الی آخر. بنابراین اینکه ذهن من سراغ چه برود، چه چیزی را بیشتر و چه چیزی را کمتر مطالعه کنم، بستگی به این دارد که اصلاً به این کتاب چگونه نگاه میکنم. به این راحتی نمیتوانید اختلاف میان این پارادایمها را بهاصطلاح در پرانتز بگذارید و بگویید میکوشم نگاهی مشترک داشته باشم.
بگذارید باز کمی جلوتر بروم. تا اینجا بحث من همهاش طوری بوده که انگار مشکل اصلی این است که وحی را قبول داشته باشیم یا قبول نداشته باشیم. یکی از کشفیاتی که در سالهای اخیر، بهویژه در دهههای اخیر، خیلی اهمیت داشته است، و شاید شنیده باشید و کتاب معروفی هم که در نوع خودش جنجالبرانگیز است اصلاً به همین دلیل نوشته شده، این است که خیلی از لغات قرآن ریشههای سریانی دارند؛ و این خودش یکی از شواهدی است بر اینکه این کتاب در محیط عربستان به وجود نیامده است، چون لغاتی در قرآن هست که ریشههایشان خیلی به واژههای عربی نمیخورد ولی واژههای مشابهشان در متون سریانی پیدا شده است؛ بنابراین به نظر میرسد وام گرفتن این لغات از سریانی پدیدهای است که خیلی احتیاج به توجیه دارد. خود کلمهٔ «قرآن» هم ظاهراً، بله، یکی از این کلمات است. خود مفسران دربارهٔ اینکه معنایش چیست اختلافهایی داشتند، ولی در سریانی واژهای شبیه به «قرآن» وجود دارد که به معنای کتاب دعا و متون دینی و مانند آن به کار میرود.
میخواهم وارد این بحث شوم: در این پارادایم موجود نه فقط مفروضاتی دربارهٔ طبیعت و ماورای طبیعت و اینکه دخالت میکند وجود دارد، بلکه مفروضاتی دربارهٔ انسان و مفروضاتی دربارهٔ زبان هم هست. یعنی دیدگاهی بهاصطلاح عرفی دربارهٔ زبان وجود دارد که مثلاً اگر ببینم واژهای آنجا هست و مشابهش اینجا آمده است، این یکی از آن یکی وام گرفته است. بند دوم استدلال آقای دانر را به یاد بیاورید؛ میگفت تاریخنگار ناچار باید فرض کند که انسانهایی که در گذشته زندگی میکردند مثل خودش، مثل ما، هستند و برای ما قابل درکاند. بنابراین در اینکه آنها مثل ما هستند، اینکه من خودم انسان را چه میدانم، دارم این را وارد کار میکنم.
مثلاً بیایید یونگی به انسان نگاه کنید. فرض کنید نظریات یونگ را پذیرفتهاید. اصلاً به خدا هم اعتقاد ندارید، ولی به چیزی به نام ناخودآگاه جمعی اعتقاد دارید. اعتقاد دارید که این اساطیری که در اطراف و اکناف کرهٔ زمین مشترکاند در اثر قرض گرفتن به وجود نیامدهاند، بلکه در اثر تجلی آن ناخودآگاه جمعی به وجود آمدهاند که میان همهٔ انسانها مشترک است. بنابراین به صرفِ اینکه چیز مشترکی ببینم، اینکه آن داستان در مکزیک هست و مثلاً در عربستان هم هست، فوری نمیگویم پس کسی از مکزیک به اینجا آمده یا کسی از عربستان به مکزیک رفته است. و اگر ببینم این اساطیرِ اطراف و اکناف دنیا در کتابی جمع شدهاند، فوری نمیگویم که این شخص یا سفر دور دنیا رفته یا در کامیونیتیای زندگی میکرده که همهٔ این افسانهها در آن بوده است. برای این اشتراک راه دیگری هم قائلم: اگر اعتقاد داشته باشم که چیزی به نام ناخودآگاه جمعی وجود دارد، بعضی از این اشتراکها نتیجهٔ تجلی آن چیز مشترکی است که میان همهٔ انسانها هست.
این دربارهٔ داستانها و اساطیر. دربارهٔ زبان هم، اینکه آیا زبانی معیار، مثلاً کاشف هستی، وجود دارد یا نه، یک دیدگاه این است که زبان اصلاً چیزی کاربردی است که برای ارتباط میان انسانها ساخته شده است. دیدگاه دیگر این است که نه، زبان چیزی عمیق است که اصلاً در طبیعت، در جهان خلقت، برای خودش جایگاهی دارد؛ بنابراین واژگانِ درست و غلط معنا دارد. مثلاً کسی در عربستان ممکن است واژهای را به معنایی جدید به کار ببرد و تغییری در آن بدهد؛ یعنی کتابی که در عربستان نوشته شده است لزوماً این واژگان را به همان معنایی به کار نمیبرد که آنجا به کار میرفت.
دربارهٔ ارتباط واژهها هم همینطور است: اگر به وحی اعتقاد داشته باشید، میدانید که دیگران و قرآن میتوانند در گسترهای با واژگان یهودی و مسیحی، که آنها هم به نوعی نتیجهٔ وحی بودهاند، اشتراکهایی پیدا کنند. بنابراین من، بهعنوان آدمی که به وحی اعتقاد دارم، اشتراک الفاظ میان همین کامیونیتی یهودی و مسیحی و قرآنِ اسلام را نشانهٔ خیلی خوبی میدانم از اینکه این فراتر از محیط عرب و اسلام بوده است. آنها به این ماجرا چگونه نگاه میکنند؟ باز اینجا باید پیوندهایی میان سریانیها و کسانی که قرآن را تألیف کردند پیدا کنیم؛ و این را شاهدی بر آن میدانند.
ببینید، پارادایم اینگونه است: اول یک سری داستانهای مشترک و مانند آن میبینید و به این نتیجه میرسید که این لابد در یک کامیونیتی یهودیمسیحی در این بالاها به وجود آمده است، نه آن پایینها. بعد یکدفعه میبینید که چند واژهٔ سریانی هم در قرآن هست، و این در ذهنتان تأیید بیشتری میشود: عجب کشفیاتی دارم میکنم! این با اینکه این کتاب آنجاست جور درمیآید. پارادایم همیشه اینگونه است. مفروضاتی دارید که نمیخواهید به آنها دست بزنید؛ میروید تئوری میسازید و جلو میروید، و همیشه اینگونه است که بالاخره شواهد و چیزهایی در تأیید تئوریتان پیدا میکنید؛ و ممکن است این خیلی به شما احساس بدهد که در پارادایم درستی کار میکنید، در حالی که ۳۰ پارادایم موازی هم میشود چید که آنها هم این شواهد را به نحو دیگری، شاید سادهتر از شما، توجیه میکنند. بنابراین ممکن است اول، احتمالاً در اثر اشتباهی، فکر کرده باشید که محیط پیدایش قرآن آنجاست و بعد آن واژهها را در آن پیدا کرده باشید.
میخواهم قدرت پارادایم را به شما نشان دهم. فرض کنید چیزی مثل خمرههای نجهمادی، یعنی خمرهای، در مکه یا مدینه پیدا شود و در آن یک کتاب درست قرآن باشد، خیلی شبیه همین که ما داریم، اصلاً عین همین؛ و رادیوکربن هم معلوم کند که مربوط به زمان پیامبر است، حداکثرش مثلاً ۱۰ سال اختلاف و از این قبیل. حالا برای این مطالعاتی که انجام میشود چه اتفاقی میافتد؟ آنهایی که میگفتند، و اکنون هم هستند و میگویند، که کامیونیتی سرزنده و خوبی از یهودیان و مسیحیان در اطراف مکه و مدینه زندگی میکرد، برنده میشوند و آنهایی که میگفتند قرآن جای دیگری نوشته شده است بازندهاند. ولی فکر نکنید که یک ذره کسی فکر کند شاید کل پارادایم ایرادی دارد. بالاخره اکنون کسانی هستند که مخالف این ایدهاند و میگویند قرآن مال مکه است و آنجا مسیحیان و یهودیان زندگی میکردند. دفعهٔ قبل گفتم که یک قبرستان هم پیدا کردهام: کسی، اگر اشتباه نکنم در قرن سوم هجری، در کتابش نوشته است که کسی گفته است در سفری که به مکه داشته، در اطراف مکه قبرستانی دیده که مثلاً صلیب داشته و مربوط به مسیحیان بوده است. این شاهد خیلی مهمی است که آنجا کامیونیتی مسیحی سرزندهای بوده است؛ آن موقع زنده بودند! چرا میخواهید در آن خدشه وارد کنید؟
ببینید، این مثالها را به خاطر این فکر میزنم که گویا این پارادایمها را به نحوی میشود در پرانتز گذاشت، مثل فیزیک و اینجور جاها؛ که بگویید ما کاری نداریم که بگوییم دریا شکافته شد و ماورای طبیعت دخیل بوده است؛ ما بهعنوان تاریخدان نهایتش میگوییم عدهای در زمانی آمدند و از اینجا عبور کردند؛ چگونه عبور کردند؟ وارد جزئیاتش نمیشویم؛ اگر هم چیزی بدانیم، نمیگوییم که این مال آسمان بوده یا از زمین. واقعیت این است که اینطور نیست؛ کل مطالعات به وسیلهٔ پارادایم هدایت میشود: اینکه چه میپرسید، چه میکنید، چگونه استدلال میکنید و دنبال چه میگردید. وقتی آزمایشهای فیزیک «تئوریلیدن» هستند، دیگر معلوم است که در بحث تاریخی و مطالعات دینی چه وضعی دارید. همهچیز تحت تأثیر بینشهایی است که پشت ذهنتان است و خیلیهایشان را نمیدانید. یعنی با مفروضاتی که دربارهٔ انسان و زبان دارید متنی موجود را مطالعه میکنید؛ ایدهای که دربارهٔ اینکه زبان چیست و انسان چیست دارید، همه دخالت میکند.
مارکسیستها در مطالعاتشان خوبیهایی داشتند: میدانستند بر اساس چه تئوریای کار میکنند و پنهان نمیکردند؛ یعنی پارادایم به نوعی برایشان روشن بود و آشکارا هم میگفتند که دید من بهعنوان یک مارکسیست این است: دینی ظاهر شده است؟ عوامل اقتصادی؛ دینی از بین رفته است؟ عوامل اقتصادی؛ هنری به وجود آمده است؟ باید برویم ببینیم تحولات اقتصادی چگونه بوده است. البته نمیخواهم بگویم که آنجا همهچیز گفته شده است؛ حتماً در آن پارادایم هم، نگاه کنید، باز خیلی چیزها دربارهٔ انسان و زبان و مانند آن ناگفته است؛ یعنی چیزی عرفی و ادهاک در ذهن آدمهاست که آن را اعمال میکنند. و بهویژه، بند دوم استدلال آقای دانر این را خیلی خوب روشن میکند: آن انسانها مثل ما هستند. بنابراین اینکه ما چه هستیم تأثیر میگذارد؛ اینکه من چه تصوری از انسان، از خودم، دارم، تأثیر میگذارد که آنها را چگونه ببینم. ما که همین الان هم با یکدیگر در اینکه چه هستیم اختلاف داریم. مثلاً من همین الان هم فکر میکنم در زندگیام معجزاتی دیدهام؛ بنابراین اینکه آنها هم در دنیای خودشان معجزاتی دیده باشند، به نظر من چیزی خیلی طبیعی است. تو فکر میکنی معجزه وجود ندارد، خودت هم ندیدهای، و فکر میکنی آنها هم ندیدهاند. یعنی ما با یکدیگر هزار جور در اینکه چه هستیم اختلاف داریم، و اینها بر اینکه وقتی به رفتار انسانها در تاریخ نگاه میکنیم چگونه تحلیل کنیم و چگونه دربارهٔ آن فکر کنیم تأثیر میگذارد.
چیزی که میخواستم در این جلسه از ذهنتان بیرون کنم این است که گویا میشود به نوعی این وسط زیرآبی رفت؛ چون آقای دانر در آخر آن مقاله، پس از آنکه آن حرفها را میزند، میکوشد بگوید حالا ما کاری به این کارها نداریم؛ تاریخدان معنایش این نیست که مثلاً ماورای طبیعت را نفی کند. به نظر من این واقعاً رئالیستی نیست. واقعیتی که میبینیم این است که وقتی پارادایمی تشکیل میشود، از «بسمالله» تا آخرش همهچیز را در بر میگیرد. البته باز گفتم «از بسمالله»؛ بگذارید حرفم کمی هم افراطی نباشد. آیا ممکن است جاهایی وجود داشته باشد که بشود این بحثها را کلاً کنار گذاشت و مشترک کار کرد؟ بله. کار روی نسخههای خطی باقیمانده از قرآن ربطی به این ندارد که این کتاب را انسانی فرض کنید یا ماورای طبیعی. بله، همین پروژهای که الان مثلاً در دانشگاه برلین انجام میشود: یک سری صفحات است و میخواهند آزمایش رادیوکربن کنند؛ آزمایش رادیوکربن، اسلامی و وحیانی و این پارادایم و آن پارادایم ندارد، و این کاری مشترک میان همهٔ کتابهای دنیاست. یک سری اوراق نسخ خطی داریم و میخواهیم اینها را جمعآوری کنیم و ببینیم کدامشان قدیمیتر است؛ و اینکه کدام قدیمیتر است، از رادیوکربن، از خطاطی و شیوهٔ نگارش، از جنس کاغذ و جنس مرکب، همهٔ اینها ضوابطی علمی دارد که مستقل از این است که اصلاً من چه ایدهای دربارهٔ اینکه زبان چیست و کتاب چیست دارم. بله، دستکم در مطالعات قرآنی این قسمت دیگر مشترک است.
بنابراین به نظر من خیلی بدیهی است که، دستکم در این مورد، این احتمال هست که جاهایی که خیلی به معانی ربط ندارد و کمی فیزیکالتر است، بیدغدغه کار مشترک انجام دهید. مثلاً کاری که آقای بهنام صادقی و محسن گودرزی در استنفورد کردند و لایهٔ زیرین قرآن صنعا را خواندند؛ خب، چه چیزی دارد؟ آنجا چیزی نوشته شده است. بخشی از مطالعات قرآنی همین جنبهٔ فیزیکال آن است: بالاخره اینجا چه نوشته شده است؟ بکوشم این را بخوانم؛ با شیوههایی بکوشم قسمت زیرینش را پررنگتر کنم، آن را بخوانم و منتشر کنم تا دیگران هم ببینند و بتوانند نظر بدهند. آن قسمتهایی که خیلی جنبهٔ فیزیکال دارد و معنا و تفسیر و مانند آن در آن نیست، به نظر میآید خیلی راحت قسمت مشترک همهٔ مطالعات است. ولی به محض اینکه وارد مفاهیم و تفسیر و توجیه و این چیزها میشوید، مثلاً مسئلهٔ اصلی مطالعات قرآنی، شاید، اینکه اوریجین کجا بوده و چگونه به وجود آمده است، کاملاً پرسشی است که بسته به اینکه اسلام اصلاً چیست، انسانی است، انسانی نیست یا نمیدانم، زمین تا آسمان فرق میکند که دنبال چه بگردم و در چه محدودهای بتوانم تئوری ارائه دهم.
میخواهم مروری کنم بر اینکه مطالعات قرآنی در طول تاریخ چگونه بوده است و کلیاتی بگویم: از نخستین چیزی که میشود تحت عنوان مطالعات قرآنی گفت تا قرن نوزدهم، و از آنجا در قرن بیستم و اتفاقهای اخیر. با چه قصدی؟ با این قصد که نشان دهم خودِ این مطالعات قرآنی در غرب پارادایمهای متعددی دارد؛ پارادایمهایی که با یکدیگر تفاوتهایی دارند. دربارهٔ مسلمانان هم میکوشم نشان دهم که همینطور است. یعنی اصلاً اینطور نیست که دیدگاه ترادیشنال مشترکی میان مسلمانان وجود داشته باشد. ولی نکته چیست؟ نکته این است که اگر تعدادی از این پارادایمها را کنار هم بگذارید، طیفی تشکیل میدهند: مثلاً از سنتیترین نوع نگاه به قرآن تا آوانگاردترین نوع نگاه به آن، که اصلاً پیامبری وجود نداشته و کلاً پس از آنکه فتوحاتی کردند داستانی ساختند و کتابی نوشتند؛ اول فتوحات کردند و بعد صاحب دین شدند، نه اینکه اول صاحب دین شدند و بعد برای هدایت مردم رفتند و فتوحاتشان را انجام دادند. اینطور نبود. امپراتوری تشکیل دادند. این طیف را که ببینید، بالاخره اختلافها در چیست؟ میکوشم نشان دهم که تا اندازهای میشود این مسائل مربوط به اینکه ماورای طبیعت وجود دارد یا ندارد را در پرانتز گذاشت؛ به یک معنا، نه اینکه به اشتراک برسیم، ولی موضوع صحبت را تا اندازهای از اینکه وحی وجود داشته یا نه به سطحی عملیاتیتر بیاوریم. شاید خیلی روشن نباشد که منظورم چیست.
هدف چیست؟ به نظر من فایدهٔ نهایی همهٔ بحثهای فلسفی پیرامون یک دیسیپلین علمی، در یک جمله، این است که آدمی که کاری علمی انجام میدهد بداند و خودآگاه شود که بر اساس چه دیدگاههایی کار خودش را انجام میدهد. به نظرم میآید نتیجهاش این است که اگر در پارادایمی مفروضات خودم را بدانم و بر اساس آن نگاه کنم و جلو بروم، و به مشکلاتی بربخورم و تئوریام خوب پیش نرود، اگر خودآگاه باشم و پارادایمهای دیگر را هم ببینم، شاید بتوانم دربارهٔ کار خودم قضاوت کنم که واقعاً موفق بودهام یا نه، و اینکه آن یکی از من موفقتر است. یعنی سنجش موفقیت پارادایمها به این برگردد که کدامشان در توجیه واقعیت، یعنی چیزهایی که با آنها سروکار داریم، موفقترند؛ نه اینکه، مثل آن استدلالی که جلسهٔ قبل آوردم، بگوییم این تنها راه است. بدترین نوع کار علمی این است که در پارادایمی باشید و احساستان این باشد که هیچ پارادایم دیگری غیر از این وجود ندارد، یا نباید وجود داشته باشد، و بهطور هنجاری بگویید این تنها شیوهٔ مطالعهٔ علمی است. اگر اینگونه فکر کنید، تا ابد هم که بروید و همهچیز هم به تناقض برسد، به پارادایم خودتان شک نمیکنید. خدمتی که آدمی که از بیرون به فعالیت علمی عدهای نگاه میکند میتواند به آنها بکند این است که کمی به آنها نشان دهد که اینجا ۱۰ پارادایم هست که طیفی تشکیل میدهند و تو اینجا قرار میگیری.
و اینها موفقیتهای آنهاست؛ اینجا که تو مشکل داری، آن یکی مشکلی ندارد. اینگونه فضای ذهنی آدمها نسبت به اینکه چه میکنند کمی روشنتر میشود؛ وگرنه اینکه بشود پارادایمی مشترک درآورد که همه از آن راضی باشند، به نظر من واضح است که ممکن نیست؛ اختلافها در سطحی خیلی خیلی عمیقتر است.
یکی از حاضران: نمیدانم چقدر مربوط است؛ کمی مربوط است، ولی نمیدانم چقدر. حرفم دربارهٔ کار علمی نیست؛ بحث این است که آدمها در زمانی که معجزه میدیدند، وقتی کسی معجزهای میآورد، تصورات یا بینششان نسبت به دنیا چقدر در اینکه بفهمند این معجزه است مؤثر بوده است. دو علت دارم که این را میپرسم: یکی اینکه دربارهٔ قرآن به ما گفتهاند که معجزهٔ پیغمبر بوده است؛ و دیگر اینکه در قرآن از چیزهایی با عنوان «آیات مبینات» سخن میرود، یعنی انگار از نظر خدا چیزهایی خیلی واضح است. ولی انگار همان موقع هم که پیغمبری معجزه میآورد، عدهای میگفتند این سحر است؛ انگار دیدگاهشان این بوده که همهچیز مادی کار میکند.
ببینید، موضوع قرآن را فعلاً کنار بگذارید. معجزات اصولاً اینگونه بودند که طرف راه فراری نداشت؛ حتی فرعون هم، پس از دیدن تعداد خوبی معجزه، به نظر میآید که به نوعی راه فراری نداشت؛ البته داریم دربارهٔ روایت قرآن صحبت میکنیم. یعنی فرض میکنید معجزه وجود داشته است؛ مثلاً همین معجزاتی که در قرآن به آنها اشاره شده و به آنها اعتقاد داریم وجود داشتهاند: ماجراهایی مثل شتر صالح و معجزات حضرت موسی و کارهایی که حضرت عیسی انجام میداد، برای کسانی که شاهد آن معجزات بودند راه فراری باقی نمیگذاشت. و اصولاً فکر میکنم نکته این است که معجزات مطابق با خواست یا دانش همان مردم به آنها ارائه میشد: مار کردن عصا را حضرت صالح برای قوم خودش انجام نداد؛ موسی انجام داد، در فضایی که ساحران بودند؛ و جایی که قانعکننده است این است که ساحران سجده میکنند؛ بنابراین مردم میبینند که وقتی اینها میگویند این سحر نیست، یعنی سحر نیست؛ و الی آخر. یعنی ارائهٔ معجزه به یک آدم یعنی اینکه به حالت بینه برسد: شما میدانید که این اتفاقی که افتاده معجزه است. نمونهٔ خیلی واضحش این است که از پیغمبرِ خودشان چیز عجیبوغریبی میخواستند و او آن کار را برایشان میکرد؛ یعنی خودتان میگفتید اگر این را ببینم ایمان میآورم؛ بعد اگر آن کار اتفاق میافتاد، طرف چارهای جز ایمان آوردن نداشت. ولی خب، آن مکانیسمهای خودفریبی و مقاومت و مانند آن باعث میشد که پس از مدتی فراموش کند و بگوید نه، من اشتباه کردم، شاید اینگونه بود؛ بالاخره آدمهایی پیدا میشدند که خدشههایی وارد کنند و در ذهن آدمها دربارهٔ مسئله شک ایجاد کنند.
بنابراین اصولاً «آیات مبینات» برای چنین آدمهایی است؛ یعنی، اگر بخواهم اینطور بگویم، کسانی مشمول این میشدند که چون معجزه دیده بودند، اگر ایمان نمیآوردند عذاب شوند؛ کسانی که بینه برایشان ظاهر شده بود. دقت میکنید؟ یعنی اعتقاد ما دربارهٔ معجزه این است که اگر مثلاً شتر صالح را دیدند، خواستند که این کار انجام شود و او هم کاری در این حد شگفتانگیز انجام داد، اکنون دیگر اگر این را از ذهنشان پاک کنند، مشمول عذاب میشوند. دربارهٔ معجزات اینگونه بوده است. به قرآن، بهاصطلاح، چه معجزهای میگویند؟ اتفاقاً این اصطلاحی است که علمای ما امروز به کار میبرند: دربارهٔ آن میگویند «معجزهٔ آخرالزمان»؛ و آخرالزمان در بحثهای دینی مسلمانان یعنی از ظهور و نزول قرآن تا زمانی که قیامت به پا شود. قرآن آمده است و بهاصطلاح معجزهای نرم است؛ یعنی اصلاً قرار نیست دیگر کسی عذاب شود. این معجزه از آن نوع نیست که اگر در معرضش قرار بگیرید و ایمان نیاورید، نابود شوید؛ چون قرآن چیزی فرهنگی است و آن قاطعیتی را که مثلاً شتر صالح داشت، اینکه هر کس ببیند ایمان بیاورد، ندارد. عرفا میگویند این جزو «رحمت للعالمین» بودن پیامبر است که معجزهاش این ویژگی را دارد که در عین حال که برای افرادی میتواند ایمانی قاطع ایجاد کند، برای افرادی هم که در آنها این ایمان را ایجاد نمیکند عذاب ایجاد نمیکند؛ حالتی بینابین.
یکی از حاضران: مشکلش همین است که اصلاً درنمیآید. مثلاً اگر روی قرآن کار علمی بکنی و اینجا به گیر و گور بخوری، میگویی بروم ببینم کسی دیگر با طرز فکری دیگر چه میگوید؛ بعد همینطور در این طرز فکرها میچرخی؛ و آخرش هم این است که بله، این معجزه است، یا چیز دیگری؛ نمیدانم.
بله. اگر حرف شما این است که هیچکس به معجزهبودن قرآن پی نبرده است و پی نمیبرد، اشتباه میکنید؛ ولی شاید از راه مطالعات علمی نشود.
یکی از حاضران: نه، من میگویم از راه مطالعات علمی نمیشود.
بله، قرار هم نیست چنین چیزی از این راه دربیاید. آیهای از سورهٔ شورا هست که میگوید «ان نشأ ننزل علیهم من السماء آیه فظلت اعناقهم لها خاضعین»، یعنی گردنشان خم شود؛ قرآن آن حالت را ندارد. بله، واقعاً ندارد. این همان است که میگویم عرفا آن را جزو وجوه بهاصطلاح «رحمت للعالمین» بودن میدانند: گویی معجزهای است، ولی پردهای وجود دارد؛ مثل اینکه معجزهای را ببینید، ولی از پشت پردهای که شفاف است، و آنقدر هم واضح نیست که اگر منکرش شوید عذاب شوید. ولی، همانطور که خودتان در ابتدای صحبت میگفتید، این چه ربطی به موضوع جلسات ما دارد؟ این پرسش به آن جلساتی مربوط بود که دربارهٔ معجزه در دانشگاه شریف داشتیم.
یکی از حاضران: چیزی ذهنم را درگیر میکند؛ از این طرف وسوسهای هست. این مطالعات در فهم قرآن خیلی به ما کمک میکند؛ حتی اینکه مثلاً فلان واژهها ریشههای سریانی دارند، اتصالی به فرهنگی ایجاد میکند و آن فرهنگ کلی چیز به ما میگوید و کلی در فهم این قرآن کمک میکند. اما چیزی که در مقابلِ این مرا اذیت میکند این است که قرآن یکدفعه درمیآید و میگوید این عمومی است؛ مخاطبش آدم خیلی انتلکچوالی نیست که از فرهنگها و دانشهای مختلف اطلاع داشته باشد؛ و انگار این پیشنهاد را میدهد که مبنای فهمت را خیلی بیشتر در خودِ قرآن بگذار، مثل آن بررسی واژگانی که میگفتیم، اینکه مثلاً تقوا در قرآن دچار چه تطوراتی میشود. انگار این عمومیبودن این پیشنهاد را جلوی من میگذارد که خیلی دنبال این نباشم که آن را به چیزهای مختلف متصل کنم. چرا؟ چون عمومی بود. یعنی باید خیلی در خودِ این کتاب ماند.
یعنی آنچه اذیتتان میکند میزان تقابل این دو است.
یکی از حاضران: یکیاش مرا وسوسه میکند.
نه، اتفاقاً ببینید: این ایده که چون کلمهٔ «قرآن» مثلاً در سریانی مشابهی دارد، پس معنایش را از آنجا بگیریم، اشتباه است. ببینید، اگر معتقد باشید که جهان زبانی دارد، گویی زبانی الهی وجود دارد که حقایق با آن بیان میشود؛ یعنی مثلاً تقوا مفهومی است که میتوانیم رفرنسش را در درون خودمان پیدا کنیم؛ بنابراین فرض کنید به جای این کلمهٔ تقوا، که اصلاً مهم نیست از چه ریشهای است، اصلاً کلمهای سریانی بیاورم و در قرآن به کار ببرم. آدمی که قرآن را میخواند و این رفرنس، یا چیزی نزدیک به آن، را در درون خودش دارد، از نحوهٔ استعمالش معنای تقوا را میفهمد، اینکه به چه اشاره میکند.
یکی از حاضران: بله، ولی نقطهٔ استارتش را بالاخره چه میکند؟ نه، نقطهٔ استارتش را از کجا میخواهد بداند؟ بالاخره با ایکس فرق دارد.
میتواند با ایکس فرق داشته باشد، بله. این «قرآن» هم که آنجا بوده است، ریشهاش اینجا کلمهٔ «قرائت» است. یعنی اینکه واژهای سریانی آنجا وجود دارد که تلفظش خیلی شبیه «قرآن» است، نباید ذهن ما را خیلی به این سمت ببرد. اینکه میگویید این اتصال را قطع میکند، نه؛ اتصال را قطع نمیکنیم؛ ممکن است کمکی هم از آنجا بگیرم، بهویژه برای واژههایی که در قرآن کمکاربردند. ولی موضوع چیست؟ موضوع این است که دقیقاً اینکه وجود آن کلمهٔ سریانی در آنجا در فهم این واژهٔ قرآنی چقدر اهمیت دارد، به نظریهٔ من دربارهٔ زبان برمیگردد. یعنی آدمی که به وحی اعتقاد دارد اصلاً جور دیگری به زبان نگاه میکند، و آن که اعتقاد ندارد میگوید، بهصورت پدیدهای مثلاً بینافرهنگی، این واژه را از آنجا گرفتهاند؛ چیزی شبیه همان داستانها. فکر میکنم اتفاقاً این کار که مدام واژه را به سریانی بردند و چیزی شبیهش پیدا کردند، خیلی جاها بد کار میکند؛ یعنی معنایی که میدهد با آنچه در قرآن هست نمیخواند. گاهی گمراهکننده است و گاهی هم ممکن است اطلاعی بدهد. بالاخره برای فهم واژههای قرآن باید عربی بلد باشیم یا نه؟ باید کمی دربارهٔ این ریشه دانست؛ به قول شما، اینها با ایکس فرق دارند. بالاخره خداوند به دلیلی واژهٔ تقوا را گذاشته است تا به این رفرنس اشاره کند؛ یعنی آن واژه هم اصلاً در معانیای استعمال میشده که برای این منظور خوب بوده است؛ یا مثلاً کلمهٔ اسلام.
دقیقاً همینطور ممکن است: اگر واژهای واقعاً از سریانی وام گرفته شده باشد و مثلاً در عربی اصلاً معنا نداشته باشد، خب بالاخره باید بروم ببینم این چه بوده است که اصلاً چیزی در عربی پیدا نشده و رفتهاند واژهای سریانی را برداشتهاند و اینجا گذاشتهاند. بنابراین اینطور هم نیست؛ در مواردی، مثلاً با استعمال کم، اگر واژه وامگرفته باشد، ممکن است همانطور که به زبان عربی مراجعه میکنید، لازم شود به زبان سریانی هم مراجعه کنیم و ببینیم معنایش چیست؛ ولی در موارد خیلی معدود، آنجاهایی که واژهای باشد که زیاد استفاده نشده است. کتابی حدود ۲۰ سال پیش چاپ شد، با عنوان «قرائت سریانیآرامی از قرآن»، که خیلی هم سروصدا کرد. یکی از حرفهایش این بود که اصلاً اشتباه است که این را بهعنوان کتابی عربی میخوانید؛ این را بهعنوان کتابی سریانیآرامی بخوانید تا حرفهایش عوض شود. یکی از مثالهایش این بود که «حور عین» را اگر سریانی بخوانید، یعنی انگور سفید؛ اصلاً ربطی به آنچه مسلمانان فهمیدهاند ندارد. آن موقع اوج مسائل داعش و مانند آن بود و شوخی میکردند که اگر اینها بشنوند که حور عین آن معنا را نمیدهد، ممکن است دیگر نجنگند.
یعنی اگر واژهای خیلی استثنایی باشد و بعد عین آن را جایی ببینید، شاید واقعاً اینطور باشد؛ شک کنید و بگویید اگر این واژه را از آنجا گرفته و استعمال کرده باشند، اصلاً در عربی وجود نداشته است. البته دارم مثال میزنم؛ من بعید میدانم اصلاً چنین اتفاقی افتاده باشد، یعنی واژهای که هیچ ریشهای در زبان عربی نداشته باشد وارد قرآن شده باشد. ولی اگر این احتمال را هم بدهی، بالاخره در این مورد مراجعه به واژه نشاندهندهٔ این است که مؤلف قرآن همهٔ این زبانها را بلد بوده و بنابراین ریشهٔ وحیانی داشته است.
یکی از حاضران: فکر میکنم اتفاقاً سه تا چهار آیه در قرآن دربارهٔ همین هست که قرآن عربی است.
بله، میگویی که این «عربی مبین» است. بله، قرآن عربی است، ولی من بارها در این مورد صحبت کردهام: «عربی مبین» معنایش این نیست که همان عربیای است که شما با آن صحبت میکنید؛ عربیای که شما با آن صحبت میکنید عربیای است که اعوجاج پیدا کرده است. این «عربی مبین» است؛ عربی مبین یعنی عربیای که میشود با آن حقیقت را بیان کرد. قرآن بهشدت واژهها را تغییر معنا داده است؛ این اصلاً قابل شک نیست که این واژهها آن واژههایی نیستند که اعراب به آن معنا به کار میبردند. ولی بالاخره دربارهٔ ریشهٔ واژهها تا حالا اینگونه بوده است که همیشه فکر میکردند همهٔ واژهها ریشهٔ عربی داشتند. اصلاً میدانی، این زبانها، سریانی و عربی و آرامی و عبری، آنقدر به هم نزدیکاند که گفتن اینکه این واژه سریانی است و آن عربی و آن یکی عبری، فکر میکنم از نظر زبانشناسی کمی مشکل فنی دارد.
چون این زبانها بهشدت با یکدیگر نزدیکاند: همین کلمات سریانی که پیدا کردهاند و میگویند قرآن ریشههای سریانی داشته است، از نظر واژهشناسی خیلی به زبان عربی میخورند و واژههای نزدیک به آن معنا با ریشهٔ مشابه در عربی هم استعمال میشود. بنابراین قدیمها دربارهٔ بعضی از این واژههای عجیب و غرایب قرآن میگفتند که در بعضی از قبایل، مثلاً قبایل اطراف مکه، استفاده میشده است؛ خود آدمهایی که در مکه بودند مثلاً این واژه را نمیفهمیدند، بعد میرفتند میپرسیدند و میگفتند بله، ما این را به این معنا به کار میبریم؛ بعد میفهمیدند.
یکی از حاضران: نمیدانم این داستان چقدر ربط دارد. آنچه اکنون برای من مطرح است این است که اگر بخواهم پیشنهاد شما را با بیانی دیگر و با تغییراتی بگویم تا ببینم با آن موافقید یا نه، انگار این است که جاهایی خودِ قرآن بیانی درخور توجه دارد؛ مثلاً تقوا را خودش به اندازهٔ کافی عرضه میکند. در اینجاها انگار شما خیلی طالب این نیستید که دنبال اتصالش به بیرون از قرآن بروم.
نه به بیرون از قرآن؛ نه به سریانی، و حتی نه به عربی. در آن جلساتی که دربارهٔ واژهشناسی بود، گفتم که اول باید استعمال واژه را در خودِ کتاب دید؛ نه فقط قرآن، هر جای دیگری، مثلاً دیوان حافظ: واژهای که کثرت استعمال دارد، اولین کاری که باید بکنید این است که ببینید چگونه استعمال میشود. بعد، اگر تعداد استعمالش خیلی کم است یا از استعمالش معنایش را نمیفهمید، بروید ببینید در خودِ زبان زمان حافظ این واژه چگونه به کار میرفته است. اگر باز پیدا نکردید، سراغ ریشهاش میروید، که همخانوادههایش چیست، تا حدس بزنیم معنایش چه میتواند باشد. در رفتن به بیرون از متن، در درجهٔ اول سراغ عربی میروید؛ اگر نه، زبانهای قبایل و پیرامون را هم نگاه میکنید. این هم مثل همان رجوعکردن به خارج از متن است و قطعاً در اولویت دوم قرار میگیرد. برای همین میگویم واژههایی که مثلاً در قرآن تکاستعمالاند، اگر معنایشان روشن نیست و مثلاً در عربی خیلی متداول نبودهاند یا نمیدانیم به چه معنایی بودهاند، به زبانهای اطراف نگاه کنیم؛ ممکن است معنایشان را بفهمیم.
یکی از حاضران: میخواستم بحث را کمی از واژه بزرگتر کنم، به تصاویر. یعنی یک سری تصاویر در قرآن واضحاند و احتمالاً پیشنهاد شما این است که برای واضح کردن این تصاویر در خودِ قرآن جستوجو کنیم؛ و یک سری تصاویر مبهماند. دربارهٔ این تصاویر احتمالاً با این موافقید که در فرهنگهای دیگر دنبالشان باشیم؛ یعنی مقابلهٔ قرآنیِ همان تصاویری که در قرآن خیلی محو و گذرا مطرح میشوند برای شما جذابتر است.
بله، همان حرفی است که دربارهٔ واژهها داریم.
حالا که بحث طول کشید، چون شما در صحبتهایتان اشارهای کردید، یادم افتاد: هیچوقت نسبت به زحمتی که غربیها در این مطالعات قرآنی کشیدهاند و میکشند ناشکر نباشید، با هر تئوری و پارادایمی که دارند. واقعاً به نظر من کاری که اینها انجام دادهاند و خدمتی که به مطالعات قرآنی کردهاند اصلاً قابل صرفنظر کردن نیست؛ الان من اینجا نشستهام و دارم انتقاد میکنم. تصحیحات خوبی که روی متون کلاسیک، مثلاً تفاسیر، انجام شده همه از این دست است: رفتهاند پیدا کردهاند و نگه داشتهاند. همین چند روز پیش مقالهای خواندم از این مجموعهمقالاتی که بهصورت کتاب چاپ میشود. نویسنده نسخهای از اوراق قرآن را که در دانشگاه، یا شاید کتابخانهٔ، گوتینگن هست دیده و دربارهٔ آن مطالعه کرده بود؛ مقالهٔ خیلی خیلی جالبی بود. قبل از آنکه وارد بحث شود، یک صفحه نوشته بود که این از کجا آمده است: در ۱۰۰۰ و ۶۰۰ و فلان، دقیقش را نمیدانم، در مراکش اینها را پیدا کردند، خریدند و آوردند؛ ۴۰۰ سال است که اینها را برای ما نگه میدارند. وگرنه ۱۰۰٪ موریانه خورده بود، یا خود مسلمانان دورش ریخته بودند و مثلاً با آن آتش روشن کرده بودند. ۱۰۰۰ تا از این چیزها وجود دارد. یعنی واقعاً میراث دینی ما، از جمله قرآن را، بهویژه آلمانیها، انگلیسیها و فرانسویها برای ما پیدا کرده و محفوظ نگه داشتهاند.
ما خودمان چه؟ این کتابخانهٔ صنعا بهطور نمادین یعنی اینکه یکدفعه در مسجدی کتابخانهای باشد که نمیدانید آنجا کتابخانهای هست؛ بنایی میکنید، دیواری میریزد و میبینید ۱۰۰۰ تا آنجا در جلد کتاب هست، بسیار پوسیده. این نماد خوبی از میزان حفظ میراث فرهنگی مسلمانان است. یعنی همان قدر که، به نظر من، بیاحتیاط بودند در اینکه اسلام را نفهمیدند، همین در این هم متجلی میشود که اصلاً نمیدانند این کتابها هست، و اگر هم بدانند نمیتوانند نگهشان دارند. در غرب کارهای فوقالعاده مهم و ارزشمندی انجام شده است؛ از جمله همین واژهشناسی، که دربارهٔ بعضی از واژهها بسیار راهگشاست. بروید کارهای ایزوتسو را ببینید، که فوقالعاده است، و کارهایی که جفری انجام داده است؛ همین الان هم چنین کارهایی انجام میشود. این دایرةالمعارفهایی که نوشتهاند؛ واقعاً فکر میکنم همهٔ مسلمانان بالاخره به مطالعات اسلامی مدیوناند. حالا عدهای میگویند اینها همه یهودیاند، استعمارگرند، میخواهند فلان کنند، میخواهند اسلام را از بین ببرند؛ ولی دستکم در حد فیزیکال همه را نجات دادهاند. بقیهاش را شما بروید بهتر قرائت کنید و معانیاش را نجات دهید. به هر حال، شما چیزی گفتید و یادم افتاد که چون مدام حرفهای منفی میزنیم، سوءتفاهم نشود: کارهای اینها فوقالعاده باارزش است و اصلاً سبک کارشان و همهچیزشان به نظرم میتواند خیلی الهامبخش باشد. نمونهاش واقعاً نولدکه است: کتاب تاریخ قرآنش را ببینید؛ در ۱۴۰۰ سال کسی از مسلمانان چنین کتابی نوشته بود؟ او این را نوشته است. به هر حال، از آنها قدردانی میکنیم، ولی انتقاد از مبانی مطالعات را هم همینطور ادامه میدهیم.
یکی از حاضران: استاد، صحبت شما را، با ۸۰ درصد شباهت (این را هم از سر احتیاط میگویم)، در مورد فلسفهٔ اسلامی «فتوح حکمت» میگوید؛ یعنی این بحث پارادایم را مطرح میکنند و میگویند، البته کمی بدبینانهتر، که کلاً مطالعات مستشرقان در فلسفهٔ اسلامی برای این است که نشان دهند مثلاً یک فیلسوف ارسطویی بوده است یا نوافلاطونی. اینها پیشحکمهایی دارند؛ مثل همین پیشحکم که این وحی نیست، این پیشحکم را هم داشتند که فیلسوفان مسلمان وابستهاند.
بله، در اینجور جاها انتقاد وارد است. تاریخ این رشته را که بگویم، کمی به شوخی و کمی جدی، این است که میراث این رشتهٔ مطالعات قرآنی به نوعی به جاهای خیلی بدی میرسد؛ یعنی از اول که مطالعهٔ قرآن را شروع کردند، خیلی با نیات آکادمیک و مانند آن این کار را نمیکردند. ولی خدماتی هم انجام میدهند؛ مثلاً کاری که هانی کوربن در ایران کرده است: ما اصلاً آدمهایی را نمیشناختیم. حالا شما بگویید نیت آن آدم خوب بوده یا نه، ولی کتابها را برای ما کشف کردند، تصحیح کردند، نگه داشتند و چاپ کردند؛ ترجمه میکنند و میخوانند، هرچند خوب نمیفهمند. بله، قبول دارم.
یکی از حاضران: نکتهای که ایشان میگوید این است که کتاب «اصولشناسی» مربوط به کندی است، ولی قبلاً آن را به ارسطو نسبت داده بودند؛ اندیشههایش کاملاً شبیه نوافلاطونی است. هاربرکه، که اگر اشتباه نکنم مستشرقی آلمانی بوده است، پینوشت داده که این نمیخورد از ارسطو باشد. البته اینکه گفتم «بدبینانه»، واژهٔ خوبی نبود؛ خودِ این کار فصل جدیدی باز کرد که اصلاً «اصولشناسی» را جور دیگری بفهمیم؛ و بنابراین همین دکتر میگوید که مبدأ فلسفهٔ اسلامی به «اصولشناسیها» برمیگردد و خود کندی مؤلف آن کتاب بوده است، ولی مثلاً به خاطر فضای زمانه آن را به ارسطو نسبت داده است.
از مسلمانان هم، از طرف اروپاییها، برای حفظ میراث یونان تشکر میکنم. همهٔ اینها را واقعاً مسلمانان حفظ کردند؛ روزگاری ما اینگونه بودیم: ما اروپایی بودیم و آنها مسلمان. این وضعی که مسلمانان پیدا کردند بیشتر پس از حملهٔ مغول و مانند آن بود؛ اصلاً کلاً این تمدن تضعیف شد. وگرنه کار آنها در قرون اولیه واقعاً فوقالعاده است؛ یعنی تمام میراث، نه فقط یونان، بلکه تمام اطراف را جمع کردند، ترجمه کردند و از آنجا هم سرانجام به غرب صادر کردند.