جلسه با مرور بحث زبان و خاتمیت و موضعی بودن وحی آغاز میشود. بحث اصلی این است که چرا ارتباط برقرارکردن با قرآن سخت است؛ اولین دلیل را فرهنگ خودمان میداند و سراغ فلسفهٔ غرب و ادبیات میرود. در پایان میگوید این متن خیلی شبیه چیزی است که باید باشد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
زبان، چنانکه فکر میکنم امروز بهطور کلی خیلی جاافتاده است، چیز بسیار مهمی و جزو مشخصات اصلی بشر است. نخستین بحث جلسهٔ قبل این بود که کوشیدم با دلایل مختلفی از قرآن جا بیندازم که این چیزِ مهم، که انگار بخش اصلی خلقت بشر است، از آغاز چنین مقرر بوده که خداوند در حیطهٔ زبان تجلی داشته باشد. توجیه من این است که همهٔ رسالتهایی که انجام شده و همهٔ وحی معطوف به این بوده که سرانجام کتابی بهعنوان کتاب خدا به دست بشر برسد؛ کتابی که تجلی خدا در محدودهٔ زبان بشر است، البته با زبانی خاص.
از این بحث، هم بهعنوان شاهد و هم بهعنوان نتیجه، انگار میشود گرفت که شاید بهراحتی بتوان فهمید چرا وحی پدیدهای از نظر جغرافیایی موضعی بوده است. هر کس دربارهٔ رسالت انبیا هر تئوریای داشته باشد، باید بتواند توجیه کند که چرا وحی فقط در محدودهٔ جغرافیایی خاصی ظاهر شده است. با تصوری که من از مقصد نهایی وحی دارم، خیلی واضح است که موضعیبودنش از نظر جغرافیایی بهتر هم هست تا اینکه بیهیچ دلیل موجهی از نظر جغرافیایی پراکنده شود. نکته این است که قرار است در یک محدودهٔ جغرافیایی زبانی داشته باشیم که بشود آنچه را قرار است گفته شود به این زبان گفت.
این باز توجیه میکند که چرا رسالت ختم شده است. هر کس نظری دربارهٔ چیستی رسالت داشته باشد، هر آدم مذهبی، مثلاً یک آدم مسیحی، باید تئوریای داشته باشد که چرا رسالت ختم شده است؛ چرا پیغمبری آمده و پس از او قرار نیست دیگر پیغمبری بیاید. باید هدفی در کار باشد که به آن رسیدهایم؛ جایی اتفاقی افتاده که پس از آن لزومی ندارد پیغمبر دیگری بیاید.
خاتمیت و موضعی بودن وحی
مسیحیان هم برای اینکه چرا رسالت ختم شده تئوری خودشان را دارند. تئوری مسیحیت دربارهٔ اینکه چه اتفاقی قرار بوده بیفتد و افتاده، این است: خدا به صورت بشر ظاهر شده و بهعنوان تاوان گناهان بشر کشته شده است؛ این ماجرا ختم شده و لازم نیست خدا دوباره بیاید. شما میخندید، ولی بیش از یک میلیارد نفر بهشدت به این موضوع اعتقاد دارند. ما هم به هر حال باید چیزی داشته باشیم؛ هر دینی اگر ادعای خاتمیت دارد، باید ملاکی داشته باشد که چه اتفاقی قرار بوده بیفتد. ما ملاک خیلی مشخصی داریم: قرار بوده کلام خدا به بشر برسد و به صورت کتابی تدوین شود، و این کار اتفاق افتاده است.
نکتهٔ مهم دیگر این است که تئوریای که دربارهٔ چرایی پیدایش و ختم رسالت دارید، باید اتفاقات پیشین را هم توجیه کند. اصلاً مسیحیت چگونه توجیه میکند که چرا انبیای دیگری هم پیشتر آمدند؟ خدا میتوانست بیمقدمه جایی ظاهر شود و این اتفاق برایش بیفتد، مثلاً کشته شود. اینکه چرا پیغمبران پیشین آمدند و این تداومی که در این محدودهٔ جغرافیایی خاص به صورت وحی ظاهر شده چه معنایی دارد، قدری به توجیه احتیاج دارد. هر دینی باید تئوریاش طوری باشد که این را توجیه کند؛ مثلاً اگر مسئله آمدن خدا بر کرهٔ زمین برای بخشش گناه اولیهٔ بشر است، چرا این اتفاق زودتر، بلافاصله پس از آن گناه، نیفتاد؟
میکوشم بگویم که این نظر من چه چیزهایی را توجیه میکند؛ اینها نقطههای قوت نظریهای است که نکتهٔ اصلیاش این است که همهٔ رسالتها و وحی معطوف به این بوده که کتابی به دست بشر برسد. این نظریه ظاهراً مجموعهٔ اتفاقهایی را که پیش از آن افتاده توجیه میکند، و نیز اینکه چرا این اتفاق در ابتدا نیفتاد. دفعهٔ قبل گفتم که این اتفاق حتماً باید کرانی پایین از نظر زمانی داشته باشد، چون زبان باید آنقدر پیشرفت کند که بشود به اندازهٔ کافی با آن حرف زد؛ علاوه بر زبان، فرهنگ هم باید پیشرفت کند و موقعیتهایی که مهم است دربارهشان صحبت شود باید پدید آیند.
کران زمانی زبان و فرهنگ
نکتهٔ خیلی سادهای که جلسهٔ قبل گفتم این است که دین آخر دستکم باید دین دوم باشد؛ یعنی خود پدیدهٔ دین باید پدید آمده باشد: موقعیتهایی که پیرامون دین هست، اتفاقهایی که برای دین میافتد و حرفی که دربارهٔ دین میشود زد. اگر اولین دین همان دین آخر باشد، دربارهٔ وضعیت اجتماعی دین چیزی نمیتوانید بگویید. الان در قرآن مجموعهای از اطلاعات دربارهٔ وضعیت دین در جامعه هست: اینکه علمای دینی چه میکنند، چه مشکلاتی ممکن است برای دین پیش بیاید، آفات دین چیست. کلی بحث دینی در قرآن هست که در کتابِ اولین دین نمیشد این بحثها را کرد. ما به زمانی تاریخی نیاز داریم تا زبان و فرهنگ و موقعیتهای اجتماعی و فرهنگی به جایی برسند که حرفهایی که لازم است زده شود، به نوعی در این کتابی که سرانجام میآید مطرح شوند.
آیهای از خود قرآن شاهد آوردم که ادعا میکند دربارهٔ همهٔ «امور حکیم» در قرآن صحبت شده است. نمیخواهم «امور حکیم» را دقیق ترجمه کنم؛ انگار مسائلی هست که لازم است دربارهشان صحبت شود و در قرآن مطرح شدهاند. در ابتدای تاریخ بشر مطمئناً چنین موقعیتی وجود نداشت که دربارهٔ امور حکیم بحث شود؛ طول میکشد تا وضعیتی پیش بیاید و فرهنگ و جامعه آنقدر پیشرفت کنند که بشود دربارهٔ همهٔ چیزهای لازم بحث کرد.
نکتهٔ دیگری هم هست که جلسهٔ قبل کمتر دربارهاش صحبت کردیم. من میگویم این کتاب، قرآن، تجلی خدا در حیطهٔ زبان بشر است که قرار بوده از آغاز این اتفاق بیفتد، و برای آن دلایلی از خود قرآن آوردم: اینکه قرآن خود را چیزی در لوح محفوظ میداند؛ حقیقتی که انگار پیش از خلقت انسان بوده و حتی مقدمهٔ خلقت انسان است. کارکرد اصلیاش، که تجلی خداست، این است که بشر را هدایت کند. اما کارکردی فرعی هم دارد که جلسهٔ قبل چندان دربارهاش صحبت نکردم، ولی در جلسههایی که پیشتر داشتیم به آن اشاره کردهام: قرآن سند رسالت هم هست. قرآن ادعا میکند که معجزهٔ پیغمبر است؛ معجزه به این معنا که وقتی این کتاب را میبینید، باید چیزی در آن پیدا کنید که سند باشد بر اینکه آورندهٔ آن از طرف خودش نبوده و از طرف خدا بوده است.
قرآن بهعنوان معجزه پیامبر
همانطور که همهٔ پیغمبران معجزه داشتند، پیغمبر ما هم معجزهای داشته که معجزهاش کتاب بوده است. نمیخواهم دربارهٔ اینکه معجزهبودن قرآن اصلاً یعنی چه هیچ بحثی بکنم؛ اما چیزی را که قبلاً گفتهام دوباره تکرار میکنم، چون به نظرم مهم است: کتاببودنِ معجزه خیلی خیلی با خاتمیت مناسبت دارد. دینی که معتقد است معجزات پیغمبرش زندهکردن مرده و چیزهایی از این دست بوده، با خاتمیت چندان تناسب ندارد. اینکه معجزهای داشته باشم که مردم تا ابد بتوانند ببینند و به آن ایمان بیاورند، نکتهٔ خیلی مهمی است؛ میخواهم بگویم صرفِ ادعای اینکه معجزه کتاب است ادعای مهمی است. اگر دینی ادعا کند پیغمبرش معجزات خیلی زیادی داشته، اما از نوع چیزهایی که همزمانانش میدیدند، این با ادعای خاتمیتِ آن پیغمبر قدری مشکل دارد. این نکتهٔ خیلی مهمی است که ما تنها دینی هستیم که معجزهٔ خود را کتاب میدانیم؛ چیزی که تا ابد مانده است، بهطوری که همانقدر که من میتوانم این کتاب را بخوانم، آدمی هزار سال پیش هم میتوانست با آن ارتباط داشته باشد. به نظر من خودِ اصل این ادعا نکتهٔ خیلی مهمی است.
دین بدون وحی و ارتباط با خدا
اولاً همه قبول دارید که همهٔ ادیان بهنوعی به معجزه، و به اهمیت معجزه، اعتقاد دارند، از این نظر که پیغمبرانشان معجزه میکردند؛ مثلاً مایهٔ افتخار مسیحیان است که پیغمبرشان اینقدر معجزه کرد. فکر نمیکنم اصولاً اینکه آدمی میآمده و برای اثبات پیغمبریاش معجزه میکرده، محل بحث باشد یا شبههای در آن باشد؛ همهٔ ادیان بهنوعی معتقدند که پیغمبرانشان به این منظور معجزه میآوردند؛ مثلاً عیسی معجزه آورده است.
منظورم از ادیان، ادیانی است که در همان جغرافیای محدودِ وحیاند. در گفتوگو به بودیسم اشاره شد که اصلاً ادعای وحی و ادعای ارتباط با خدا ندارد و دستکم به خدا، به این معنا که بشود با او ارتباط برقرار کرد، اعتقادی ندارد. فکر میکنم اینکه بوداییها به موجودیتی قائلاند یا نه، جزو موارد محل بحثِ خود بوداییهاست؛ اما دستکم چیزی که فکر میکنم دربارهاش بحثی ندارند این است که مفهوم ارتباط با خدا در دینشان چندان وجود ندارد: نه وحی هست و نه ارتباط با خدا. ما بحث را به همین ادیانی محدود میکنیم که در همین جغرافیای محدودند و ادعای وحی دارند؛ وقتی اینجا میگویم دین، منظورم چیزی است که دستکم ادعای وجود متنی مقدس داشته باشد. ادیانی هم هستند که چنین ادعایی ندارند، و وارد بحث دربارهٔ آن ادیان نمیشوم.
دربارهٔ این ادیانی که اینجا هستند و ادعای معجزه دارند، میخواهم روی این نکته تأکید کنم: وقتی معتقدند که پیغمبران برای اثبات رسالت معجزه میآوردند، اینکه معجزهشان چیزی با محدودیت زمانی بوده برایشان مشکل ایجاد میکند؛ دیگر با اینکه بگویند پیغمبرشان آخرین پیغمبر بوده سنخیت ندارد. البته یهودیان نمیگویند پیغمبرشان آخرین پیغمبر بوده است؛ طبق متن خودشان منتظرند که مسیح ظهور کند. دستکم یک یا دو پیغمبر در تورات بهنحو واضحی ذکر شدهاند که پس از موسی میآیند و از نظر آنها هیچکدامشان نیامدهاند. مسیحیان هم بهنوعی ادعای خاتمیت دارند و تئوریای هم دارند. در تورات دربارهٔ پیغمبری که بعداً میآید صحبت شده و از شواهدش به نظر میآید که حرف از دو پیغمبر است؛ مسیحیان معتقدند او مسیح است، و از نظر یهودیان قطعی است که پیغمبر دیگری قرار است بیاید. من فقط میخواستم روی این تأکید کنم که کتاببودنِ معجزه با خاتمیت سنخیتی دارد؛ به نظر من این نکتهٔ مهمی است.
آنچه را جلسهٔ قبل گفتم، دربارهٔ اینکه اگر قرار بوده دستکم کتابی مثل قرآن به دست بشر برسد به چه دلایلی این اتفاق زود نیفتاد، الان دوباره تکرار کردم. بحث دیگری هم کردیم: چرا این اتفاق کران بالا هم داشته؛ چرا از زمانی به بعد نمیتوانسته بیفتد، یا اگر هم میتوانسته، بهتر بوده زودتر بیفتد. یک دلیلش این است که کسی میتواند بگوید وقتی قرار است کاری انجام شود، بهترین کار این است که در اولین فرصت انجام شود؛ یعنی در اولین جایی که زبانی با پیچیدگی لازم پدید آمده و فرهنگی هست که بشود در آن به اندازهٔ کافی حرف زد، همانجا این اتفاق بیفتد.
زمان نزول و فرصت زبان
اما نکتههایی هست که فکر میکنم فکرکردن به آنها مفید است: فرض کنیم این اتفاق دیرتر میافتاد؛ چه مشکلاتی پیش میآمد؟ دفعهٔ قبل قدری دربارهٔ مشکلاتی که دیرآمدن این کتاب میتوانست داشته باشد صحبت کردم. نکتهٔ اصلیاش را آن جلسه چندان تأکید نکردم و حالا میخواهم بیشتر دربارهاش صحبت کنم: در زندگی بشر موقعیتهایی طبیعی وجود دارد که به نظر میآید به مرور زمان دارند از بین میروند.
دفعهٔ قبل کوشیدم این را با مثالی شرح بدهم که شاید، چون خیلی جای بحث دارد، مثال خوبی نباشد: ما گویی غرایز ثابتی داریم، غرایزی که در طول مثلاً یک میلیون سال شکل گرفتهاند. دستکم از نظر روانشناسی، ما ویژگیهای غریزی داریم؛ به اصطلاحی که در قرآن آمده، فطرت خاصی داریم؛ نوعی خلقت خاص و ساختار وجودی خاصی داریم. از نظر خیلیها، از نظر خود روانشناسی، خیلی از ویژگیهای روانی ما بهطور کامل به آناتومی و فیزیولوژی بستگی دارند. مثلاً اینکه ما دو دست و دو پا داریم، خودبهخود از نظر روانی تأثیری بر وجود آدم میگذارد. یا غریزهٔ جنسی، با توجه به نوع عملکردش، ویژگیهای روانی خاصی در آدمها پدید میآورد؛ کلاً تفاوتهای روانی مرد و زن مثلاً به این برمیگردد که از نظر فیزیولوژیک و آناتومیک ویژگیهای جنسی متفاوتی دارند. از نظر اکثر روانشناسان، اینکه چرا مرد و زن در مسائل جنسی، و کلاً در خیلی از مسائل روانی، با هم تفاوت پیدا میکنند، باید با ساختار فیزیولوژیک آدم قابل تحلیل باشد. فکر نمیکنم اینکه ما به هر حال ساختار جسمی و طبعاً روانیِ مشخصی داریم، خیلی جای بحث داشته باشد.
برای اینکه نشان دهم کرانی بالا میتواند وجود داشته باشد، میخواهم بگویم ما بهطور طبیعی میتوانیم دنیایی را تصور کنیم، و شاید رسیدن به آن خیلی هم طول نکشد، که در آن طبیعت، به معنایی که ما الان میبینیم، اصلاً وجود نداشته باشد.
دنیای بدون طبیعت و افق آینده
ممکن است دنیایی پدید آید مثل چیزهایی که در ساینسفیکشن میبینید: ممکن است طبیعت تا حد زیادی از بین برود و آدمها در طول عمرشان اصلاً با درخت و حیوانات مختلف مواجه نشوند. و ممکن است، چنانکه خیلی پیشبینی میکنند و دور هم نیست که به آن برسیم، بشر بتواند برای خودش اعضای مصنوعیای بر بدن سوار کند؛ میتوانید به جای دو دست ۴ دست داشته باشید و تغییرات خیلی اساسی در بدنتان بدهید. پس ما میتوانیم ساختار جسمی خود را تغییر دهیم، و محیط زندگیمان را هم بهطور کامل تغییر دادهایم.
اما فکر میکنم اکثر روانشناسان در این توافق دارند که تغییراتی که در محیط بیرونی پدید میآید، یا تغییرات مصنوعیای که خودمان پدید میآوریم، مستقیماً بر جنبههای غریزی و فعالیتها و مکانیسمهای روانی ما تأثیر نمیگذارد. آنها انگار در طی میلیونها سال شکل گرفتهاند و به این راحتی قابل تغییر نیستند؛ نیازهای روانیای که پیدا کردهایم انگار در ما نشستهاند؛ حالا در ژنهای ما، نمیدانم، به هر حال انگار جایی در وجود انسان ذخیره شدهاند. حالا که دنیا تغییر میکند، ما حتی میتوانیم جسم خود را تغییر دهیم و ممکن است بتوانیم بخشی از ژنهایمان را دستکاری کنیم تا ویژگیهای دیگری پیدا کنیم؛ داریم از آن حالت به اصطلاح طبیعیِ زندگی خود دور میشویم.
حرفی که میخواهم بزنم این است: اگر قرار است کتابی به دست بشر برسد که به نوعی مسائلی که مایهٔ هدایت بشر میشود در آن باشد، مهم است که این اتفاق در دورهای بیفتد که زندگی هنوز خیلی مصنوعی نشده، چیزهای مصنوعی زیاد نیست و وضعیت طبیعیتر است؛ چون این برخورد طبیعی، این بودن در طبیعت و جسم طبیعی داشتن مهم است. این تغییرات مصنوعی درست است که ممکن است کلی موضوع جدید پدید آورند، اما نکتهٔ مهم این است که پایهٔ زندگی انسان از نظر روانی همانی است که قبلاً بوده. دورهای خیالی، مثلاً ۱۰۰ سال آینده، که ممکن است دنیای خیلی عجیب و غریبی داشته باشیم، جای چندان مناسبی برای صحبت با بشر نیست؛ هرچه حالت طبیعیتر وجود داشته باشد بهتر است.
همین الان به نظر من یکی از جاذبههای قرآن این است که متنی قدیمی است. ما کلی موقعیت جدید داریم؛ و نه فقط موقعیتهای جدید: دفعهٔ قبل بیشتر روی این تأکید کردم که نحوهٔ نگاهکردن ما به دنیا عوض شده است. در اثر پیشرفت علم، کمّی به دنیا نگاه میکنیم؛ یا مثلاً نیازی که در بحثکردن به دقت احساس میکنیم، بیش از اندازهای است که قبلاً بوده؛ حالا این چیز مثبتی است یا منفی.
نگاه کمی و تغییر ادراک
به هر حال وقتی فرهنگی پیشرفت میکند، تجرید در آن بیشتر میشود؛ تجرید در فرهنگ ما بیشتر شده است، در حالی که مثلاً عربِ ۱۴۰۰ سال پیش واقعاً اصلاً ابسترکت فکر نمیکرد و به چیزهای ملموستر علاقه داشت. اینکه کتابی قدیمی را در اختیار داریم و ادعا میکنیم کتاب خداست، خیلی مفید است؛ چون ما دورانی را طی کردهایم و به جایی رسیدهایم که الان به شیوههای خاصی فکر میکنیم و به شیوههای خاصی نگاه میکنیم، و این کتاب انگار به آدم میگوید که نگاه طبیعیتر به دنیا چگونه است. ما بر بستر فرهنگی هستیم که به شکل خاصی رشد کرده و میتوانست به شکل دیگری رشد کند: اتفاقی در یونان افتاده و این اتفاق بر اروپا تأثیر گذاشته است؛ در اروپا، در طی قرنهای پس از رنسانس، فرهنگی داریم که دیدگاههای خاصی نسبت به دنیا داشته است.
اتفاقاً الان، از اواخر قرن بیستم، با بحث پستمدرنی که هست، انگار خود متفکران غربی متوجه شدهاند که نگاه خاصی به دنیا دارند. انگار تا ۵۰ سال پیش، یا دستکم ۱۵۰ سال پیش، چنان غرق در نگاه خاص خودشان به دنیا بودند که متوجه نبودند به شکل خاصی با مسائل برخورد میکنند؛ و الان تحلیل میکنند که این برخوردها برخوردهای خاصی است و میشود به شکل دیگری نگاه کرد؛ مثلاً میشود سطح دقت را پایین آورد و اینقدر ابسترکت فکر نکرد.
این، و چیزهایی که میخواهم قدری دربارهشان صحبت کنم، برای خود من نکتهٔ خیلی خیلی جالبی است: کتابی را بهعنوان کتاب مقدس میخوانم که قدیمی است؛ پیش از آنکه این نگرشهای خاص انگار در آن پدید آمده باشند. در فرهنگ عرب هنوز آنقدر ابسترکشن وجود ندارد و نوعی نگاه خیلی طبیعی به دنیا هست؛ خود آدمها خیلی در وضعیت طبیعیاند و واقعاً در محیط طبیعیِ زندگی بشر، یعنی طبیعت به معنای واقعی کلمه، زندگی میکنند. به نظر من اینها محسناتیاند که آن کران بالا را خیلی توجیه میکنند: اینکه بهتر بوده این اتفاق زودتر بیفتد. اصلاً بهترین محیط برای نازلشدن کتاب مقدس محیطی است که فرهنگش دستنخورده و بدوی باشد، اما زبانش پیشرفته.
عربستان: زبان پیشرفته، فرهنگ بدوی
فکر میکنم خاصیت عربستان دقیقاً همین بود: روابط خیلی خیلی ساده و طبیعی بود، در حالی که زبانش زبان خیلی پیچیدهای است؛ به همان دلیلی که دفعهٔ قبل آوردم، در دوران خودش زبانی فوقالعاده پیچیده بوده و هنوز هم زبانی است که دربارهٔ خوببودنش خیلی میشود بحث کرد.
اینها چیزهایی بود که دفعهٔ قبل گفتم. آخر جلسهٔ قبل دو موضوع را مطرح کردم. کلاً بحث ما اینجا قرار است این باشد که چرا ارتباط برقرارکردن با قرآن سخت است؛ قرار است بکوشم زمینهای فراهم کنم که وقتی این کتاب را برمیدارید و میخوانید، به نظرتان چیز عجیب و غریبی پیش نیاید و راحتتر بتوانید با آن ارتباط برقرار کنید.
اولین دلیلی که به نظر من دلیل واضحی است برای اینکه چرا قرآنخواندن و ارتباط برقرارکردن با قرآن سخت است، همین تأثیری است که از فرهنگ خودمان گرفتهایم. ما همهٔ دیدگاههایی را که در این دوران تاریخی خاصِ زندگی خودمان مطرح است داریم؛ اینها را فرهنگی که به ما آموزش داده به ما منتقل کرده و خیلی از آنها را شاید حس نمیکنیم. یکی از چیزهایی که دفعهٔ قبل بحث کردم همین برخورد به اصطلاح کمّی با دنیاست: اینکه ملاکهای ما اصولاً در خیلی جاها ملاکهای کمّیاند و ملاکهای کمّی را میپسندیم. علم این دستاورد را برای ما داشته که انگار یاد گرفتهایم وقتی میخواهیم چیزی را بشناسیم، به همهچیز فرمی کمّی بدهیم. این چندان طبیعی نیست، و فکر میکنم الان در دنیا هم همه متوجهاند که این برخورد خیلی طبیعی و قطعی نیست؛ یعنی اینطور نیست که باید اینگونه برخورد کرد؛ اینطور پیش آمده و ما یاد میگیریم که قدری کمّیتر به دنیا نگاه کنیم.
مثالی که دفعهٔ قبل دربارهٔ هفت آسمان زدم، تأکیدش بیشتر بر همین بود: ملاکی که الان به ما میگوید ۹ کره دور خورشید میچرخند، کاملاً ملاکی کمّی است؛ ملاک، بزرگی و کوچکی است. از نظر علمی، دیدهشدن از کرهٔ زمین با چشم غیرمسلح ملاک خوبی نیست، ولی بزرگی و کوچکی ملاک خیلی خوبی است؛ یعنی میتوانم بگویم اگر چیزی از حدی کوچکتر باشد حسابش نمیکنم، و اصلاً برایم مهم نیست که از اینجا میتوانم ببینمش یا نه. در حالی که برای آدمی که در قدیم زندگی میکرد، ملاک خیلی طبیعی و واضح این بود که آنچه میبیند همان ملاک است. ما، چه در قدیم و چه الان، به هر حال همه را نمیشمردیم و حساب نمیکردیم؛ ولی ملاک قدیم ملاک کمّیِ درستوحسابی نیست، ملاک علمی نیست، و بنابراین ممکن است برای ما غیرطبیعی جلوه کند.
ملاک دیدن و شمارش قدیم و جدید
در حالی که اگر برای آدمِ مثلاً هزار سال پیش ملاک جدید خودتان، یعنی بزرگی و کوچکی، را مطرح کنید، کاملاً به نظرش غیرطبیعی جلوه میکند. دفعهٔ قبل روی این هم تأکید کردم که وقتی میگویند هفت آسمان، این عدد هفت آن حالتی را که برای ما دارد برای آنها ندارد؛ منظورشان این نیست که هفت تا هست و ۸ تا نیست. خیلی از شما شنیدهاید که میگویند هفت عدد کثرت است؛ در فرهنگ ما دیگر اصلاً پذیرفتنی نیست که عددی بگویید و منظورتان آن نباشد، مثلاً منظورتان ۷ یا بیشتر باشد.
ما کلاً فرهنگ خاصی پیدا کردهایم و این باعث میشود از کتابی که قرار است بخوانیم انتظارات خاصی داشته باشیم که در قرآن برآورده نمیشود؛ بنابراین ممکن است کسی یک بار قرآن را حتی تا جاهایی بخواند و ببیند: این دیگر چیست؟ این کتاب چرا اینطور بحث میکند؟ چرا بحثش دقیق نیست؟
مثالی مشابه هفت آسمان هم هست: در قرآن آیهای هست که میگوید ما زمین را مثل فرش قرار دادیم. واقعاً ممکن است کسی این را بخواند و فکر کند اینجا اشارهای به مسطحبودن یا، نمیدانم، کرویبودن زمین هست. ما پرسشهایی در ذهنمان داریم؛ دیدگاهی تاریخی داریم؛ بحثهایی در طول تاریخ شده و چیزهایی برای ما مهم است؛ مثلاً اینکه زمین مسطح است یا کروی؛ روزی فهمیدند که زمین کروی است. خیلیها ممکن است این آیه را بخوانند و به نظرشان بیاید که به مسطحبودن زمین اشاره دارد، و آیهٔ دیگری را هم بخوانند؛ و این کنجکاوی، این پرسش در ذهنشان هست که وقتی قرآن دربارهٔ کرهٔ زمین صحبت میکند، آن را کره در نظر میگیرد یا صاف. این پرسشی است که انگار آن موقع اصلاً وجود نداشته؛ وقتی مطرح باشد، ممکن است هنگام خواندن چیز دیگری بفهمید.
این آیه واقعاً اصلاً هیچ ربطی به این ندارد. «زمین را مثل فرش زیر پای شما قرار دادیم»؛ آنچه باید بفهمید اشاره به این است که شما موجوداتی هستید که روی چیزی میایستید و قدم میزنید؛ آیه به نعمتی خیلی طبیعیتر از این حرفها اشاره میکند. اینکه زمین کرهٔ خیلی بزرگی است که زیر پای ما قرار گرفته و میتوانیم روی آن راه برویم یا بخوابیم و استراحت کنیم، یا چیزی مسطح است، اصلاً مطرح نیست؛ آیه به این نعمت اشاره میکند که چیزی زیر پای شما انداختیم.
نعمتهای طبیعی در خطاب قرآن
و جایی که میگوید زمین را بساط قرار دادیم، یعنی مثل سفره است، وجه تمثیلش این نیست که این سفره چیزی مستطیلشکل است که روی زمین پهن میکنید؛ وجه تمثیلش این است که از کرهٔ زمین برایتان غذا بیرون میآید. آدمی هزار سال پیش واقعاً بهراحتی میفهمید منظور این آیه چیست و در فهمیدن اینکه شباهت زمین به فرش و شباهت زمین به سفره چیست هیچ مشکلی نداشت؛ ولی ما چیزی در ذهنمان داریم و ممکن است اینها را بخوانیم و برای خودمان چیزهای دیگری بسازیم.
مثلاً آقای طالقانی خیلی بر این آیه تأکید دارد. من واقعاً نمیخواهم بگویم این حرف غلط است یا درست؛ اما میخواهم بگویم پرسشی جدید در ذهن ماست که با آن به این آیه نگاه میکنیم، و فکر نمیکنم هزار سال پیش اینگونه نگاه میکردند: اینکه دربارهٔ کرهٔ زمین فعل یا صفت «دحا» به کار رفته است. آقای طالقانی میگوید این کلمه به معنای غلتاندن است؛ یعنی زمین را پس از این غلتاند؛ و میگوید اگر چیزی مسطح باشد، غلتاندنش معنا ندارد؛ بنابراین در این آیه اشارهای به غیرمسطحبودن زمین هست. من واقعاً نمیدانم آن کلمه تا چه حد قطعاً به معنای غلتاندن است.
اما آنچه میخواهم بگویم این است که ما پیشزمینههایی تاریخی در ذهن خودمان داریم، مثل همین پرسش مهم که زمین کروی است یا مسطح، و میخواهیم آن را در قرآن جستوجو کنیم و پاسخش را بیابیم؛ و قرآن متنی است که خیلی طبیعیتر با مسائل برخورد میکند؛ یعنی پرسش علمیِ کروی یا مسطح بودن در آن مطرح نیست. آنچه در آن مطرح است این است که کرهٔ زمین برایتان نعمتی است، و از جهاتی نعمت است: اینکه روی آن راه میروید، مثل فرش، یا به شما غذا میدهد، مثل سفره.
یا بگذارید باز چیزی را بگویم که در خود قرآن آمده و نکتهٔ خیلی مهمی است: قرآن گاهی چقدر از کمیت دوری میکند. مثلاً، و دفعهٔ قبل رفتم و قرآن را آوردم، در داستان اصحاب کهف نکته این است که گفته نمیشود اینان چند نفر بودند؛ و نه فقط گفته نمیشود، بلکه در قرآن دربارهٔ پرسشِ اینکه چند نفر بودند حرف زده میشود. به نظر من این قسمت جالب است؛ انگار در قرآن نسبت به دید کمّی داشتن نظر خوبی وجود ندارد.
اصحاب کهف و پرهیز از عدد
البته نمیخواهم بگویم هیچجا؛ واضح است که جاهایی، مثلاً در بحث علمی، این کمّیکردن معجزه میکند؛ اما اینکه همهجا دنبال دانستن کمیات باشیم چیز چندان جالبی نیست. قرآن میگوید: بهزودی خواهند گفت که اینها سه نفر بودند و با سگشان میشدند ۴، و خواهند گفت که ۵ نفر بودند و با سگشان میشدند ۶؛ و دربارهٔ این گفتهها میگوید سنگی است که در تاریکی میاندازند؛ و خواهند گفت که ۷ نفر بودند و با سگشان میشدند ۸. ببینید، این شوخی است؛ حالت مسخرهکردن دارد. این داستانی است دربارهٔ عدهای آدم که رفتند کاری قهرمانانه کردند، اتفاقی برایشان افتاد و برگشتند؛ خود این داستان به اندازهٔ کافی موضوع دارد که آدم به آن فکر کند، و اصلاً مهم نیست چند نفر بودند؛ اگر مهم بود، میگفت.
اما میگوید که آنها چه بحثی میکنند: بحث اینکه چند نفر بودند و با سگشان چند تا میشدند. نکتهٔ طنزآمیزش این است که پس از اینکه دو بار میگوید اینها سنگ در تاریکی انداختن است، باز یک بار دیگر قول آنها را میآورد؛ انگار پیشبینی میکند که با اینکه در همین آیه هم گفتیم این کار را نکنید، باز هم خواهند کرد. میبینید که کردند: تفسیرهای سورهٔ کهف را در میان مسلمانان بخوانید و ببینید چقدر بحث کردهاند که اینها چند نفر بودند و کوشیدهاند از خود این آیه دربیاورند که چند نفر بودند.
چیزی که در قرآن خیلی خیلی زیاد میبینید این است که داستانهایی میآید که آدمهایشان هیچ نام و نشانی ندارند و جغرافیایشان معلوم نمیشود. مثلاً آقای طالقانی در تفسیرش، «پرتوی از قرآن»، دربارهٔ داستانی دوخطی در سورهٔ بقره، اینکه عدهای از شهر خودشان بیرون میآیند و خدا آنها را میمیراند و دوباره زنده میکند، بحثی دارد. خودم نرفتهام نگاه کنم، ولی آقای طالقانی میگوید تفاسیر پر از این است که این شهر کدام شهر است؛ انطاکیه است یا فلانجا؛ و یک ذره به این فکر نمیکنند که اگر این نکتهٔ خیلی مهمی بود که این شهر از نظر جغرافیایی کجا قرار گرفته، قرآن یک کلمه مینوشت: به جای اینکه بنویسد «از شهری بیرون آمدند»، مینوشت «از انطاکیه بیرون آمدند». قرآن مدام میکوشد نام و نشانها و اعداد و مانند اینها را حذف کند، چون در آن داستان چیز دیگری باید ببینید؛ مهم نیست این شهر کدام شهر است؛ بینام و نشان بودنش بهتر از این است که از نظر جغرافیایی نامش برده شود.
حذف نام و نشان از داستانها
در خیلی از حواشی داستانها نام آدمها نمیآید، ولی بعداً میبینید که مردم چقدر بحث کردهاند که نامشان چه بوده؛ تعداد آدمها نمیآید، جغرافیا نمیآید، و اینها کاملاً عمدی است، چون بعضی جاها میآید: جایی آدم را با نام میبینید یا جغرافیا را میبینید، در حالی که جای دیگری نمیبینید. پیداست که عمدی در کار است؛ بهخصوص این آیههایی که اینجا در سورهٔ کهف هست خیلی واضح میگوید: این مهم نیست، این را نمیگوییم، شما هم در این بحث نکنید. حذف بعضی چیزها از داستان کاملاً عمدی است.
ما خودمان الان کاملاً به شکل دیگری دچاریم: چیزهایی برای ما مطرح است که در قرآن عمداً مطرح نیست و قرار هم نیست مطرح باشد؛ این مقدار توجهی که ما به نگرش کمّی و به دیدگاههای علمی خودمان داریم، در قرآن نیست. ابسترکشن چیزی است که بیشتر ریشهاش در یونان است؛ در فلسفه و تمدن غرب بهشدت بحثهای تجریدی برای کشف حقیقت وجود داشته و ذهن ما هم کاملاً به تجرید عادت کرده، در حالی که در قرآن کمتر بحثهای تجریدی و مفاهیم تجریدی میبینید.
به هر حال یکی از مشکلات اساسی ما در برخورد با قرآن این است که تحت تأثیر فرهنگ خاصی هستیم که با فرهنگی که در قرآن هست چندان سازگار نیست. فهمیدن و پذیرفتن قرآن به معنای کنار گذاشتن این فرهنگی که دارید نیست؛ مسئله این است که یاد بگیریم جایی که لازم است کمّینگری داشته باشیم، جایی به جزئیات دقت کنیم و جایی ابسترکشن به کار ببریم، چنانکه در ریاضیات بدون ابسترکشن نمیشود کاری کرد؛ یعنی بدانیم هر فعالیت ذهنی تا کجا کارآمد است؛ و جایی هم که بحث از باید و نبایدهاست، یا اینکه انسان چه باید بکند، بعضی از این چیزها را کنار بگذاریم.
میخواهم قدری بیشتر دربارهٔ این توضیح بدهم؛ فعلاً فقط یادآوری میکنم. نکتهٔ دیگری که به نظر من خیلی مهم است، بر اساس همان ایدهٔ تجرید، این است که استدلال یعنی چه، اثباتکردن یعنی چه، و در سطح دقتی که در فرهنگ بشری موجود است، چه سطحی از دقت پذیرفتنی است. در این مورد هم اتفاقی تاریخی افتاده است. در فلسفهای که بخواهد به سبک یونانی دربارهٔ حقیقت بحث کند، و نیز نزد دکارت که میخواهم دربارهاش بحث کنم، به نظر میآید دقت خیلی زیادی لازم است.
دقت فلسفی و سبک یونانی
مثلاً وقتی میخواهم استدلال کنم و خدا را ثابت کنم، اثبات باید در حدی باشد که بشود به صورت فرمال نوشت. چنین گرایشی وجود داشته و هنوز هم نمیشود گفت از بین رفته، ولی مطمئناً نسبت به یکی دو قرن گذشته خیلی خیلی ضعیفتر شده است. این هم چیزی است که فکر میکنم خیلیها را اذیت میکند: قرآن را میخوانند و یک استدلال به اصطلاح درستوحسابی دربارهٔ خداشناسی در آن نمیبینند؛ به آن سبکی که حتی الان در کتابهای دینی خودمان مینویسیم، استدلال مجرد به اصطلاح دقیقی در قرآن دیده نمیشود و بیشتر به نظر میآید که مثال میزند. نمیدانم شما به استدلالهایی که در قرآن هست چگونه نگاه میکنید، ولی فکر میکنم سطح دقت قرآن در استدلالکردن، و اصلاً نوع استدلالهایش، کاملاً با نوع استدلالهایی که ما به آن عادت داریم تفاوت دارد. این خودش در مسائل دینی کلی مشکل ایجاد میکند؛ انتظاری که انگار از قرآن داریم برآورده نمیشود.
آخر جلسهٔ قبل موضوعی گفتم که میخواهم دوباره به آن اشاره کنم: یک مشکل خیلی اساسی در برخورد با قرآن این است که باید به اندازهٔ کافی به یک کتاب فرصت بدهید تا برایتان جا بیفتد. مثالی که دفعهٔ قبل زدم این بود: وقتی کتاب شعری از شاعری جدید به دستتان میرسد، نباید انتظار داشته باشید دفعهٔ اولی که آن را میخوانید از اول تا آخر کاملاً متوجه شوید، مفاهیم را درست درک کنید و از آن لذتی را که باید، ببرید. هر شاعری حق دارد زبان خاص خودش را داشته باشد؛ بهخصوص در شعر نو این اتفاق بهشدت افتاده: هر شاعری اصطلاحات و زبان خودش را دارد؛ بنابراین باید به این زبان عادت کنید، یاد بگیرید که بفهمید و بعد کمکم لذت ببرید. فکر میکنم هر کسی که تجربهٔ خواندن شعر دارد این را تجربه کرده است: معمولاً اولین شعری که از شاعری میخوانید عجیب و غریب و چندان بامزه به نظر نمیآید، ولی وقتی با زبانش آشنا میشوید تازه میفهمید چگونه میگوید؛ بعضی از ظرافتهای کلامش را دفعهٔ اول درک نمیکنید و بعداً متوجه میشوید.
مثالی دارم که نشان میدهد قرآن اصلاً برای یک بار خواندن نوشته نشده است: جایی آیهای هست که محال است دفعهٔ اول حسی را که این آیه دارد درک کنید؛ حتماً باید یک دور تا ته داستان بروید و ببینید چه اتفاقهایی میافتد، تا دفعهٔ دوم که میخوانید بفهمید این آیه چرا اینجاست و چه حسی را قرار است منتقل کند.
قرآن برای یکبار خواندن نیست
بنابراین به نظر من نکتهٔ خیلی مهم در ارتباط با قرآن این است که باید، دستکم مثل هر کتابی که از شاعری میخوانید، فرصتی بدهید تا این زبان برایتان جا بیفتد؛ بعد کمکم شروع میکنید به خوب فهمیدن و لذت بردن. فکر میکنم خیلیها این فرصت را به قرآن نمیدهند، و دلیل هم دارد: آدم مذهبی که مینشیند و قرآن را میخواند، اگر دفعهٔ اول حالت سرخوردگی به او دست بدهد، ترجیح میدهد دیگر نخواند؛ چون مثلاً اگر دفعهٔ اول که قرآن را میخوانید اصلاً شک کنید که این چیست و این چه کتابی است، وقتی چنین حالتی به شما دست میدهد، از خواندن قرآن فرار میکنید و ترجیح میدهید از این کتاب دور باشید تا اینکه این شکها پدید بیاید.
به چیز دیگری هم فقط اشاره میکنم، چون ممکن است بحثهایی پیش بیاورد که خیلی میل ندارم دربارهاش بحث کنم: ما تعالیم مذهبی خاصی هم داریم که چندان نمیشود به آنها اتکا کرد؛ یعنی مثلاً حتی کلمهای را که الان بگویم، شما از آن چیزی میفهمید، ولی در قرآن معنایش چیز دیگری است. این دستکم در خوب فهمیدن قرآن خیلی مشکل ایجاد میکند، هرچند شاید به اندازهٔ مشکل اول و دوم مشکل اساسی نباشد.
یک مثال خیلی ساده: همهٔ شما وقتی کلمهٔ «نجس» را میشنوید، معنایی از آن میفهمید؛ در قرآن هم این کلمه آمده، ولی معنایش آن نیست. شما معنایی فقهی از کلمهٔ نجس میفهمید و بعد ممکن است آیهٔ قرآن را که میگوید مشرکان نجساند اینطور بفهمید که مشرک نجس است؛ یعنی مثلاً باید آب کشیدش، پاک نیست، و اگر دست به او بزنید نجس میشوید. در حالی که چیز خیلی واضحی است که کلمهٔ نجس، فکر میکنم، اولین بار در قرن سوم هجری به این معنای فقهی به کار رفته، و وقتی در قرآن آمده اصلاً معنایش این نبوده و عرب این را از آن نمیفهمید. نجس اصطلاح فقهی نبود؛ نجس به معنای پلید بود.
نکتهٔ دیگری هم بگویم: فکر میکنم همهٔ ما، بیاستثنا، گرایش خیلی زیادی به کلیات داریم. از نظر خیلیها یکی از مشکلات قرآن این است که بحث کلی در آن زیاد نیست و همهاش انگار بحثهای جزئی است؛ و ما خودمان گرایش داریم که وقتی آیهای را میخوانیم حکمی کلی از آن نتیجه بگیریم. فکر نمیکنم به ذهن هیچکدام از شما رسیده باشد که مشکلِ این استدلال، که طبق این آیه مشرک نجس است، اصلاً در همان قسمت اولش باشد؛ یعنی در اینکه «المشرکین» و «المشرکون» یعنی چه.
گرایش به کلیات در برابر جزئیات
فکر میکنم اکثر مفسران در این توافق دارند که هر جا در قرآن «المشرکین» یا «المشرکون» آمده، یعنی مشرکان قریش؛ یعنی همین مشرکانی که الان مثلاً در مقابل شما هستند. مثلاً علامه طباطبایی خیلی روی این نکته تأکید دارد که هر جا قرآن میگوید «یا ایها الذین آمنوا»، یعنی همین آدمهایی که در جمع خاصی پیرامون پیغمبرند و ایمان آوردهاند. ما دوست نداریم اینطور نگاه کنیم؛ دوست داریم وقتی میگوید «یا ایها الذین آمنوا»، یعنی همهٔ آدمهایی که ایمان آوردهاند، و مفهومی کلی باشد؛ مفهوم جزئی با ذهن ما سازگار نیست. میخواهم بکوشم قدری دفاع کنم که اینگونه حرفزدن خوب است.
کلاً ببینید، این خیلی مهم است که دربارهٔ حکمی که در قرآن دربارهٔ «المشرکین» هست نمیتوانید بگویید که دربارهٔ همهٔ مشرکان است؛ هر جا در قرآن لفظ مشرکین با الف و لام میآید، خیلی از مفسران توافق دارند که منظور همین مشرکانی است که در آن زمان بودند.
ممکن است گفته شود: وقتی ظاهر آیه را میخوانم، از آن به دست نمیآید که منظور ایمانآوردگان آن زمان است، و برداشتم این است که یعنی همهٔ کسانی که ایمان آوردهاند. چرا؟ چون عادت دارید که گزارهای کلی ببینید. میخواهم بگویم ما به شکل خاصی نگاه میکنیم. در گفتوگو گفته شد که اگر ظاهر آیه این معنا را بدهد، پذیرفتنی است. من میخواهم بگویم در بیشتر جاهایی که ما اینطور فکر میکنیم که ظاهر آیه معنایی کلی میدهد، من اینطور فکر نمیکنم. میخواهم بگویم وقتی چنین مشکلی پیش میآید، چگونه میتوانید در متن دلیل بیاورید که این آیه این معنا را میدهد و آن معنا را نمیدهد: باید به استعمال این لغت در قرآن دقت کنید. گفته شد که خیلی وقتها شاید از سیاق آیات مشخص شود.
مثال این است: آیه این است که مشرکان را به مسجدالحرام راه ندهید. دربارهٔ چه کسانی این حرف را میزند؟ دربارهٔ همین آدمهایی که الان قرار است به مسجدالحرام بیایند. ببینید، کلمهٔ مشرکین را باید در قرآن نگاه کنید که مورد استعمالش چیست. مثلاً در قرآن این آیه هست که ایمان نمیآورند مگر اینکه مشرکاند؛ یعنی بیشتر کسانی که ایمان میآورند باز هم مشرکاند و شرک دارند. بنابراین مفهوم شرک در قرآن مفهومی خیلی کلی است؛ «مشرک» مفهومی کلی دارد، ولی به نظر میآید منظور از «المشرکین» در قرآن مشرکانی خاص است.
در برابر گفته شد که کاربرد بعضی کلمهها در قرآن یکسان نیست و گاهی به یک معنا و گاهی به معنای دیگری به کار میروند، و شاید «مشرک» هم در تمام قرآن به یک معنا نباشد. آری، این هم هست و باید حواسمان باشد؛ ولی اصولاً فکر میکنم دربارهٔ همین «یا ایها الذین آمنوا» و دربارهٔ «المشرکین» توافقی وجود دارد. واقعاً همین کار را باید کرد: لزومی ندارد لغتی در یک زبان فقط به یک معنا باشد؛ هیچ زبانی اینطور نیست و هیچ متنی هم اینطور نیست؛ ممکن است بگویید این لغت طیفی از معنا را میرساند. کسی هم گمان نمیکرد که با این چند مثالِ ناقص بشود این نتیجهٔ کلی را گرفت که قرآن به مسائل کلی نپرداخته است.
رویکرد غالب قرآن و بار اضافه
نمیگویم نمیشود، یا اینکه رویکرد غالب قرآن این است؛ میخواهم بگویم ما بهنوعی بار اضافی بر بعضی از آیهها تحمیل میکنیم. بعضی از آیهها کلیاند، به وضوح کلیاند و حکمی کلی را بیان میکنند؛ ولی جاهایی هست که خیلی جزئیتر بحث میکند، و فرهنگ ما فرهنگی است که چنین چیزی را نمیپسندد. اگر الان از کسی که قرآن را اصلاً ندیده و چیزی دربارهاش نشنیده، مثلاً از نوجوانی که باهوش هم باشد، بپرسید انتظار دارد در کتاب خدا چه نوشته باشد، واقعاً اگر هیچ ندیده باشد چیزهایی به شما میگوید: اینکه استدلالهایی دقیق در آن باشد و چیزهایی را ثابت کند؛ اصلاً انتظار ندارد که مثلاً دربارهٔ مسائل خاص مسلمانان در صدر اسلام خیلی وارد بحث شده باشد.
بحثهای جزئی خیلی زیادی در قرآن هست که حتی میخواهم بگویم شما انتظارش را ندارید؛ یعنی به نظرتان میآید که زندگی خصوصی پیغمبر چرا اصلاً باید در قرآن منعکس باشد، یا مثلاً اصلاً چرا نام ابولهب باید در قرآن بیاید. به نظر میآید فرهنگ ما چندان نمیپسندد که نام آدمهایی خاص در قرآن باشد، نام زید باشد، ابولهب باشد؛ که آدمهای خاصی که پیرامون پیغمبرند، یا اتفاقهای خاصی که در صدر اسلام میافتد، در قرآن منعکس شود؛ و ما این را واقعاً چندان نمیپسندیم. در فرهنگ خودمان بیشتر میپسندیم که اگر مسئلهای جامعهشناختی هست، بهطور کلی گفته شود. مثلاً اگر ماجرای زید در قرآن آمده تا از آن حکمی استنتاج شود که میشود با، نمیدانم، همسر پسرخوانده ازدواج کرد، میپسندیم که یک کلام گفته شود که میشود با همسر پسرخوانده ازدواج کرد و حکمی کلی داده شود؛ اینکه نام زید بیاید و به ماجرایی خاص اشاره شود را نمیپسندیم.
فکر میکنم خیلی خیلیها دچار مشکل میشوند: قرآن را میخوانند و میبینند این همه داستان و قصه، از قدیم و جدید، در قرآن هست که همه دربارهٔ وقایع خاص است، و این را چندان نمیپسندند. حرفم این است؛ نمیگویم هیچ بحث کلی در قرآن نیست: در قرآن از جزئیترین بحثها تا کلیترین بحثها هست؛ آیههای کاملاً کلی هست؛ به هر حال مثلاً برای توحید استدلال وجود دارد. از خیلیها شنیدهام که میگویند ما سورهٔ روم را دوست داریم، چون قدری کلیتر است: مثلاً از آیات الهی شروع میکند و کمتر وارد مسائل خاص میشود؛ ما اینطور را بیشتر دوست داریم.
این را میگویم تا متوجه این نکته باشید که ما گرایشی به کلیات و ابسترکشن داریم که قدری غیرطبیعی است. این را از کجا گرفتهایم؟ از اینکه در برههای زمانی خاص تحت تأثیر فرهنگی خاص هستیم. وقتی میبینید قرآن اینطور نیست، دستکم قدری کنجکاو شوید که شاید شما هستید که بد برخورد میکنید؛ فکر میکنید حرفزدن دربارهٔ حقیقت یا هدایتکردن به گفتن حرفهایی کلی نیاز دارد. حرفم این نیست که حرف کلی در قرآن نیست؛ حرفم این است که خیلی چیزها در قرآن جزئی است، مثل همین خطابهای «یا ایها الذین آمنوا» یا عبارت «المشرکین» که در قرآن میآید، و تمایل طبیعی ما این است که از اینها حکمهای کلی نتیجه بگیریم.
مثلاً اگر در سورهٔ برائت آیهای هست که میگوید مشرکان را بکشید، از این چه نتیجهای میتوانیم بگیریم؟ در آغاز این سوره چیزی هست: میگوید به کسانی که با شما قراردادهایی داشتند مهلت بدهید.
کنجکاوی فرهنگی و خطاب مشرکین
پس از آن دستور جنگ میآید که آنها را هر جا پیدا کردید بکشید. آیا از این آیه میخواهید نتیجه بگیرید که الان اگر مشرکی را دیدیم باید بکشیم؟ میخواهم بگویم اگر به نظر کسی برسد که این حکم، حکم قتل مشرکان تا ابد است، دارد چیزی از خودش اضافه میکند. این آیه خیلی واضح به پیغمبر و همراهانش دربارهٔ آدمهایی که همانجا حضور دارند و پیشتر دربارهشان صحبتهایی شده حکمی میدهد. اینکه بحثکردن دربارهٔ این چیز جزئی به درد ما میخورد یا نه، بحثی جداست؛ به درد میخورد، خیلی هم به درد میخورد.
تا اینجا بیشتر چیزهایی را که قبلاً گفته بودم تکرار کردم و هر دفعه شاید چیزهایی هم اضافه کرده باشم؛ اما فکر میکنم موضوع اصلیای که میخواهم قدری دربارهاش صحبت کنم همین است که این سطح دقت و، نمیدانم، ابسترکشنی که در فرهنگ ما هست، و این گرایشهایی که داریم، چقدر خوباند، چقدر درستاند و الان وضعیتشان چگونه است.
در گفتوگو گفته شد که زبانی که قرآن با آن آمده زبان عربی است و آنچه عرب آن زمان از آن برداشت میکرد ملاک است. اما این مشکل زبان نیست: هیچ عربی نمیفهمید که در این آیه حکمی کلی هست؛ همانطور که ما میفهمیم، عرب هم همین را میفهمید که این آیه دربارهٔ این آدمها، یعنی مشرکانی که با شما پیمان داشتند و بعد نقض کردند، میگوید آنها را بکشید. اینکه آیا مشرکی را جای دیگر هم دیدم بکشم یا نه، استدلالی لازم دارد.
فهم عرب معاصر نزول
میگویم عرب از این آیه مستقیم نتیجه نمیگرفت؛ اگر میرفت و مشرکی را جای دیگر هم میکشت، استدلالی داشت؛ مثلاً استدلال میکرد که این آدمها به این دلیل قرار شد کشته شوند که مشرک بودند، پس من هر مشرکی را باید بکشم.
در گفتوگو به حکم مرتد اشاره شد: اگر به اول تاریخ اسلام برگردیم، در هر چهار فرقه میگویند مرتد را باید کشت، ولی هیچکس نمیگوید این در قرآن نوشته شده است. اولاً میخواهم بگویم برداشتهای تاریخی از قرآن از نظر من معتبر نیست، مگر اینکه از خود قرآن بتوانید دلیل قانعکنندهای بیاورید که این برداشت درست بوده است. کلاً نمیپذیرم که کسی مثلاً بگوید چون عرب این آیه را خواند و اشتباهاً اینطور فهمید و آن کار را کرد، معنایش این است که منظور آیه همان بوده است.
در برابر گفته شد که ملاک باید همان چیزی باشد که عرب از قرآن میفهمید. آفرین؛ یعنی از نظر الفاظ و از نظر معنا: وقتی نجس در نظر عرب زمان پیغمبر این معنای فقهی را نمیدهد، این ملاک است. ملاک این است که اعراب این کلمات و این جملات را چه میفهمیدند؛ ولی استنتاجهایی که بعداً از آنها میکردند از نظر من ملاک نیست، مگر اینکه استنتاجشان درست باشد.
من هم همین را میخواهم بگویم: هیچ فرقهای حکم قتل مرتد را مستند به قرآن نکرده است؛ آن را مستند به حدیثی از پیغمبر و ماجراهایی تاریخی کردهاند که میتوانم اصلشان را برایتان بیاورم و بخوانم، و قدری خندهدار است. مثلاً یکیاش این است که آدمی مرتد شده، غلام خودش را کشته، نمیدانم، به همسر تجاوز کرده و متواری شده، و پیغمبر حکم قتلش را داده است؛ و بعد اینطور شده که چون مرتد شده حکم قتلش داده شده، در حالی که آدم هم کشته بوده است. به نظر من اینکه از این ماجرا بشود درآورد که ارتداد سبب این حکم قتل است، ممکن است قدری استدلالش مشکل داشته باشد. به هر حال اگر استدلالی هم از روی قرآن شده باشد، باید بررسی شود.
این حرفی را که شما میزنید قبول دارم که آنچه عرب میفهمید ملاک است؛ یعنی من حق ندارم بعداً در آن کلمه تغییر شکلی بدهم، چیز جدیدی از آن بفهمم و مثلاً مدرنش کنم. اگر عرب از کلمهٔ مثلاً هفت آسمان همین چیزی را میفهمید که میدید، به نظر من این ملاک است که هفت آسمان یعنی همین؛ چیزی عجیب و غریب نیست؛ مثلاً طبقات جو نیست که دیده نمیشد و هیچ عربی هم از آن اطلاع نداشت و هنوز هم ما نمیبینیم.
هفت آسمان به معنای دیدنی
این را قبول دارم که فهم عرب از الفاظ و از این متن کاملاً ملاک اصلی ما برای معنای آیه است؛ ولی اگر استدلالی بر آن کرده باشد، همانقدر که ما ممکن است الان بد بفهمیم، آن آدم هم ممکن است به دلایلی به راه بد رفته باشد.
میخواهم قدری دربارهٔ این به اصطلاح فرهنگی صحبت کنم که الان تحت تأثیرش هستیم، یعنی فرهنگ غرب؛ میخواهم همینطور تاریخچهای بگویم که چه اتفاقهایی افتاده و از کجا به کجا رسیدهایم. خیلی مختصر میخواهم قدری دربارهٔ فلسفهٔ غرب و مقدار خیلی مختصری هم دربارهٔ ادبیات صحبت کنم. فکر میکنم این دو موضوع خیلی به قرآن مربوطاند: قرآن از یک طرف بیشک متنی ادبی است و از طرف دیگر قرار است دربارهٔ حقیقت و حقایق و مثلاً هدایت صحبت کند.
تا مدتی ادعا این بود که فلسفه این کار را انجام میدهد: میخواهید بفهمید حقایق دنیا چیست، مثلاً سراغ فلسفه میروید تا بفهمید خدا وجود دارد یا ندارد و، نمیدانم، ساختار جهان چیست؛ کلیات مربوط به جهانشناسی بهنوعی در فلسفه مطرح بوده، و قرآن هم قرار بوده این کار را بکند؛ مثلاً یکی از کارهایی که قرار است قرآن بکند این است که برای ما جهانبینی درست کند.
فلسفهٔ غرب را خودشان با تأکید خیلی زیاد به یونان برمیگردانند: از زمان سقراط، و بعد افلاطون و ارسطو، گرایش کاملاً خاصی در تفکر غرب پدید میآید که در خود یونان اول در اقلیت بوده ولی کمکم رسمیت پیدا کرده است. بهعنوان نمونه، اولین چهرهای که به نظر میآید در این گرایش خیلی مؤثر بوده سقراط است، که کشته شد چون از نظر یونانیها حرفهای بدی میزد؛ یعنی فرهنگ غالب یونانی مخالف اینجور بحثکردنها بوده است. بعد، به ارسطو که میرسیم، آکادمی تشکیل میشود و ارسطو میآید؛ به نظر میآید این نوع بحثکردن در یونان خیلی پا میگیرد. باز معنایش این نیست که فرهنگ یونانی همان فرهنگی است که در کتابهایش میبینیم؛ ولی به هر حال این نوع بحث در مکتوبات یونانی کاملاً جا میافتد و فلسفه بهعنوان افتخاری در فرهنگ یونانی مطرح است. اروپاییها هم خودشان را به اینجا برمیگردانند.
در خود اروپا، دکارت نقطهٔ عطف خاصی است: خیلی چیزها را، مثلاً نوعی بحث که به آن بحث دکارتی میگویند، به این برمیگردانند که دکارت صراحتاً اینجور بحثکردن را شروع کرد. فرضی اساسی در فلسفهٔ دکارت هست: اینکه انسان، به اصطلاح آنها، ذهنی شناسنده است، به اصطلاح سابجکت است، و قرار است آبجکتی را بشناسد.
نقطه عطف دکارت و مدرنیته
چیزی در بیرون هست، شیئی وجود دارد؛ ذهنی هست و جهانی، و این ذهن قرار است آن جهان را بشناسد، طوری که آن جهان در این ذهن مطابق واقع تصویر شود؛ واقعیتی در بیرون هست که قرار است در این ذهن بهنوعی تجلی کند. همه میدانید که دکارت این سبک کار را شروع کرد: انگار به نقطهٔ صفر برویم، فرض کنیم که هیچ نمیدانیم، و بکوشیم گزارههایی را با استدلال بچینیم و همهچیز را بهطور استدلالی کشف کنیم. این گرایش در یونان هم وجود دارد، ولی به نظر میآید دکارت آن را به اوج خودش رساند.
این گرایش تا زمان مثلاً هگل کاملاً در فلسفهٔ اروپا غالب بوده و فلسفه به نظر میآید فلسفهٔ دکارتی است؛ دستکم این فرض اولیه که ما ذهنی شناسندهایم و قرار است جهانی را بشناسیم و موضوع فلسفه این است، به نظر میآید دستکم تا هگل تقریباً ثابت مانده و کسی چندان به آن اعتراض نکرده است. خود سیستم فلسفی هگل سیستمی خیلی خیلی عریض و طویل است، با پیچیدهترین متنهای ممکن در طول تاریخ؛ فکر میکنم هگل رکورد پیچیدهنوشتن و مغلق و نامفهوم نوشتن را شکسته است؛ متنهایش شاید سختترین متنهای زبان آلمانی محسوب شوند، حتی اگر از موضوعش صرفنظر کنیم که فلسفه است و حرفهای سنگینی میزند؛ خود لحن و کلام هگل ظاهراً خیلی خیلی مغلق است. خیلیها معتقدند که اوج گرفتن این پیچیدگی در فلسفهٔ هگل به عکسالعملی که پس از آن در مقابلش پدید آمد دامن زده است: در بعضیها این احساس پیدا شد که اصلاً اساساً اینجور بحثکردن مزخرف است و باید آن را کنار گذاشت.
آدمهایی که پس از هگل خیلی مهماند، یکی کییرکگور است و یکی نیچه. الان نیچه مهمتر است؛ در یکی دو دههٔ اخیر نیچه فوقالعاده زیاد مورد توجه است. به کییرکگور در نیمهٔ اول قرن بیستم، چون اگزیستانسیالیسم بهعنوان گرایشی فلسفی خیلی خیلی مهم شده بود، خیلی اهمیت میدادند، و فکر میکنم هنوز هم اهمیتش را از دست نداده؛ ولی نیچه الان، به دلیل بحثهای پستمدرنیستی که اخیراً پیش آمده، بهشدت مطرح است و بهنوعی پیغمبر پستمدرنیسم محسوب میشود. او اولین کسی است که خیلی دقیق اساس مدرنیته را نقد کرده است؛ نه فقط این گرایش فلسفی خاص را، بلکه کل فرهنگ غرب را: اینکه این راهی که از فلسفه گرفته تا خیلی جاهای دیگر میرویم، راه درستی هست یا نه. از نظر نیچه همهچیز زیر سؤال بوده، و همهٔ این نوع بحثها را زیر سؤال برده است.
نیچه و نقد فرهنگ غرب
نیچه آدمی شوخطبع هم هست و خیلی با صراحت این حرف را میزند؛ به این اعتقاد رسیده که آنهایی که سقراط را کشتند حق داشتند؛ همانها که در حکمش نوشتند که با این حرفهایی که میزنی اخلاق جوانها را فاسد میکنی؛ اینکه اصولاً این نوع بحث استدلالی راه به جایی نمیبرد. احساس یونانیها نسبت به بحثهای سقراط این بود که اینها بحثهایی مزخرف است و زندگی این نیست.
ببینید، از زمان دکارت به بعد فلسفه بهطور مداوم از زندگی دور شده و به موضوعی علمی تبدیل شده است: ذهنی هست که قرار است بشناسد و قواعد استدلالی خاصی هست که با استفاده از آنها میشناسد؛ اینطور نیست که این فلسفه را بخوانید و بفهمید و زندگیتان تغییر کند. چیزی که نیچه و بهخصوص کییرکگور روی آن تأکید میکنند این است که ما میخواهیم زندگی کنیم، آن هم برای مدتی محدود. مفهومی که اینجا خیلی به آن علاقه هست، مفهوم به اصطلاح تراژیکبودن زندگی انسان است؛ اینکه زندگی چیزی است که به مرگ ختم میشود. ما زمانی محدود در این دنیا داریم و همه میدانیم که قرار است بمیریم، و اینکه در این وقت محدودی که در اختیار داریم با زندگی چه میخواهیم بکنیم، نکتهٔ اصلی زندگی ماست؛ باید طوری بحث کنیم که تکلیف خودمان را روشن کنیم که داریم چه میکنیم.
احساس کییرکگور این است که اصلاً بخشهای نظری، در این حدی که بهطور فلسفی هست، به درد نمیخورد؛ یعنی اینطور نیست که اگر این فلسفه را بخوانید و همهٔ نتایجش را قبول کنید، زندگیتان دچار تحول شود. حرف کییرکگور این است که اگر مطمئن هم باشم که این گزاره درست است، باز میتوانم به آن شک کنم؛ به خیلی چیزها میتوانم شک کنم؛ هیچ چیزی نیست که تو بتوانی برای من ثابت کنی. موضوع کتاب «ترس و لرز» کییرکگور این است که فرض میکند واقعاً فرشتهای آمده و به ابراهیم گفته تو باید پسرت را بکشی، و باز برای ابراهیم جای شککردن وجود داشته: آیا این فرشته بوده که آمده، یا مثلاً شیطان تجلی کرده است؟ دربارهٔ این کاری که باید انجام دهم هزار سؤال میشود کرد. کییرکگور بهنوعی معتقد است که پیغمبر، که مثلاً در اوج یقین است، باز حکمی که به او میرسد در ذهنش جا برای شککردن دارد. اینکه من تصمیم بگیرم بر چه اساسی زندگی کنم، با بحث علمی درست نمیشود.
کییرکگور، یقین و انتخاب
کلاً فلسفهٔ اگزیستانسیالیسم در ابتدایش بهنوعی دوریکردن از بحثهای نظری است. پاسکال جملهای دارد که مورد علاقهٔ همهٔ اگزیستانسیالیستهاست: پاسکال نوشته است که حرف من دربارهٔ انسان است، دربارهٔ انسانی که گوشت و خون دارد. این جملهٔ «انسانی که گوشت و خون دارد» خیلی مورد علاقهٔ اگزیستانسیالیستهاست. بحث ابسترکشن و مانند آن به درد این آدمی که گوشت و خون دارد، یعنی موجودی که به هر حال دارد زندگی میکند، نمیخورد.
سطح بحثهای فلسفی را مثلاً در کتابهای کییرکگور که میبینید، اصلاً نوع بحثها با بحثهای دکارتی فرق میکند: اینطور نیست که استدلال و این حرفها بیاید و از گزارهای کلی چیزی نتیجه بگیرد؛ به شکل دیگری بحث میکند، زندهتر بحث میکند، طوری که روی شما تأثیر میگذارد، ولی نه با استدلالکردن. «ترس و لرز» را بخوانید: آدمی که با فلسفه به معنای قدیمیاش خیلی اخت شده باشد، اصلاً نمیتواند کتاب «ترس و لرز» را کتابی فلسفی بپذیرد، چون بحثش دربارهٔ چیزهای خیلی سادهای در زندگی انسان است.
در اگزیستانسیالیسم، اگزیستانس که میگویند منظورشان وجود، به معنایی که ما میگوییم، نیست؛ منظور وجود انسان، موجودیت خود انسان است؛ موضوع بحث اگزیستانسیالیسم هستی انسان است، نه هستی به معنای کلی که موضوع فلسفه بوده. به نظر میآید سطح بحثها از نظر ابسترکشن پایین آمده و دربارهٔ چیزهای ملموستر بحث میکنند؛ لحن صحبت هم عوض شد.
مثلاً نیچه را نگاه کنید: کتاب «چنین گفت زرتشت» نیچه واقعاً چهجور کتابی است؟ کتاب فلسفه به معنای قدیمیاش نیست که در آن استدلال کند. موضوعش این است که آدمی به نام زرتشت، آدمی مثل شخصیت داستان، از کوه پایین میآید، ماجرایی را از سر میگذراند، با آدمهایی برخورد میکند و حرفهایی میزند؛ ساختارش را که نگاه کنید عین کتاب مقدس است، خیلی شبیه کتاب مقدس دستکم مسیحیان. اصلاً اگر قدری کتابهای نیچه را بخوانید، متوجه میشوید چقدر مثل پیغمبر به کلمات قصار گفتن علاقه دارد؛ آخر کتاب «فراسوی نیک و بد» فصلی دارد که به اصطلاح فقط کلمات قصار است: تکجملههایی که چیزهای جالبی را که به ذهنش رسیده از یادداشتهایش در کتابش آورده؛ بعضی ممکن است پاراگرافی طولانی باشد و بعضی واقعاً یک جمله است.
اما چرا فلسفه به این سمت تغییر جهت داده است؟ فلسفه به معنای دکارتی تا اوایل قرن بیستم ادامه پیدا کرده و آدمی به نام هوسرل آمده که دیگر واقعاً تهِ ماجراست.
هوسرل و پایان دقت دکارتی
یعنی از نظر دقت و نوع بحثکردن، دکارت در مقابل هوسرل آدمی خیلی بیدقت است و از نظر فلسفی ضعیف. هوسرل واقعاً انگار به همهچیز شک کرد، همهچیز را به نقطهٔ ابتدا رساند و کوشید نتایج دقیق بگیرد؛ اوجش واقعاً اوست. مجموع آثارش از نظر حجم وحشتناک است؛ فکر میکنم هنوز همهٔ آثارش منتشر نشده است. از آن زمان خیلی وقت است، بیش از ۷۰ سال، ۷۰ یا ۸۰ سال، گذشته است. آن تیپ استدلالکردن بهنوعی در حیطههای خاصی هنوز ادامه دارد، ولی دیگر نه دربارهٔ حقیقت و جهان؛ و آن تفکر دکارتی به نظر میآید کاملاً از بین رفته است؛ آدمی نیست که الان بگویید پیرو دکارت است و میخواهد فلسفه را به همان معنای دکارتی پیش ببرد.
در گفتوگو به فلسفهٔ اسلامی اشاره شد. فلسفهٔ اسلامی دستکم سه بخش کاملاً مجزا دارد: یک بخشش سهروردی است که خیلی نزدیک به عرفان و ذوقی است؛ سهروردی داستان نوشته و لحن صحبتش با لحن ارسطو و ابنسینا تفاوت اساسی دارد؛ این حکمت اشراق است؛ ملاصدرا چیزی بین این دوست. فلسفهٔ اشراق را ادامهٔ افلاطون میدانند، ابنسینا را ادامهٔ ارسطو، و ملاصدرا را چیزی بینابین؛ ولی لحن واقعاً خیلی خیلی غیرفلسفی است؛ همین که میبینید کتاب رسماً کتاب داستان است.
گفته شد که ملاصدرا استدلال میکند. آری؛ ولی دکارت هم مثل یونانیهاست، مثل ارسطو؛ یعنی مقولات فلسفی ملاصدرا عموماً ارسطویی است. میدانم که کارهایی هم برای خودش کرده؛ ولی ببینید، هم مقولات فلسفهٔ اسلامی، جوهر و عرض و، نمیدانم، این چیزهایی که هست، و هم سبک بحثکردن استدلالیاش ارسطویی است؛ دستکم بگوییم یونانی است. یعنی اینطور نیست که ما نوعی فلسفهٔ خاص جدید، مثل نیچه، داشته باشیم؛ آن چیز جدیدی که داریم، مثلاً عرفان نظری، دیگر فلسفه نیست. یعنی کسی به خودش حق میدهد که مثلاً ببیند مولوی در مثنوی چه میکند: دربارهٔ حقایق صحبت میکند، ولی با شعر و داستان و سبکی دیگر غیر از فلسفه. ما به هر حال این جریانها را در تاریخ فلسفهٔ خودمان با هم تلفیق نکردیم؛ یعنی هیچکس مثنوی را کتاب فلسفه حساب نکرد. نکتهای که در غرب پیش آمده این است که اینها با هم درگیر شدهاند: این نوع برخورد با بیان حقیقت با نوع دکارتی درگیر شده است؛ این اتفاقی است که برای ما نیفتاد.
تلفیق فلسفه و ادبیات در غرب
نمیخواهم زیاد دربارهٔ فلسفهٔ اسلامی بحث کنم؛ میخواهم دربارهٔ غرب بگویم. میکوشم این را بگویم که گرایشی به ابستراکشن و استدلال دقیق و دقیقکردن همهچیز وجود داشته و روزبهروز در خود فلسفه این گرایش کم شده است؛ یعنی الان واقعاً کتاب فلسفیای که میخوانید دیگر شباهتی به کتاب هگل یا کتاب دکارت ندارد، دستکم از نظر متد؛ مقالاتش هم دیگر خیلی شبیه نیست و خیلی آزادتر مینویسند. مثلاً دستکم در قرن بیستم، یکی از فیلسوفان مهمی که وجود دارد سارتر است که داستان و نمایشنامه مینویسد؛ بیشتر از اینکه کتاب فلسفه بنویسد، حجم کارهایش به کار هنری اختصاص دارد. سارتر را دستکم به دلیل شهرت و معروفیتش مثال زدم؛ من خودم شخصاً خیلی معتقد نیستم که سارتر کار اساسی کرده و فیلسوف بزرگی است، ولی دستکم آدم خیلی معروفی است. گفته شد که سارتر کتاب فلسفه هم دارد.
در گفتوگو این نظر مطرح شد که بحث فلسفه دربارهٔ حقیقت تمام شده و بهترین فیلسوفان هم امروز دنبال حقیقت نیستند؛ بحث امروز بحث متن و تفسیر متن و هنر و مانند اینهاست. منظورتان حقیقت به معنای چیزی جامع است، یعنی کشف حقیقت به آن معنای فلسفی که دکارت داشت؟ در زمینههای خاص هنوز دنبال حقیقت میگردند. در توضیح گفته شد که کسی که مثلاً در فلسفهٔ زبان بحث میکند و منظورش از حقیقت این است که چیزی درست و راست میگوید، حساسیتش را نسبت به اینکه در فلسفه چه چیزی درست یا غلط است از دست نداده؛ آنچه نیست احساس وجود حقیقتی جامع است که بتوان بهنوعی به آن رسید؛ در فلسفهٔ غربی دیگر حقیقت جامعی نیست.
حقیقت جامع و حساسیت فلسفی
مسئله این نیست که دربارهٔ حقیقت به این معنا، یعنی اینکه این حرفی که میزنم درست است یا غلط، شبهه پیش آمده باشد؛ فیلسوف هنوز وقتی چیزی مینویسد احساس میکند چیز درستی مینویسد. ولی احساس کسی در غرب این نیست که دارد کاری مثل کار دکارت میکند؛ یعنی میخواهد حقیقت را بهطور کلی کشف کند و حقیقت جهان را درک کند. به نظر میآید سطح فلسفه از نظر موضوع قدری پایینتر آمده است. این کاری است که اگزیستانسیالیستها در همین تحولات کردند: بحث را به هستی انسان آوردند، چون دیگر دربارهٔ حقیقت بحث نمیشد کرد و هرچه بحث میشد کرد همان بود.
دستکم در سطح حرفهایی که غربیها میزنند، این خیلی دیده میشود؛ مثلاً این جمله، که نمیدانم از کیست، که پس از آشویتس شعر معنا ندارد. یک بار به یکی از دوستانم گفتم: فقط تصورش را بکنید؛ عدهای در اروپا خودشان زدند و عدهای از خودشان را کشتند، و پس از آن شعر دیگر معنایی ندارد؛ این چه ربطی به آدمی دارد که آن سوی دنیا زندگی میکند و هنوز شعر برایش معنا دارد؟ این غربیها خیلی این احساس را دارند که خودشان مرکز جهاناند و اگر چیزی برای آنها معنایش را از دست داده، جای دیگر دنیا هم نباید معنا داشته باشد. دوست دارند این حاشیه، یعنی جهان غیراروپایی یا غیرآمریکایی، را خیلی آدم حساب نکنند که چیزی بخواهد بگوید؛ کلاً خود را مرکز جهان میدانند. این احساس در غربیها زیاد است که اگر برای من دیگر حقیقت معنا ندارد، دیگر اصلاً حقیقتی وجود ندارد.
احساس من این است که پستمدرنیسم همین را هم میتواند زیر سؤال ببرد و میبرد؛ یعنی پستمدرنیسم نمیکوشد ثابت کند که حقیقت وجود ندارد؛ مدرنیسم میگوید حقیقتی وجود دارد و پستمدرنیسم همان حقیقتِ مدرنیسم را میخواهد زیر سؤال ببرد. گفته شد که پستمدرنیسم مرکزیت غرب و نوع تفکر غربی را زیر سؤال میبرد و این میتواند شامل هر چیزی باشد. مدرنیسم بهنوعی برای فرهنگ غرب تقدسی قائل بود و هنوز حقیقتی میشناخت؛ پستمدرنیسم آن حقیقت را هم پاک میکند. به نظر من پستمدرنیسم را نمیشود اینطور تعریف کرد؛ یکی از بحثهای پستمدرنها همین است که نمیشود آن را تعریف کرد. اما چیزی مشترک در پستمدرنیسم هست: اینکه دربارهٔ خط قرمزها و چیزهای مقدس مدرنیسم هم میشود بحث کرد.
پستمدرن و خط قرمزها
مثلاً یکی از ویژگیهای پستمدرنیسم این است که برای فرهنگهای به اصطلاح پیرامونی اهمیت قائل میشود؛ این چیزی است که در مدرنیسم نیست. مدرنیسم اروپا همهچیز را در قالب یک حقیقت به رسمیت میشناسد و پستمدرنیسم این حقیقت را کنار میگذارد. به پستمدرنیسم بیشتر میل دارم مثل یک متد، مثل نوعی طرح بحث، نگاه شود تا اینکه خودش بیاید و حرفی جدید، مثل اینکه حقیقت وجود ندارد، را جای چیزی قدیمی بنشاند.
آنچه کلاً میخواهم بگویم این است: متن فلسفی مدرنتری را که نگاه کنید، دستکم این را میشود بهراحتی قبول کرد که بیشتر شبیه قرآن است تا متنی فلسفی که ۲۰۰ سال پیش نوشته میشد. کتاب اسپینوزا را نگاه کنید: کتابی دارد به نام «اتیک» که با عنوان «اخلاق» به فارسی ترجمه شده و به سبک «اصول» اقلیدس نوشته شده است؛ یعنی اصلهایی گذاشته و بعد با استفاده از آنها قضیههایی ثابت کرده است. این همان چیزی است که ایدئال فلسفهٔ یونان است، به معنای آنچه ما از فلسفهٔ یونان میشناسیم؛ خود فلسفهٔ یونان شاخههایی داشته که مدتی متوقف شدند. مثلاً نیچه خودش طرفدار نوعی فرهنگ به اصطلاح دیونیزوسی در یونان است که زیر این فرهنگ خاصی که ما از یونان میشناسیم خفه شده و به نظر نیچه فرهنگ بهتری است.
حرفی که میخواهم بزنم این است: الان آدمی مثل نیچه، وقتی میخواهد دربارهٔ حقیقت بحث کند، سراغ داستان میرود، سراغ عبارتهای ادیبانه میرود؛ دیگر فقط بحثی خشک و منطقی نمیکند. این چیزی است که الان در فلسفه جا افتاده. کتابی از فوکو را هم الان بخوانید؛ با اینکه به نظر میآید فیلسوف دقیقی به معنای قرن بیستمی است، دیگر مثل اسپینوزا نمیآید قضیه ثابت کند. به اصطلاح میگویند فلسفه بیشتر جنبهٔ پدیدارشناسانه پیدا کرده است: چیزی را که به نظرشان درست است توصیف میکنند و تا حدودی هم استدلال میکنند، ولی نه با آن دقتی که مثلاً دکارت یا هوسرل مدنظرش بود. گفته شد که این دقتِ پدیدارشناسانه است، نه حقیقتشناسانه؛ یعنی موضوع بحث عوض شده است.
پدیدارشناسی در برابر اثبات قضیه
این فلسفه دیگر اصلاً دربارهٔ حقیقت بحث نمیکند. منظورم از پدیدارشناسانه متد بحثکردن است، نه چیزی که دربارهاش صحبت میشود؛ یعنی شیوهٔ فلسفه در حال حاضر توصیفی است: بیش از اینکه استدلالی باشد، چیزی را که به نظرش درست است خوب بیان میکند. شما میتوانید دربارهٔ پدیدهای خاص هم با متد دکارت بحث کنید. اصلاً هایدگر چرا اینطور بحث میکند؟ هایدگر کاملاً احساس میکند دارد دربارهٔ حقیقت بحث میکند و هنوز آدمی نیست که به اصطلاح وارد این دیدگاههای پستمدرن شده باشد؛ ولی خود هایدگر میگوید من پدیدارشناسم و متدم پدیدارشناسانه است؛ یعنی به وجود خودم نگاه میکنم و چیزی را که میبینم توصیف میکنم. تمام فلسفهٔ هایدگر توصیف است، نه استدلال؛ قرار نیست چیزی را از چیزی نتیجه بگیرد؛ اگر برای توضیح فکر خودش جایی لازم باشد دلیل و برهان بیاورد، میآورد؛ ولی متدش این نیست که متدی منطقی باشد که بهطور ابسترکت مفاهیمی را بچیند، بعد اصولی بگذارد و نتیجه بگیرد. این متد منقرض شده است.
شما میگویید یک دلیلش این است که اینها دنبال حقیقت نیستند؛ من به شکل دیگری میبینم: متدی جانشین آن متد شده، چون آن متد به نتیجه نمیرسد؛ با آن سطح دقت حتی دربارهٔ پدیدههای جزئی هم نمیتوانید بحث کنید، چه رسد به پدیدههای کلی. گفته شد که آن متد به بیشترین نتیجهای که میتوانست رسیده و کاری برایش نمانده است. آن متد در حیطههای خاصی هنوز زنده است؛ مثلاً در فلسفهٔ تحلیلی همچنان فیلسوفانی دارید که موضوع صحبتشان زبان است و طبیعی است که میتوانند دقیق بحث کنند و استدلالهای دقیق هم میآورند؛ ولی این متد از خیلی از حیطهها بیرون رفته است.
به نظر من هایدگر به چیزی رسیده که نکتهٔ خیلی مهمی است: رسماً این تقابل ذهن و عین را زیر سؤال برده است؛ یعنی سوبژکتیو و آبجکتیو بودن، اینکه عینی وجود دارد و قرار است به ذهن منتقل شود، و اینکه بشر را بهعنوان ذهنی شناسنده معرفی کردهاند. مدلی که در فلسفهاش دارد دیگر این نیست که انسان موجودی است که قرار است بشناسد؛ بیشتر این است که موجودی است که هست و برهمکنشهایی با عالم خارج دارد که از جملهٔ آنها شناختن چیزهای دیگر هم هست. اصلاً مفاهیم فلسفهٔ هایدگر را که نگاه کنید، مثلاً دلهره جزو مفاهیم فلسفهٔ هایدگر است.
هایدگر: هستند و دلهره
این مفهوم جزو مقولاتی است که آنجا مطرح است. دلهره از نوع شناختن نیست؛ چیزی است که برای همهٔ انسانها وجود دارد و بهنوعی مفهومی بیرون از حیطهٔ شناخت ماست؛ چیزی که به زندگیکردن ما مربوط است. چیزی که هایدگر اواخر عمرش به آن رسیده به نظر من خیلی مهم است، و نیچه هم به نظر میرسد بهنوعی از اول عمرش به این نتیجه رسیده باشد: اینکه شعر چیز خیلی مهمی است؛ برای کشف حقیقت و بیان حقیقت مهمتر از خود فلسفه.
یکی از دلایل اینکه چگونه به این نتیجه میرسد این است که ما همیشه وقتی در حال شناختن هستیم، انگار بهنوعی میشناسیم تا مشکلاتی را رفع کنیم و مسلط شویم. اصلاً علم معطوف به تکنیک، معطوف به تکنولوژی است؛ ما به شکل خاصی به دنیا نگاه میکنیم و معادلاتی را مینویسیم تا بتوانیم چیزی بسازیم و بر طبیعت مسلط شویم. شعر برخوردی خیلی خالصانهتر با واقعیت است؛ یعنی شاعر وقتی شعر میگوید، انگار هیچ قصد و غرضی ندارد جز اینکه زیباییهای چیزی را دیده و آن را به بهترین شکل ممکن بیان میکند.
فکر میکنم این تحول خیلی مهمی است که در فرهنگ غرب اتفاق افتاده و بهنوعی متوجه شدهاند که آن بحثهای ابسترکت به نتیجه نمیرسید. میخواهم بگویم ابسترکت و استدلال دقیقکردن در ذهن همهٔ ما جایگاهی باز کرده که از تمدن غرب میآید، و این یکی از مشکلاتی است که با قرآن داریم، چون قرآن اینطور نیست. آنچه کوشیدم همینطور خیلی مختصر بگویم این است که نوشتههای همان فرهنگ غرب هم الان به خود قرآن نزدیکتر شده است: کتابی که در آن داستان هست، حالتهای شعرگونه هست و در عین حال ممکن است جایی بحث کلی هم بکند. اصلاً چرا «چنین گفت زرتشت» اینطور نوشته شده است؟ چون نویسندهاش بهنوعی حس میکند این بیشتر تأثیر میگذارد.
ببینید، نکته این است که ما واقعاً ذهن شناسنده نیستیم؛ موجوداتی هستیم که داریم زندگی میکنیم، و هدف اصلیمان از شناختن هم زندهماندن و زندگیکردن و طیکردن راهی است. اگر بیایید همهٔ حقایق را به صورت گزارههایی بنویسید و به آدمی بدهید، باز معلوم نیست با این گزارههایی که یاد گرفته و فهمیده در زندگی خودش چه میکند. اگر بخواهید متنی داشته باشید که بر زندگی آدمی تأثیر بیشتری بگذارد، به بیان هنری و به مثالآوردن احتیاج دارید؛ به تمثیل، چیزی که از نظر ارسطو باید کنار گذاشته شود: تمثیل در منطق ارسطویی رسماً حرام است، در حالی که در قرآن و در خیلی از کتابهای امروز تمثیل میبینید. کافی است حقیقت را به صورت مثال بیان کنید.
تمثیل و بیان هنری حقیقت
حرفی که میخواهم بزنم این است که در فرهنگ غرب هم که نگاه کنید، نوشتهها از آن حالت ابسترکت بیرون آمدهاند. الان اگر فیلسوفی غربی بیاید کتابی بنویسد و نخواهد در رشتهای خاص مثل فلسفهٔ زبان کتاب بنویسد، اصلاً آدمی مثل نیچه که میخواهد افکار و حس و جهانبینی خودش را بیان کند، مطمئناً آنچه مینویسد بیشتر شبیه قرآن است تا نوشتهٔ آدمی که ۲۰۰ سال پیش مینوشت. میکوشم بگویم این فرهنگی که ما را به ابسترکشن و دقت عادت داده، خودش بهنوعی از آنگونه بحثکردن بری شده است؛ یعنی اگر قرار است بر زندگی آدم تأثیر بگذارید، با استدلالهای دقیق ارسطویی، حتی اگر همهٔ استدلالها را بکنید و به قول شما حقیقت را هم بیان کنید، باز تأثیری را که باید، بر این آدم نمیگذارید.
اگر میخواهید به آدمی بگویید راهی را در زندگیاش طی کند، بیشتر از اینکه مشخصات و مختصات راه را به او بگویید، احتیاج دارد تشویقش کنید و به او انرژی بدهید که این راه را برود؛ از آدمهایی صحبت کنید که این راه را رفتهاند و به جاهای خوبی رسیدهاند. در عین حال که میکوشید توجیه کنید که این راه خوب است و باید رفت، آدم احتیاج دارد که از طریق متنی آمیخته به هنر به او انرژی داده شود، تشویق شود که این کار را بکند و بترسانندش که اگر این کار را نکنی ممکن است چنین اتفاقهایی برایت بیفتد؛ متنی که واقعیتهایی را به زبانی خوب برایش بیان کند.
میخواهم این را بگویم که الان در وضعیتی هستیم که میتوانیم بهنوعی دفاع کنیم که چرا کتاب مقدس ما این شکلی است: چرا در آن داستان هست، چرا چیزهای شعرگونه در آن هست، چرا خیلی جاهایش دقیق نیست. وقتی عبارتی ادبی و شعرگونه میگویید، دیگر نباید انتظار داشته باشید معنای دقیقی بدهد و مثلاً بشود بر آن استدلال کرد. مثلاً جزء سیام قرآن را که نگاه کنید، خیلی اینطور است که دقیق نمیفهمید؛ همانطور که ممکن است جملهای از شعری را دقیق نفهمید، ولی حسی کلی به شما بدهد. میکوشم این را بیان کنم که الان دستکم همه در دنیا در این توافق دارند که آدمها را نمیشود با استدلال و با مفاهیم ابسترکت به حقیقت هدایت کرد، یا تشویقشان کرد که راهی را در زندگیشان طی کنند.
خیلی مختصر میخواهم بگویم که در ادبیات هم باز همین است: سیر ادبیات را از یونان تا الان نگاه کنید؛ اتفاقی که در آن افتاده باز بهنوعی توجیهی است برای اینکه این کتاب چرا اینگونه است؛ یعنی در ادبیات دنیا هم گرایشی خیلی خیلی اساسی از یونان به کلیت میبینید.
ادبیات از یونان تا امروز
ادبیات کلاسیک را نگاه کنید، بعد ادبیات رمانتیک، تا همین ادبیاتی که الان پدید آمده است. در ادبیات کلاسیک اصولاً صحبتکردن دربارهٔ احساسات خصوصی بهنوعی حرام است: قرار است نمایشنامهای بنویسید و آدمی مثلاً بهعنوان سمبل خساست در آن باشد. ببینید، در نمایشنامه هم نوعی ابسترکشن وجود دارد: این آدم آدمی با ویژگیهای انسانی خیلی خاص نیست؛ آدمی کلی است که ویژگیاش خیلی کلی شده است. در نمایشنامه، و حتی در شعر، از نظر ارسطو قواعدی بود که باید رعایت میشد، مثلاً قاعدهٔ وحدت؛ کلاً اثر هنری باید قواعدی را رعایت میکرد تا اثر هنری خوبی به حساب بیاید.
باز در نهضت رمانتیک که نگاه کنید، اتفاق خیلی مهمی افتاده است: شاعر به اصطلاح دربارهٔ خودش صحبت میکند، یا دربارهٔ ویژگیهایی خیلی خیلی نزدیکتر به ویژگیهای انسانی صحبت میشود؛ ولی باز پر از اغراق است؛ انگار هنوز صحبتکردن دربارهٔ خودِ من، با همین حالت خاصی که دارم، خیلی مطرح نیست. یعنی هنوز در رمان مثلاً رمانتیک، شخصیتها آدمهایی برجسته و خاصاند؛ اینطور نیست که آدمی مثلاً از کوچه و خیابان در نقاشی رمانتیک ظاهر شود؛ قهرمانها ظاهر میشوند. نقاشی رمانتیک را هم که نگاه کنید، حتماً چیزی باشکوه در آن هست: آدمها آدمهایی شناختهشدهاند، موقعیتها تاریخیاند، یا اگر سربازی هست سرباز خیلی خاصی است؛ اگر شمشیر در دستش است، برق شمشیرش حتماً بهنوعی اغراقآمیز است. کلاً این اغراق در رمانتیسیسم وجود دارد. کمکم در دورهٔ مثلاً رئالیسم میبینید که قهرمانهای داستان ممکن است آدمهایی خیلی عادی از کوچه و بازار باشند؛ نقاشیها در کوچه و بازار اتفاق میافتد و مثلاً گداها موضوع نقاشیاند.
همینطور کلاً در شعر هم اتفاقی که میافتد این است که آن قواعد کلی مدام کنار میروند و انگار نوعی بیقاعدگی باب میشود. بگذارید دربارهٔ همین شعر خودمان بگویم که هنوز شعر کلاسیک داریم و آخرین فرهنگی هستیم که نمیخواهیم شعر کلاسیک را کنار بگذاریم. ببینید، نکتهٔ خیلی مهم این است که فرق اساسی شعر کلاسیک با شعر نو واقعاً این نیست که، نمیدانم، آنجا مثلاً وزن ثابتی وجود دارد و اینجا وزن ثابت نیست؛ اصلش چیزی خیلی خیلی محتوایی است: شاعر کلاسیک دربارهٔ خودش و تجربیات خودش صحبت نمیکند. مثلاً وقتی حافظ دربارهٔ گل یا بلبل صحبت میکند، این گلی که حافظ دربارهاش صحبت میکند واقعاً وجود ندارد، بلبل هم وجود ندارد؛ یعنی شاید اصلاً حافظ در عمرش بلبل ندیده باشد، ولی از بلبل بهعنوان نماد استفاده میکند؛ همهچیز فرمی کلی و نمادین دارد.
شعر کلاسیک و تجربه شخصی
اما در شعر نو، وقتی نیما دربارهٔ شبپرهای صحبت میکند، این واقعاً شبپرهای است که همین الان پشت پنجرهٔ اتاقش نشسته و حسی به او داده است؛ وقتی دربارهٔ قورباغه صحبت میکند، قورباغهای است که مثلاً صبح در باغچهٔ خانهاش است؛ یعنی دربارهٔ موجوداتی صحبت میکند که واقعاً با آنها سروکار دارد. در شعر نو، شعر دیگر آن حالت، نمیدانم، نمادین و کلی خود را از دست داده است: قرار است بیشتر دربارهٔ خودم و احساس واقعی خودم نسبت به آنچه دیدهام صحبت کنم تا دربارهٔ چیزهایی کلی که طبق قواعدی میشود دربارهشان صحبت کرد. در شعر عراقی، گل و بلبل طبق قاعده معنای خاصی دارد و نماد چیزی است و من میتوانم با آن حرف بزنم؛ در شعر نو دیگر اینطور نیست: شب در شعر نیما معنای خاصی دارد؛ مثلاً میتواند معنای سیاسی داشته باشد؛ برای این شاعر شب معنای سیاسی دارد. برای همین وزن هم از جملهٔ چیزهایی است که در هم ریخته است؛ یعنی شاعر به خودش حق میدهد زبان خودش را هرطور که دوست دارد خلق کند و از چیزی استاندارد و پیشین استفاده نمیکند.
باز میخواهم بگویم از نظر ادبی که نگاه کنید، یعنی با تحولی که ادبیات از نظر محتوا و فرم پیدا کرده، قطعاً قرآن به آنچه الان داریم خیلی شبیهتر است تا مثلاً به شعر کلاسیک؛ همان استفادههایی که از موسیقی در شعر نو میشود، در قرآن میبینید. من واقعاً نمیدانم پیش از قرآن کتابی وجود دارد که بشود رسماً گفت شعری در آن از نظر قواعد اینگونه است، یعنی شعر نو است، یا نه؛ از نظر وزن، نوع رعایتکردن قافیه، درهمریختگی و نوع استفادهای که از موسیقی در آن میشود. احتمال دارد وجود داشته باشد؛ من در این باره چیزی ندارم. ولی به هر حال قرآن اگر جایی حالت شعرگونه دارد، قطعاً از نظر فرم شعر نو است، نه شعر کلاسیک.
از نظر محتوا هم ببینید: چیزی که شما را قدری اذیت میکند این است که در قرآن دربارهٔ آدمهای خاص صحبت میشود؛ باز با ذهنیتی که قدری کلاسیک است، خیلی خوب نیست که مثلاً در قرآن دربارهٔ ابولهب صحبت شود. ولی ببینید، تأثیری که شعر نیما وقتی آن را میخوانید بر شما میگذارد: شعر نو، و کلاً ادبیات و هنر نو، صمیمیتی دارد که در هنر کلاسیک نیست؛ اینکه حس میکنید این واقعاً شبپره است و این آدم واقعاً شبپرهای را دیده و دارد حس خصوصی خودش را دربارهاش بیان میکند.
صمیمیت هنر نو
انگار به این آدم نزدیک میشوید، حسش را بهتر درک میکنید و بیشتر بر شما تأثیر میگذارد. همیشه این مرا اذیت میکند که مثلاً یکی از بزرگترین شاعران سبک خراسانی، رودکی، ظاهراً کور مادرزاد بوده و هیچکدام از این چیزهایی را که گفته ندیده و اصلاً نمیداند رنگها چیست؛ فقط بهنوعی شعر میسازد. وقتی شعری میخوانم که مطمئنم شاعرش آن را ساخته، یعنی در لحظهٔ شعرگفتن حس خاصی به او دست نداده که این شعر را بگوید، اینطور اذیت میشوم. کلاً ادبیات و هنر مدرن بهنوعی خصوصیتر است؛ در نتیجه دربارهٔ کلیات بحث نمیکند و نمادگرایانه نیست؛ ولی تأثیرش را اینطور میگذارد که حسی صمیمانهتر و واقعیتر دارد.
ببینید، من واقعاً خودم شخصاً از این تهدیدهای کلی که در قرآن هست، که اگر کسی مثلاً کافر شود چه بلایی سرش میآید، خیلی خیلی کمتر تأثیر میگیرم تا از جملهای که در قرآن به شخص ابولهب گفته شده است. این احساس که آدمی خاص واقعاً مورد خطاب خدا و مورد لعنت قرار گرفته، بهنوعی بیشتر مرا میترساند تا اینکه گزارهای کلی بیاید که هر کس این کار را بکند، آنگاه چنین میشود.
این همه داستانی که دربارهٔ آدمهای خاص هست، این همه چیزی که در قرآن دربارهٔ افراد خاص یا وقایع خاص آمده، نوعی تأثیرگذاری دیگر دارند که در بحثهای کلی پیش نمیآید. میخواهم بهنوعی توجیه کنم که چرا در این متن اینقدر به جزئیات و مسائل خاص زمان پیغمبر یا تاریخ پرداخته میشود، و فکر میکنم میشود نشان داد که همهٔ اینها نوعی تأثیر میگذارند که بحث کلی نمیگذارد. یعنی در کنار بحثهای کلی، انگار مدام نمونهها و مثالهایی خاص هم هست، و این نهتنها ضعف این متن نیست، بلکه به نظر من متن را تأثیرگذارتر میکند؛ یعنی همین پرداختنش، و در خیلی جاها پرداختن زیادش، به بعضی از جزئیات؛ مثلاً جملهای که از قول کسی نقل میشود.
مثلاً فرض کنید موسی پس از اینکه آدمی را کشته و به او گفتهاند که تحت تعقیبی و مجبور است زندگی خودش را ترک کند، در حالی که آدمی است که پسر فرعون بوده و در اوج ناز و نعمت زندگی کرده، بیآنکه چیزی با خودش برداشته باشد یا چیزی داشته باشد، و حتی بیآنکه بداند کجا میرود، راه افتاده و به سمتی حرکت میکند. بعد، در آغاز رفتنش، جملهای میگوید: شاید پروردگارم در بین راه هدایتم کند. یعنی چه؟ نمیداند در ادامهٔ زندگیاش چه باید بکند؛ در سردرگمی کامل است و امیدی دارد که حالا شروع کند و به سمتی برود. حتی ندایی هم به او نرسیده که راهنماییاش کند از کدام سو برود و چه باید بکند؛ فقط راه افتاده و بهنوعی امید دارد که در بین راه اتفاقی بیفتد و بفهمد چه باید بکند. معنای آیه همین است که شاید خداوند در بین راه هدایتش کند؛ و بعد میبینیم که این اتفاق میافتد.
در برابرِ هزار چیز کلی که بگویید، مثلاً اینکه آقا، به خداوند امیدوار باشید، این حس تأثیری میگذارد که حرفهای کلی نمیگذارند: آدمی، موجودی واقعی و انسانی، در شرایط خیلی خاصی قرار گرفته و شما در وجودش میبینید که چنین امیدی دارد؛ بدون هیچ چیز راه میافتد و انتظارش این است که حتی در بین راه، پیش از آنکه به جایی برسد، راهی برایش باز شود و هدایتی به او برسد.
شما کمکم با این شخصیتهای قرآن بهنوعی دوست میشوید و آنها را میشناسید و میبینید که با هم فرق دارند، زمین تا آسمان فرق دارند. بعضیها بهنوعی معتقدند همهٔ پیغمبران مثل هماند؛ ولی قرآن را که میخوانید، عیسی برای خودش شخصیتی دارد. واقعاً فکر میکنم کسی که قرآن را بخواند، یکی از این شخصیتها جذبش میکند؛ مثلاً ممکن است عاشق ابراهیم شود و ابراهیم سرمشق زندگیاش شود، نه عیسی، نه موسی و نه پیغمبر خودمان.
در هدایتکردن آدمها، بحثهای کلی سر جای خودش، استدلالکردن هم اگر لازم شد سر جای خودش؛ صحبتکردن دربارهٔ آدمهای خاص و موقعیتهای خاص هم برای خودش جایگاهی دارد که دستکم فکر میکنم الان در این فرهنگ موجود ما بهنوعی حل شده است. شاید ۱۰۰ سال پیش راحت نمیشد گفت که هنر خوب است که در آن، به جای بحثهای کلی و نمادین، مثلاً دربارهٔ یک شبپره صحبت کنیم و از این شبپره هیچ منظوری جز خود همین شبپره نداشته باشیم؛ یعنی کلاً لازم نیست در هنر، وقتی چیزی میگویم، حتماً نماد معنایی کلی باشد؛ میتوانم دربارهٔ حس خودم دربارهٔ چیزی خیلی خاص هم صحبت کنم.
کوشیدم بهنوعی، و خیلی هم سرسری، با بحث دربارهٔ فلسفهٔ غرب و ادبیات نشان دهم که آن فلسفه و ادبیاتی هم که از کلیات شروع کرده، الان به جایی رسیده که متونشان بیشتر شبیه همین قرآن است: متنی شدهاند که در آن به جزئیات هم پرداخته میشود، و خیلی از قواعدی که قبلاً قرار بود رعایت شود، و نوع بحث استدلالی و مانند اینها، به نظر میآید دیگر از بین رفته است.
فلسفه غرب و ادبیات در یک قاب
در گفتوگو پرسشی دربارهٔ معضل اصلی فلسفهٔ پیشین مطرح شد. من فرض کردم که دکارت بتواند به هدفش برسد، یعنی بشود حقایق جهان را بهطور استدلالی به دست آورد. بحثی که بعداً آدمی مثل کییرکگور مطرح میکند این است که این به چه درد میخورد؟ کتابی داشته باشم که گزارههایی راست دربارهٔ جهان در آن باشد؛ این کتاب چه تأثیری بر من میگذارد؟ مشکل بشر فقط این نیست که جهان بهخوبی در ذهنش منعکس شود؛ مشکلِ انتخاب راه برای زندگیکردن مشکل دیگری است. اگر میخواهیم آدمی را به راهی بکشانیم، بیشتر باید با احساساتش سروکار داشته باشیم.
در گفتوگو گفته شد که فلسفههای پیشین، مثلاً دکارت و مانند او، همه به مبدأ قائلاند و اکثر فیلسوفان غرب به معنای دکارتی قائل به مبدأ بودهاند. آری؛ دکارت برهان خودش را دارد. دکارت میگوید اگر چیزی را ببینم و حقیقت نباشد، خدا مرا فریفته است؛ و خدا ما را فریب نمیدهد. ولی دکارت برهانی برای اثبات وجود خدا دارد و واجبالوجود را اثبات میکند؛ چیزی شبیه همان برهان سنت آنسلم. کلاً فلاسفهٔ غرب به معنای دکارتی، اکثراً بهنوعی به مبدأ، به آن معنایی که شما میگویید، اعتقاد داشتند.
نظر شخصی خودم این است که آن شیوه واقعاً حتی برای همان منظوری که خودش میگوید مشکل دارد؛ یعنی همین اصلموضوعی بحثکردن. نهایت بحث دکارتی این است که دستگاهی اصلموضوعی بسازید: باید مفاهیم و گزارههایی اولیه داشته باشید و بر آنها استدلال شود.
مثلاً کتاب «اتیک» اسپینوزا کاملاً همینطور است. گفته شد که خیلی عرفانی است؛ ولی اسپینوزا فیلسوف است و فکر نمیکنم چیز دیگری بشود دربارهاش در نظر گرفت. کتابش را ببینید: میبینید چقدر فیلسوف است، چقدر استدلال میکند و از همان سنت فلسفی یونانی پیروی میکند؛ اصلاً کتابش را به سبک «اصول» اقلیدس نوشته است؛ نسبت به این نوع استدلالکردن ارادت دارند. اولین گزارهٔ کتابش هم همان برهان است: موجودی که برای وجود خودش به شرط احتیاج ندارد؛ یعنی آن مبدأ وجود دارد، چون برای وجود خودش به شرط احتیاج ندارد. این اولین گزارهای است که آنجا بهعنوان اثبات میآورد و آن را اصل نمیگیرد.
من واقعاً شخصاً احساسم این است که اولاً نمیشود، نشد و نمیشد، با آن نوع و آن مقدار دقتی که مدنظر فلاسفه بود و با آن مقولاتی که در نظر میگرفتند، به جهانبینی خوبی رسید.
معضل دقت در فلسفه مدرن
ثانیاً اگر هم میرسیدند، چیز خیلی مهمی نبود، چون مشکل بشر در زندگیاش واقعاً این نیست که فقط جهان اطرافش بهخوبی در ذهنش منعکس شده باشد؛ اینها مشکلات دیگری است.
اتفاقی که در غرب افتاده، و به نظر من اتفاقی است که بهتدریج افتاده و شاید خیلی محسوس نباشد، این است: الان مثلاً کتاب دکارت را میخوانید و به نظرتان میآید چقدر چیزهای غیردقیق گفته است؛ بعد کانت چقدر دقیقتر بحث کرده و ایرادهایی از کار دکارت پیدا کرده؛ بعد ایرادهای کار کانت را پیدا کردند؛ بعد مثلاً هوسرل دقت را به ته رساند. واقعیت این است که مفهوم دقت دارد عوض میشود؛ یعنی انتظاری که از دقت داریم در طی چند قرن مدام تغییر میکند. دکارت با سطحی از دقت که به نظر خودش دیگر ایدئال بود آن حرفها را زده؛ بعد آدمها انگار به آن مقدار و به آن بحث عادت کردند و حالا سطح دقت بالاتری میخواهند. اینطور کمکم فلسفه به این نزدیک شد که دقت ریاضی داشته باشد، و بعد به این نتیجه رسیدند که هیچ حرفی نمیشود زد.
یعنی دکارت وقتی از دقیقبودن حرف میزد، واقعاً منظورش این مقدار دقتی نبود که مثلاً راسل و ویتگنشتاین مدنظرشان است، که دیگر کاملاً دقت ریاضی است؛ فلاسفهٔ اسلامی هم که میگفتند ما دقیق بحث میکنیم، به معنای دیگری میگفتند. معنای این کلمهٔ دقت انگار مدام عوض میشود؛ سختگیریای که وجود دارد اولش اینقدر نیست: کافی است مثلاً با شیوههای ارسطویی تمثیل به کار نبرید و قیاس به کار ببرید تا دقیق باشید. اینکه، نمیدانم، چرا فلاسفهٔ اسلامی زیاد بحث شناخت نمیکردند، برای این بود که برایشان مسئله نبود؛ یعنی آنقدر نمیخواستند دقیق باشند و قرار نبود آنقدر دقیق باشند که اصلاً برایشان این سؤال پیش بیاید که وقتی گزارهای را میگویم، اصلاً میتوانم چیزی بفهمم یا نمیتوانم. این خیلی طبیعیتر است؛ انگار از سطحی بالاتر بحث میکردند و انگار از اول چیزهایی را برای بحثکردن مدنظر نداشتند.
برای برهانهای خداشناسی هم همین اتفاق افتاده است: زمانی خیلی دقیق بودند و همه هم قبول میکردند؛ ولی الان، با دقتی در حد ریاضی، این برهانهای فلسفی که مثلاً دکارت یا هر کس دیگری آورده، در حد دقت ریاضی امروز که مثلاً مورد قبول راسل یا ویتگنشتاین باشد، معتبر نیستند و ایراد دارند. پرسیده شد که آیا این سطح دقت باز هم ادامه دارد.
منطق ریاضی و حدود اثبات
فکر میکنم آخرِ مفهوم دقت همین دستگاه اصلموضوعی است، همین چیزهایی که در منطق ریاضی هست: یعنی همهچیز را به صورت نماد نوشت، طوری که ماشین هم بتواند استدلال را مثلاً چک کند. فعلاً تهش همین است و فکر نمیکنم دیگر بشود دقت را از این بیشتر تعریف کرد. من خودم مثلاً تا پیش از اینکه این را بفهمم، با اینکه دربارهٔ بحث دقیق بالاخره نظری داشتم که چه بحثی دقیق است و چه بحثی نیست، میفهمیدم که این حرف که چه چیزی دقیق است و چه چیزی نیست بالاخره ابهام دارد؛ ولی وقتی این بحث را دیدم، مثلاً اینکه ماشین باید چک کند، و این مفهوم را فهمیدم، به نظرم آمد که دیگر نمیشود دربارهٔ جهان و پدیدههایی که غیرریاضی و غیرفرمالاند اصلاً اینجور بحث را تعریف کرد.
واقعاً این اتفاقی است که الان در اروپا افتاده؛ جدا از اینکه گفته میشود غربیها بهنوعی به این نتیجه رسیدهاند که حقیقت وجود ندارد، احساس من این است که تغییر فضای فلسفی بیشتر نتیجهٔ نوعی رسیدن به این است که آن سطح دقت دستیافتنی نیست. پدیدارشناسانه بحثکردن، یعنی توصیفی بحثکردن، متداول شده است: آنچه را حس میکنم و میفهمم میگویم و به روشنترین شکلی که میتوانم بیان میکنم؛ اگر بتوانم دلایلی هم بیاورم، میآورم؛ ولی قرار نیست از اصولی شروع کنم و به نتیجهای برسم؛ قرار نیست دستگاه اصلموضوعی بسازم؛ همانطور که عرفا مثلاً چیزهای اشراقی خودشان را بیان میکردند: چیزی را درک میکنم و پدیدهها را بیشتر به مردم نشان میدهم.
مثلاً فرض کنید هنر آدمی مثل بودریار چیست؟ اینکه بیاید به مردم نشان دهد که مفهومی به نام مجازیشدن وجود دارد و بعد مثالهایی بزند؛ و چون وجود دارد، همه میفهمید که دارد حرف درستی میزند؛ ویژگیای از جهان پستمدرن را بیان میکند و میفهمید که راست است. بهجای اینکه از جایی استدلال کند، دارد دربارهٔ دنیای ما صحبت میکند. اینکه فلسفه از قرن بیستم به این سو کمکم حالت توصیفی پیدا کرده، یعنی به جای اینکه استدلال کنند بیان میکنند، به نظر من یک نتیجهاش همین است که مفهوم دقت به جایی رسید که واضح است دیگر اصلاً نمیشود دربارهٔ دنیا در آن حد دقیق صحبت کرد. در گفتوگو اشاره شد که شاید هرچه دقت زیاد شود، حرفی که میشود زد کمتر شود.
دقت زیاد و ناتوانی حرف از جهان
آری؛ ویتگنشتاین این جملهٔ معروف را دارد که دربارهٔ چیزی که نمیشود به دقت صحبت کرد، همان بهتر که صحبت نکنیم؛ تقریباً معنایش این است که اصلاً صحبت نکن. خودش کتابی نوشت؛ البته این ویتگنشتاینِ شمارهٔ یک است که این حرف را زده؛ بعداً رفته و دیده که نه، مردم حرف میزنند و حرف همدیگر را میفهمند، و ویتگنشتاینِ شمارهٔ دو پدید آمد. ولی واقعاً خودش احساس میکرد آنچه در کتاب «تراکتاتوس» نوشته، همهٔ چیزهایی است که میشود گفت و بقیهاش دیگر چیزی نیست؛ خیلی احساس میکرد که دیگر بیش از این نمیشود پیش رفت؛ انگار همهٔ حرفها را زده بود؛ چند سالی با خوشی و خوبی زندگی کرد، با این تصور که همهچیز را حل کرده است.
گفته شد که فلسفههای پیشین در پی کشف حقیقت بودند، ولی الان خود فلسفه شاخههای مختلف دارد، در هر شاخه بحثهایی هست و در همان بحثها حرف میزنند. نه؛ ببینید، دارند دربارهٔ حقایقی که در جهان وجود دارد صحبت میکنند. این مفهوم که حقیقتی وجود دارد، حقیقتی جامع که قرار است به آن برسیم، بهنوعی در آن خدشه وارد شده است؛ اما اینکه حقایقی در جهان وجود دارد و من قرار است دربارهٔ آنها چیزی بفهمم، قرار است بکوشم دنیا را بفهمم یا متنی را که جلوی خودم میگذارم بفهمم، در این خدشهای وارد نشده است؛ یعنی تلاش برای فهمیدن، تلاش برای رسیدن به حقایقی دستکم جزئی.
میخواهم بگویم جمع نبندید؛ چون اولین فیلسوف مهم قرن که نام بردید فوکو بود و حرفهایتان هم خیلی مطابق با فوکوست؛ واقعاً همه به این نتیجه نرسیدهاند. هنوز مثلاً در هرمنوتیک آدمهایی هستند که معتقدند فهمیدن متن یعنی درک قصد مؤلف. احساس من این است که این اوجی بوده که گذشته است. من خودم شخصاً با چیزهایی که مثلاً فوکو و مانند او دربارهٔ درک متن میگویند خیلی موافق نیستم؛ احساس میکنم این جریان به اوجی رسیده و الان میشود بهنوعی به چیزی بینابین قصد مؤلف و آنچه آنها میگفتند برگشت. این نظر شخصی خودم است؛ برای همین قدری ناراحت میشوم که شما جمع میبندید و آن را بهعنوان چیزی که همه قبول دارند میگویید؛ واقعاً عقیدهای خاص بود، خیلی فرانسوی.
بازگشت به قصد مؤلف
شما معتقدید الان در هرمنوتیک همه اینطورند؟ هنوز در آمریکا آدمهایی هستند، آدمهایی مثل هرش، نمیدانم میشناسید یا نه، که بهطرز وحشتناکی طرفدار این قصد مؤلف و این حرفها هستند. ولی اینکه همه دارند به آن سمت میروند، من اینطور احساس نمیکنم. فکر میکنم چیزی بینابین قصد مؤلف و این موضوعِ به اصطلاح نبودن معنای نهایی، که از خلق معنا میگوید، به نظر من درستتر است.
این جلسه دربارهٔ چه بحث کردم؟ دربارهٔ اینکه میکوشم بگویم این متن خیلی شبیه چیزی است که باید باشد. یعنی اگر قرار است متنی باشد که دربارهٔ حقیقت صحبت کند و آدمها را هدایت کند، این متن قرار نیست گزارههایی دربارهٔ دنیا به شما بگوید؛ قرار است شما را آماده کند که راهی را طی کنید، چیزهایی را بفهمید و راهی را طی کنید. و اینکه این متن از نظر فرم و محتوا و نوع نگاه خیلی شبیه چیزی است که بشر الان پس از چند هزار سال سرانجام به آن رسیده است؛ یعنی نگاه پدیدارشناسانه قدری در آن بیشتر است: توصیف به جای استدلال.
در این کتاب دنیایی را میبینید با آدمهایی جزئی و گزارههایی کلی، و به سمتی دعوت میشوید؛ کتاب میکوشد با استفاده از فرم شعر و داستان بر شما تأثیر بگذارد. انگار واقعیتی است که همه میدانند: قرار نیست توضیح بدهد یا استدلال کند که مثلاً آخرت وجود دارد؛ بیشتر قرار است با فرض اینکه وجود دارد، وجودش بهنوعی وارد زندگیتان شود؛ و برای این کار بیشتر احتیاج هست که متنی ادبی در اختیارتان قرار بگیرد، مثال زده شود و آدمها معرفی شوند. اگر انتظار این باشد که کتابی داشته باشیم که در آن خیلی حرفهای کلی زده شود، این کتاب آن کتاب نیست، و میکوشم بگویم که نباید هم باشد؛ یعنی همینطور که هست.
دغدغهاش این است که ما را سعادتمند کند، و از جملهٔ سعادتهای شما این است که بهنوعی حقیقت را درک کنید. نمیشود میان سعادتمندشدن و درککردن، و زندگیکردن مطابق حقایقی و طیکردن راهی، فرق گذاشت.
سعادت و درک حقیقت
همهاش حرف از این است که قرار است راهی را طی کنید و چیزی را بفهمید؛ قرار است دنیا را بهنوعی درک کنید و وجودمان سرانجام بهنوعی تغییر کند. در گفتوگو گفته شد که اگر کسی فقط گزارهای را بفهمد، هیچ اتفاقی نیفتاده است؛ قرار است چیزی انگار واقعاً با ما پیوند بخورد و اینگونه تغییر کنیم. آری؛ به نظر میآید این کتاب هم میخواهد ما را تغییر دهد: قرار است حقایقی را به ما عرضه کند؛ قرار است بتوانید دنیا را به شکل خاصی ببینید، و نکته این است که دنیا را به شکل خاصی دیدن وابسته به این است که خودتان اینگونه بشوید.
چیزی که در فرهنگ غرب فراموش شد، و پستمدرنها هم هنوز همچنان فراموش کردهاند، این بود که درک حقیقت اصولاً پیشتر اینطور نبود که چیزی باشد که در کتاب اتفاق بیفتد و با شنیدن و گفتن و بحثکردن اتفاق بیفتد. مثلاً فرض کنید سرخپوستی اگر چنین حرفی را میشنید، قطعاً میخندید: اینکه قرار است کتابی را بخواند و بعد مثلاً دنیا را بفهمد. قرار است راهی طی شود. درک حقیقت از نظر شرقیها، از نظر سرخپوست، از نظر همهٔ آدمها جز سقراط و کسانی که پس از او آمدند، روندی بود که به درک حقیقت منجر میشد؛ یعنی قرار است به شکل خاصی زندگی کنیم و سرانجام فرایندی روانی را طی کنیم و به چیزی برسیم که به آن درک حقیقت میگویند.