او میگوید در این جلسه میخواهد جمعبندی کند و بگوید ریشهٔ مشکل مطالعات قرآنی کجاست و این رشته چگونه ممکن است از وضعیت موجود بیرون بیاید. گرایش تاریخیانتقادی را با حافظشناسی مقایسه میکند، استدلال دانر را دربارهٔ وحی بررسی میکند و در پایان ایدهای از پدیدارشناسی هوسرل را دربارهٔ پارادایمها پیشنهاد میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
به نظر من مطالعات قرآنی در غرب بههیچوجه وضعیت مناسبی ندارد و رشتهٔ خیلی عجیبوغریبی است. استدلالهایی که از آقای فرد دانر (Fred Donner) نقل کردم، نسخههای دیگری هم دارد که خوب بود آنها را هم میگفتم؛ و موضوعات بسیار دیگری هم هست. تمرکز من فقط روی یک موضوع در مطالعات قرآنی بوده است، یعنی همین بررسی پارادایمها، در حالی که صورتمسئلههای دیگری هم وجود دارد.
در سه جلسهٔ اخیر مجموعهای از مطالب گفتم که شاید در ظاهر کمی پراکنده هم به نظر برسد، با این فرض که اصولاً بسیاری از کسانی که گوش میدهند فضای رشتهٔ مطالعات قرآنی در غرب را نمیشناسند: چند مثال زدم، استدلال آقای دانر را آوردم و گزیدهای از تاریخ گفتم تا نشان دهم این پارادایمها چگونه شکل گرفتهاند. حسم این است که دستکم توانستم طعمی از آنچه به آن مطالعات قرآنی میگویند بدهم و بگویم چیست و من دارم چه کار میکنم.
در این جلسه میخواهم جمعبندی کنم و نتیجهای بگیرم. اصلاً این سخنرانیها را به این دلیل لازم دانستم که به نظر من مشکل جدیای در مطالعات قرآنی وجود دارد. میخواهم همان مشکلی را که در جلسات قبل، شاید کمی پراکنده و با مثالهای مختلف، نشان دادم بیان کنم و بگویم ریشهٔ مشکل کجاست و این رشته چگونه ممکن است از وضعیت موجود بیرون بیاید. سعی میکنم به دلایلی که گفتم نشان دهم چرا به نظرم رشتهای عجیب است و الان هم میخواهم روی بعضی از نکات تأکید کنم.
آنچه در مطالعات قرآنی غرب میبینید، و میشود از انواع و اقسام بزرگان این رشته نقلقولهای مستقیم دربارهٔ آن آورد، این است که گرایشی که بر مطالعات قرآنی کاملاً چیره شده، همان چیزی است که به آن مطالعات تاریخیانتقادی میگویند. شاید بشود گفت، اگر بخواهید بگویید پرسش مرکزی دارد، پرسش مرکزیاش پرسش از منشأ است: منشأ قرآن چیست، کجاست، در چه قرنی و توسط چه کسی تدوین شده است. پرسشهای مشابهی دربارهٔ بایبل پرسیده شده است و دربارهٔ قرآن هم بیشترین تأکید روی همین نوع پرسشهاست؛ یعنی نسخهشناسی است و مطالعات تاریخی.
پدیدهای در تاریخ اتفاق افتاده که با آن آشنا هستیم و شکی هم در آن نداریم: بالاخره امپراتوریای در قرن مثلاً هفتم و هشتم تشکیل شد؛ کمکم در اوایل قرن هشتم به اندلس رسیدند، اورشلیم را خیلی سریع گرفتند، امپراتوری ساسانی را منقرض کردند، امپراتوری روم را عقب نشاندند و بعدها منقرضش هم کردند و بیزانس را از بین بردند؛ البته این دیگر خیلی طول کشید و فتح قسطنطنیه نزدیک هفت قرن با این آغاز فاصله دارد. به هر حال پدیدهای به نام ظهور اسلام وجود دارد که پدیدهای تاریخی است. اینها کتابی دارند به نام قرآن و میخواهیم ببینیم این کتاب از کجا آمده، چگونه تدوین شده و چگونه به صورت نهایی خود رسیده است؛ اینها و پرسشهایی از این دست پرسشهای اصلیاند.
خب، عجیبوغریببودنش در چیست؟ فرض کنید رشتهای در دانشگاه با عنوان مثلاً مطالعات حافظشناسی ایجاد شود. انتظارتان چیست که در این رشته چه تدریس شود و خروجیاش چه باشد؟ اگر ژورنالی مخصوص حافظشناسی منتشر شود، انتظار دارید در آن چهجور مقالاتی ببینید؟ همین الان کتابهایی که با عنوان حافظشناسی نوشته میشود، یا انواع و اقسام چیزهایی که دربارهٔ حافظ است، انتظار ما این است که کسی بیاید و به ما بگوید جهانبینی حافظ چیست، این آدم در دیوانش چه چیزی را بیان میکند، تکنیکهایش چیست، شعرش با اشعار دیگر چه فرقها و چه شباهتهایی دارد، چه تکنیکهای جدیدی ابداع کرده و چه مفاهیم جدیدی در آن هست، این مفاهیم با کدام مفاهیمِ پیشین ربط داشته، از کدام سنت، مثلاً شعر عراقی، آمده و چه تغییراتی در شعر عراقی داده است. مخصوصاً دربارهٔ ابیات مشکلش بحث میکنند که این بیتها چیست و دربارهٔ غزلهای مختلف صحبت میکنند.
چیزی که الان در حافظشناسی داخل ایران خیلی متداول شده این است که سعی میکنند ارتباط عمودی ابیات غزل را کشف کنند. تا مدتی در شعر فارسی همینطوری متداول بود که میگفتند ویژگی ابیات غزل این است که ارتباط عمودی ندارند، یعنی بیتها تقریباً جدا هستند. این از نظر مطالعات ادبی مدرن اصلاً خیلی معنا نمیدهد و واقعیت هم این است که بر پایهٔ مطالعاتی که انجام شده، به نظر میرسد خیلی جاها این ارتباط عمودی را میشود دید. بنابراین این گرایش جدیدی در مطالعات حافظشناسی است.
در کنار اینها، در همین رشته قطعاً نسخهشناسی هم باید داشته باشیم: اگر نسخهٔ جدیدی کشف شود، شاید لازم شود آن را برای رادیوکربن بدهیم و ببینیم چیست، یا مقابلهٔ نسخهها را داشته باشیم؛ یا دربارهٔ زمانهٔ حافظ و تأثیری که بر شعرش گذاشته مطالعاتی بشود. ولی فرض کنید رشتهٔ حافظشناسیای تأسیس شود که کلاً بحثش همین باشد: انواع نسخهها را بررسی کنند، اینکه چرا جلد آن یکی چرمی است و این یکی نیست، جزئیاتی مثل اینکه کاغذها چیست و اینها با چه خطی و چگونه نوشته شده و احتمالاً این از آن استنساخ کرده یا نکرده است؛ همهاش همین بحثها را بکنند. مثلاً آیا پدر حافظ واقعاً تویسرکانی بوده یا نه؟ من الان این پرسش را مطرح میکنم، چون بالاخره در بعضی از کتابها آمده است و ممکن است برای من پرسش خیلی جالبی باشد. پدرش مهاجرت کرده یا در شیراز بوده؟ آیا حافظ به یزد سفر کرده است؟ ببینید، همهاش همین بحثهاست و کسی نمیآید بگوید آقا، این حافظ چه میگفته، جهان حافظ چگونه است، تکنیکهایش چیست، جاذبهٔ دیوان حافظ چیست و چرا این تأثیر عجیب را بر، مثلاً، ادبیات فارسی گذاشته است؛ یعنی نکات مربوط به محتوا و فرم.
شما دارید دربارهٔ کتابی به نام دیوان حافظ مطالعه میکنید، ولی مطالعاتتان از نظر موضوعی دربارهٔ محتوای این کتاب و فرم بیانش، که از نظر ادبی خیلی مهم است، در حاشیه است. چیزی که خیلی برجسته شده این است که این چه بوده و از کجا آمده و اینکه مثلاً فلان غزل چرا در این نسخه هست و در آن نیست، بیآنکه معلوم باشد آخرش به کجا میرسد. ببینید، حالت عادی این است که اینها، یعنی نسخهشناسی و مانند آن، مطالعات مقدماتی باشند و آخرش بخواهیم چیزهایی بگوییم و بعد برویم دیوان را بخوانیم و با حافظ و عقایدش و مثلاً تکنیکهای شعریاش و تأثیرگذاریاش آشنا شویم؛ اینکه چرا اینقدر تأثیرگذار است.
اگر رشتهای ایجاد شود که همه دارند دربارهٔ مسائل تاریخی مربوط به دیوان حافظ بحث میکنند، دربارهٔ استنساخش، یا اینکه کدام پادشاه بوده، و یکدفعه وسط کار نظریههای عجیبوغریبی بیاید که کسی بگوید آقا، حافظ اصلاً در شیراز نبوده؛ به این دلایل حافظ در تبریز بوده، پدرش تویسرکانی نبوده و اهل تاجیکستان بوده؛ شلوغش کنند و یک سری علائم و نشانهها هم بیاورند که آری، این «شیراز» که میگوید منظورش این نیست، منظورش آن است و تقیه میکرده، خب آخرش نمیخواهید این دیوان را بخوانید؟ نمیخواهید دربارهٔ محتوا و فرم کتابی که دارید مطالعهاش میکنید بحث کنید؟
ممکن است تاریخدانی که علاقهاش مثلاً تاریخ دورهٔ ایلخانی است، به حافظ اینطور نگاه کند که دیوان حافظ برایش ابزاری باشد برای اینکه ببیند در آن دوره چه خبر بوده است. بعضی از کارهایی که در مطالعات قرآنی میبینید به نظر اینطور میآید؛ انگار قرآن را نگاه کنیم تا ببینیم مثلاً انگیزهٔ این فتوحات چه بوده است، یا ببینیم آیا میتوانیم برای فلان اطلاعات تاریخیای که دربارهٔ قرن هفتم داریم از درون قرآن تأییدی پیدا کنیم. یعنی علاقهٔ پژوهشگر به تاریخ مثلاً قرن هفتم و هشتم است، یا به قول خودشان «لیت آنتیکوئیتی» (Late Antiquity)، یعنی باستان متأخر، و متخصص آن دوره است، و قرآن هم برایش ابزاری است تا وقایع تاریخی آن دوره و عربستان را بشناسد و شاید بتواند اطلاعاتی مثلاً دربارهٔ تجارت در آن دوران به دست بیاورد، و الی آخر.
عجیبوغریببودن مطالعات قرآنی در همین است. اگر این رشته و مقالهها و کتابهایش را ندیده باشید، آنچه اول به ذهنتان میرسد این است که این مطالعات باید در جهت شناختن خودِ این کتاب باشد. فرض کنید الان مطالعات شکسپیری در دنیا وجود دارد؛ خب بروید نگاه کنید ببینید سرفصل درسهایشان چیست و دربارهٔ چه بحث میکنند. بحثهایی از این دست آنجا در اقلیتاند. اتفاقاً شکسپیر مثال خوبی است، چون نظریهای وجود داشت که شکسپیر وجود نداشته و چند نفر بودهاند که با نام شکسپیر آثاری منتشر کردهاند. الان هم میگویند آدمی بوده، یک نفر بوده، ولی مثلاً اسمش شکسپیر نبوده و این اسم مستعارش بوده است. چند درصد بحثها باید این باشد؟
ببینید، بحثهای نسخهشناسی و بحثهای تاریخی دربارهٔ یک متن خوباند؛ مسئله وزنی است که به این مطالعات میدهید. مثلاً در آلمان رشتهٔ مطالعات گوته وجود دارد؛ مطالعات دانته داریم، مطالعات شکسپیر داریم. اینها خوب است؛ بروید نگاهشان کنید و ببینید آیا اینطورند و مثل مطالعات قرآنیاند. مطالعات قرآنی غیرعادی است؛ یعنی بخشی که میتواند مثلاً ۱۰٪ باشد شده ۹۰٪ و بخش دیگری که باید تقریباً همهاش باشد شده ۱۰٪. نه اینکه آن بخش وجود نداشته باشد؛ تمام چیزهایی که گفتم، یعنی بحثهای محتوایی و بحثهای مربوط به فرم، وجود دارد، ولی خود کسانی که در این زمینه کار میکنند به صراحت میگویند مطالعات قرآنی زیر سلطهٔ آن نگاه بهاصطلاح تاریخیانتقادی است. یعنی پرسش اصلی بیشتر پرسش از منشأ است: منشأش چه بوده، از کجا آمده، چگونه تدوین شده، کی نهایی شده؛ آیا مال قرن اول و زمان پیامبر است، مال ابوبکر است، عثمان است، عبدالملک است، یا مال اواخر قرن دوم و سوم؟ همین بحث داغی که جلسهٔ قبل دربارهٔ پارادایمهای موجود گفتم، یعنی سنتگرایی و نوسنتگرایی و تجدیدنظرطلبِ افراطی و معتدل، اختلافهایشان بالاخره بیشتر دربارهٔ همین مسائل تاریخیِ پیرامون متن قرآن است. خب، به نظر من این عجیب است.
یکی از حاضران: رشتهاش زیرمجموعهٔ تاریخ است؟ مثلاً در دانشگاهها ذیل تاریخ ارائه میشود؟
سؤال خیلی خوبی است. من نمیدانم. فکر نمیکنم وحدتی وجود داشته باشد؛ یعنی در دانشگاههای مختلف احتمالاً ذیل چیزهای مختلفی ممکن است باشد، یا ذیل ادبیات عرب باشد. ببینید، شرقشناسی داریم، اسلامشناسی داریم، و این بخشی از اسلامشناسی است. اینکه در آن دانشگاه کدامیک از این رشتهها وجود دارد، بالاخره این رشته در دانشکدهای قرار میگیرد.
باز تأکید میکنم که معنای حرف من این نیست که همهٔ بحثها فقط همین است؛ این نوع بحث غلبه پیدا کرده و به نظر من غیرعادی است، چون بهطور معمول آدم انتظار دیگری دارد. ولی نکته چیست؟ نکته این است که در همین بحثها هم بهطور مداوم بر اساس قرآن استنتاجهایی میشود و شما احساس میکنید اینها گویی قرآن و زبان قرآن را به اندازهٔ کافی نمیفهمند. یعنی ضعفی که وجود دارد، و اینکه آن موضوع در مطالعات قرآنی اصلاً خیلی برجسته نشده، خودش را در همین بحثهای تاریخی نشان میدهد.
مثلاً آقای ونزبرو بر اساس متن قرآن میآید داستان شعیب و نسخههای مختلفش را در قرآن بررسی میکند و میخواهد نتیجهای دربارهٔ تدوین قرآن بگیرد. من که میخوانم احساس میکنم او اصلاً هیچ آشناییای با این نحوهٔ بیان ندارد. از اینکه سه نسخه از داستان شعیب در قرآن آمده، میخواهد نتیجه بگیرد که سه نفرِ مختلف، یعنی نویسندههای مختلف، بودهاند و اول آن را نوشتهاند و از این بحثها. یعنی اصلاً نفهمیده است. البته به نظر من مسئله قبولنداشتن نیست؛ اصلاً این موضوع برایش مطرح نشده که این سبک ادبی، یعنی اینکه یک داستان در سورههای مختلف تکرار شود، ممکن است دلیلی ادبی داشته باشد؛ نه اینکه مثلاً مثل یک دعوا یک نفر داستان شعیب را آنطور نوشته باشد و یک نفر دیگر جور دیگر، و آخرش یک روز آمده باشند و گفته باشند: «خب بابا، داستان شعیب تو را هم در آن سوره میگذاریم، مال تو را هم در آن سورهٔ بزرگ میگذاریم؛ دیگر حرف نزنید» و هر سه را گذاشته باشند. میدانید، یعنی گویی طرف اصلاً حس ادبی ندارد که ممکن است بروی آن سوره را بخوانی و ببینی دقیقاً آن داستان شعیب که آنجا آمده، در ساختار آن سوره خوب بوده که اینطور بیان شود.
مثالی که در سالهای قبل زدم این بود که مثلاً داستان موسی را اصلاً نمیتوانید آنطور که در طه تعریف شده، که جاهاییاش تفصیل دارد و جاهاییاش ایجاز، در قصص تعریف کنید؛ نمیخورد. سورهٔ قصص طوری است که خوب است آخرش را فشرده کنید؛ با محتوای سوره اینطور جور درمیآید. اینکه آدمی اینقدر ذوق ادبی نداشته باشد که بفهمد این میتواند دلیلی ادبی داشته باشد و تنها چیزی که به نظرش میرسد این باشد که تکرار یک موضوع در سه سوره یعنی نویسندهها مختلف بودهاند و بعد همه در چیزی ریخته شده و قرآن از آن درآمده است!
میخواهم بگویم نتیجهٔ این نقطهضعف، یعنی اینکه بحثهای فرم و محتوا و بحثهای هنری و ادبی در مطالعات قرآنی در اقلیت محض قرار گرفته، این است که استنتاجهای آن مطالعات تاریخی هم کاملاً آسیب میبیند. همین موضوع شعیب که الان میگویم یکی از دلایل قاطع آقای ونزبرو است برای اینکه بگوید قرآن در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم نهایی شده است؛ یعنی از یک امر ادبی نتیجهای کاملاً اشتباه میگیرد. به نظر من هر جا که به متن قرآن رجوع میکنند، این نقطهضعف را میبینید. اگر قبول کنند که این متن از نظر ادبی اینقدر تکنیک دارد، آن وقت نمیتوانند توجیهش کنند؛ مثلاً نمیتوانند بگویند آدمی بیسواد چنین متنی را پدید آورده است؛ البته لازم نیست بگویند بیسواد، میتوانند بگویند آدمی باسواد.
بگذارید جلوتر برویم.
یکی از حاضران: این موضوعِ «زمینه و ضمنه» خیلی قشنگ است که داستان را با داستان باز میکنند؛ همانطور که فرمودید، سبک ادبی است. این انتقاد را هم به قرآن وارد کرده بودند که چرا وسط یک سوره بحث دیگری مطرح میکند.
آری. اصلاً ببینید، یکی از استدلالهای بدیهی که در مطالعات تاریخی قرآن از آن استفاده میشود تا بگویند قرآن متنی است که به تدریج در طی چند قرن شکل گرفته، همین است که میگویند این سورهها را نگاه کنید؛ موضوعهای مختلف کنار همدیگر آمده است، پس اینها قطعههای مختلفی بوده که آنها را جایی ریختهاند و یک سری سوره از آن بیرون آمده است.
بگذارید چند مثال بزنم تا متوجه چیزی بشوید. اگر کسی برای اولین بار قرآن را باز کند، به نظرم اصلاً خیلی هم ذوق ادبی نمیخواهد؛ همینطوری با ذهن خالی قرآن را باز کنید، ویژگیای نسبت به بایبل دارد و آن اینکه خدا حرف میزند. این یک ویژگی است. شما در کل این مطالعات قرآنی یک مقاله پیدا کنید که دربارهٔ این ویژگی قرآن بحثی را بسط داده باشد. ممکن است باشد، ولی این نکته که من با متن خاصی با ویژگیای خیلی خاص روبهرو هستم، نه در مرکز مطالعات قرآنی است و نه حتی در حاشیهٔ آن.
به نظر من شما مثلاً سورهٔ بقره را که میخوانید، بهوضوح نوعی پلورالیسم از نظر محتوایی در قرآن هست. این خیلی مهم هم هست و برای غربیها باید خیلی مهم باشد. فکر میکنید چند مقاله وجود دارد که به این موضوع اشاره کند؟ دارم موضوعهای محتوایی را میگویم که میتواند خیلی خیلی جلب نظر کند؛ مهم است که این کتاب چنین ویژگیای دارد و اینطور بحث میکند، و چنین مقالهای نیست.
یا از نظر تکنیکی، استفادهای که قرآن از ریتم میکند. این دیگر چیزی بدیهی است؛ همین الان قرآن را باز کنید، از لحاظ ریتم کتاب خیلی خاصی است. ریتمها بر حسب اینکه چه میخواهد بگوید تغییر میکند؛ بعضی قسمتها شاعرانه است و قسمت دیگری مثلاً ریتم دیگری دارد؛ چیزی که به آن مطالعات سبک میگویند. نه اینکه اینها وجود نداشته باشد؛ همهٔ اینهایی که دارم میگویم آبباریکهای هست. ولی گاهی به همین دلیل است که مثلاً تفاوت فرم سورههای مکی و مدنی را نشانهٔ این میگیرند که پیغمبر مثلاً پیر شد و لحنش کمی تغییر کرد. یعنی طرف نگاه نمیکند که موضوع تغییر کرده و سبک هم تغییر کرده است. باور کنید این را بهعنوان چیزی بدیهی میگویند که قرآن سبکهای مختلف دارد؛ خب طرف اصلاً نمیفهمد سبک یعنی چه.
میخواهم بگویم آدمی که در رشتهای تحصیل میکند و مقاله مینویسد که در مرکزش مطالعهٔ یک متن است، باید کلی ابزار مطالعهٔ متن بلد باشد. به جای اینکه ۱۰۰ واحد تاریخ پاس کرده باشد، باید مثلاً هرمنوتیک و نقد ادبی بلد باشد و این ابزارها را خیلی خوب در دست داشته باشد تا دچار چنین چیزی نشود. اینکه فرم تغییر کند، اگر محتوا تغییر کرده باشد، نشانهٔ چیزی نیست؛ نشانهٔ هنرمندی یک هنرمند است که مثلاً وقتی دربارهٔ قیامت صحبت میکند و میخواهد احوال قیامت را بگوید، یکجور صحبت میکند و وقتی میخواهد احکام را بگوید، جملهها طولانی میشود و به نثر تبدیل میشود. این که تغییر سبک نشد. تغییر سبک این است که شما در یک کتاب، دربارهٔ یک موضوع، مثلاً احکامتان را یک بار به صورت شعر ریتمیک بگویید و یک بار به صورت نثر؛ آن وقت بگویید سبکش تغییر کرد و نتیجه بگیرید که این کتاب دو نویسنده یا چهار نویسنده دارد.
قولی که الان میدهم این است که برای خلأهایی که در همین بحث من وجود دارد، چون وقت نمیکنم مثال زیادی بزنم، قصد دارم در بحثهایی که ماه رمضان برگزار میشود مجموعهٔ مطالعات تاریخیانتقادی را که تاکنون دربارهٔ سورهٔ ص شده جمع کنم و به شما بگویم، تا عقیمبودن مطالعات تاریخیانتقادی را کمی حس کنید. ببینید اصلاً چیزی از آن درمیآید؟ یعنی وقتی اینها را میشنوید، چه دربارهٔ تاریخ دوران باستان و چه برای فهمیدن قرآن، چقدر چیزی از این مطالعات درمیآید؟ و این کاری که میکنند چقدر مهم است؟
باز مثالی بزنم: تصویریبودن روایتهای قرآنی که شبیه فیلمنامه است. این خیلی چیز واضحی است؛ هر کس قرآن را بخواند، بلافاصله این حالت را میبیند که زاویهدیدهایی وجود دارد و تصویرها به همدیگر کات میشوند. این موضوعی است که از نظر فرم باید نظر خیلیها را جلب کند. همهٔ این بحثها بهشدت در حاشیه است. خیلی از آنها را هم مسلمانها بیرون از این رشتهٔ دانشگاهی مطالعات قرآنی مطرح کردهاند، مثل آقای سید قطب؛ خیلی از بحثهای مربوط به فرم را آنها مطرح کردهاند. البته الان در مطالعات قرآنی غرب هم، در دانشگاههای معتبر، بحثهای جالبی دربارهٔ مسائل فرم و ریتم و این چیزها هست؛ منتها میگویم که در حاشیهاند، به جای اینکه ۹۰ درصد بحثها محتوایی و دربارهٔ خود کتاب و جهانش باشد.
ببینید، بالاخره این قرآن جهانی ساخته است؛ جهانبینیای به کسی که آن را میخواند میدهد. حتی اگر مطالعات تاریخی را دوست دارید و میخواهید بدانید مسلمانها انگیزههایشان را از کجا گرفتند، خیلی مهم است که این متن را خوب بفهمید و ببینید به مردم دربارهٔ جهان چه ایدهای داد.
یا بگذارید مثال برعکس بزنم. طبق آن نظریهٔ تجدیدنظرطلبی که اسمش را افراطی بگذاریم، میگویند قرآن در طی دو قرن مثلاً نگارش شده و متنش بعد از فتوحات اسلامی پدید آمده و نهایی شده است. خب یک ذره این پرسش برایشان پیش نمیآید که اگر این حرف درست است، در این متن نباید اشارهای به این فتوحات باشد؟ مثلاً برای اینکه مسلمانها را تشویق کند، بگوید شما اورشلیم را فتح خواهید کرد؛ ذکری از اورشلیم و از امپراتوریهای اطراف بیاید و بالاخره به مسلمانها انگیزهای بدهد. یا بعد از اینکه فتح کردند، برای اینکه به قرآن حالتی معجزهآسا بدهند، پیشبینی فتح اورشلیم را در این کتاب بچپانند. از این دو قرن چه چیزی در قرآن میبینید؟ هیچ.
من مقالهای چاپشده در رشتهٔ مطالعات قرآنی دیدم که موضوعش این است که از زمان مرگ پیغمبر به بعد، هیچ اثری از تاریخ مسلمانها در قرآن دیده نمیشود. یکی دو آیهٔ مشکوک وجود داشته که بعضیها به آن استدلال میکردند، که آنها هم کاملاً دلبخواهی است؛ یعنی میتوانید طوری معنایشان کنید که شاید بتوانید ربطشان بدهید به دوران بعد از مرگ پیغمبر.
استدلالی که در شروع مطالعات بایبلیِ مدرن شکل گرفت، دربارهٔ اینکه چرا موسی نمیتواند نویسندهٔ مثلاً تورات باشد، این بود که در کتاب نوشته شده است که موسی مرد. موسی نمیتواند نوشته باشد که در آخر موسی مرد و بعد چه اتفاقی افتاد؛ ماجرای بعد از مرگ موسی دیگر نباید در این کتابها ذکر شده باشد، ولی هست. ولی در قرآن نگاه میکنید و هیچ چیزی نیست؛ برهوت. یعنی میگویند این کتاب تا دو قرن بعد از پیغمبر داشته تولید و تدوین میشده، و هیچ اثری از آن نیست و هیچ انگیزهای نمیتوانید پیدا کنید. بالاخره اگر این آقای عبدالملک این کتاب را مثلاً برای تدوین داده، باید چیزی برای خودش، برای امپراتوری خودش، در آن بگنجاند. آخر این کتابی است که همهاش دربارهٔ توحید و آخرت و مانند اینها صحبت میکند؛ احکامش هم خیلی مورد پسند مسلمانها نبوده است، و این را از رفتار بعدی مسلمانها میبینید.
حرف من این است: حتی اگر بگویید هدف اصلی، یعنی مطالعهٔ خود متن و ادبیاتش، اصلاً در رشتهٔ مطالعات قرآنی مهم نیست، من میگویم برای اینکه از قرآن استنتاجهای تاریخی کنید باید متن را خوب فهمیده باشید، و این چیزی است که دیده نمیشود. سعی میکنم مثلاً در سورهٔ ص، یا در آینده هر جا لازم شد، این حرفهای بسیار بسیار پرت و عجیبوغریبی را که دربارهٔ بعضی از آیات میزنند و نشانهٔ عدم فهم است بگویم.
بنابراین نکتهٔ اصلی این است که شما با رشتهای مواجه هستید که فلسفهٔ مطالعات قرآنی برایش نداریم. به نظر من یا بگویید مبنای این مطالعات قرآنی از لحاظ فلسفی آنقدر سست است که برایش فلسفه درست نکردهاند، یا برعکس، چون فلسفهای برایش درست نکردهاند، این مبنا چندان بررسی نشده است. گویی ساختمانی است که کاملاً تصادفی همینطوری چیزهایی روی هم چیده شده و بالا آمده و چنین شکلی پیدا کرده است؛ جای خالی یک سری بحثهای محتوایی و فرمی در آن دیده میشود که حتی بر مطالعاتی که بهاصطلاح از نظر تاریخی انجام میشود تأثیر میگذارد.
بگذارید موضوعی را بگویم که الان خیلی باب شده است؛ یعنی در آن چند درصدِ کوچکترِ مطالعات قرآنی که از این بحثها میکنند. آقایی هست به نام کویپرس که کتابی دربارهٔ سورهٔ مائده نوشت و بعداً دو کتاب دیگر هم نوشت، و من قبلاً چند بار به آن اشاره کردهام. او در همان کتاب سورهٔ مائده بحث رتوریک سامی را مطرح کرد و اینکه علت اینکه در قرآن پراکندگی میبینیم این است که قرآن فرم خاصی دارد: مثلاً دایرهوار چیزی گفته میشود، دوباره برمیگردد و دوباره از آنجا شروع میشود؛ و سعی کرد این را در سورهٔ مائده نشان دهد. بعد از آن، نمیخواهم بگویم فقط تحت تأثیر مطالعات او، مطالعاتی هم خانم نویورت کرد، و بالاخره گرایشی در مطالعات قرآنی به وجود آمده که نکتهٔ خیلی جالبی در آن هست.
در این گرایش متوجه این نکته شدهاند که هر سوره را که نگاه کنید، بخشبندیهای داخل سوره، بدون اینکه به محتوا نگاه کنید، از روی فرم، از روی واژگان و تکرار کلمات، با نشانههایی مشخص است. مثلاً قطعهای که تمام میشود، آخرش عبارتی میآید و قطعهٔ بعد دوباره به آن برمیگردد. اصلاً مقالههای جالبی نوشتهاند؛ مثلاً کسی بخشبندی سورهٔ بقره را خیلی خوب درمیآورد، بدون اینکه حرفی از این زده باشد که محتوای این بخشها چیست. فقط از روی شروع و پایان بخشها میفهمند که بخشها کداماند، و بعد نگاه میکنید و میبینید آری، از نظر محتوا هم همینطور است. یعنی از روی این تکرارها، و اینکه پایان آیات مثلاً با چه واژه و چه حرفی است و بهاصطلاح چه قافیهای دارد، کلی چیز درمیآورند که جالب است. اینها بحثهای جدیدیاند؛ جدید میگویم، یعنی مال ۲۰، ۳۰ سال اخیرند، و در حاشیه هستند.
بنابراین اگر بخواهم اینطور خلاصه کنم: روز اولی که مطالعات تاریخیانتقادی شروع شد، شعارشان دربارهٔ بایبل، این شعار شیک و تروتمیز، این بود که بایبل را باید همانطور مطالعه کرد که بقیهٔ کتابها را مطالعه میکنند؛ بیاستثنا؛ یعنی آن را به شکل خاصی مطالعه نکنیم و مثل بقیهٔ کتابها مطالعهاش کنیم. منظورشان همان بود که وحیبودن بایبل را کنار بگذاریم، ولی شعارشان را اینطور مطرح کردند. حرف من الان این است که شما در مطالعات قرآنی، قرآن را آنطور که بقیهٔ کتابها، مثلاً دیوان حافظ، را مطالعه میکنید مطالعه نمیکنید و اصلاً به این شعاری که دادید عمل نمیکنید؛ جور دیگری دارید مطالعه میکنید. یعنی بهغیر از بایبل و قرآن، در دنیا مطالعاتی دربارهٔ متون به این شکل ندارید که همهاش گیر بدهید به اینکه این از نظر تاریخی کجا بوده و کجا نبوده است. پس در واقع به همان شعار برگردیم: بیایید بایبل را همانطور مطالعه کنید که بقیهٔ کتابها را مطالعه میکنید و قرآن را هم مثل حافظ مطالعه کنید.
در همان جلسات اول، که بهاصطلاح حالت شروع جلسات بود، دو نکته گفتم؛ نکات مهمی بودند، همین حالتِ شگفتانگیزبودنِ بعضی از بحثها. یکی تلاشی است که میشود، و من این موضوع را از روی مقالهٔ آقای دانر (Donner) استخراج کردم، برای اینکه استدلالهایی بیاورند که جنبهٔ روششناسانه داشته باشد و بگویند کسی که به وحی و مانند آن باور دارد نمیتواند وارد مطالعات قرآنی شود. من در جلسهٔ اول همان استدلال آقای دانر را بررسی کردم، که فکر میکنم منسجمترین استدلالی است که دربارهٔ این موضوع وجود دارد؛ چون بقیه این حرف را خیلی با تفصیل نمیزنند و آن را بهعنوان چیزی بدیهی میگویند؛ مثلاً اینکه چون علم اینطور است و ما اصولاً ماورای طبیعت را در علم وارد نمیکنیم، اینجا هم نباید وارد کنیم. چنین باید و نبایدی درست میکنند، گویی شرط علمیبودن مطالعات این است که اینطور مطالعه کنیم؛ شرط علمیبودن مطالعهٔ قرآن این است که فرض کنیم این کتاب را انسانها پدید آوردهاند و وحی وجود ندارد، و الی آخر.
من دو کار کردم. یکی اینکه سعی کردم نشان دهم این استدلالها اصلاً بیمعنیاند؛ یعنی بهاصطلاح مصادره به مطلوب دارند. در مقدمات استدلالی که آقای دانر میآورد، این فرض هست که وحی وجود ندارد و خدا در تاریخ دخالت نمیکند؛ بنابراین چیزی را ثابت نمیکند. مقالهٔ آقای سینایی هم که یکی از بچهها در گروه فرستاد همینطور است؛ استدلالی که آنجا هم میبینید فوقالعاده شگفتانگیز است. بقیهٔ کسانی هم که حرف زدهاند، تا جایی که من شنیدهام، همهشان نه اینکه غلط باشند؛ شگفتانگیزند؛ که چطور ممکن است کسی چنین استدلالی را که بهوضوح دور در آن هست بیاورد و خیلی شیک بنویسد.
گویی آقای دانر میگوید تاریخدان باید فرض کند آدمهایی که آن موقع بودهاند مثل خود ما هستند. این به نوعی معنایش این است که پیغمبر وجود ندارد دیگر. این همان استدلالی است که مشرکین هم میکردند: «آقا، بشر است دیگر؛ ما بشریم؛ این حرفها چیست؟ خدا با تو حرف میزند یعنی چه؟» نوعی استبعاد نسبت به اینکه انسان اصلاً بتواند در چنین موقعیتی قرار بگیرد: الان کو؟ به هیچکدام از ما که وحی نمیشود؛ پس باید فرض کنیم که آن وقت هم نمیشده است.
بدتر از این، آن چیزی است که از جهانبینی بهاصطلاح علمی میآورند؛ مثلاً فرض کنید اینکه قوانین جهان ثابتاند. میخواهند از آن نتیجه بگیرند که الان قوانین جهان ثابتاند، پس الان معجزهای وجود ندارد، و جهان فیزیکی همین است. من در آن جلسه دو مثال زدم تا سستیِ استدلال را نشان دهم: این مثل آن است که کسی بخواهد دربارهٔ واقعهٔ خاصی در تاریخ بحث کند و کس دیگری بیاید بگوید این واقعه نمیتواند اتفاق افتاده باشد، چون در جهان امروز ما چنین واقعهای اتفاق نمیافتد، پس آن موقع هم اتفاق نیفتاده است. مگر حرف ادیان این نیست که وحی و نبوت واقعهٔ تاریخیِ یکتایی است، جریانی بوده که خداوند در آن دخالتی کرده و دیگر هم دخالت نمیکند؟ یعنی اینکه الان در جهانی زندگی میکنیم که وحی در آن نیست، خب مؤمنین هم همین اعتقاد را دارند. انتظارشان این است که در جهانی زندگی کنیم که وحی در آن نیست. همهٔ مؤمنین این انتظار را دارند، چون همهشان به نوعی انتظار دارند که آن جریان تاریخیِ یگانهای بود و تمام شد؛ خداوند چیزی میخواست، دخالتی کرد و الان دیگر به آن شکل دخالت نمیکند. خب؟ بنابراین از اینکه جهان امروز اینطور است چه نتیجهای میخواهید بگیرید؟ میخواهید بگویید جهان گذشته هم باید اینطور بوده باشد؟ در واقع میخواهند آن چیزی را که با عنوان جهانبینی علمی هست وارد بحث کنند؛ خب اگر جهانبینی علمی را قبول داری، که به وحی اعتقاد نداری دیگر.
حرف من این بود و هست که ایراد تمام این استدلالها این است که میخواهند چیزی را که از روششناسی علم درنمیآید از آن دربیاورند. وگرنه کسی میتواند بیاید، مثل آقای اسپینوزا، که اصلاً این بحثها را اسپینوزا در اروپا شروع کرد، و بگوید: «آقا، من منکر وجود خدای ادیان ابراهیمی هستم؛ منکر دخالت موجودی به نام خدا در تاریخ بشر هستم؛ من طرفدار اعتقاد دئیستی هستم: آری، خدای آفریننده وجود دارد، ولی دخالتگر نیست». اسپینوزا میگوید: «آری، من اینطورم.» این را در دورانی هم میگوید که دوران بسیار خطرناکی است و برایش خطر پیش میآید، ولی با شجاعت میگوید اعتقادم این است، پس بایبل را اینطور نگاه میکنم.
خب شما هم همین را بگویید: «آقا، جهانبینی ما جهانبینی علمی است»؛ چیزی که به آن جهانبینی علمی میگویند. حالا اینکه ربطی به علم دارد یا نه، به نظر من خیلی جای پرسش دارد؛ خیلی سعی کردم این را به انحای مختلف بگویم که از علم نتیجه نمیشود. جهانبینیای است که به آن جهانبینی علمی میگویند؛ چرا؟ چون مثلاً بعد از دوران نیوتن، در قرن هجدهم، مردم دچار توهمی شدند و تصویر جدیدی از جهان در ذهنشان شکل گرفت؛ اینکه جهان مثلاً قانونمند است و قانونش ریاضی است و مانند اینها. خب بیایید اعلام کنید که جهانبینی ما جهانبینی علمی است و در جهانبینی علمی دخالت خدای ابراهیمی و مانند آن وجود ندارد، بنابراین ما قرآن را اینطور مطالعه میکنیم. خب چه مشکلی پیش میآید؟
خب، مشکل پیش میآید: اگر اینطور بگویی، صراحتاً داری میگویی که بنا به عقاید خودم چنین میکنم؛ خب طرف مقابلت هم میتواند بگوید: «عقیدهٔ من این است که به ادیان ابراهیمی اعتقاد دارم و خدا دخالت میکند و من اینطور میخوانم.» میخواهند استدلال را طوری بپیچانند که جنبهٔ روششناسانه پیدا کند و بگویند تنها راه مطالعهٔ علمی این است، تا طرف مقابل کنار زده شود. یعنی تو حق نداری با باور خودت بیایی؛ ولی من حق دارم با باور خودم بیایم؛ باور من چیست؟ علم است؛ ما در دانشگاه هستیم، رشتهٔ دانشگاهی علمی است، بنابراین باید اینطور مطالعه کنم.
من سعی کردم بگویم که این استدلالها ایراد اساسی دارند. از روششناسی علم این چیزها درنمیآید، ولی از فرض آنتولوژیک، مثلاً اینکه خدای ادیان ابراهیمی وجود ندارد، درمیآید. آری، میتوانید آن را اعلام کنید که ما چون به خدای مداخلهگر اعتقاد نداریم، مثل اسپینوزا، طبعاً اینطور مطالعه میکنیم؛ ولی این کار را نمیکنند. خب این عجیب نیست؟ به نظر من این استدلالها ضعیفتر از آناند که آدم فکر کند مثلاً خطای ریز و کوچکی در آنها صورت گرفته است. این یکی از شگفتیهاست.
شگفتی دوم را در همان جلسهٔ دوم اشاره کردم؛ در واقع دو نکته دربارهٔ این استدلالها گفتم. وقتی میخواهید استدلالی را رد کنید، یک راهش این است که خود استدلال را خطبهخط بخوانید و بگویید اینجا ایراد دارد؛ مثلاً بند دوم و سوم قیاسی که آقای دانر ارائه میکند مصادره به مطلوب است، یعنی اینکه وحی وجود ندارد در آن هست؛ بهعنوان یک عقیده بیان شده، ولی طوری که رسماً گفته نشده باشد، و بعد میخواهد از آن نتیجه بگیرد که قرآن یا بایبل را باید طوری بخوانیم که گویی وحی نیست. این یک راه است، که برهان را رد کنید. راه دیگر همان کاری است که در جلسهٔ دوم سعی کردم بکنم.
در علم، در فیزیک، فرض کنید خدا وجود دارد یا فرض نکنید؛ وقتی میخواهید قانون گازها را مطالعه کنید، این چقدر تأثیر میگذارد؟ من میخواهم رابطهٔ PVT، یعنی رابطهٔ دما و حجم و فشار گاز، را به دست بیاورم. حالا خدای ادیان ابراهیمی هست یا نیست، اصلاً خدایی هست یا نیست و دخالت میکند یا نه، من در آزمایش خودم دارم چیزهایی را اندازه میگیرم. در کجای کل فیزیک میتوانید بگویید آزمایشی هست یا نظریهای هست که اگر وحی یا خدا فرض شود، اوضاع زمین تا آسمان فرق میکند؟ فرضهای بهاصطلاح روششناختی اینطورند که مثلاً از دیوارهٔ محیط آزمایش بالاخره چیزهایی از بیرون میآید و ما فرض میکنیم اثر ندارد؛ چرا؟ چون حسمان این است که تأثیر خاصی نمیگذارد. شما در فیزیک یا در شیمی میتوانید بگویید فرض روششناختی میکنم که مثلاً ماورای طبیعت وجود ندارد یا دخالت نمیکند.
ولی جایی که بحث دربارهٔ متنی است که دربارهٔ آن ادعای وحی وجود دارد، چه؟ در جلسهٔ دوم سعی کردم به شما نشان دهم که در تمام تاروپود استدلالهایی که اینها میآورند، مثلاً آنجا که میخواهند نتیجه بگیرند در عربستان محیطی فرقهای وجود داشت، یا میخواهند نتیجه بگیرند که مثلاً این اسلام دعوتی آپوکالیپتیک است، در تمام این بحثها، استدلالهایشان از این فرض که وحی وجود ندارد استفاده میکند. یعنی با فرض اینکه وحی وجود دارد و قرآن وحی است، و با فرض اینکه وحی وجود ندارد، اصلاً از دو دنیای متفاوت حرف میزنید و همهجا با همدیگر اختلاف پیدا میکنید. این با فیزیک فرق میکند؛ اینجا نمیتوانید آن فرض را اینطور با فرض روششناختی کنار بگذارید. در فرضهای روششناختی فرض این است که آن چیز اصلاً ربط ندارد و میتوانم از چیزهایی صرفنظر کنم؛ نه جایی که میبینید دو نظریهٔ زمین تا آسمان متفاوت ساخته میشود که اصلاً به همدیگر ربطی ندارند و همهچیز را جور دیگری میبینید، و بخواهید این را با بحثهای روششناختی کنار بگذارید.
حرف من این بود که این استفاده از نام علمیبودن و دانشگاهیبودن و روششناختی اشتباه است؛ وگرنه اسپینوزا آدم محترمی است. رک و راست میگوید من به خدای ادیان ابراهیمی اعتقاد ندارم، پس بایبل را اینطور میخوانم. بیایید همین را بگویید.
کمکم دارم به قسمت پایانی نزدیک میشوم. بگذارید چیزی بگویم دربارهٔ حالت عجیبی که این استدلالها برای من دارد؛ استدلالهایی که میآورند تا بایدی ایجاد کنند که همه باید اینطور مطالعه کنند، و سعی میکنند بگویند بیطرفی یعنی این. یک لحظه فکر کنید: بیطرفی دربارهٔ خدا و وحی یعنی اینکه آگنوستیک باشید دیگر. آگنوستیک باشید یعنی چه؟ یعنی بگویید من نمیدانم وحی هست یا نه.
بنابراین وقتی میخواهم بروم مطالعه کنم و چیزهای عجیبوغریبی دربارهٔ این متن دیدم، باز ذهنم نسبت به این گشوده است و گوشهٔ ذهنم این هست که شاید وحی باشد. بیطرفی یعنی این. حالا بگویید من ۹۰ درصد فکر میکنم وحی نیست و ۱۰ درصد فکر میکنم وحی هست، یا برعکس. در هر دو مورد، ذهن انتقادی یعنی اینکه در برابر هر پیشفرضی که کردهاید بالاخره علامت سؤالی بگذارید؛ اگر جلو رفتید و دیدید به تناقض رسیدید و به مشکلاتی برخوردید، جرئت این را داشته باشید که آن پیشفرض را بازبینی کنید. دقیقاً ببینید، اینها میخواهند بگویند از بررسی پیشفرض خودشان معافاند. علت اینکه با حالت روششناختی و با نام علمی و دانشگاهی جلو میآیند این است که میخواهند خودشان انتقادی نباشند؛ یعنی اگر یک میلیون سال هم بگذرد و هزار جور نظریه هم بدهند و همهاش به بنبست بخورد، میگویند ما متعهدیم بگوییم وحی وجود ندارد و این چیزی انسانی است.
در حالی که بیطرفیِ آگنوستیک یعنی اینکه من نمیدانم و دارم مطالعه میکنم؛ اگر به نظرم رسید شواهد بیشتر با وحیبودن جور درمیآید، میگویم وحی است؛ اگر نه، میگویم نیست. میتوانم بگویم فعلاً فکر میکنم وحی نیست. آدم مؤمن هم معادل آدم کلهخر نیست؛ آدم مؤمن هم میتواند ذهن انتقادی داشته باشد و بگوید: «الان فکر میکنم وحی است؛ جلو میروم، در متن تناقضهایی میبینم و قانع میشوم که وحی نیست.» مگر کم بودهاند کسانی که با فرض اینکه قرآن وحی است وارد همین مطالعات قرآنی شدهاند و ممکن است الان ایمان نداشته باشند؟ خب برخورد انتقادی کردهاند. این استدلالها میخواهند این راه را ببندند؛ یعنی میخواهند پیشفرضی دائمی برای شما ایجاد کنند.
من خیلی چیزها را نگفتم. مثلاً شما از تیغ اوکام نمیتوانید برای خودتان پیشفرض دائمی دربیاورید. یکی از استدلالها برای اینکه چرا نباید وحی و مانند آن را فرض کنیم این است که آقا، علم با تیغ اوکام کار میکند. حالا بگذریم از اینکه اگر مباحث فلسفیِ خود تیغ اوکام را بخوانید، اصلاً نمیشود در این مورد چنین استفادهای از آن کرد. دستکم تیغ اوکام چه میگوید؟ میگوید تا چیزی لازم نیست، فرضش نکن. نمیگوید که مثلاً فیزیکدانی بیاید بگوید: «آقا، متغیرهای نهانی که اینشتین میگوید، بنا به تیغ اوکام وجود ندارد، چون به اندازهٔ کافی شاهد نداریم»، و بعد بگوید: «هر کس وارد رشتهٔ فیزیک میشود باید منکر وجود متغیرهای پنهان باشد؛ چرا؟ چون تیغ اوکام میگوید.» تیغ اوکامِ بیچاره میگوید اگر لازم نیست فرض نکن؛ پیشفرض دائمی و صُلبی به شما نمیدهد که تا ابد باید این را فرض کنی. نهایتش این است که میگوید هستومند جدیدی را وارد نکن، مگر اینکه احساس کنی شواهد طوری است که لازم است. اینهمه هستومند جدید وارد علم فیزیک شده است؛ تیغ اوکام جلویشان را گرفته؟ تیغ اوکامِ بیچاره کی چنین کاری میکند؟ تیغ اوکام موقتی است. آدم آگنوستیک میتواند بگوید: «آقا، من موقتاً فرضم این است که وحی وجود ندارد و این چیزی بشری است؛ میروم مطالعه میکنم. اگر مطالعاتم نتیجهٔ خوبی داد ادامه میدهم؛ اگر نه، ممکن است روزی نظرم تغییر کند و فکر کنم این واقعاً منشأ الهی دارد، یا دستکم در اعتقاد خودم شک کنم.»
اینجا چیزی نوشتهام که بد نیست آن را هم بگویم. میدانید که در یونان فکر میکردند الههٔ شعری هست که به شاعران الهام میکند؛ در فارسی به آن «موز» میگویند. حالا اصطلاح یونانیاش «موز» نبوده، ولی وارد زبانهای اروپایی شده و از آنجا به اینجا آمده است. فرض کنید آدمهایی بودهاند که چنین اعتقادی داشتند که موجودی هست که به این شاعران الهام میکند؛ موجودی ماورای طبیعی یا اساطیری که این کار را انجام میدهد. فکر میکنید لازم است در مطالعات حافظشناسی شرط بگذارید که اگر کسی به چنین چیزی اعتقاد دارد، نمیتواند بیاید و حافظشناسی کند؟ کسی اعتقاد دارد که حافظ مثلاً الههٔ الهام داشت؛ خب اگر از این چیزی که میگوید نتایج عجیبوغریبی دربارهٔ شعر حافظ گرفت، همانجا جوابش را بدهید. چه لزومی دارد که از اول شرط بگذارم که از این در نمیتوانی وارد شوی مگر اینکه انکار کنی الههٔ الهام وجود دارد؟ شرط این است که حرف چرتوپرت نزنی دیگر.
الان دربارهٔ قرآن هم اگر کسانی که معتقد به وحی هستند چرند و پرند میبافند، خب آدم همانجا به آنها میگوید: «آقا، این را از کجا آوردی؟» مثلاً از نظر من این استدلال که در قرآن نوشته است «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون» و بخواهم از این آیه نتیجه بگیرم که قرآن تحریف نشده یا تحریفناپذیر است، حرف چرندی است. اگر آدم مؤمنی بیاید و چنین حرف مزخرفی بزند، من همینجا جلویش میایستم و میگویم داری مزخرف میگویی، به این دلیل؛ نه اینکه بگویم اصلاً تو بیخود کردی که مؤمن بودی و وارد مطالعات قرآنی شدی و از این چیزها استفاده میکنی.
بگذارید کمی جلوتر برویم؛ شاید روشن شود که بالاخره نهایتاً به چه میخواهم برسم. فعلاً در این جلسه، با یادآوریای که از جلسات گذشته کردم، نکته این است که بالاخره با رشتهٔ عجیبوغریبی روبهرو هستیم؛ یعنی آن چیزی نیست که انتظار داریم. اینکه بیایند در را ببندند و بگویند: «آقا، اگر میخواهی وارد شوی، نباید باور داشته باشی که این وحی است»، عجیب است. اینکه ۹۰ درصد مطالعات تاریخیانتقادی باشد و کمتر دربارهٔ فرم و محتوا صحبت شود، و بعد بدون اینکه فرم و محتوا را بررسی کرده باشی، از آنها در استدلالهای تاریخیِ خودت استفاده کنی، همهٔ اینها نوعی بههمریختگی و چیزهای عجیبوغریبی است که با عقل جور درنمیآید.
باز نکتهای بگویم که به نظرم در جلسهٔ دوم به آن اشاره کردم و دوباره میخواهم کمی صریحتر بگویم. آن استدلالها، یعنی استدلالهایی که دانر و سینایی و شاید افراد دیگری هم مختصرتر گفته باشند، غلطاند و از نظر منطقی ایراد دارند؛ و اصولاً شما با روششناسی و مانند آن نمیتوانید از دو فرضی که بینهایت با همدیگر واگرا هستند یکی را بهراحتی کنار بگذارید، مگر اینکه فرضهای آنتولوژیکتان را بیان کنید و بگویید «من به وحی اعتقاد ندارم، بنابراین اینطور مطالعه میکنم». تأکید میکنم، اسپینوزا را وسط این ماجرا نکشید؛ دقیقاً کاری را که اسپینوزا کرد شما نمیخواهید بکنید. نمیخواهید اعتقاد واقعی خودتان را بیان کنید.
به نظر من همهٔ کسانی که مطالعات قرآنی میکنند و این حرفها را میزنند، یا به خدا اعتقاد ندارند، یا به خدای دخالتگر اعتقاد ندارند، یا به اینکه قرآن محصول وحی به پیامبر است اعتقاد ندارند. خب اعتقاد نداری دیگر، و دلایلی هم برای این عدم اعتقادت داری. اینکه بخواهی پشت علمیبودن پنهان شوی، چیزی است که مشکلساز است و جای فکرکردن برای آدم باقی میگذارد. برای چه؟ ببینید، کسی که لقمه را از پشت سرش میچرخاند و در دهان خودش میگذارد، آدم بالاخره فکر میکند چه شده است؛ اینجا سدی وجود دارد؛ دلیلش چیست؟ وقتی با پدیدهای غیرمنطقی مواجه میشوید، باید دنبال دلیل بگردید: چرا اینطور است؟ چرا در یک رشتهٔ دانشگاهی استدلالهایی از این شکل میکنند؟ مثل اینکه میخواهند چیزی را پنهان کنند؛ آدم بالاخره احساس میکند مشکلی اینجا وجود دارد.
نکتهای که میخواهم با صراحت بیان کنم این است: جدای از اینکه این استدلالها مشکل منطقی دارند و به نتیجهای که میخواهند نمیرسند، چون دور دارند؛ و جدای از اینکه اینجا دو گرایش مختلف ایجاد میشود که معقول نیست یکی از آنها را با فرضهای روششناختی کنار بگذارید، بلکه باید با کارایی کنارش بگذارید و بگویید «آقا، این روش به نتایج مزخرفی رسید، آن روش بهتر کار میکند و این پیشفرض بهتر است»؛ مهمتر از اینها، به نظرم نکتهٔ خیلی مهمی که به آن اشاره کردم این است که اصلاً اگر این استدلالها درست هم باشند، آن چیزی که اینها میخواهند از آنها درنمیآید. چون مثلاً وقتی میگویید انسانِ گذشته را باید مثل انسان امروز فرض کرد، دربارهٔ همین چیزهایی که در جلسهٔ دوم گفتم، یعنی دربارهٔ انسان، ماهیت زبان و همهٔ این چیزها، فرضی در ذهنتان هست. جدای از اینکه اصلاً خدا وجود دارد یا وحی وجود دارد، دارید مفروضاتی دربارهٔ تواناییهای انسان به کار میبرید. شاید کسی به خدا معتقد نباشد، به وحی و هیچ چیز دیگری معتقد نباشد، ولی اعتقاد داشته باشد که انسان ویژگیای دارد که در حالتهای الهامیِ عجیبی قرار میگیرد و چیزهایی را کشف میکند، مثل بعضی از دانشمندان؛ به قابلیتی عجیب در وجود انسان معتقد باشد، مثل چیزهایی که یونگ میگوید: اینکه کسی در رؤیا یکدفعه به مخزن عظیم اطلاعات، مثلاً ناخودآگاه جمعی، وصل میشود.
فرض کنید کسی یونگی فکر میکند، یا اصلاً جور دیگری فکر میکند که انسان چنین قابلیتی دارد. چنین آدمی بدون اعتقاد به وحی ممکن است حسش این باشد که اتفاقی که در عربستان افتاده این است که برای این شخصی که ادعای پیامبری کرده چنین واقعهای رخ داده، یکدفعه به منبع الهام عجیبی وصل شده و توانسته است کتاب عجیبی پدید آورد. یا اصلاً فرض کنید، بدون شوخی، کسی واقعاً بگوید: «آقا، موجودات فضایی آمدند و کسانی که ادعای پیامبری میکردند اطلاعاتشان را از موجودات فضایی گرفتند.» خب؟
حالا استدلالهایی که اینها میکنند چنین است: با کنارگذاشتن وحی میخواهند استدلال کنند که چون در قرآن اطلاعات تمام بایبل و همهٔ فرقههای دینی دیگر آمده است، این نشان میدهد که اینجا اجتماعی، مثلاً محیطی فرقهای، وجود داشته است؛ یعنی برخلاف تصوری که مسلمانها بعدها ایجاد کردند، انواع فرقههای مسیحی و یهودی مثلاً در همان اطراف مکه زندگی میکردند. خب آدمی که به موجود فضایی اعتقاد دارد به شما میگوید اطلاعات از طریق موجودات فضایی منتقل شده و آنجا بیابان برهوت بوده است؛ یا اینکه به دلیل همان اتصال، از طریق الهام، از مخزن اطلاعات ناخودآگاه جمعی چیزهایی به ذهن پیغمبر رسیده و آنها را گفته است. یعنی فقط با حذفکردن وحی نیست که میتوانید این استدلالهایتان را پیش ببرید؛ چیزهای دیگری هم دربارهٔ انسان، دربارهٔ زبان، دربارهٔ موجودات فضایی و غیره لازم دارید، و اینها دیگر از حرفهای مربوط به ماورای طبیعت و علم و روششناسی درنمیآید. آنچه در استدلالهایتان لازم دارید با صرفِ اینکه بگویید وحی را، با روششناسی یا بیآن، کنار میگذارید، به دست نمیآید.
آفرین، بارکالله، آری؛ نکته دقیقاً همین است. واقعیت این است که طرف اعتقادی ندارد دیگر؛ یعنی همان جهانبینی علمی. مسیحیای که در دوران ردیهنویسی قرآن میخواند، مطمئن بود که جای حق نشسته و درست فکر میکند؛ مسیح آن نیست، این است؛ بایبل حق است، و قرآن را با این نگاه میخواند. برایش نمیتواند وحی باشد؛ به قول شما احتمال اینکه این وحی باشد در حد صفر است؛ چرا؟ چون با آنچه فکر میکند درست است تناقض دارد. واقعیت همین است. روششناسی و علم و اینها را کنار بگذارید؛ واقعیت این است که این آدمها یک در میلیون هم احتمال نمیدهند که چیزی مثل وحی باشد یا این قرآن نتیجهٔ وحی باشد، در همان حدی که دربارهٔ موجود فضایی.
خب همین را میگویم: نکته این است که اینجا با یک جهانبینی سروکار داریم که نتیجهاش این است که احتمال آمدن موجودات فضایی خیلی کم است. این اعتقادی روششناختی نیست؛ اعتقادی است که دربارهٔ جهان داریم. فکر میکنیم موجودات فضایی نیامدهاند و دلایلمان هم شاید تا حد زیادی منطقی است، چون شاهد خوبی نمیبینیم. مسئله دقیقاً این است که باید این را با شواهد رد کنم، نه با روششناسی. همهٔ حرفم همین است: شما نمیتوانید برای کنارگذاشتن چیزی دلایل روششناختی بیاورید؛ دلایلی که میآورید آنتولوژیک است؛ یعنی بگویید: «آقا، احتمال این آنقدر ضعیف است که بررسیاش نمیکنم.»
دلیل آنتولوژیک چه میکند؟ مثلاً من در فیزیک نمیگویم خدا وجود ندارد؛ فقط او را در نظر نمیگیرم. میگویم وجود دارد یا ندارد، به این آزمایش من ربطی ندارد. روششناسی من این است که ماورای طبیعت را وارد کار نکنم؛ شاید هم وجود دارد یا ندارد، دخالت میکند یا نمیکند. خدا وحی کرده باشد یا نه، ربطی به فشار گاز ندارد. من دارم چیزی را مطالعه میکنم و یکی از اجزای روششناسیام این است که آن فرض را وارد نمیکنم. الان شرط فیزیکدانشدن این نیست که اعتقاد به خدا نداشته باشید، ولی شرط نوشتن یک مقالهٔ فیزیکی این است که در آن حرفی از خدا نزنید و جن و پری در آن نیاورید. پارامترهای فیزیکیِ قابل اندازهگیری را به کار ببرید. این روششناسانه است، نه آنتولوژیک؛ یعنی به معنای وجودشناسانه نیست.
به هر حال، ما با رشتهای مواجهیم که ویژگیهای عجیبی دارد. به نظر من هر چیزی که غیرمنطقی است، آدم باید برود ببیند چرا اینطور شده است. یک فرضیه حالت بهاصطلاح نظریهٔ توطئه دارد. آقای سینایی مقالهای برای یکی از ژورنالهای مسلمانها نوشته که با این جمله شروع میشود که بعضی از مسلمانها فکر میکنند اینکه کسانی مطالعات قرآنی میکنند و مثلاً وثاقت متن زیر سؤال میرود، نتیجهٔ یک توطئهٔ امپریالیستی است که میخواهند مسلمانها را تضعیف کنند و رشتهای راه انداختهاند تا ایمان مسلمانها را از بین ببرند. چون غالباً نتایجی که از مطالعات تاریخیانتقادی درمیآید به نظر میرسد ضد آن ایمان صاف و پاک است: اینکه قرآن وحی بود و کلمهبهکلمه در زمان پیغمبر یا عثمان نوشته شد و عیناً به ما رسیده است، و خود مسلمانها همه انسانهای خیلی پاکی بودند و همه این را خیلی خوب نگه داشتند. بالاخره حسِ خیلی زیبا و مؤمنانهای در مسلمانها وجود دارد و میخواهند این را از بین ببرند و قرآن را از دست مسلمانها بگیرند. جملههایی نقل میکنند که فلان انگلیسی گفته است تا وقتی این قرآن دست اینهاست، نمیشود بر آنها مسلط شد؛ این قرآن را که عامل اتحاد جهان اسلام است و به مسلمانها قدرت میدهد، میخواهند از آنها بگیرند.
سینایی جملهٔ خیلی کوتاهی نوشته که بعضیها فکر میکنند این نوعی توطئهٔ امپریالیستی است، و بعد جواب خیلی جالبی میدهد. من دارم با زبان خودم میگویم؛ او مقالهٔ علمی خیلی شکیلی نوشته است. میگوید واضح است که اینطور نیست، چون همان بلایی که مطالعات قرآنی سر قرآن میآورد، سر بایبل هم میآورند. یعنی اینطور نیست که امپریالیستها با چیزی که در غرب هست، یعنی بایبل، این کار را نکنند و فقط با قرآن بکنند؛ با همهچیز، با همهٔ متون مقدس، این کار را میکنند. خب آری، من هم فکر میکنم توطئهٔ امپریالیستی نیست. اما واقعاً چرا فضا اینطور است؟
به نظر من همان تاریخی که مرور کردم خیلی روشن نشان میدهد که ماجرا این است: از ابتدا تا یک قرنی، با فرض اینکه بایبل و مسیحیت درست است، با ایمان کامل و باور صددرصد به مسیحیت، قرآن را مطالعه کردند و به نظرشان اشتباه آمد؛ و واقعیت این است که حرفی از امپریالیسم نیست. این فکت واضح و بدیهی تاریخ است که از رنسانس به بعد بالاخره انقلابی در اروپا علیه کلیسا ایجاد شد؛ یعنی دورانی که به آن دوران روشنگری میگویند، که عدهای با استفاده از علم، یا دستکم با بالابردن پرچم علم، آمدند؛ مثلاً نیوتن آمد؛ و در قرن هجدهم، زمان انقلاب فرانسه، جنگی در اروپا درگرفت. این دیگر چیزی نیست که ندانیم: جنگی در اروپا درگرفت میان کسانی که به کلیسا و بایبل اعتقاد نداشتند و آنهایی که اعتقاد داشتند.
این ایدئولوژی جدید که مثلاً در اروپا جانشین مسیحیت شد، که اسمش را جهانبینی علمی بگذاریم، دنیا را جور خاصی نگاه میکند و حرفش این است که من این کار را از طریق علم میکنم؛ خب این یک جهانبینی جدید است و تفاوت ماهوی خاصی با مسیحیت ندارد؛ اختلاف بر سر همین است. کسانی که الان این جهانبینی را دارند، به معنای واقعی کلمه غرق در این جهانبینیاند و صددرصد معتقدند که درست است و این جهانبینی از پیروزی عقل بر خرافه به این صورت شکل گرفته است. الان خودشان را کاملاً پیرو عقل میدانند و فکر میکنند اینکه به خدا، یا دستکم به خدای مداخلهگر، اعتقاد ندارند از علم نتیجه شده است؛ که علم این را به ما نشان داده است؛ از این حرفها میزنند دیگر. این حرفها پوچاند. واقعیت این است که نه، علم چیزی نشان نداده است. این جهانبینی نتیجهٔ توهماتی پیرامون علم است که خود نیوتن و امثال او هم نداشتند. من در آن سخنرانیهای «جدایی علم از دین»، دستکم نسخهٔ آغازینش را، «توهم لاپلاسی» نامیدم: گویی چیزهایی را کلاً فراموش کردند و پیشفرضهای جدیدی را، که معلوم نیست درستتر باشد، آوردند؛ بالاخره چیزی در ذهنشان ساخته شد که به نظرشان آمد با علم دارند همهچیز را توجیه میکنند و احتیاجی به خدا هم ندارند.
از نظر فلسفی بناکردن این جهانبینی بر علم ممکن نیست؛ یعنی فقط با توهم و تبلیغات ممکن است چنین چیزی دربیاورید و مثلاً اینکه خدا وجود دارد یا ندارد و وحی میشود یا نمیشود را به این ربط دهید که از فیزیک و شیمی و تحقیقات علمی چنین چیزی نتیجه میشود. بنابراین واقعیت این است که اتفاقی که در اروپا افتاد، و مطالعات بایبلی و مطالعات قرآنی هر دو نتیجهٔ آناند، این است که جهانبینی جدیدی سلطه پیدا کرد.
چرا اینها اینطور برخورد میکنند؟ دقیقاً همین نکتهای که الان در حرفهای شما بود: دقیقاً مثل آدم باورمند مسیحی، واقعاً اینها شکی ندارند که درست به دنیا نگاه میکنند. میدانید؟ فکر میکنند پشتشان کاملاً به تحقیقات علمی گرم است: نگاه علمی این است، روش علمی این است، بنابراین من صددرصد تنها راه درست نگاهکردن به دنیا این است. اینها همه آنتولوژیک، همه ایدئولوژیک است؛ یعنی عقیدهای جدید است که به نظر من کاملاً بیسروته است؛ نه از علم درمیآید و نه خودش هیچ مبنایی دارد؛ کاملاً نتیجهٔ توهمی است که در دنیا غالب شده و در ذهن این آدمها در حدی شکل گرفته که اصلاً نمیتوانند غیر از این به دنیا نگاه کنند. خب معلوم است؛ آری، این نتیجهٔ امپریالیسم نیست؛ نتیجهٔ شکلگیری جهانبینی جدیدی در اروپاست. برای اینکه شیک باشد، اسمش را علمی میگذارند، دوران روشنگری، عصر خرد؛ خب از نظر من عصر بیخردی است، عصر ورود به تاریکی است. اگر بخواهیم اسم را عوض کنیم، از دیدگاه دیگری که نگاه کنید، میتوانید اسمهای دیگری برایش بگذارید.
این دیدگاه در جهان از طریق همین بهاصطلاح نهضتی که در اروپا شکل گرفت، یعنی انقلاب فرانسه و مانند آن، که کاملاً هم جنبههای سیاسی داشت و مرجعیت کلیسا را از بین برد، غالب شد؛ این بالاخره اتفاقی است که در دنیا افتاده است. آنچه با عنوان مطالعات بایبلی و مطالعات قرآنی میبینیم، و اصلاً نهاد دانشگاه، تا حدودی نتیجهٔ همین اتفاقهایی است که در قرن هفدهم و هجدهم و نوزدهم افتاده و به اینجا رسیدهایم. بنابراین ایدئولوژیای پشتش هست؛ ایدئولوژیِ امپریالیسم نیست؛ حالا میخواهید اسمش را روشنگری بگذارید، هرچه میخواهید بگذارید. نوعی نگاه جدید به جهان وجود دارد و نتیجهٔ آن این است که ما به متون مقدس هم اینطور نگاه میکنیم؛ و همه را هم میخواهند زیر علم پنهان کنند: میخواهند بگویند جهانبینیشان از علم آمده، روششناسیشان از علم آمده؛ هیچکدامش نیامده است؛ نه آن جهانبینی از علم آمده و نه این روششناسی.
نکتهای هست که از اول این سخنرانی تا حالا دستکم سه بار به ذهنم رسید که یادم باشد بگویم و هر بار فکر کردم وقت کم است و نگویم؛ بگذارید الان بگویم. چرا اینقدر میان مفهوم باور (belief) و ایمان (faith) خلط میشود؟ اینکه کسی مثلاً باور دینی دارد یا ایمان دینی دارد. همان جلسهٔ اول گفتم و در گروه هم این بحثها شد. ببینید، اگر مطمئن باشید و شک نداشته باشید که عقیدهٔ آدمهایی که عقیدهای دارند صددرصد غلط است، مثلاً فرض کنید بومیان استرالیا عقاید عجیبوغریبی دارند که ما الان به دلایلی کاملاً مطمئنیم غلط است، اگر با چنین پدیدهای مواجه باشید، دیگر به نظرتان فرقی ندارد که کسی بگوید من به آن باور دارم یا بگوید من ایمان دارم؛ چون امکان ندارد بهطور عقلانی باور داشته باشد؛ حتماً چیز اضافهای دارد، مثلاً از قلب و احساساتش و علاقهاش به پدر و مادرش هم استفاده کرده است. ایمان چیزی است ورای باور: باور میتواند مبنای عقلانی داشته باشد، ولی وقتی میگوییم کسی ایمان دارد، معمولاً حسمان این است که چیزهایی را هم بدون دلیل پذیرفته، از روی عشق یا از روی تقلید پذیرفته است.
حس اینها دقیقاً نسبت به همین است که آدمی که باورمند مذهبی است نمیتواند وارد این رشته شود؛ همان مقالهٔ دانه را نگاه کنید: نمیتواند بیاید، چون احساسش این است که او آدم منطقی و معقولی نیست. به نظرشان آنقدر واضح است که اعتقاد به وحی چیز چرندی است و مثلاً از نظر علمی قابل قبول نیست که حالا من بیایم و به او بگویم: «آقا، من دارم استدلال میکنم که لزوماً آدمی که ایمان دینی دارد اینطور نیست که مغزش کار نکند و دیدگاه انتقادی نداشته باشد»؛ این را نمیتوانند بپذیرند. یعنی طرف چنان به اعتقادات خودش صددرصد مطمئن است، به جهانبینی علمی و اینکه الان همهچیز روشن شده، به این اعتقاداتی که الان در دنیا موج میزند که آقا، علم آمد و همهچیز روشن شد، و آنقدر در این فضا زندگی میکند که دقیقاً نتیجهٔ چیزی است که از بچگی در کلهاش کردهاند؛ یعنی دقیقاً خودش است که ایمان دارد. میدانید؟ یعنی با جنبههایی تقلیدی، جهانبینی مدرن امروزی در ذهنش ریخته شده و چنان در آن غرق است و در آن چارچوب فکر میکند که واقعاً هر نوع باوری غیر از این را ایمان حساب میکند. برای همین است که احساسش این است که آقا، آدمی را که مذهبی است در این رشته راه ندهیم، چون آدم معقولی نیست، از شواهد و از استدلال پیروی نمیکند؛ فقط کسانی که مثل ما نگاه میکنند که وحی وجود ندارد و جهانبینی علمی را پذیرفتهاند، ممکن است آدمهای معقول و انتقادی باشند. به نظر من نکته دقیقاً این است که خودشان را برحق میبینند.
از نظر من، در آن مروری که به تاریخ مطالعات قرآنی در غرب کردم، تمایز خاصی میان اول و آخرش وجود ندارد، بهغیر از اینکه در دوران ردیهنویسی، اولاً طرف بر اساس ایمان مسیحی قرآن را میخواند و ثانیاً خجالت نمیکشید که دارد ردیه مینویسد. الان اینطور است که صددرصد بر اساس جهانبینی جدید مدرنی که از نظر من کاملاً بیپایه است و از نظر خودشان قطعی است، به دنیا، از جمله به متون، نگاه میکنند؛ و الان در رشتهٔ مطالعات دانشگاهی ردیه نمینویسند. یعنی طرف نمیآید بگوید من مثلاً دارم کار میکنم تا ثابت کنم قرآن اشتباه است؛ مطالعهٔ دانشگاهی میکند. یعنی این قسمت دوم فرق دارد و نیت ردیهنویسی ندارند؛ ولی چون اینها هم از جایگاهی کاملاً مشخص و با عقاید آنتولوژیک خاصی به دنیا نگاه میکنند، مثل این است که دارند همان سنت مسیحی را ادامه میدهند.
اتفاقاً در سنت مسیحی، که وقت نشد خیلی چیزها را دربارهاش بگویم، افرادی هستند که مثلاً از دوران رنسانس به بعد، کمکم این را میبینید که بهشدت به پیروان خودشان، به کسانی که ردیه مینویسند، توصیه میکنند که به پیغمبر توهین نکنید؛ چون نسخههای اول ردیه این بود که به پیغمبر فحش بدهند، چیزهای بد نسبت بدهند و داستانهای زشت درست کنند تا مثلاً طرف منزجر شود. از جایی به بعد، پیش از آنکه بهاصطلاح دوران روشنگری شروع شود و این جهانبینی غالب شود و این نوع مطالعات مدرن شکل بگیرد، دستکم ۲۰۰ سالی وجود دارد که ردیهنویسیهای مسیحیان خیلی در لفافه است؛ یعنی به نوعی احترام را حفظ میکنند؛ دیگر حالت فحشدادن و اینکه «من میخواهم ثابت کنم این پیغمبر دجال است» نیست و در قالبهای خیلی منطقیتری نوشته میشود. بنابراین لزوماً همهٔ ردیهها هم اینطور نبوده که طرف بیاید بگوید من میخواهم ردیه بنویسم، فحش بدهد یا نیت خودش را از اول آشکار کند. آدم معروفی هست به نام سیل که ترجمهاش از قرآن، البته در ابتدا، یکی از بهترین ترجمههای قرآن بود؛ او صراحتاً در مقدمهٔ ترجمهٔ قرآنش مینویسد که این کار را نکنید؛ منطقی بحث کنید و احترام بگذارید.
میخواهم بگویم مطالعات قرآنی در فضای خاصی شکل گرفته است. اگر میبینید عجیبوغریب است و با حافظشناسی و دانتهشناسی و گوتهشناسی فرق میکند، برای این است که اصلاً از روز اول در فضایی جدلی شکل گرفته است؛ یعنی از روز اولی که ردیهنویسی شروع شد، فضا جدلی بود. بعد هم که اسپینوزا و دیگران آمدند، فضای جدلی نسبت به بایبل پیش آمد که به مطالعات قرآنی هم سرایت کرد و مطالعات قرآنی هم همان راه را رفت؛ یعنی کلاً این از اولش چیزی علیه آدمهایی بوده است که باور و ایمان دارند.
میخواهم بگویم شرایط تاریخیای وجود داشته که این مطالعات در آن شکل گرفته و به این دلیل اینطور شده است؛ یعنی اینکه بحث به مسائل تاریخی رفته و به اینکه کسی که باور دارد وارد نشود، همهٔ اینها در اصل به نوعی توجیهی دارند. آن توجیه این است که تاریخ را که نگاه میکنید، میبینید از هر دو سمت، چه از طرف مسیحیان نسبت به مسلمانها و چه از طرف کسانی که بهاصطلاح جهانبینی علمی دارند نسبت به همهٔ ادیان، حالت جدلی دارد. اسپینوزا میخواهد اعتقادات سنتی یهودیان و مسیحیان را رد کند؛ بنابراین مبنای فلسفیِ آن نوع نگاهش، یعنی اینکه بیاییم مطالعهٔ تاریخی کنیم، این است که به دخالت چیزی مثل وحی اعتقاد ندارد، و نسبت به این اعتقادات موجود هم بهشدت حالت تهاجمی دارد و این را پنهان هم نمیکند.
ببینید، وقتی فکر میکنید چیزی غلط و مضر است، دیگر مسئلهٔ پنهانکردن نیست. نمیخواهم بگویم امپریالیسم اینجا در کار است. آدمی که جهانبینی علمی دارد احساس میکند باید این آدمهای مذهبی را از این منجلاب بیرون بکشیم: اینها به قرآن اعتقاد دارند، در حالی که در قرآن چیز مزخرف نوشته شده و در بایبل مثلاً چرندیات هست. واقعاً خیلی از آنها اینطورند دیگر. احساس میکنند از نظر انسانی اصلاً وظیفهشان این است که واقعیتها را به پیروان ادیان نشان دهند که اینها چیزهای آسمانی نیستند؛ یعنی به نفع بشر است که اینها نباشند؛ دورانشان گذشته است و الان دوران علم و جهانبینی علمی است. واقعیت این است.
بنابراین چرا شکسپیر اینطور مطالعه نمیشود؟ با شکسپیر چه کار داریم که بگوییم آیا کسی به الهام، به فرشتهٔ الهام اساطیری، اعتقاد دارد یا ندارد؟ اصلاً با آثار شکسپیر مشکلی نداریم، ولی با قرآن مشکلی وجود داشته است. یعنی چرا مطالعه دربارهٔ متن قرآن عجیبوغریب شده است؟ چون پیشینهای تاریخی دارد: ادعایی هست و عدهای باورمندند.
بگذارید این فکت تاریخی را بگویم که بدیهی است: در دو برهه اوجگیری دیده میشود؛ بعد از فتح قسطنطنیه ردیهنویسی دوباره اوج گرفت و بعد از ۱۱ سپتامبر هم اوج گرفت؛ البته در این دومی نه ردیهنویسی، بلکه مطالعات قرآنی. بعد از فتح قسطنطنیه مسیحیان دوباره دستبهکار شدند و حجم زیادی از این ردیهنویسیها پدید آمد؛ مدتها ساکن بود و زیاد نمینوشتند. بعد از ۱۱ سپتامبر هم میبینید مطالعات قرآنی یکدفعه اصلاً منفجر شد؛ تعداد مقالات بالا رفت و ژورنالهای جدید به وجود آمد. اینها شواهدی است بر اینکه بالاخره طرف دربارهٔ اسلام و مسلمانها احساسی دارد؛ امپریالیسم نیست. شما بگویید آقا، خیرخواهانه است: مسلمانها کتابی دارند که مثلاً آنها را به سمت خشونت میبرد؛ اگر بتوانم به آنها نشان دهم که این کتاب، کتاب خدا نیست، خدمتی به بشریت کردهام. میخواهید اسم این را امپریالیسم بگذارید یا چیز دیگری؛ هدف استعمار هم نیست. میخواهید روشنگری کنید دیگر؛ مگر هدف نهضت روشنگری، روشنگری نیست؟ میخواهید ذهن مسلمانها را روشن کنید.
با همهٔ حرفهایی که تا الان زدم، سعی کردم به شما حسی بدهم از اینکه مطالعات قرآنی چیست و پیشفرضهایش چیست، و اینکه سعی میکنند پیشفرضها و اهدافی را که دارند پنهان کنند و بگویند همهاش علمی است؛ واقعیتش اینطور نیست. مطالعاتی است که از جهاتی شگفتانگیز است؛ یعنی خیلی شبیه انواع مطالعات ادبی و تاریخی نیست. دلیلش پیشینهای تاریخی همراه با انگیزههای سیاسی، انگیزههای دینی و انواع و اقسام انگیزههای ایدئولوژیک است. بالاخره مطالعاتی، چه بایبلیاش و چه قرآنیاش، در فضایی جدلی شکل گرفته است و نتیجهاش این است که بخشی که نباید اینقدر تورم پیدا کند، در این مطالعات قرآنی تورم پیدا کرده است. پیشفرضها و پیششرطهایی گذاشته شده، مثل اینکه نباید به وحی باور داشته باشید، که آن هم منطقی نیست و سوگیری دارد، ولی میخواهند بگویند این شرطِ سوگیرینداشتن است؛ و به نظر من انواع و اقسام آسیبها به این مطالعات قرآنی زده است.
به نظرم پارادایمهایی که شکل گرفتهاند حالت منطقی ندارند. پارادایمهایی که جلسهٔ گذشته در آخرش از روی آن کتاب آقای صادقی گودرزی خواندم، همهشان در این جهتاند که مثلاً سنت اسلامی دربارهٔ منشأ قرآن قابل اعتماد هست یا نیست. آیا انتظار دارید پارادایمهای مطالعهٔ یک متن چنین چیزهایی باشد، یعنی اینکه آنچه دیگران دربارهٔ این متن گفتهاند که از کجا آمده راست است یا دروغ، و این موضوع کل گرایشهای مختلف مطالعات را شکل دهد؟ این خودش نشانهٔ عجیبوغریببودن است؛ نشانهٔ این است که این مطالعات از تاریخچهای بهاصطلاح نسبتاً پرتنش پدید آمده است. البته همچنان هم به دلیل تنشهای سیاسی و ایدئولوژیک موجود، این تنشها وجود دارند. یعنی به یک معنا نباید انتظار داشته باشید که مطالعات قرآنی مثل مطالعات حافظشناسی دربیاید و در محیطی آرام انجام شود؛ بلکه چیزهای دیگری هم در آن وارد میشود.
حالا برویم سر اصل مطلب. چیزی که میخواهم بگویم این است که با وجود این شرایط غیرعادی که میبینید، مطلقاً نمیتوانید با این عنوان که نباید سوگیری داشته باشیم و باید علمی باشیم بیایید و بگویید آقا، آدمهای باورمند نباید بیایند مطالعه کنند. حرفم این است که کسانی که الان دارند مطالعه میکنند، با باورهای خاص مطالعه میکنند: باور به جهانبینی علمی، یا جهانبینیای که اسمش را مدرن بگذاریم، هرچه هست؛ نگاه مدرن به دنیا که اصولاً نگاهی الحادی یا دستکم دئیستی است. و سعی میکنند افراد باورمند را هم متهم کنند که شما نباید بیایید، چون مثلاً باورهایتان اجازه نمیدهد تفکر انتقادی داشته باشید.
حالا اگر حرفهای مرا بپذیرید، نتیجهاش چه میشود؟ نتیجهاش این میشود که عدهای در مطالعات قرآنی بنشینند و بگویند ما باورمندیم و عدهای هم بنشینند و مطالعات بیسوگیریاش اینطور شود که «آقا، ما باورمندیم و شما باورمند نیستید؛ وارد بحثهای کلامی شویم که شما راست میگویید یا ما، و کدامیک استدلال بهتری داریم»؟ کل حرف من، که جلسهٔ اول هم گفتم، این است که به نوع دیگری از نگاه به پارادایمها برسیم تا وارد منازعات پارادایمیک نشویم. یعنی میخواهم بگویم لزومی ندارد در مطالعات قرآنی اصلاً به این فکر کنید که وحی وجود دارد یا ندارد؛ میشود جور دیگری به موضوع نگاه کرد. الان سعی میکنم در وقتی که مانده این موضوع را بیان کنم.
بگذارید چند دقیقه، بیآنکه لازم باشد، واقعاً صرفاً چون خود موضوع جالب است و من این حرف را از آنجا وام میگیرم، کمی دربارهٔ موضوعی بگویم که در فلسفه به آن پدیدارشناسی، پدیدارشناسی هوسرلی، میگویند؛ در حد یک ایدهٔ اولیه: ایدهٔ هوسرل چه بوده، چرا ایدهٔ جالبی است و چگونه میشود چیزی شبیه آن را در مطالعات قرآنی پیاده کرد.
هوسرل فیلسوفی خیلی خیلی مهم است که اصلاً پدیدارشناسی را، یعنی آنچه الان به آن پدیدارشناسی میگوییم، در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم شروع کرد. او به نوعی ادامهدهندهٔ راه دکارت است: چگونه میتوانیم از شکاکیت عبور کنیم؟ من خیلی وقتها حسم این است که آدمهایی که وارد شکهای فلسفیِ خیلی عمیق نشدهاند، شاید خیلی از حرفهایی که دکارت و هوسرل میزنند به نظرشان بیاید که حرف آدمهای بیمار است. میدانید، یکی از مباحث خیلی مهم فلسفه این بوده و هنوز هم دربارهٔ آن بحث میشود: عنوان شکاکیت که در فلسفه بهطور عام گفته میشود، معمولاً به این موضوع اشاره دارد که ما اصلاً از کجا بفهمیم جهان خارج وجود دارد؟ من از کجا میتوانم بفهمم شما وجود دارید؟ من احساساتی دارم؛ اگر مثلاً علمی نگاه کنید، که البته دکارت اینطور نگاه نمیکرد، سیگنالهایی از بیرون میآید و وارد مغز من میشود و من آنها را تحلیل میکنم. ممکن است من مغزی در یک خمره باشم، مثل ماتریکس؛ اصلاً ایدهٔ فیلم ماتریکس از همینجاهاست: بحث مغزی که کامپیوتری سیگنالها را در ذهنش ایجاد میکند و اصلاً شما وجود ندارید. من الان برای خودم همان مغزِ در خمره هستم و دارم حرف میزنم؛ فکر میکنم بدن دارم، فکر میکنم شما هم اینجا نشستهاید. چه راهی دارم؟ نمیتوانم استدلال کنم که شما وجود دارید. آیا حتی میتوانم استدلال کنم که بدن دارم؟ پس چگونه میتوانم از سد شکاکیت رد شوم؟
دکارت چیزهایی میگفت و این بحث همینطور چند قرن در فلسفه ادامه پیدا کرد. هوسرل ایدهٔ جالبی مطرح کرد. ایدهاش این است که میگوید اصلاً بیایید بحث دربارهٔ اینکه جهان خارج وجود دارد را کنار بگذاریم. آری، من نمیتوانم از شکاکیت رها شوم؛ یعنی بیایید به این نتیجه برسید که ما نمیتوانیم اثبات کنیم جهان خارج وجود دارد. میخواهید از شکاکیت عبور کنید؟ خب چه چیزی هست که به آن شک ندارم؟ من شک ندارم که مثلاً الان دارم نور سفید میبینم. شما میگویید آقا، نور سفید بیرون وجود دارد؟ چه چیزی هست که به آن یقین دارم؟ اینکه دارم نور سفید میبینم؛ حالا چه مغزی در خمره باشم و چه واقعاً آنجا لامپی وجود داشته باشد که این نور را میدهد. اصطلاحی در فلسفهٔ هوسرل هست: «اپوخه». میگوید من وجود جهان خارج را در پرانتز میگذارم. چیزی که میدانم این است که چیزهایی بر من پدیدار میشود. اینکه این مابهازای خارجی دارد که بر مغز من اثر میگذارد یا نه، من نور میبینم؛ شما دارید بر من پدیدار میشوید؛ این را که دیگر شک ندارم. با اینکه جهان خارج وجود دارد اصلاً کاری ندارم. هوسرل میگفت هدفم در فلسفه این است که فلسفهای یقینی درست کنم که دیگر هیچ شکی در آن نباشد. به چه شک ندارم؟ به پدیدارها شک ندارم. شما بر من پدیدار شدید و من پدیدارها را مطالعه میکنم و دربارهٔ همین پدیدارها میخواهم حرف بزنم. خب؟ او نشان میدهد که میشود یک عالمه حرف زد، بدون اینکه فرض کنیم اصلاً جهانی وجود دارد یا ندارد. دربارهٔ خود این پدیدارها و ویژگیهایشان کلی چیز میشود گفت و اینها یقینیاند؛ دیگر به اینها شک ندارم. من این نور سفید را دارم میبینم؛ حس نور سفید دارم؛ اینکه از کجا آمده، یعنی منشأش، را در پرانتز میگذارم.
میخواهم بگویم در مطالعات قرآنی، و طبعاً در مطالعات بایبلی، میشود چیزهایی را در پرانتز گذاشت؛ به جای اینکه بیاییم شمشیر بکشیم و بگوییم کسی که ایمان مذهبی دارد نیاید، سوگیری دارد، باید اینطور مطالعه کنم، باید آنطور مطالعه کنم. اینها را میشود در پرانتز گذاشت؛ یعنی وقتی دارم مطالعه میکنم، نه از ایمان خودم استفاده کنم، نه از عدم ایمان خودم، و نه اینکه آگنوستیک باشم و اصلاً بگویم من گیجم و نمیدانم. کار دیگری بکنیم. خب چه کار کنیم؟ همین را نگاه کنید: اینکه شما به وحی معتقدید یا معتقد نیستید، یا به فلان موضوع تاریخی معتقدید، مثلاً اینکه قرآن در زمان عثمان جمع شده است، چه تأثیری بر استدلالهای شما دربارهٔ متن و بر فهم شما از متن میگذارد؟ یعنی چیزهایی را که بیرون از این موضوعاند، اینکه خدا هست، وحی کرده، و منشأها را، کنار بگذارید، مثل همین کاری که هوسرل کرد. بیایید نگاه کنید و ببینید اینها کجاها در استدلالهای شما خودشان را نشان میدهند و ظاهر میشوند؛ با واسطههایی ظاهر میشوند که من میتوانم روی آن واسطهها پارادایم تعریف کنم.
یعنی لایهای را که بر سرش اختلافهای آنتولوژیک و ایدئولوژیک داریم کنار بگذاریم و نشان دهیم که در لایهای نزدیکتر، از نظر عملیاتی، اختلافهایی به وجود آمده و میآید، و اختلاف آدمهایی که مطالعات قرآنی میکنند بر سر همین چیزهاست. از لحاظ عملیاتی، یعنی وقتی دارند استدلال میکنند، لازم نیست بگویند من چون به وحی اعتقاد ندارم، پس فلان؛ ولی اینکه به وحی اعتقاد ندارند، برایشان اعتقادی دربارهٔ خود این متن و نحوهٔ مطالعهاش ایجاد کرده است، و اینها مهم است. حالا میخواهم سعی کنم نشان دهم که ممکن است شما به وحی معتقد باشید یا معتقد نباشید، ولی از نظر عملیاتی شبیه همدیگر کار کنید. بنابراین از نظر منطقی اصلاً اشتباه است که وسواس نشان دهید که آدمی به وحی معتقد است یا نه. باید ببینید نحوهٔ برخوردش با متن و مطالعهٔ متن، یعنی نتایجی که از آن ایدئولوژی خودش دربارهٔ متن گرفته، چیست و پارادایمهای خودتان را در واقع همینجا تعریف کنید. خب؟
مثلاً، بیآنکه بخواهم بگویم اصل ماجرا چیست: شما متنی دارید و باید تصمیم بگیرید این متن مثلاً چقدر متن دقیقی است، و از لحاظ ادبی و از لحاظ مفاهیم، چه از نظر محتوا و چه از نظر فرم، متنی خوب و درجهیک است یا چیزی آشفته و مزخرف؟ بگذارید این مثال را بزنم تا روشن کنم منظورم چیست. فرض کنید به وحی معتقدید و معتقدید پیامبر هم پیامبر خدا بوده و به او وحی میشده، ولی جزو مسلمانهایی باشید که معتقد به تحریفاند؛ مثلاً شیعهٔ افراطی هستید و معتقدید آن چیزی که وحی شد دست حضرت علی است و الان هم آن مصحف جایی هست، و این چیزی که عثمان و دیگران جمع کردند کاملاً چیزی ساختگی و غیرعادی است. خب الان شما چه فرقی با آدمی دارید که اعتقادی به وحی ندارد؟ یعنی اصلاً اینکه شما باورمند به وحی هستید یا نه، یا اینکه قرآنِ اصلیای وجود داشته است، مهم نیست؛ اگر قائل به تحریف باشید، با این متنی که الان جلویتان است همانطور برخورد میکنید که آدمی که به وحی معتقد نیست.
بنابراین اختلاف پارادایمیک در مطالعات قرآنی از اینجا نمیآید که مثلاً بگویم آقا، وحی را قبول دارم یا ندارم؛ از این میآید که این متن را چگونه نگاه میکنم. یک: این متن چقدر دقیق است؟ اگر متنی الهی است که خیلی خوب حفظ شده، خیلی دقیق است. اگر نابغهٔ بزرگی این متن را تولید کرده، یا موجودات فضایی به او دادهاند، یا الههای به او الهام کرده، یا در شرایط الهامیِ عجیبوغریبی به این متن رسیده، و خوب هم حفظ شده، این متن، متنی خیلی دقیق است و احتمالاً محتوای خیلی سطحبالایی دارد. خب؟ این اختلاف الان جدی است.
دقیق یعنی مثلاً همین کاری که من در حرفهایی که دربارهٔ قرآن میزنم میکنم: آیا میتوانیم بگوییم آقا، میخواهیم ببینیم معنای یک واژه چیست، پس برویم این واژه را در سراسر قرآن نگاه کنیم و ببینیم چگونه به کار رفته است؟ آدمی که فکر میکند این قرآن ۱۰۰ هزار تکه است که آدمهای مختلف در دو قرن جمع کردهاند، نمیتواند از این روش استفاده کند؛ چطور ممکن است؟ یا مثلاً مثالی که یکی از دوستان برایم زد و ماجرایی که تعریف کرد خیلی بامزه بود: اینکه قرآن برای کشتی هم «فلک» به کار میبرد و هم «سفینه». فرقشان چیست؟ کی میگوید فلک و کی میگوید سفینه؟ خب برای آدمی دقیق، یعنی اگر این وحی است و خوب حفظ شده، به خودم حق میدهم که این متن را خیلی دقیق بخوانم و استدلالهایی بکنم که آقا، ببین اینجا و آنجا «الف» گذاشته است. ولی اگر مثلاً معتقد به وحی باشم، اما احساسم این باشد که ۲۰ درصد تحریف شده است، الفها و «ه»هایش عوض شده و واژهها اصلاً کم و زیاد شدهاند، دیگر نمیتوانم اینطور بخوانم.
بنابراین مسئله این است که ایدئولوژی من دربارهٔ جهان چیست، یا دربارهٔ این کتاب چه فکر میکنم، و در کنارش دربارهٔ تحریف و حفظشدنش چه فکر میکنم، و اینکه نهایتاً نتیجهاش چیست. آن نتیجهٔ عملیاتی این است که این کتاب چقدر دقیق است و آیا باید آن را بهعنوان کتابی دقیق با محتوای بالا بخوانم. به اصطلاح فلسفی، چه مقدار باید از اصل همدلی (چریتی) استفاده کنم؟
اصل همدلی یعنی اینکه عدهای از فیلسوفها، که مهمترینشان دیویدسون است، در واقع نشان دادهاند که شما هیچ متنی، هیچ حرف آدمی، را نمیتوانید بفهمید مگر اینکه همدلانه گوش کنید و تفسیر کنید. مثال معروفش این است که کسی جعبهای را بلند کرده و میگوید: «آقا، این یک تن وزنش است.» من نمیآیم بگویم: «یک تن؟ چرتوپرت نگو؛ تو که نمیتوانی یک تن بلند کنی.» منظورش این است که سنگین است. همدلی یعنی اینکه میدانیم در بیان استعاره و اغراق وجود دارد، و در هنگام تفسیر، به قول اصطلاحیِ اصل چریتی، نهایت سعیتان را بکنید که متن را بدون تناقض و بهعنوان متنی درست و حسابی بخوانید. مخصوصاً در ادبیات، وقتی با شاعر جدیدی آشنا میشوید، باید به این شاعر فرصت بدهید تا زبانش را بفهمید.
این تجربهای است که با ترجمهٔ آقای بیژن الهی از کتاب «اشراقها»ی آرتور رمبو داشتم. خیلی آرزو داشتم اشعار رمبو را بخوانم. روزی در یکی از این دستدومفروشیها دیدم که آن هم بود: «اشراقها»، ترجمهٔ بیژن الهی. چنگ زدم، برداشتم و به خانه آوردم. آقای بیژن الهی برای شعر آرتور رمبو زبان بسیار عجیبوغریبی ابداع کرده است؛ اگر چریتی به کار نبرم و همدلی نشان ندهم، دو سطر میخوانم و میگویم این چه مزخرفی است و دورش میاندازم. ولی اگر کمی صبر کنید و بگذارید زبان متن کمی خودش را به شما نزدیک کند و شما هم به آن نزدیک شوید، بعد میتوانید لذت ببرید و بفهمید که چقدر خوب است و چه ترجمهٔ جالبی است. وقتی آرتور رمبو عجیبوغریب شعر میگفته، چه انتظاری دارید که در زبان فارسی شعری معمولی ببینید؟ اگر ترجمهٔ خوبی است، باید در زبان فارسی هم کتابی عجیبوغریب ببینید دیگر. مترجم زحمت کشیده و زبانی ساخته که به نظرش میآید تأثیر شعر آرتور رمبو را اینطور میشود منتقل کرد. بد نیست تجربهای با این کتاب «اشراقها»ی آرتور رمبو داشته باشید.
اصل همدلی در فلسفه به ما میگوید که باید متن را، هر متنی که هست، همدلانه بخوانیم؛ یعنی به آن مجال بدهیم. اگر بلافاصله در آن دیدیم نوشته است «اخت هارون»، کف نزنیم و سوت نزنیم که مثلاً تناقضی پیدا کردیم؛ جلو برویم و ببینیم منظورش چیست و جاهای دیگر چه گفته است. مثلاً تا حکمی اینجا دیدیم و چیزی آنجا، زود نگوییم آقا، تناقضی پیدا کردیم، ببینید این با آن تناقض دارد؛ کمی دقیقتر بخوانید. همدلی یعنی اینکه بلافاصله تصمیم نگیرید؛ به متن فرصت بدهید و همدلانه بخوانید؛ یعنی با این فرض بخوانید که متن خیلی خوبی است، تناقض در آن نیست و محتوای خوبی دارد. اگر رفتید و نشد، مثلاً شعر شاعری را خواندید و دیدید نه، خیلی همدلانه هم که میخوانم مزخرف است، محتوایش چرند است و پر از چیزهای اشتباه هم هست؛ یا متنی دینی، مثلاً فلان متن ۱۰۰۰ سال پیش، پر از خرافه و دیو و جن و پری است و به نظرتان کاملاً اشتباه است و هیچ توجیهی هم برایش ندارید، خب آن وقت کنارش میگذارید.
بنابراین پارامتری که پارادایم شما را تعیین میکند این است که مثلاً از صفر تا ۱۰۰ به خودتان چند درصد امتیاز بدهید که متن را چقدر همدلانه میخوانید؛ یعنی مثلاً در برابر اشکالهایی که در آن پیدا میشود صبر میکنید، یا بلافاصله میگویید تناقضی پیدا کردم و آن را کنار میگذارم؛ چقدر آن را بهعنوان متنی دقیق مطالعه میکنید و چقدر همدلانه میخوانید. اینها به ایمان شما ربطی ندارد؛ البته نه اینکه اصلاً ربط نداشته باشد. اگر ایمان داشته باشید که وحی الهی است، یا به جای ایمان باور داشته باشید که الهی و تحریفنشده است، طبعاً با چریتی حداکثری و با دقت حداکثری میخوانید. و اگر معتقد باشید پیغمبر موجودی دجال است که متنی آورده که محتوای خیلی خیلی بدی دارد، با حداقل چریتی میخوانید و اصلاً هم فکر نمیکنید متن دقیقی است؛ چرند و پرتی است که همینطوری گفتهاند. اگر فکر کنید صدها نویسنده در طی دو قرن این را پدید آوردهاند، دیگر این پرسش که کشتی را اینجا «سفینه» گفته و آنجا «فلک»، و اینکه بروم دقت کنم ببینم اینها با همدیگر چه فرقی دارند، یا اینکه مجموعهای از واژگان مربوط به شناخت، مثل «فؤاد» و «قلب»، وجود دارد و بروم به کاربردشان دقت کنم، معنایی ندارد. چه به وحی معتقد نباشید و چه به تحریف اعتقاد داشته باشید، این جلوی چریتی حداکثری و دقت حداکثری را میگیرد.
پس برای خودتان صفر و صدی تعریف کنید: به خودتان اجازهٔ چند درصد چریتی و چند درصد دقت میدهید؟ اینها ممکن است از ایدئولوژیهای مختلفی آمده باشند، و همین است که مهم است. ایدئولوژیتان را در پرانتز بگذارید؛ آن امر عملیاتی که در این لایهٔ پایین بر مطالعات قرآنی تأثیر میگذارد، این پارامتری است که برای خودتان تعریف میکنید: چریتیتان چقدر است، دقتتان چقدر است، و چیزهای دیگری که اضافه میکنم. نکتهٔ مهم این است: یک شیعهٔ غالی و یک آدم آتئیست هر دو با چریتی حداقلی و دقت حداقلی میخوانند، در حالی که ایدئولوژیهایشان خیلی با همدیگر فرق دارد؛ در مطالعات قرآنی در یک صف قرار میگیرند. چرا؟ چون ایدئولوژیهایشان شبیه هم است؟ نه؛ چون نتیجهٔ ایدئولوژیشان، یعنی آنچه پدیدار شده و در مطالعهشان دربارهٔ قرآن دخالت میکند، با همدیگر یکی شده است؛ ممکن است به دلایل مختلف یکی شده باشد.
حالا بیایید از اولین پارادایم موجود در مطالعات قرآنی شروع کنید و اینها را ببینید. شما متنی دارید و باید به آن ارزشهایی بدهید؛ یعنی در واقع برای واکنش خودتان در برابر این متن پارامترهایی تعریف کنید: چقدر همدلانه میخوانید، چقدر با دقت میخوانید و الی آخر. بعد یک سری فرامتن داریم: چقدر به آنها اهمیت میدهید؟ سنت اسلامی در مطالعهٔ قرآن متن را خیلی خوب و تحریفنشده و مثلاً در حد عالی میگیرد و به این فرامتنها هم بهشدت اهمیت میدهد: روایت، اینکه پیغمبر چه گفت، شأن نزول چیست، فلان فقیه چه استنتاجی کرده، مفسرین چه گفتهاند؛ اینها همه بهشدت اهمیت دارد. خب؟ بنابراین میتوانید بگویید سنت اولیه این است که هم متن و هم سنت را، هر دو را، با دقت بالا، چریتی بالا و با اطمینان خوب کنار همدیگر میگذارید؛ و علاوه بر این، حتی عمل مسلمانها، یعنی غیر از آنچه گفتهاند و فرامتنهایی که تولید کردهاند، اینکه در تاریخ چگونه عمل کردهاند، ممکن است به نظرتان برسد که برای فهمیدن متن قرآن قابل استناد است. خب؟
ردیهنویسها چگونه نگاه میکردند؟ اتفاقاً ردیهنویسها اشتراکهایی با سنت اسلامی دارند. ببینید، به فرامتنها خیلی اهمیت میدهند و عمل مسلمانها را هم حجت میگیرند. یعنی وقتی میخواستند رد کنند، معمولاً به تحریف هم گیر نمیدادند. فرقشان فقط در این بود که از نظر سنت اسلامی هستهٔ مرکزیِ عالیای وجود دارد که خیلی تحریف نشده، مسلمانها هم فرامتنهای خیلی عالی و مفیدی برایش تولید کردهاند و خودشان هم خیلی خوب عمل کردهاند؛ بنابراین اگر کاری کردهاند، میشود فهمید که در قرآن معنای فلان آیه این است. خب؟ ردیهنویس هم، چون میخواهد رد کند، عمل مسلمانها را با اطمینان به قرآن نسبت میدهد؛ سنت اسلامی و فرامتنها را هم میپذیرد و اینکه متن تحریف نشده است؛ معمولاً بحث تحریف هم نمیکردند. چون، طبق همان جملهای که از لوتر نقل کردم، وقتی احساس میکنی متن خیلی بد است و اگر مثلاً ترجمه شود و مردم ببینند بدشان میآید، چرا بگویی این تحریف شده است؟ چون این خطر پیش میآید که بگویند آقا، اصلش خیلی خوب بوده و این که الان مانده بد است. او میخواهد همین را رد کند؛ بنابراین به نوعی میخواهد بگوید این همانی است که پیغمبر گفته است. بنابراین ردیهنویسهای مسیحی با مسلمانها اشتراک دارند و فقط در همان اولش، یعنی اینکه متن پیش از تحریف چیز عالی و خوبی بوده، با همدیگر اختلاف دارند.
بعد نگاه میکنید و میبینید در سنت مطالعات قرآنی، بعد از دوران ردیهنویسی، که وارد دوران مدرن و جهانبینی مدرن شدند، این مسئله خیلی شیوع داشته و هنوز هم دارد: چنان به تفسیرها، مثلاً به تفسیر طبری، استناد میکنند که او دربارهٔ این آیه این را گفته است. البته این را دربارهٔ پیش از دوران تجدیدنظرطلبی میگویم؛ همه اینطور نبودند و واقعاً دستکم ۱۵۰ سال است که نسبت به وثاقت مثلاً روایات و مانند آن شک و تردید ایجاد شده؛ ولی بسیاری از آثاری که در مطالعات قرآنی نوشته شده، برای توضیح چیزی دربارهٔ قرآن چنان به تفسیر مراجعه میکنند که گویی آن فرامتن هم جزو این متن است. چرا اینطور است؟ اگر معتقد باشید که این متن را همین عربها درست کردهاند و آن فرامتن را هم همین عربها درست کردهاند، دیگر فاصلهٔ زیادی میان این دو نمیبینید. دقت میکنید؟ یعنی الان آقای ونزبرو چقدر میان تفسیر و خود متن فرق میبیند؟ خب؟ حسش این است که هر دو به یک اندازه مزخرفاند، یا خوباند، هرچه هست: عدهای عرب نشستهاند و متنی نوشتهاند، و عدهای عرب نشستهاند و دوروبرش چیزهایی نوشتهاند؛ سطح فکرشان در حد هم است و شاید دقت یک تفسیر از خود آن متن هم بیشتر باشد. کاملاً حسشان این است که تفسیرها از جهاتی مثلاً معقولتر از خود متناند: متن آشفتگیای دارد، ولی تفسیرها دستکم آن آشفتگی را ندارند؛ با یک «بسمالله» شروع میشوند و روایتی را پی میگیرند، مثل یک متن معمولی، مثلاً علمی.
نمیدانم توانستم ایدهام را برسانم یا نه. اگر اینطور نگاه کنید، یعنی نگاهتان این باشد که چه مقدار چریتی صرف میکنید، چقدر دقت، چقدر به متن و فرامتنها اهمیت میدهید و از آنها کمک میگیرید یا نمیگیرید، چه درصدی از چریتی به آنها تعلق میگیرد و تاریخ اسلام را چقدر مرتبط میدانید، نظرتان را دربارهٔ اینها بگویید. بگویید من مثلاً تایپ دو هستم: ۲۲ درصد، ۱۴ درصد؛ برای خودتان برداری درست کنید و بگویید آقا، من فکر میکنم خود متنِ آغازین مثلاً در حد ۲۲ درصد ارزش داشته است، نه ۱۰۰ درصد، چون فکر میکنم تحریف شده و اینقدر آسیب دیده است؛ فلان متنها هم اینطور. برای خودتان تایپی درست کنید که نشان میدهد کجای جغرافیای مطالعات قرآنی هستید. کاملاً ممکن است بردارتان با بردار آدمی آتئیست یکی شود، در حالی که ایدئولوژیتان با همدیگر فرق دارد، و برخوردتان در مطالعات قرآنی خیلی شبیه همدیگر دربیاید.
یکی از حاضران: از دیدگاه علمی نمیشود متنی را که بهصورت متعارف دربارهٔ جهان و فلسفه و چیزهای غیرعلمی حرف میزند ارزشسنجی کرد که ارزشش چیست؛ درست میگویم؟ مثلاً اخلاق که مسئلهای علمی نیست که در نوشتهای علمی بشود گفت گزارههای اخلاقیای که در این متن طرح شده ارزشمندند یا بیارزش.
من الان دربارهٔ متنهای افلاطون، یا مثلاً دربارهٔ کتاب اخلاق ارسطو، میتوانم آدمی باشم که احساس میکنم این بهترین کتاب اخلاقی است که بشر در تاریخ نوشته و در اوج است، و کس دیگری هم فکر کند مزخرف است. علمی نمیشود؛ اصلاً شما میخواهید بگویید این بردارها را بیاییم علمی ارزیابی کنیم؟
یکی از حاضران: من میگویم آدمهایی که بهصورت علمی و با نگاه علمی کار میکنند اصلاً این کار را انجام ندادهاند؛ بیرون از حیطهٔ نگاهشان است.
کاملاً اشتباه میکنید. فرض کنید آدمی که مطالعات قرآنی میکند، مثلاً آقای شومیکر، برای قرآن ارزش قائل نیست و فکر میکند متنش مزخرف است. خب؟ آقای ریموند فرین، که او هم در مطالعات قرآنی کار میکند، برای متن خیلی ارزش قائل است؛ و هر دو هم ممکن است آتئیست باشند. من اصلاً نمیفهمم؛ شما میگویید نظر کسی دربارهٔ متن، یا اینکه حافظ شاعر خوبی است یا بد، افکار بلندی داشته یا آدم پستی بوده، تکنیکهایش خوب است یا بد، از نظر علمی است؟ من میخواهم دربارهٔ متنی مطالعهٔ علمی کنم؛ ولی نه، همین کسانی که مطالعهٔ علمی میکنند بالاخره در ته ذهنشان نظری دربارهٔ متن دارند. همین آقای سینایی در این مقاله اصلاً بحث را با همین شروع میکند که چریتیِ مسلمانها نسبت به متن فوقالعاده است؛ مثلاً تفسیرشان بیش از اندازه همدلانه است. خب؟ یعنی نظر خودش این است که باید چریتی کمتری نشان دهید. دربارهٔ این قضاوت اصلاً نمیتوانید بگویید کسی دارد علمی مطالعه میکند.
شما بالاخره متن را به دلایل ایدئولوژیک، یا هر چیز دیگری، که از هر جایی ممکن است آمده باشد، ارزشمند یا دقیق میدانید؛ بسته به اینکه آن را تحریفشده بدانید یا ندانید؛ پارامترهای زیادی ممکن است مؤثر باشد. حرف من این است که در تشکیل پارادایمها، این عوامل مؤثری را که باعث شدهاند نگاهتان به این متن یا به سنت اسلامی یا به اعمال مسلمانها چگونه شود، از ذهنتان کنار بگذارید؛ چون آنجا دعواهایی آنتولوژیک و ایدئولوژیک هست که اگر بخواهید واردشان شوید، دیگر مطالعات قرآنی نمیشود. ببینید چه تأثیری بر عملیاتی که روی متن انجام میدهید میگذارد.
آیا ایزوتسوی واژهشناس به وحیبودن قرآن معتقد بوده یا نه؟ من نمیدانم؛ ولی رفتارش طوری است که گویی معتقد است؛ یعنی خیلی دقیق میخواند. مثل اینکه خیلیها دربارهٔ شعر حافظ میآیند و میگویند آقا، ببینید حافظ «رند» را چگونه به کار میبرد؛ حسشان این است که شاعری است که دقیق شعر میگوید؛ یعنی همیشه «رند» یا «پیر مغان» را به معنایی خاص به کار میگیرد؛ اینطور نیست که یک بار چیزی گفته باشد و یک بار چیز دیگری. اینها ربطی به این ندارد که نگاه من مثلاً علمی است. ممکن است از نظر علمی دربارهٔ اخلاق نتوانم به نتیجهٔ دقیقی برسم، ولی اینکه کتاب اخلاق ارسطو را کتابی دقیق و متعالی میدانم یا نه، این دیگر مسئلهٔ دیگری است.
ببینید، فکر کنم حرف مرا کلاً نفهمیدید. من دارم میگویم پارادایمها آنجا که عملیاتی میشوند، میان آن ایدئولوژیها و کاری که ما نهایتاً روی قرآن میکنیم، لایهای واسطه هست. این لایه مربوط است به اینکه ما به هر طریق و از هر جا اعتقادات آنتولوژیک و ایدئولوژیکی داریم، یا کینهای نسبت به مسلمانها داریم: «آقا، مسلمانها مثلاً پدر مرا کشتند؛ من از قرآن بدم میآید؛ چریتیام صفر است.» مهم نیست این احساس من از کجا آمده است: از عشق به مسیح آمده، از اینکه پدرکشتگی دارم آمده، یا واقعاً رفتهام مطالعه کردهام و احساس کردهام مزخرف است، یا از دیدگاه علمیام آمده؛ با جهانبینی علمی فکر میکنم که اینها اصلاً چیزهای اساطیریِ مزخرفیاند. اصلاً مهم نیست که این حستان را از کجا آوردهاید. مهم این است که وقتی وارد مطالعهٔ متن میشوید، چه ارزشی قائلاید؛ مثلاً چه مقدار دقت را برای خودتان مجاز میدانید.
ایزوتسو واژهها را مثلاً در حد ۱۰۰٪ دقیق بررسی کرد. همین الان آقای ریموند فرینگ (Raymond Ferring)، که اسمش را بردند، واللّه کارهایی دربارهٔ قرآن مینویسد که من میمانم که اگر ایمان به وحی ندارد، چگونه ممکن است تصورش این باشد که این متن اینقدر دقیق است. نمیدانم ایمان دارد یا ندارد. اصلاً ممکن است بگوید آقا، من تجربی رفتم و دیدم اگر فرض کنم این واژهها با دقت به کار رفتهاند، نتایج جالبی میدهد؛ این را تجربی به دست آوردم؛ پیامبر آدم خیلی باهوشی بوده است. یا شاید معتقد باشد که این متن در دو قرن توسط هزاران دانشمند پالایش شده و به این متن منقح و خیلی سطحبالا و دقیق تبدیل شده است. خب این مهم است.
میخواهم بگویم پارادایمها باید در این لایهٔ پایین شکل بگیرند، نه در آن بالا که دعوای ایدئولوژیک است: خدا هست یا نیست، دخالت میکند یا نمیکند، وحی هست یا نیست. اینها را کنار بگذاریم و ببینیم نتیجهشان در مطالعه چیست. حالا پارادایم من الان چیست؟ الان بیست و چند سال است که دربارهٔ قرآن صحبت میکنم. پارادایم من این است: چریتی ۱۰۰٪، دقت ۱۰۰٪، و سنت اسلامی از صفر هم کمتر. یعنی علت اینکه این سخنرانیها را میکنم این است که نتیجهٔ بحثم دربارهٔ شأن نزول این بود که اینها نهتنها کمک نمیکنند، بلکه همهشان در جهت انحرافاند.
همین بحثی که چند دقیقه پیش از آمدن من به کلاس انجام میشد: اینکه چه شد که مسلمانها این عقیده را ساختند که مشرکین مکه بتپرست بودند، به این معنا که مثلاً از سنگ مجسمه میساختند؟ این از کجا آمده است؟ در قرآن چنین چیزی نیست. آنها به الله اعتقاد داشتند؛ مشرکبودنشان اصلاً بتپرستی به آن معنا نبود. چرا چنین شد؟ چون برای مسلمانی که هر شب قرآن بخواند اذیتکننده است که چیزهایی که به مشرکین گفته میشود در حد چیزهایی باشد که خودش هم در زندگیاش دارد؛ مثلاً اینکه غیرخدا را مؤثر میدانید یا به غیرخدا توسل میکنید. آنها که به الله اعتقاد داشتند؛ مشکلشان این بود که لایهای از الهههای دیگر را هم قبول داشتند. این خیلی به زندگی خود مسلمانها نزدیک است؛ بنابراین برای اینکه اذیت نشوند، شرک را به چیزی تبدیل میکنند که آدم بگوید: «من که بتپرست نیستم، من که بت ندارم، من که سنگ نمیپرستم» و خیالش راحت شود. یعنی مفاهیمی که در قرون بعد از قرآن دربارهٔ قرآن ساخته شد ضد قرآناند. من میگویم میتوانید در بردارتان عدد منفی هم به کار ببرید و این ارزش را بدهید که اینها نهتنها کمک نمیکنند، بلکه گمراهکنندهاند. اینجا با آدمی که سنتی است و اینها را کمککننده میداند، با ردیهنویسی که اینها را کمککننده میداند، یا با پژوهشگر آتئیست مطالعات قرآنی که معتقد است سنت حتی از خود قرآن هم بهتر است، تفاوت پیدا میکنید.
حرف من این است که میشود بحث را تا اندازهای از حالت ایدئولوژیک، و از اینکه چه هست و چه نیست و وحی هست یا نه و چه کسی باید مطالعه کند، بیرون آورد. الان مثلاً نتیجهٔ حرفهایی که میخواهند بگیرند این است که نباید خیلی از چریتی استفاده کنید. به جای اینکه بگویند ایمان به وحی نداشته باشید، باید بگویند نباید متن را خیلی جدی بگیری؛ واقعاً چیزی که میخواهند بگویند همین است؛ یا اینکه مثلاً نباید بگردی ببینی «فلک» و «سفینه» چه فرقی دارند؛ داری متن را زیادی جدی میگیری؛ حالا یا به این دلیل که به وحی اعتقاد ندارند، یا به این دلیل که به تحریف اعتقاد دارند. بالاخره میخواهم بگویم اختلافها خودشان را در اینجا نشان میدهند، هرچه هست. بنابراین لازم نیست بحث را به آنجا ببریم و بگوییم آقا، کسی که ایمان دارد نیاید، یا کسی که سوگیری دارد؛ اینها چیزهای خیلی روشنی است.
بردار من اینطور است: واقعیتش این است که من اعتقاد به عدم تحریف ندارم، ولی اعتقاد دارم که اگر اختلافهایی میان متن موجود و متن واقعی ایجاد شده باشد، خیلی کم است. کسی که به تحریف اعتقاد داشته باشد، آن وقت نمیتواند اینطور که من میخوانم بخواند. میدانید؟ یعنی به نظر من اختلافهای واقعی در مطالعهٔ قرآن از اینجاها میآیند، و اگر ریشههایشان را کنار بگذاریم، میتوانیم دربارهٔ اینکه هر کس بردار خودش را چگونه شکل میدهد تفاهم کنیم.
یکی از حاضران: «چار در روایت»؟
آری، خب، «چار در روایت»؛ یعنی اختلاف قرائتهایی که بر سر نداشتن نقطه و مانند آن پدید آمده؛ آری، خیلی کم است دیگر. اولاً میبینید که من از دور میایستم و سوره را نگاه میکنم؛ و اگر جایی آیهای بالاخره اختلاف قرائت جدی داشته باشد، معمولاً میگویم در این حد که همه قبول دارند چنین چیزی هست؛ بیشتر از این هم ممکن است باشد.
شواهد تجربی را هم در نظر بگیرید: آدمهایی مثل خانم ماریان کلار، آقای ریموند فریل و تا حدی خانم نویورت، خیلی به قرآن و نظمش باور دارند، و فکر نمیکنم هیچکدامشان مسلمان باشند. آقای نیل رابینسون هم قطعاً به چیزی اعتقاد ندارد؛ ولی اینها متن را جدی گرفتهاند، جلو میروند و میبینند جواب میدهد؛ یعنی مثل کاری تجربی نگاه میکنند؛ اگر به این نشانهها نگاه کنی، چیزهای خیلی جالبی درمیآید. فکر نمیکنم آقای کویپرس ایمان داشته باشد، ولی تشخیص میدهد که برخلاف تصور اکثر مستشرقین، این سورهها منسجماند. اگر این سورهها منسجماند، آن وقت اینهمه وسواس دربارهٔ کرونولوژی قرآن که از زمان نلکه تا الان بخش زیادی از کار است، چه میشود؟ اینکه ببینید کدام سوره اول آمده، کدام آیه اول آمده و کدام آخر.
قدیمیترین نسخههای قرآن هم که پیدا شده، ترتیب سورههایشان تقریباً همین است؛ جاهایی اختلافهای کوچکی هست، ولی گویی همیشه بقره اول است. پس ما با متنی مواجهیم که سورههایی دارد که بخشهایی دارند، فصلبندیاش هم اینطور است و ترتیبش هم تقریباً ثابت است، و میخواهیم این را مطالعه کنیم. حالا شما بروید در تاریکیها سعی کنید ببینید کدام اول بوده و کدام آخر! به نظرم پارادایمها را باید با این چیزها مشخص کنیم. اینکه قرآن کی تدوین شده و وحی بوده یا نبوده، باید ببینید چه اثری بر این بردارتان میگذارد و چقدر باعث میشود متن را دقیق بخوانید یا نخوانید.
دقیقاً ممکن است آدمی مانند جان ونزبرو (John Wansbrough) بیاید و بگوید این قرآن در قرن سوم هجری، اوایل قرن سوم هجری، نهایی شده و دو قرن رویش کار شده است، و اتفاقاً به همین دلیل معتقد باشد که متن بسیار پالوده و خوبی است. بیاید قرآن را آنطور که من نگاه میکنم نگاه کند؛ به وحی هم معتقد نباشد، ولی مثل ایزوتسو نگاه کند. میخواهم بگویم نهایتاً آنچه هنگام مطالعه در کار شما اثر میگذارد، تحت تأثیر خودِ عقایدتان نیست؛ تحت تأثیر نتیجهٔ آن عقاید است، یعنی پدیدارهایی که دربارهٔ متن به وجود میآید.