بحث جلسات پیشین این بود که چرا قرآن معجزه است و چرا ارتباط با آن ساده نیست، چون بسیاری از آدمهای کاملاً مذهبی آن را میخوانند و به نظرشان نمیآید معجزهآسا باشد. او میگوید همهٔ صحبتش را به این سمت میبرد که قرآن چرا اینگونه است و چگونه میشود با آن ارتباط برقرار کرد، و مطالب قبلی را مختصر تکرار میکند. نخست از جایگاه قرآن و خاتمیت و از دو انتظار ما از قرآن، یعنی هدایت و سند رسالت، میگوید؛ سپس از فرهنگ علمی ما که ارتباط را سخت کرده؛ در پایان به نشانههای خدا و بحث هفت آسمان با حاضران میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
در جلسات قبل بحث این بود که چرا قرآن معجزه است و اینکه اصولاً ارتباط برقرارکردن با قرآن کار چندان سادهای به نظر نمیرسد؛ بسیاری از آدمهایی که کاملاً مذهبیاند قرآن را میخوانند و به نظرشان نمیآید که این کتاب آنقدر معجزهآسا باشد که مثلاً بر ایمانشان به مذهب تأثیری خیلی اساسی بگذارد.
چرا ارتباط با قرآن دشوار است
در واقع همهٔ صحبتم را در این جهت پیش میبرم که قرآن چرا اینگونه است و معجزهآسابودنش از چه جهت است؛ و اصل مطلب این است که چگونه میشود با قرآن ارتباط برقرار کرد. معتقد نیستم که بشود خیلی راحت قرآن را اینجا گذاشت، چند آیه را نشان داد و گفت که این به این دلیل و آن دلیل معجزه است؛ ولی فکر میکنم میشود آدمها را به نوعی با قرآن مرتبط کرد تا آن را بخوانند و بعد این حس برایشان ایجاد شود و دستکم بهطور شخصی قانع شوند. در واقع فاصلهای وجود دارد: انگار باید قدم اول را برداریم و وارد دنیای قرآن شویم؛ پلهٔ بزرگی در آغاز راه هست و باید بکوشیم که بتوانیم راحتتر با قرآن ارتباط داشته باشیم. همهٔ چیزهایی را که قبلاً گفتم خیلی مختصر تکرار میکنم و بعضی جاها نکتههایی اضافه میکنم.
اولین بحثی که در جلسهٔ اول کردم این بود که پیش از ورود به بحث، میخواهم جایگاه قرآن را در دین خودمان بشناسیم؛ چون لازم است بفهمیم پیش از آنکه به خواندن شروع کنیم چه انتظاری از قرآن داریم: چه کتابی است، چه انتظاراتی باید از آن داشته باشیم و چه انتظاری نداشته باشیم. مهم است بفهمیم که جای قرآن در دین ما کجاست. ادعایی را مطرح کردم و ادعایم این است که تمام رسالت انبیا، یا دستکم پدیدهٔ وحی، در جهت این بوده که کتابی مدون، به اصطلاح کتابی الهی، به دست بشر برسد. تا آنجا که یادم هست، بحث جلسهٔ اول اینگونه شروع شد که ابتدا از جنبههای مختلف کمی دربارهٔ اهمیت زبان صحبت کردم؛ اینکه الان بسیاری معتقدند مهمترین ویژگی بشر زبان است، یعنی تمام قدرت فکرکردن و همهٔ چیزهای دیگری که بشر دارد و بقیهٔ موجودات زنده ندارند، همه در واقع نتیجهٔ زبان پیچیدهای است که ما داریم. نخستین نکته این است که اصلاً از ابتدا قرار است خداوند در این حیطهٔ زبان تجلیای داشته باشد.
ارجاع به آیات و تکرار بدون جزئیات
در جلسهٔ اول به چند آیه ارجاع دادم، ولی جایشان را یادداشت نکردهام؛ چون آن مطالب مربوط به جلسهٔ اول بود و وقتی تکرار میکنم، با جزئیات تکرار نمیکنم. اگر اینجا در این بحث لازم شد، میگویم. مثلاً دربارهٔ اهمیت زبان در جلسهٔ اول به آیاتی ارجاع دادم، مثل ماجرای خلقت آدم در سورهٔ بقره که مسئلهٔ تعلیم اسما در آن هست، بهعنوان برتری انسان نسبت به فرشتهها؛ برتری که نمیشود گفت، ولی به هر حال تمایزی که باعث میشود انسان خلق شود. تعلیم اسما بهوضوح بوی زبان میدهد: مسئله تعلیم اسماست، نه تعلیم مفاهیم. بعد اول سورهٔ رحمان این آیه هست که پیش از آنکه از خلقت انسان یاد شود، از تعلیم قرآن یاد میشود؛ یعنی به نظر میآید تعلیم قرآن مقدم بر خلقت انسان است و انگار این نیت از اول وجود دارد. یا مثلاً اینکه قرآن در لوح محفوظ است: اصلاً این نیت وجود دارد که پدیدهای به نام قرآن در دست این بشر، این موجود خاص، قرار بگیرد. من بر این موضوع تأکید کردم که وحی به نوعی در جهت نزول قرآن است؛ یعنی پیامبرانی میآیند، به آنها وحی میشود و کمکم کار به جایی میرسد که به هر حال کتابی مدون باقی میماند.
در آن جلسهٔ اول بحثهایی کردیم دربارهٔ نکتهای خیلی اساسی: اینکه چرا قرآن از ابتدا نازل نشد و چرا زودتر نازل نشد. بحثهایی کردم دربارهٔ اینکه چرا نمیشد قرآن زودتر از این نازل شود؛ به نوعی کرانی پایین برای نزول قرآن وجود دارد، زیرا زبان باید به اندازهٔ کافی رشد کند، فرهنگ باید به اندازهٔ کافی رشد کند و موقعیتهای فرهنگی و اجتماعیای که بشر در آن قرار میگیرد به اندازهٔ کافی توسعه پیدا کند. قرآن به ادعای خودش قرار است همهٔ امور حکیم، یعنی همهٔ چیزهایی را که در زندگی بشر مهماند، توضیح دهد. بنابراین واضح است که مثلاً دستکم دو پیامبر باید وجود داشته باشد، چون خود دین جزو امور حکیم است و باید بتوان دربارهٔ دین و پدیدههای دینی صحبت کرد. پس روندی وجود دارد؛ احساس من این است که در جغرافیایی خیلی محدود سلسلهای از پیامبران میآیند و این تکرار میشود تا کمکم فرهنگی پدید آید که بشود با آن صحبت کرد. یک نکته این است که همین الان در قرآن کلماتی و فرهنگی میبینید که به هر حال با آن یک سری مفاهیم مذهبی بیان شده است؛ مطمئناً مثلاً ۳۰۰۰ سال پیش از آن، در زمانی که انسان در غارها زندگی میکرد، این کلمات و آن مفاهیم اصلاً وجود نداشت. تدریجی در کار بوده تا به جایی برسیم که بشود قرآن نازل شود.
فرهنگ و مفاهیم لازم برای دریافت وحی
برای این توصیف من، یعنی اینکه همهٔ وحی قرار بوده به این منجر شود که سرانجام کتابی نازل شود و به دست بشر برسد که کلام خدا باشد، میشود شواهدی آورد. یکی اینکه اگر اینطور نبوده، محدودبودن جغرافیای وحی را چگونه میشود توجیه کرد؟ اما بگذارید اول این نکته را بگویم که مهمتر است: همهٔ کسانی که به وحی اعتقاد دارند، یعنی به اصطلاح ادیان ابراهیمی، چگونه توجیه میکنند که ارسال انبیا ختم شد؟ چرا باید در آخرین پیامبر اتفاقی افتاده باشد، یعنی چیزی به نهایت رسیده باشد؟ مثلاً دین یهود چگونه میتواند ادعا کند که موسی آخرین پیامبر است؟ آنها این ادعا را ندارند و همچنان منتظر دو پیامبر دیگرند که باید بیایند. منتها به هر حال شک و شبهههایی هست، چون متن تورات است؛ بعضیها مثلاً بر ایناند که آن دومی که قرار است بیاید شاید پیامبر نیست، و بحثهایی از این دست هست. برای من خیلی مهم نیست که یکی است یا دو تا؛ به هر حال ادعای خاتمیت ندارند. مسیحیان هم که ادعای خاتمیت دارند، باید به نوعی توجیه کنند؛ مثلاً اینکه در زمان مسیح اتفاقی افتاد و ماجرایی ختم شد. به نظر من آنجا توجیههای خوبی وجود ندارد، چون فقط اینکه اتفاقی افتاد مهم نیست؛ باید توجیه کنند که چرا مثلاً جغرافیای این اتفاق محدود است و چرا اصلاً قبل و بعد داشته است. اگر ادعای مسیحیان را درست فرض کنیم، یعنی اینکه قرار است خداوند خودش بهصورت یک انسان روی کرهٔ زمین بیاید و به دست انسانها عذاب ببیند و کشته شود تا گناه آدم اولیه بخشیده شود، این اتفاق میتواند زودتر بیفتد؛ من نمیدانم. این ادعا توجیه نمیکند که چرا تدریجی در کار بوده و چرا در جغرافیایی خاص یک سری اتفاق افتاده است. ولی اگر ادعای ما این باشد که دلیل خاتمیت این است که اصلاً از اول هدف این بوده که کتابی به دست ما برسد، توجیه خیلی خوبی داریم، هم برای اینکه جغرافیا محدود است و هم برای اینکه چرا این اتفاق زودتر نیفتاده است.
خاتمیت و توجیه جغرافیا
در آن جلسهٔ اول و جلسهٔ قبل هم توضیحی دادم که چرا دیرتر نیفتاده است. بنابراین به نظر میرسد این ادعا از جهاتی ادعایی است که اولاً فقط ما بهعنوان یک دین میتوانیم آن را مطرح کنیم؛ دستکم در میان ادیانی که پیش از اسلام هستند، هیچ دینی ادعا نمیکند که کتابش کتاب الهی است و این کلمات، کلمات خداست. یهودیان معتقد نیستند که خدا این توراتی را که در دستشان هست فرستاده است؛ تاریخ یهود است که بعدها نوشته شد. اصل تورات، مثلاً ۱۰ فرمان، کلام خدا بوده است؛ ولی این تورات، یعنی کتابی که الان وجود دارد، کتابی نیست که دربارهاش ادعا شود کلام خداست؛ اصولاً تاریخ قوم یهود است.
این اشکال مطرح شد که گفتهاند کتابی بیاورید که از این کتاب و کتاب موسی هدایتکنندهتر باشد تا از آن پیروی کنم. ببینید، به موسی وحی شده است؛ اصلاً در قرآن هست که موسی الواحی را از سفر ۴۰ روزهای که رفت با خودش آورد. ولی اینکه آنچه الان تورات میدانید وحی است، کسی چنین ادعایی ندارد. اصولاً قرآن با صراحت میگوید که تورات تحریف شده و تحریفهایی در آن صورت گرفته است. حالا این با بحثی که ما داریم چه ربطی دارد؟ الان یهودیان ادعا ندارند که این کتاب کلام خداست و من میخواهم از همین استفاده کنم؛ مسیحیان هم چنین ادعایی ندارند. به هر حال بحث بر سر این است که هیچ دینی ادعا ندارد کتابی که الان موجود است کلام خداست.
نکتهای که قبلاً خیلی بر آن تأکید کردم و جلسهٔ قبل هم دوباره گفتم این است که اصولاً ادعای خاتمیت در یک دین با اینکه معجزهاش کتاب باشد سنخیت خیلی خوبی دارد. چرا؟ چون همهٔ ادیان انگار ضرورت معجزه را قبول دارند؛ یعنی اگر پیامبری قرار است ظاهر شود، برای ادعای رسالت خودش معجزه میآورده است. موسی آورده، عیسی هم آورده؛ کسی منکر این نیست و همهٔ پیروانشان قبول دارند که اینها معجزه کردهاند. پس اگر اینها پیامبر خاتماند، باید معجزهای بیاورند که برای منی که آنها را نمیبینم و در زمانشان حضور ندارم قابل استفاده باشد.
معجزه پیامبران و انتظار از خاتم
الان یک سؤال خیلی جدی: یک مسیحی چگونه به پیامبر خودش ایمان میآورد؟ واقعاً از یک مسیحی بپرسید چه جوابی دارد؛ یا یک یهودی چگونه ایمان میآورد که پیامبرش واقعاً پیامبر بوده است؟ از روی شنیدههای خودش؛ یعنی یکی از راهها این است که به یک سری نقلقولهای تاریخی اعتماد میکند، اعتماد میکند که مثلاً در تاریخ موسی معجزهای کرده، و بنابراین ایمان میآورد. اصولاً اگر بپرسید، مسیحیان این حرف را نمیزنند؛ ادعایشان این است که معمولاً در اثر تجربههای درونی خودشان ایمان میآورند. از یک مسیحی بپرسید چرا به مسیح ایمان داری؛ میگوید چون مسیح مرا نجات داد. این جملهٔ خیلی استانداردی است که به احتمال خیلی بالا از یک مسیحی میشنوید: چون مسیح روح مرا نجات داده، به مسیح اعتقاد دارم. یعنی اتفاقی افتاده، مثلاً شبی در حال عبادت حالی به او دست داده و همین باعث شده که به مسیح ایمان بیاورد. یا ممکن است به معجزههای دیگری که بیرون اتفاق افتادهاند و معتبرترند استناد کند؛ مثلاً بگوید شخصی به نام برنارد همین چند سال پیش مریم را دیده است، و این دیگر نقل تاریخی خیلی موثقی میشود که میتوان به آن اعتماد کرد.
همهٔ اینها را کنار بگذارید؛ یک چیز را باید جواب داد: اگر قبول دارند که خدا با بشر صحبت کرده، برای چه صحبت کرده است؟ اگر قرار بوده کلام خدا به بشر برسد، چرا ثبت نشده است؟ این سؤال خیلی جدی است. یکی اینکه پیامبری که در زمان خودش معجزههای خصوصی میکند، واضح است که برای زمان خودش آمده و معجزهای ندارد که من مثلاً هزار سال بعد بتوانم ببینم و به آن ایمان بیاورم. نکتهٔ دیگر اینکه از نظر کسی که اعتقاد دارد خدا با بشر حرف زده، این حرف هدر رفته است؛ یعنی الان کتابی کسی ننوشته و کسی چیزی در اختیار ندارد که بگوییم کلام خداست.
این پرسش مطرح شد که تکلیف کسانی که پیش از پیامبر ما و بعد از مسیح بودند چه میشود و چه راهی برای ایمانآوردن به مسیح داشتند. اولاً در میان پیامبران معمولاً چنین بوده که کسانی از مرسلین میآمدند و وحی را تجدید میکردند؛ این ادعایی است که به هر حال در قرآن هست: مثلاً بین پیامبران بزرگ کسانی میآمدند که شریعت جدید نمیآوردند ولی تبلیغ میکردند. ولی این سؤال با حرفی که الان میزنم تعارضی ندارد. بحث این است که اگر قرار است کسی به دینی اعتقاد بیاورد که دین خاتم است، معجزهاش باید معجزهای زنده باشد.
پرسیده شد که اگر استدلال کنیم که دین مسیح نمیتواند دین خاتم باشد، باید بپذیریم که پیامبرانی بودهاند که چنین میکردند؛ آیا این را با قطعیت میشود گفت؟ من فقط دارم خیلی نظری صحبت میکنم و میخواهم بگویم وقتی کتاب وجود ندارد، بعضی ادعاها را نمیشود کرد. فرض کنید قرآن را ندیدهایم؛ من فقط میگویم نتایج اینکه در یک دین کتابی هست که ادعا میشود کلام خداست چیست و بر اساس آن چه ادعاهایی میشود کرد که بقیهٔ ادیان نمیتوانند. اصولاً همین الان ما تنها دینی هستیم که من میتوانم ادعا کنم با روشی منطقی به این پیامبر ایمان آوردم: کتابی را دیدم و مطمئن شدم که این کتاب نمیتواند کار بشر باشد و اعتقاد پیدا کردم؛ کتاب را دیدم و خودم به این نتیجه رسیدم. معجزه به من هم رسیده است، همانطور که به آدمی در زمان خود پیامبر میرسیده. این تداوم معجزه مسئلهٔ خیلی مهمی است: کسی که ادعای خاتمیت دارد نمیتواند فقط برای دوران خودش معجزه کند و بعد چیزی از خودش باقی نگذارد.
نکتهٔ دیگری هم مطرح شد: اینکه قرآن نیامدن آن نوع معجزه را به این دلیل میداند که پیشینیان انکارش کردند؛ این را میدانم. همچنین اینکه در قرآن خیلی زیاد آمده که کتاب موسی «امام و رحمت» بوده است؛ دربارهٔ انجیل هم هست که به هر حال وحی شده و هدایت در آن بوده، و چند بار در قرآن آمده که تصدیقکنندهٔ چیزی است که به موسی و حضرت عیسی رسید. ولی نکته این است که الان کتابی با این ادعا که کلام خداست وجود ندارد.
پرسش دیگری هم مطرح شد: در جاهای زیادی اصرار میشود که نه یهودی و نه نصرانی، بلکه بر آیین ابراهیم؛ کسانی که به ابراهیم ایمان داشتند، در آن زمان چگونه به آیین او رسیده بودند؟ این بحث فرعی است و به بحث من ربطی ندارد؛ یعنی نقیض حرف من نیست و مشکلی برای آن ایجاد نمیکند، و من دارم بحثی نظری میکنم. اینکه به نظرتان در گذشته چنین چیزی وجود داشته، بحثی تاریخی است؛ فعلاً مسئله این است که الان وجود ندارد و قابل استناد نیست.
ما بهطور متعارف دو چیز از این کتاب انتظار داریم: یکی اینکه وسیلهٔ هدایت باشد و دیگر اینکه سند رسالت باشد، یعنی معجزه باشد. این دو کمی از هم جدا هستند. چیزی که سند رسالت است میتواند مثلاً، همانطور که یک بار در همین جلسات گفتم، فقط فرمول «ای مساوی ام سی دو» و چند فرمول دیگر باشد؛ اینها به نوعی سند این بودند که کسی که آن را در آن زمان آورده، از نظر ما حتماً با جایی ارتباط داشته است. ولی معجزهبودن به نظر میآید کارکرد فرعی قرآن است؛ کارکرد اصلیاش این است که ادعا میکند آن اتفاق تاریخی افتاد و کلام خدا به بشر رسید، و حالا اگر کسی آن را بخواند هدایت میشود. ما دو انتظار خیلی طبیعی از قرآن داریم. من هر چقدر بتوانم جای قرآن را بالا میگیرم، همهچیز دیگر کنار؛ فقط به این دلیل که این مستندترین چیزی است که در اختیار ما هست و از نظر من باید مرکز همهٔ تفکرات مسلمانان باشد.
حالا دو کارکرد خاصش را ببینیم. یک بحث این است که قرآن به اصطلاح تجلی خدا در زبان بشر است؛ بنابراین صفات الهی دارد، زیبایی دارد، جلال دارد. نمیخواهم به این ویژگیها که کاربردی نیستند اشاره کنم. ویژگیهای قرآن چیست؟ قرآن خیلی دربارهٔ خودش حرف میزند؛ نکتهٔ جالبی است که چون خودش جزو امور حکیم است، در خودش انعکاس خوبی دارد. بارها دربارهٔ ویژگیها و جایگاه خودش صحبت میکند، حتی دربارهٔ اینکه چگونه باید خوانده شود و چه مشکلاتی دارد؛ آیات زیادی در این باره در قرآن هست.
قرآن درباره خود سخن میگوید
من میخواهم بر دو کاربرد اصلیاش تأکید کنم: اینکه از آن انتظار هدایت داریم و انتظار داریم که سند رسالت باشد؛ یعنی قرآن را بخوانم و قانع شوم که اصلاً نمیتواند کار بشر باشد. اول میخواهم خیلی مختصر بگویم که وقتی از معجزه و هدایت حرف میزنیم، تصویری کلی داشته باشیم؛ نمیخواهم خیلی وارد جزئیات شوم، دستکم دربارهٔ هدایت، که بحثها باید کمکم آن را تکمیل کند. معجزهبودن یکیاش همین است که برای یک فرد بهصورت یک تجربه است: وقتی قرآن را میخوانید، باید به نوعی به این نتیجه و این احساس برسید؛ چیزی کاملاً درونی و مربوط به یک آدم. ممکن است من ادعا کنم که قرآن معجزه است، ولی اینطور نیست که بتوانم به شما بگویم معجزه است؛ هر کس باید خودش این را تجربه کند. این نکتهٔ خیلی مهمی است: قرآن اصولاً اینگونه است که باید خوانده شود و بعد کمکم خود شخص به این احساس برسد. ادعا این است که خواندن قرآن باعث میشود شخص چیزهای بیشتری را بفهمد و ببیند و به جایی برسد که احساس کند این کتاب به دلایلی مطلقاً محال است که کار بشر باشد.
ولی چیزی بیرونی هم دارد. فرض کنیم الان میخواهیم در جمعی مطرح کنیم که قرآن معجزه است. آنچه در قرآن زیاد بر آن تأکید میشود این است که به اصطلاح تحدی میکند: ادعا شده که اگر کسی میتواند، چیزی مشابه این بیاورد. ادعای معجزهبودن چیزی است که در جمع قابل طرح است: اگر میگویی معجزه نیست، چیزی بیاور و بنشین با هم بحث کنیم. شاید در اولین جلسههای دورهٔ قبلی، که بعداً تعطیل شد، گفته بودم که مثالی دارم از اینکه معجزه چیست: در داستان موسی در قرآن نکتهٔ خیلی جالبی هست دربارهٔ معجزات خود حضرت موسی؛ یکی از آنها ماجرای عصاست. چرا این معجزه به موسی داده شد؟ وقتی قرآن را میخوانید، به نظر میآید دلیلش این است که در زمان فرعون ساحران خیلی بزرگی وجود داشتند که میتوانستند ریسمانی روی زمین بیندازند و تخیل مردم را به این سمت ببرند که این ریسمان دارد حرکت میکند و مثل مار به نظر بیاید.
ساحران فرعون و تخیل جمعی
به نظر میآید معجزهای که به موسی داده شد از پیش برای این بود که صحنهٔ خاصی پیش بیاید. ببینید، این مسئلهٔ عصای موسی به نوعی مفهوم معجزه و تحدیکردن را میرساند: وقتی میبینند معجزه شبیه کار جادوگران است، جادوگران بزرگ را فرا میخوانند؛ روزی که همهٔ مردم جمعاند، این اتفاق میافتد که آنها ریسمانهایشان را میاندازند، موسی عصای خودش را میاندازد و عصای موسی آن ریسمانها را میخورد؛ یعنی اتفاقی میافتد که خود جادوگران به موسی ایمان میآورند. این صحنه در واقع تحقق معجزه است: همهٔ مردم باورشان میشود که این ساحر نیست و آنچه آورده سحر نیست، چیزی غیر از سحر است؛ و اگر معجزهٔ دیگری داده میشد، شاید واقعاً این صحنه پیش نمیآمد؛ صحنهای که همهٔ مردم را به نوعی تحدی کرد.
یعنی وقتی از تحدی حرف میزنم، منظورم این نیست که بگویم قرآن به این دلیل و آن دلیل معجزه است و آن را در کتابی بنویسم و ثابت کنم؛ مهم این است که ملاکهای اجتماعی وجود دارد و میشود در جمعی بحث کرد. مثلاً اگر الان کسی کتابی به رقابت با قرآن بیاورد، من میتوانم جلوی مردم بنشینم و نشان دهم که این کتاب در حد همان ریسمانها کار میکند و قرآن آن را میخورد. موضوع این است که باید رویاروییای پیش بیاید تا مشخص شود این کتاب با آنچه او میگوید فرق دارد. بنابراین مشابهتی در کار است: میخواهم بگویم برای این سؤال که چرا قرآن معجزه است و چگونه میشود ثابت کرد که قرآن معجزه است، خود قرآن این روش را پیشنهاد میکند؛ میگوید بیاورید تا جمعی جمع شوند و ما با این ملاکها نشان دهیم. چون ثابتکردن برتری یک چیز بر چیز دیگر خیلی راحتتر است تا اینکه ثابت کنید این چیز خیلی بزرگ است، یعنی بخواهیم بگوییم بشر نمیتواند این کار را بکند؛ پس بکنند تا ما نشان دهیم.
پرسیده شد که تحدی در قرآن در یک جاست یا چند جا. در یک جا دربارهٔ کل قرآن تحدی شده است و جای دیگر دربارهٔ سوره؛ دربارهٔ ده سوره و یک سوره هم هست. نکتهٔ دیگر: در چنین رقابتی چه جنبهای از قرآن بیشتر قابل طرح است؟ اینجا نظری شخصی میدهم: به نظر من ادبیات قرآن. یعنی اگر الان بخواهم کتابی بنویسم و این را نشان دهم، بیشتر باید از چیزهای صوری، از جمله همهٔ چیزهای عددی، استفاده کرد تا از چیزهای محتوایی، زیرا جاانداختن یک چیز محتوایی خیلی سختتر از یک چیز صوری است.
نظیرآوردن و تحدی سورهای
این نظر من به این معنا نیست که قرآن از نظر محتوایی معجزه نیست. من خودم شخصاً بهشدت تأکید دارم که قرآن از نظر محتوا حالت معجزه دارد؛ ولی میگویم برای طرحکردن، اگر بخواهم الان در جمعی مسئلهٔ معجزهبودن قرآن را مطرح کنم، قطعاً از تکنیکهای ادبی قرآن استفاده میکنم که نشان میدهد خیلی پیشرفتهتر از زمان خودش است؛ آنقدر که نمیشود فکر کرد این کار یک آدم بوده، حالا نه بیسواد، حتی باسواد، در ۱۴۰۰ سال پیش. دفعهٔ قبل صحبتهایی کردم که نمیخواهم تکرار کنم: در اواخر جلسه کمی بحث کردم که چگونه به نظر میآید ادبیات بشر دارد به سمت ادبیات قرآن میل میکند؛ ویژگیهایی که ادبیات قرآن داشته و در ادبیات کلاسیک نبوده، روزبهروز بیشتر در ادبیات مدرن ظاهر میشوند. من بیشتر از جنبهٔ محتوایی بحث کردم؛ ولی چون بعداً در جلساتی بحث ادبی میکنم، نمیخواهم آن را زیاد تکرار کنم.
این دربارهٔ معجزه بود. فقط گفتم که معجزهبودن قرآن اصلش چیزی درونی است: قرار است هر کسی بتواند با قرآن ارتباط برقرار کند و خودش قانع شود که این کلام بشر نیست. ممکن است خیلی چیزها دربارهٔ قرآن برای شما قانعکننده باشد، ولی نتوانید آن را در جمع، مثلاً با یک فرانسوی، بهعنوان ادعا مطرح کنید. من در دورهٔ قبل خیلی بر این تأکید کردم و دستکم یک بار دیگر میخواهم بگویم: مفهومی که بین آدمها قابل طرح است، به اصطلاح مفهومی بینالاذهانی، یعنی بحثی که میشود بین آدمها مطرح کرد، با ضوابطش و اینکه چه چیزهایی را میشود گفت و چه چیزهایی را نمیشود، فرق میکند با آنچه در درون من اتفاق میافتد. نکتهٔ خیلی مهمی که فکر میکنم الان در دنیا به آن توجه میشود این است که اصولاً بسیاری از تجربههای درونی قابل بیان نیستند؛ قرار نیست بیان شوند و قرار نیست دربارهشان بحث شود. آنچه قابل طرح است و میتوانم در کتاب بنویسم با آنچه میفهمم فرق دارد؛ دنیای درون خودم با آنچه میتوانم بگویم فرق دارد. مثلاً ممکن است من اصلاً خدا را دیده باشم، اما نمیتوانم در کتابی بهعنوان دلیل اثبات وجود خدا بنویسم که خدا را دیدم؛ این چیزی بینالاذهانی نیست. وقتی آن را بیان میکنم، ارزشش را از دست میدهد؛ ولی برای من کاملاً حجت است. مثلاً من مطمئنم که وجود دارم، ولی نمیتوانم این را به شما ثابت کنم.
دلیل بینالاذهانی و تجربه خصوصی
دربارهٔ هدایت هم میخواهم چیزهایی بگویم: اصولاً منظورمان از هدایتکردن چیست، وقتی میگوییم کتاب قرآن قرار است ما را هدایت کند. پیشنهاد شد که بحث ادبی را در همین جلسه بگویم؛ نه اینکه دیگر نخواهم بگویم، ولی در این جلسه نمیگویم؛ اولاً در نوار آن جلسه هست و ثانیاً فکر میکنم تکرارش دیگر فایده ندارد. دربارهٔ ادبیات بعداً خیلی مفصلتر صحبت میکنم. خیلی جلوی خودم را میگیرم که بحث ادبی نکنم؛ فکر میکنم جمع آنقدر به ادبیات علاقهمند نیست که بخواهم وارد جزئیات ادبی شوم.
خلاصه، میخواهم تعریفی سردستی از هدایت بدهم که بعداً عوض میشود؛ یعنی فکر میکنم اثری که قرآن بهعنوان هدایت میگذارد، این نیست که الان میگویم. در جلسهٔ اول اتفاق جالبی افتاد: پیش از آنکه من حرفی را که میخواستم بزنم، یکی از حاضران همان حرف را زد و به هر حال آن را تثبیت کردیم. در آن جلسه گفتم که یکی از مشکلات ما با قرآن این است که فرهنگی داریم؛ شیوهای از بحثکردن و شیوهای از فکرکردن یاد گرفتهایم که با طرز برخورد قرآن با دنیا و حقیقت جور درنمیآید. موضوع دقیقاً این است که دستکم در این جلسات اول، من با همان بحثهایی صحبت میکنم که خودمان بلدیم؛ بهطور طبیعی این جلسات باید به سمتی برود که سبک و سیاقش بیشتر خواندن قرآن باشد. من دارم کاملاً مثل کسی که بحث فلسفی یا بحث علمی میکند، کلیات میگویم و بعد مثال میزنم؛ سبک قرآن این نیست. کاری هم نمیشود کرد؛ قرار است به هر حال فعلاً با همان سبکی که یاد گرفتهایم شروع کنیم. این نظر مطرح شد که نوع بحثی که خود قرآن میکند، برای قسمت درونی بحث میتواند خیلی مؤثرتر باشد.
سبک درونی درس قرآن
ما اینجا مفروضاتی داریم و قرار نیست بحثهای اصولی بکنیم. هر جلسه یک سری مفروضات دارد؛ مثلاً اینجا فرض این است که بحث کاملاً دروندینی است؛ اگر کسی سؤالهای بروندینی داشته باشد، در جلسات دیگری مطرح میشود. فرض میگیریم که به دلایلی قرآن و اسلام را قبول داریم و قرار است با آن ارتباط برقرار کنیم؛ میخواهیم ببینیم مشکلات چیست و چه باید کرد. بحثهای قبلی که ادامه پیدا نکرد، در سطحی آنسوتر بود، ولی باز هم بروندینی نبود؛ فرض بر این بود که حالت دفاع داشت، یعنی میخواستیم مسائل را روشن کنیم و به اشکالها جواب دهیم؛ ولی قرار نبود حتی در آن جلسات دربارهٔ خدا و چیزهای خیلی اصولی بحث شود.
تعریفی سردستی از هدایت، که این هم جزو چیزهایی است که بعداً تغییر میکند، این است که هدایتشدن یعنی آدم حقیقت را بشناسد و به نوعی راه زندگی خودش را پیدا کند. وقتی از هدایت حرف میزنیم، فرض بر این است که انگار قرار است راهی طی شود؛ همه قبول دارند که بشر میتواند کارهایی بکند و رشد کند، و حالا میخواهیم بفهمیم این اتفاق چگونه میافتد. اساسش این است که حقایقی را بفهمیم و بفهمیم که از کدام راه باید برویم و چگونه زندگی کنیم. این میتواند فقط فردی باشد یا اجتماع را هم شامل شود. وقتی ادعا میکنیم که قرآن هدایتی انجام میدهد، فکر میکنم واضح است، و کسی هم ادعای خلافش را ندارد، که هدایت قرآن بیشترش به افراد برمیگردد؛ درصد بحثهای اجتماعی در قرآن خیلی خیلی کم است. دلیلش واضح است: انسان موجودی است که خیلی ثابت میماند. من الان با آدمی در ۱۴۰۰ سال پیش از نظر فیزیولوژی، آناتومی، روانشناسی و همهچیز به نظر میآید ثابت ماندهام؛ شاید اندکی تغییر کرده باشم. اصولاً بشر موجودی است که در طی میلیونها سال شکل گرفته است.
ثبات انسان در برابر تغییر فرهنگ
ولی اجتماع امروز ما با اجتماع ۲۲۰ سال پیش، فکر میکنم، از نظر قوانین و قواعد مشابهت زیادی ندارد؛ پس اینکه کتابی بخواهد در ۱۴۰۰ سال پیش راه همهٔ جوامع بشر را تا ابد تعیین کند، اصلاً شدنی نیست و بنابراین باید خیلی به اصول و کلیات اکتفا کرد. من دو ادعا دارم: یکی همین، و دیگر اینکه درصد بحثهای اجتماعی در قرآن خیلی کم است. این دو واقعیت هر دو یک چیز را نشان میدهند: اینکه هدایت قرآن بیشتر معطوف به آدمهاست. اینکه بتوان گفت آدمها هدایت میشوند و اجتماع نه، نمیدانم؛ این فرض چیز خیلی مهمی نیست. من فعلاً تعریفی سردستی از هدایت ارائه کردم و گفتم بعداً تغییر میکند؛ شما هم میتوانید بعداً تغییراتی پیشنهاد کنید. اینکه تعریف فعلاً اینگونه است، در ادامهٔ بحث تغییری ایجاد نمیکند.
فرض کنیم هدایت یعنی میخواهیم حقیقت را بشناسیم و بفهمیم که اصلاً راه را چگونه قرار است طی کنیم. آنچه در جلسهٔ اول گفتم یک سری بحث کلی بود. میخواهم اول بفهمیم که اصلاً انتظار ما از قرآن چیست و جایگاه قرآن چیست؛ بعد وارد این شویم که چگونه با آن ارتباط برقرار کنیم و کی باید به این احساس برسیم که خوب ارتباط برقرار کردهایم: باید هدایت شده باشیم، باید احساس کنیم که معجزه است؛ اتفاقی باید افتاده باشد. در جلسهٔ اول صحبتش شد و جلسهٔ قبل هم تکرار شد که دستکم چند دلیل آوردم که چه مشکلاتی وجود دارد و چرا الان نمیشود راحت با قرآن ارتباط برقرار کرد. آن پلهٔ اولی که انگار باید روی آن قدم بگذاریم کمی سخت شده است. اگر قرآن را به نردبان تشبیه کنیم، خود قرآن هم آن را به ریسمانی تشبیه کرده است؛ انگار این ریسمان بالا رفته و اولین کاری که باید بکنیم این است که دستمان به آن برسد. دلیل عمدهٔ این سختی آن است که ما در فرهنگی خاص تعلیم دیدهایم؛ این فرهنگ آنقدر در تعلیمات ابتدایی ما و در رفتاری که در بچگی با ما شده نفوذ دارد که اصلاً خیلی چیزهای خاص این فرهنگ را نمیبینیم.
فرهنگ جدید و دوری از ریسمان
فرهنگ همین است: اصولاً چیزهایی شفاف شدهاند و دیگر دیده نمیشوند؛ تمام فکر و ذهن ما انگار با ایدههایی پر شده که دیگر خیلی احساسشان نمیکنیم. از چیزهایی که گفتم، تعلیمات بهویژه علمی است: ما بهشدت با دید علمی تعلیم و تربیت پیدا میکنیم. از همان دوران ابتدایی یاد میگیریم که دنیا را به شکل خاصی نگاه کنیم و متوجه نیستیم که جور دیگری هم میشود نگاه کرد. همهٔ ما که حالا در این دانشگاه جمع شدهایم، اتفاقاً آدمهایی هستیم که آن درس را بهشدت خوب یاد گرفتهایم و بعد هی درس خواندهایم؛ و احتمالاً این انحراف در ما خیلی بیشتر است تا در آدمی که اصلاً درس نخوانده و خیلی هم باهوش نیست.
یکی از چیزهایی که دفعهٔ قبل مطرح کردم این است که در قرآن انتزاعی بحثکردن، یعنی بحثهای تجریدی، اصلاً نیست؛ به آن توجه نمیشود و انگار چیز جالبی نیست. نمیتوانیم از خودمان پنهان کنیم که دوست داریم انتزاعی بحث کنیم و از استدلالی تجریدی لذت میبریم که چیزی را در یک دستگاه اصلموضوعی نتیجه بگیرد. ولی وقتی از چیزی لذت میبرید که نتیجهٔ تعلیمات شماست و در قرآن نیست، طبیعی است که وقتی قرآن را میخوانید آن را نمیبینید؛ در حالی که انتظار داشتید در کتاب خیلی خوبی که خدا فرستاده حتماً این چند استدلال خیلی انتزاعی وجود داشته باشد و دستگاهی اصلموضوعی در قرآن باشد، که نیست.
مخصوصاً میخواهم بر برهانهای خداشناسی در قرآن تأکید کنم: اینها واقعاً برهان نیستند. با هر ضابطهای که برهان را تعریف کنید، نهفقط با ضابطهٔ قرن ۲۰، بلکه با همان ضابطهای که ارسطو ۲۰۰۰ سال پیش تعریف کرد، اینها برهان حساب نمیشوند؛ یعنی رسیدن با قیاس از مقدمات به نتیجه نیستند. خدا میداند که این مسئله چقدر فلاسفهٔ اسلامی را در طول تاریخ عذاب داده است که بخواهند از این آیات برهانی دربیاورند و بگویند اینجا به چنین برهانی اشاره شده است. مقولاتی که در برهانهای فلسفی، حالا اسلامی یا یونانی، هست، در قرآن مطرح نمیشوند: جوهر و عرض و ممکن و واجب در قرآن نداریم. بنابراین اگر هم بخواهیم اینها را به قرآن ربط دهیم، به نوعی ربط دادهایم؛ معمولاً هر چیزی را میشود اینگونه ربط داد. همین نشان میدهد که قرآن نمیکوشد چیزی را ثابت کند.
حالا میخواهم همینها را کمی توضیح دهم و دو چیز را کمی شفافتر کنم: ویژگیهای علم و فلسفه چیست. دفعهٔ قبل کوشیدم نشان دهم که فلسفه از جایی با آرمانهایی شروع شده است. از نظر تاریخی، فلسفه الان در وضعیت فعلیاش، یعنی کتاب فلسفهای را که نگاه میکنید، خیلی شبیهتر به قرآن است: در حال توصیف است و زیاد در حال استدلال نیست. انگار شروعی پرنشاط و آرمانی بوده که دیگر شکست خورده است و کسی دنبال آنجور برهانآوردن و انتزاعی بحثکردن برای رسیدن به حقیقت نیست. نکتهٔ خیلی مثبتی که این نشان میدهد این است که خدا این را میدانسته است.
از نظر تاریخی توضیح دادم که این جریان از کجا شروع شد، چه کسانی به کجا رسیدند و بعد چه کسانی اعتراض کردند تا اینکه سرانجام کنار گذاشته شد. حالا میخواهم کمی محتواییتر بحث کنم که چگونه شد که آن برهانهای مجرد فلسفی شکست خوردند و چرا به این وضعیتی رسیدیم که الان در قرن بیستم داریم: دستکم ۴۰ سال است که به نظر نمیرسد فلاسفه در صدد اثبات چیزی باشند، از جمله اثبات وجود چیزی؛ خیلی وقت است که به این نتیجه رسیدهاند که نمیشود وجود چیزی را ثابت کرد.
بگذارید اول نکتهای را بهعنوان مقدمه بگویم: همهٔ حرف این است که فلسفه ادعا داشت به حقیقت برسد. واقعاً اگر تاریخ فلسفه را بخوانید، بخش عمدهاش مسئلهٔ اثبات وجود خدا بود؛ یعنی ادعایی پیدا شد که میشود با بحث عقلی، با اثبات روی کاغذ، بهطور صوری و با ضوابط منطقی، وجود خدا را ثابت کرد. البته رسیدن به حقیقت فقط این نیست؛ ولی بحث از مبدأ تقریباً بحث عمدهٔ فلسفه بود. فلسفه را بحث عقلی دربارهٔ مبدأ و معاد گفتهاند، ولی واقعاً حجم قسمت معادش، یعنی اینکه این دنیا به کجا میرسد، را در فلسفهٔ کلاسیک نگاه کنید: بحث خیلی خیلی کمی است. البته کمکم شاخههایی پیدا کرد؛ مثلاً وجودشناسی داشتیم، حرکتشناسی داشتیم؛ ولی واقعاً این جنبش فلسفی بیشتر از اینجا آمد که بخواهند با استدلالهای منطقی حضور خدا را ثابت کنند.
ادعای اثبات عقلی وجود خدا
باز این اشارهای تاریخی است و در بحث من مسئلهٔ خیلی مهمی نیست. ادعایی که پیدا شد و سرانجام به شکست رسید این است که از زمان سقراط کمکم، به نظر میآید، خیلی رسمی در یونان بیان شد که میشود با فکرکردن و روی کاغذ، و تأکید میکنم: چیزی که بشود روی کاغذ نوشت، چیزهایی را ثابت کرد و به حقایقی دست یافت. نهتنها کمکم این ادعا پیدا شد که میشود حقیقت را اینگونه روی کاغذ بهطور مستدل ارائه داد، طوری که هر کس آن را بخواند به همان حقیقتی برسد که نویسنده رسیده است، با این روش که از بدیهیات شروع کنیم و با قواعد منطقی استنتاج کنیم تا به حقایقی برسیم؛ بلکه کمکم ادعا خیلی قوی شد که میشود حقیقت را اینگونه کشف کرد.
ببینید، یک بار این است که من حقیقتی را فهمیدهام و دارم به شکلی ارائه میدهم؛ ولی ادعا حتی این بود که من از نقطهٔ صفر شروع میکنم. این ادعایی است که بعداً رسماً دکارت کرد: من همهچیز را از ذهن خودم دور میکنم، کمکم یک سری بدیهیات را فرض میگیرم، از اینها با استنتاج منطقی که روابطش مشخص است جلو میروم و بعد حقیقت را کشف میکنم. کتابی هست به اسم اتیک که اسپینوزا با سبک هندسهٔ اقلیدس نوشته است؛ کتابی دربارهٔ حقایق جهان که در آن قضیه ثابت میکند. این ایده کمکم از این هم کمی فراتر میرفت که حقیقت قابل ارائه است. این همان روشی است که دکارت از آن سخن میگفت؛ رسالهٔ معروفی نوشته است: «رسالهای در روش». روشش این است که همهچیز را فراموش کنید و از اینجا شروع کنید که میدانید هستید، آن هم تازه اینکه فکر میکنید هستید، و بعد همینطور چیزهایی را روی آن بنا کنید و همهچیز را کشف کنید. ایده این است که وقتی به حقیقت نمیرسیم، به این دلیل است که بیدقتی کردهایم؛ اگر کمی دقت کنیم، از اول محفوظات بیخود را نپذیریم و استنتاجمان را طوری پیش ببریم که اشتباهی در آن نباشد، حتماً به حقیقت میرسیم.
دکارت: دقت و رسیدن به حقیقت
این ادعا که میشود دربارهٔ حقیقت کتاب نوشت، الان در قرن بیستم خندهدار است، چه برسد به اینکه بشود حقیقت را با این روش کشف کرد. حالا چرا اینگونه است؟ میخواهم کمی توصیف کنم که این اتفاق چگونه افتاد و این ادعا چگونه خندهدار شد. از نظر تاریخی اتفاقی که افتاده این است که این سلسله که از سقراط و ارسطو شروع شده بود، بعد دکارت و یک پله بالاتر کانت، و آخرش، فکر میکنم، حوس، که اینها آدمهای مهم فلسفهاند، این روش را به نهایت درجهٔ دقت رساندند. اتفاقی که افتاد این بود که هی یک سری چیزها از بدیهیات حذف شد، و سرانجام آدمی مثل ویتگنشتاین آمد که فکر میکنم بشود گفت ثابت کرد اگر بخواهید مجموعهای از چیزها را با زبان بیان کنید، در حد یک رساله میشود. رسالهای نوشت به اسم «رسالهٔ منطقی و فلسفی» و ادعایش به نوعی این بود که بیش از این نمیشود حرف زد؛ رسالهٔ خیلی کوچکی هم بود. انگار با آن روش و با آن دقتی که مدنظر بود، بیش از این نمیشود حرف زد و هر حرف دیگری بزنید بیمعناست؛ و حرفهایی هم که آنجا زده بود خیلی کم بود.
نکتهٔ اساسیِ اثری که این رساله و روشی که ویتگنشتاین به کار برد گذاشت این است: آنچه ویتگنشتاین کشف کرد مربوط به ریختن در قالب زبان است که محدودیتهای خیلی زیادی دارد. مسئلهٔ ویتگنشتاین این است که چه چیزهایی را میتوانید در قالب زبان بریزید و ارائه کنید؛ و اگر بخواهید دقت کنید و واقعاً دقیق صحبت کنید، با چیزهای خیلی کمی میشود این کار را کرد. خودش این جملهٔ معروف را گفت که چیزی را که نمیشود بهدقت بیان کرد، بهتر است بیان نکنی. ولی بعداً ویتگنشتاینِ شمارهٔ دو هم داریم که به نوعی متوجه شد خیلی چیزها لازم است به هر حال گفته شوند. این سیر تاریخی است.
میخواهم دو روند را نشان دهم که بهطور پنهانی باعث شکست آن پروژه شد. ارسطو آدم بسیار باهوشی بود، دکارت هم آدم باهوشی بود؛ چیزی که الان ما به آن میخندیم واقعاً این است که اگر کسی کمی زبان بلد باشد و اصلاً بداند منطق یعنی چه، یا کمی ریاضی خوانده باشد، میفهمد که معلوم است نمیشود دربارهٔ جهان با چنین روشهایی به نتیجهای رسید. بعد به نوعی همه قانع شدند و در واقع تجربهای را پشت سر گذاشتیم که همهمان میدانیم اینگونه نمیشود.
حدود روش صوری در شناخت جهان
میخواهم دو چیز پنهانی را نشان دهم که اتفاق افتاده و شاید خیلی به آن دقت نمیشود، تا معلوم شود که آنها آدمهای احمقی نبودند که این را نمیفهمیدند. دو اتفاق افتاده است. یکی اینکه مفهوم دقت خیلی بهتدریج تغییر کرده است: وقتی ارسطو میگفت استدلال منطقی دقیق، منظوری داشت، و من که امروز در قرن بیستم میگویم استدلال منطقی دقیق، منظور دیگری دارم. ارسطو با ملاکهای خودش برای دقت، دقیق بحث میکرد؛ و میخواهم بگویم ملاک دقت بهتدریج در طی ۲۰۰۰ سال هی پیچیدهتر و دقیقتر شد. این مفهوم دقت هی محدودتر شد و برهانهای محدودتری را میتوانستیم برهان حساب کنیم. این است که خیلی حرفها که روزی برای ارسطو دقیق بود، برای دکارت دیگر دقیق نبود؛ و آنچه برای دکارت دقیق بود، بلایی سر فلسفهٔ دکارت آورد، یعنی جایی ایراد گرفتند که دقیق نیست.
بگذارید مثال خیلی سادهای بزنم. اسپینوزا اتیکش را بر اساس اصول اقلیدس نوشت. ببینید چه بلایی سر مفهوم دقت آوردیم، یا بلا نه، به هر حال مفهوم دقت را پیشرفت دادیم و هی بحثهای دقیقتر کردیم: اصول اقلیدس که دقیقترین علم موجود در جهان قدیم بود، ۵ اصل موضوع داشت که همهچیز از آن نتیجه میشد؛ و بعد هیلبرت که اوایل قرن بیستم خواست آن را با ملاکهای جدید بنا کند، کار به ۲۰ اصل موضوع و تعداد زیادی مفهوم اولیه کشید که اصلاً به ذهن اقلیدس نمیرسید. این اتفاقی واقعی در ریاضیات است. ویتگنشتاین از مکتب راسل است؛ آدمهایی که منطق را به نهایت درجه رساندند. در ریاضیات با کارهایی که مثلاً هیلبرت انجام داد، به دقتی آرمانی، نوعی دقت مطلق، رسیدند و بعد این الگویی برای فلاسفه شد: دقیقترین نوع بحث این است که بتوانیم استدلالی را با نماد بنویسیم، طوری که ماشین هم بتواند آن را چک کند؛ این دیگر اوج دقت است. و اینگونه هیچ چیز نمیشود گفت. میخواهم بگویم اینگونه نیست که ویتگنشتاین از ارسطو خیلی باهوشتر بود؛ ارسطو در فضای وسیعتری برای خودش حق قائل بود که حرف بزند و حرف میزد؛ برای دکارت هی فضا کوچکتر شد، تا اینکه خلاصه این فضا تقریباً به این نقطه رسید که دیگر چیزی نمیشد گفت.
ویتگنشتاین و فضای بیان
این سیر است: در فلسفه تحولی تاریخی میبینید و آن این است که ملاک دقت بهشدت تغییر کرده است؛ الان ما در قرن بیستم میدانیم که با این ملاکها دیگر نمیشود دقیق حرف زد. نکتهٔ دوم، آبرفتن بخش بدیهیات است. چرا ارسطو فکر میکرد میشود این کار را کرد؟ نمیخواهم بگویم به خاطر کمی جمعیت، ولی انگار توافق بیشتری بین آدمها وجود داشت؛ هزاران چیز را میشد برایشان فهرست کرد که همه قبول داشتند. موضوع بحث بینالاذهانی است؛ این حرفی است که پوپر زده است، و من اسم پوپر را هر جا بتوانم میبرم. پوپر خیلی بر این تأکید دارد که بحث بینالاذهانی ملاکهای اجتماعی دارد؛ یعنی اگر قرار است من حرفی بزنم و شما قانع شوید، این قراردادی بین ماست که من چه چیزهایی را میتوانم بدیهی فرض کنم و چه چیزهایی را نمیتوانم. ارسطو صدها بدیهی و منطقی خیلی ساده در اختیار داشت و به نظرش میآمد که میشود کلی حرف زد، و یک عالمه حرف زد. برای دکارت بدیهیات کمی کمتر شد، بحث دقیقتر شد و حرفهایش کمتر شد. در آغاز دامنه بزرگ بود و دستکم مبدأ را در اول کار بهراحتی ثابت میکردند؛ ولی الان راهی که میشود رفت آنقدر تنگ است که حداکثر همان رسالهٔ منطقی و فلسفی ویتگنشتاین از آن درمیآید؛ رسالهای که مطمئناً خواندن و نخواندنش هیچ تأثیری بر زندگی شما نمیگذارد. فکر نمیکنم چیزی دربارهٔ دنیا از آن بفهمید؛ بیشتر دربارهٔ خود زبان اطلاعات کسب میکنید.
این بحثی محتوایی است دربارهٔ اینکه چه اتفاقی افتاد: فلسفه به جایی رسیده که هوای دقیق بحثکردن و استدلالکردن و ثابتکردن وجود چیزی از سر مردم افتاده است. آنچه خدا میدانست این بوده که سرانجام مردم زیاد میشوند و آرا و افکار مختلف پیدا میکنند، حرفهای قدیمی زیر سؤال میرود و سرانجام نحوهٔ استدلالکردن هم هی دقیقتر میشود؛ بنابراین نمیشود چیز زیادی را ثابت کرد. این را بهشدت در قرآن میتوانید ببینید: از استدلالهای انتزاعی به آن فرم فلسفی تقریباً شاید یکی هم در آن پیدا نکنید. آنچه الان در فلسفه جایگزین شده، و من باز به پوپر نسبتش میدهم، هرچند واقعاً نمیشود فقط به پوپر نسبت داد و مؤسس پدیدارشناسی در این بحثهایی که اصطلاحاً پدیدارشناسی میگویند خیلی مؤثر بوده، این است که قرار است هر کسی توصیف خودش را بگوید و صحبت کند.
پدیدارشناسی و جایگزین استدلال
اگر من دربارهٔ دنیا یا دربارهٔ هر چیزی میخواهم صحبت کنم، حرفهای خودم را میگذارم و مدل خودم را ارائه میدهم: اینکه من چگونه میبینم؛ و میکوشم شواهد بیاورم. کس دیگری هم اگر حرفی دارد، میتواند مدل خودش را ارائه دهد و بگوید من چیز دیگری میفهمم و شواهدم اینهاست. بعد میتوانند با هم وارد بحث بینالاذهانی شوند: یکی به مدل دیگری ایراد بگیرد، جاهایی را نشان دهد که مدل طرف اول توجیه نمیکند و بعضی از شواهدش را رد کند، و دیگری هم میتواند همین بلا را سر مدل او بیاورد. بحثکردن همین است. این راه خیلی طبیعیتری برای بحثکردن است؛ اگر ارسطو از اول اینگونه شروع میکرد، دستکم فلسفه در طول تاریخ به نتایج خیلی بهتری میرسید. هر کسی میتواند حرف خودش را بزند. پوپر بر این تأکید میکند که هیچکس حق ندارد بپرسد این ایده را از کجا آوردی، مثلاً از نقطهٔ صفر چگونه شروع کردی و به این رسیدی. مهم نیست چه راهی را طی کردهاید؛ اصلاً من خواب دیدم: من یک نظریهٔ علمی را شب در خواب دیدم، میآیم فرمولها را مینویسم، آزمایش میکنم و به شما نشان میدهم که درست کار میکند. آیا کسی میپرسد که این فرمول را از کجا آوردی و تا نگویی از کجا آوردی، نظریه را قبول نمیکنیم؟
همهجا هم همینطور است: قرار است هر کسی بهتر میتواند توصیف کند، توصیف کند. جایی را که دربارهاش صحبت میکنیم توصیف میکنیم و استدلال نمیکنیم؛ اگر خوشمان آمد جایی استدلال کنیم، میکنیم، و اگر نخواستیم، نمیکنیم؛ هر کسی به سلیقهٔ خودش. مهم این است که مدلی که میسازید و نظریهای که توصیف میکنید، چیزهای بیشتری را توجیه کند. این مدل حتی میتواند مدلی فلسفی باشد؛ مثلاً فرض کنید من با این فرض که مبدئی وجود دارد، مدلی درست میکنم و میگویم در این مدل مبدأ وجود دارد، و بعد نشان میدهم که چه چیزهای زیادی با این مدل توجیه میشوند و به هم ربط پیدا میکنند؛ مثلاً جهان را در سایهٔ مدل خودم بهتر و معنادارتر میتوانم ببینم. کس دیگری هم میتواند بدون مبدأ مدلی بسازد و بگوید به نظر من جهان اینگونه شروع شده، حرفهای خودش را بزند و بعد نشان دهد که او هم میتواند همهچیز را توجیه کند. این مدلها میتوانند با هم حرف بزنند و بحث کنند. بنابراین لزومی ندارد که من حتی استدلال بیاورم که چرا این مدل اینگونه است؛ مهم این است که بتوانم نشان دهم این مدل دیدگاه بهتری برای نگاهکردن به جهان است.
رقابت مدلها بهجای برهان اول
من میگویم اگر فلسفه روشی دارد، اصولاً روشی پدیدارشناسانه است؛ در حال حاضر بیشتر جنبهٔ توصیفی دارد تا استدلالی، و دلیلش این است که آن هوای استدلالکردن به نوعی از بین رفته است.
میخواهم کمی دربارهٔ این صحبت کنم که وقتی میگویم این ایده خندهدار است، منظورم چیست. ببینید، ایدهٔ خیلی خاصی است؛ اصولاً کمی عجیب است که ایدهای اینقدر جاذبه داشته، این همه سال دوام آورده و این همه آدم روی آن کار کردهاند؛ آن هم فقط در غرب که اینگونه پا گرفت و پیشرفت کرد، نه در شرق دنیا و نه در آن سوی دنیا که آن موقع کشف نشده بود. اصلاً هیچ بشری چنین ایدهای دربارهٔ حقیقت نداشت که بشود با فکرکردن به حقیقت رسید. در تمام دنیا ایدهٔ اساسی دربارهٔ حقیقت این بود که حقیقت چیزی است که برای کشفش باید به شکل خاصی زندگی کنید و به جایی برسید؛ و این برای همهٔ آدمها چیزی بدیهی بود. حقیقت را وقتی کسی کشف میکند، نمیتواند به دیگران بگوید؛ هر کسی باید راهی را طی کند و به جایی برسد تا چیزی را ببیند یا حس کند. در واقع فرایندی درونی است: ما رشد میکنیم؛ دقیقاً مثل موجودات زنده که رشد میکنند و به جایی میرسند که توانایی پیدا میکنند چیزی را که قبلاً نمیفهمیدند بفهمند. مثلاً بودیسم به نوعی این را میگوید و عرفای ما به گونهٔ دیگری؛ همهٔ مذاهب اساساً حرفشان این است که برای رسیدن به حقیقت نباید گناه کنید، باید عبادت کنید، باید کارهایی بکنید تا رشدی پیدا کنید و به جایی برسید که حقیقت را ببینید. اعتقاد همه همین بود.
فکر کنم فقط سقراط بود که خلاف این را پیش کشید. نیچه، از کسانی که خیلی بر ضد سقراط بودند، در واقع اولین آدمی است که خیلی حساس این تفکر را از ریشه زیر سؤال برد که میشود این کار را کرد. جایی رسماً نوشته است که با کسانی که سقراط را کشتند موافق است، چون فهمیدند که او دارد بشر را به فساد میکشد و راهی را باز میکند؛ و اینکه دیر کشتند و اگر زودتر متوجه میشدند، نمیگذاشتند بیاید و حرف بزند. این شوخی است؛ واقعاً سقراط آنقدرها هم نقش نداشته است و این بحثها در یونان خیلی پیشتر از سقراط شروع شد.
نکتهٔ اول دربارهٔ اینکه چرا فلسفه به این وضع رسیده این است که اصولاً همه به نوعی قانع شدند که آن روش کار نمیکند؛ یعنی نمیشود حقایق کلی عالم را با آن روش عجیبوغریب کشف کرد. هنوز همه قانع نشدهاند که با روش دیگری میشود کشف کرد. این نکتهٔ خیلی مهمی است. در غرب کسی هست که با تمام وجود از این دفاع کرده که شرقیها درست میفهمیدند: یونیک. یونیک روانشناسی است که بر اساس یک سری شواهد تجربی میکوشد ثابت کند که رشد بشر سیری طبیعی دارد و قرار است به چیزی برسد که آن را فرایند فردانیت مینامد؛ به مرحلهای برسد که چیزی شبیه همان است که مثلاً بوداییها، و شاید عرفا، میگویند؛ بیشتر حرفهایی شبیه نظریههایی که بوداییها میگویند، یا آن حالت روشنشدگی که آنها میگویند. او خیلی بر این تأکید میکند که اساساً تمدن ما انگار بر انحرافی خیلی بزرگ بنا شده و در غرب باید به نوعی از معنویت شرق کمک بگیریم؛ اینکه رسیدن به حقیقت، طیکردن راه و رشدکردن است، نه فقط اینکه آدمی بنشیند، روی کاغذش بنویسد و با مردم صحبت کند بدون اینکه کاری در زندگیاش انجام دهد؛ اینگونه کسی به حقیقت نمیرسد.
این یک نکته بود. نکتهٔ دیگر اینکه همه دستکم در این توافق کردهاند که با آن روش به حقیقت نمیرسند. اصولاً غربیها الان در وضعیتی هستند که به آن پستمدرن میگویند؛ و پستمدرن وضعیتی است که هنوز قبول نکردهاند خیلی اشتباه کردهاند، و ادعایش این است که اصلاً حقیقتی وجود ندارد؛ یعنی نمیگویند که روش ما چیز عجیبوغریبی بوده و به نتیجه نرسیده است. از مجموع این بحثهای تاریخی، گرایش در اروپا این است که اصولاً حقیقتی وجود ندارد؛ در واقع حقیقت را معادل حقیقت بینالاذهانی میگیرند. اینکه من در درون خودم به چیزی برسم، یعنی اینکه هر آدمی برای خودش بتواند حقیقت را ببیند، انگار اصلاً از ذهنشان پاک شد. ولی وضعیت پستمدرن وضعیت خوبی است؛ یعنی احتمال دارد به نتایج خیلی خوبی هم برسد. همین الان آدمهایی که گرایش دارند از حقیقت فردی صحبت کنند خیلی زیادند؛ در واقع این احساس را مطرح میکنند که هر کسی حق دارد برای خودش به حقایقی دست پیدا کند، ولی نه به این معنا که حقیقتی ثابت هست که هر آدمی میتواند به آن برسد.
حقیقت فردی و مد فرهنگی
این خیلی فرق میکند با آنچه ما به آن اعتماد داشتیم. این یک نکته بود: اینکه آن روش اصلاً کار نمیکرد. نکتهٔ دوم خیلی زودتر شروع شد: نیچه و مخصوصاً کیرکگور، بعد از اینکه هگل نظام فلسفی عظیمی را مطرح کرد، اصلاً حرفشان این بود که فرض کنیم بشود همهٔ حقیقت را روی کاغذ نوشت؛ به چه دردی میخورد؟
ما میخواهیم راه زندگی خودمان را پیدا کنیم؛ میخواهیم زندگی کنیم. فرض کنید بتوانید فلسفهای، حالا نه به بزرگی فلسفهٔ هگل، مختصر و مفید، حقیقت را روی کاغذ بیاورید؛ بشر موجودی نیست که فقط نیاز داشته باشد بفهمد حقیقت چیست و بعد همهچیز برایش روشن شود. تمام بحث، مخصوصاً بحث کیرکگور، این است که اگر حقیقت را هم بدانیم، باز در انتخاب راه مشکل هست. اصلاً مفهومی هست که به هر حال در لحظهای باید دل به دریا بزنید؛ یعنی اینگونه پیش نمیآید که به یقین رسیده باشید و بدانید این گامی که برمیدارید درست است و این راهی که میروید درست است، حتی اگر همهٔ عواقب را بدانید. مهم این است که اگر قرار است فلسفهای وجود داشته باشد، انسانیتر باشد؛ بر این جمله از پاسکال، «انسانی که گوشت و خون دارد»، مرتب تأکید میکنند: این بشر فقط یک دستگاه شناسایی نیست که آمده باشد حقایق را کشف کند؛ هزار درد دیگر در این دنیا دارد و آنها را هم باید بشناسید.
اصلاً فلسفهٔ اگزیستانسیالیسم اینگونه بررسی کرده است: بر دردهای دیگری غیر از شناخت تأکید میکنند. مفاهیمی در فلسفهٔ اگزیستانسیالیسم میبینید که اصلاً جای دیگری وجود ندارد، مثلاً احوال وجود انسان و دلهره. کسی هست که اصولاً تمام عمرش را صرف تحقیق در احوال وجود انسان میکند: اینکه ما فقط نتایج شناسایی نداریم؛ ما در جهان واقع شدهایم، تهدید میشویم، میترسیم، دلهره داریم، ۱۰۰۰ حال مختلف داریم، و اینها برای ما خیلی مهمتر از شناختن حقیقت است. یعنی باید با تمام جوانب وجود خودمان کنار آمد. بنابراین اگر هم فرضاً آن نظریهٔ عجیبوغریب درست بود و میشد حقیقت را کشف کرد و روی کاغذ نوشت، باز دانستن حقیقت تنها درد بشر نیست؛ بشر دغدغههای خیلی دیگری دارد برای اینکه زندگی کند و راه خودش را انتخاب کند؛ مثلاً نیاز دارد که خیلی رنج نکشد. فرض کنید حقیقت این باشد که نتیجهاش این است که همهٔ آدمها قرار است کار خیلی خیلی شاقی را انجام دهند؛ این اصلاً کار نمیکند و چنین حقیقتی به شکست منجر میشود.
حقیقت دشوار و انتخاب زندگی
کلاً فلسفه به این سمت رفت، و این دو جریان در واقع با هم تلفیق شدند: یکی ضعیفشدن آن روش که اصولاً به نتیجه نرسید، و یکی اینکه فلسفه اصلاً به سمت انسانیترشدن رفت؛ به این سمت که به چیزهایی کمی ملموستر و محسوستر بپردازد.
حالا میخواهم کمی عملیتر بحث کنم. فرض کنید به این نتیجه رسیدیم که حقیقت را نمیشود روی کاغذ نوشت و نمیتوانیم به کسی اثبات کنیم که دنیا اینگونه است و آنگونه نیست. به این نتیجه رسیدیم؛ عملاً بعد چه؟ الان ما چگونه راه زندگی خودمان را انتخاب میکنیم؟ میخواهم بگویم طبق آنچه اگزیستانسیالیستها میگویند، قبلاً هم اینگونه نبوده که بر مبنای حقیقت انتخاب کنیم. واقعاً از خودتان بپرسید: مثلاً اگر مذهبی هستید، چرا مذهبی شدید؟ واقعاً کتابی خواندید و به حقیقت مذهب پی بردید و مذهبی شدید؟ آن کتاب را به دیگران بدهید، آنها هم مذهبی میشوند؟ چیزی برای شما در آن کتاب قانعکننده بوده که برای دیگران نیست. حالا نگوییم آدم مذهبی؛ آدمی که الان مارکسیست است، چگونه مارکسیست شده است؟
با این سازوکاری که آدم راه زندگی خودش را پیدا میکند، واقعاً اینگونه نیست که آدم در کتابی به حقیقتی برسد و بعد راهی را انتخاب کند. فکر کنم هیچکدام از ما حسمان این نیست که ادعا کنیم راه زندگیمان را دقیقاً در یک سیر مطالعاتی خیلی بیطرفانه کشف کردهایم؛ اگر اینگونه است، بیایید بگویید چگونه کشف کردهاید تا ما هم آن راه را برویم. اصولاً راهی که قابل طرح باشد وجود ندارد؛ همیشه چیزهایی وجود دارد، یک سری عواطف وجود دارد؛ از چیزی خوشتان آمده است. ببینید، وقتی آدمی کتاب مارکسیستی میخواند و مارکسیست میشود، پیش از آنکه آن کتاب را بخواند به نوعی تصمیم گرفته مارکسیست شود؛ بعد میرود کتابی میخواند و مارکسیست میشود. ما همیشه بنا به مد فرهنگی خودمان پوششی فکری پیدا میکنیم. نمیخواهم بگویم فکر و مطالعه تأثیر ندارد.
پوشش فکری پس از تصمیم عاطفی
قطعاً آدمی ممکن است افکار کاملاً غلطی را پذیرفته باشد و بعد با خواندن کتابی آن افکار از ذهنش برود؛ ولی به هر حال، ببینید، ما همیشه یک سری درگیریهای عاطفی داریم. آنچه اگزیستانسیالیستها میفهمیدند این بود که واقعاً سازوکار پیداکردن راه زندگی این نیست که آدمها بنشینند و یک سری استدلال مجرد بکنند. آیا با آن واجبالوجودی که در برهانهای فلسفی اثبات میشد، که به معنایی اثباتش میکردند، میتوانید ارتباط برقرار کنید؟ یعنی خدایی که وقتی گیر میافتید با او ارتباط برقرار میکنید، واجبالوجود با آن خصوصیاتی که در فلسفه خواندهاید نیست. اگر هم فرضاً آن استدلال به نتیجه میرسید، چیزهای انتزاعیای را اثبات میکرد که از منظر عاطفی قانعکننده نبود. اصولاً ما راه زندگی خودمان را صرفاً با استفاده از فلسفه و منطق، انتزاعی یا غیرانتزاعی، انتخاب نمیکنیم؛ همیشه یک سری عوامل عاطفی، پیش و پس از آن، هم وجود دارد.
این نظر مطرح شد که این انتزاعی نگاهکردن به نوعی سطح نگرش ما را بالا میبرد؛ یعنی ممکن است به سبب چیزهای درونی و فطری، یا مجموعهای از چیزهای درونی و بیرونی، به مسائلی رسیده باشیم، ولی اینکه بعد روی آن فکر کنیم ارزش دارد. میخواهید بگویید فلسفه فوایدی هم داشته و دارد؟ فواید خیلی زیادی دارد؛ یعنی اینکه عقایدمان را به محک استدلال بگذاریم. آری، مثل همان مدل است.
نکتهای که فکر کنم یادداشت کرده بودم و نگفتم این است که کل این جریانی که الان در فلسفه اتفاق افتاده، اصلاً خیلی به نفع فلسفهٔ اسلامی است. چرا؟ چون الان قرار است مدلی ارائه شود؛ و آنها چون بیدقتتر بحث میکردند، تمام دنیا را مدل کردند. در اروپا که نگاه کنید، از دکارت به این سو جز بحث شناخت چیزی نمیبینید؛ اصلاً چیزی دربارهٔ دنیا نمیگفتند؛ همهاش بحث این بود که میتوانیم چیزی بگوییم یا نمیتوانیم، و آخرش هم فهمیدند نمیتوانند. دربارهٔ فلسفهٔ اسلامی نقل قولی بکنم که در مصاحبهای با سید حسین نصر دیدم؛ همان که در آمریکا یا کاناداست و استاد فلسفه در آمریکا یا کاناداست؛ یکی از معتبرترین نمایندگان فلسفهٔ اسلامی در فرهنگ غرب بوده و هست. در مصاحبه از او میپرسند که به نظر شما با اوضاع و احوال فعلی، اصولاً فلسفهٔ اسلامی فایده و کاربردی دارد یا نه.
نصری و فلسفه اسلامی در غرب
جوابش دقیقاً این است که آری، چون مدلی خیلی جامع از جهان در آن ارائه میشود؛ نمیدانید تا کجاهای جهان را مدل کردهاند: مراحل خلقت، اینکه اول چه چیزی خلق شده و بعد چه، و فرشتهها کجا هستند. چون آزادتر صحبت میکردند و قید و بند دقت فلسفی به آن معنای بعد از دکارت را نداشتند، خیلی پیش رفتند؛ مدلی دارند، حالا درست یا غلط، که الان قابل ارائه است، چون توصیفی از جهان است؛ هرچند استدلالهایش خیلی معتبر نباشد و بعضیها قبول نکنند، به هر حال مدلی است.
فکر میکنم واقعاً اینگونه است که فلسفههای قدیمی حقیقتهایی در خود دارند؛ اینطور نیست که مثلاً فلسفهٔ ارسطو را بخوانید و پرتوپلا باشد. واقعاً چیزهایی را میدیدند و توصیف میکردند، ولی استدلالشان دقیق نیست و بدیهیاتشان ممکن است بدیهی نباشد. فلسفهٔ اسلامی هم همینطور است: بدیهیات یا استدلالهای فلسفهٔ اسلامی دیگر آن دقت مورد نظر دنیای امروز را ندارد. نمیشود اینها را در دانشگاه بهعنوان متن ارائه کرد؛ اگر برهانی را که مثلاً ملاصدرا ارائه کرد بیاورید، کسی نمیپذیرد، چون نه بدیهیاتش را قبول دارند و نه استدلالش را. ولی اینگونه نیست که در این برهان چیزی نباشد. ببینید، همیشه چیزی را میدیدند، به فراست درک خیلی عمیقی از چیزی پیدا میکردند و میکوشیدند آن را در مدل موجود خودشان، یعنی با استدلال، بیان کنند. درست است که آن استدلالها دقیق نیست و نمیشود کسی را مجبور کرد که با آن استدلال چیزی را بپذیرد، ولی حقایقی در آن استدلالها هست.
فلسفه از بین نرفته؛ ادعایش از بین رفته است: اینکه مثلاً اسپینوزا کتابی جلوی شما بگذارد و بگوید این را بخوان تا بفهمی حقیقت چیست. این ادعا از بین رفته، یعنی اینکه اثباتی دقیق باشد که از صفر شروع کرده و همهچیز را ثابت کرده است. ولی آن کتاب اسپینوزا را بخوانید، چیز خیلی خوبی میفهمید: دیدی وحدتوجودی نسبت به جهان دارد که خیلی خوب میکوشد با یک سری استدلال بیانش کند؛ آن سر جای خودش است. کارناب، که الان موجود ملعونی است و همه به او بد و بیراه میگویند، و من خودم هم از او خوشم نمیآید، جملهٔ خیلی قشنگی دارد. او اصولاً معتقد بود متافیزیک بیمعناست؛ یعنی اینها تحت تأثیر ویتگنشتاین خیلی توهینآمیز با همهٔ فلسفهٔ قبل برخورد میکردند. ولی ویتگنشتاین هیچوقت حاضر نشد در جمع اینها حاضر شود؛ اینها حلقهای در وین داشتند و چند بار کوشیدند ویتگنشتاین را بهعنوان استاد خودشان به این حلقه بکشانند، ولی نمیآمد.
حلقه وین و ویتگنشتاین
جملهٔ کارناب جالب است: میگوید فلسفهٔ متافیزیک حداکثر، اگر ارزشی داشته باشد، در حد قطعهموسیقیای است که آهنگسازی ساخته و احساس خودش را در آن بیان کرده است؛ یعنی مثلاً هگل احساس خودش را نسبت به دنیا در این فلسفهٔ خودش بیان میکند، حالا با کارهای عجیبوغریب، با اصطلاحات عجیبوغریب و با استدلالهایی که خیلی دقیق نیستند؛ ولی خلاصه این کتاب هگل را که میخوانید، حس هگل را میفهمید که دنیا را چگونه میبیند. اینگونه نیست که هیچ چیز در فلسفهٔ متافیزیک نباشد؛ ارزش استدلالیاش از بین رفته است. بنابراین این را که شما میگویید قبول دارم: هر کسی هر فلسفهای را بخواند، حتماً چیزهایی در آن هست.
پرسیده شد که اگر برتریای برای فلسفهٔ اسلامی نسبت به فلسفهٔ غرب قائل باشیم، آن برتری چیست. من قائل نیستم؛ میتواند مدل خیلی جامعتری باشد و چیزهای جالبی در آن هست، ولی نمیشود اسمش را برتری گذاشت. اولاً من روی اصطلاح فلسفهٔ اسلامی حساسیت دارم: فلسفهٔ مسلمانها اصلاً هیچ ربطی به اسلام ندارد؛ فلسفهای از یونان به اینجا آمده و کمی رویش کار شده است؛ البته چیزهای جالبی هم، مثلاً سروردی، گفته است. نمیخواهم وارد بحث تاریخی شوم. من اصلاً این فلسفه را چیزی نمیبینم که به اسلام ربط داشته باشد. با این احساسی که نسبت به قرآن دارم، که مرکز اسلام را از این نظر معادل قرآن میبینم، قرآن از این حرفها ندارد: جوهر نیست، عرض نیست. کسی نمیتواند ادعا کند که این فلسفه تحت تأثیر اسلام است؛ آوردهای اسلامی نیست؛ یعنی چیزی را آوردند و با متدی که شاید پایههایش را از فلسفهٔ یونان گرفته بودند، رویش کار کردند. نمیخواهم بحث کنم؛ اصولاً خیلی احساس نمیکنم که فلسفهٔ اسلامی برتری دارد. برتریهایی دارد، مثل همین که خیلی جاها تا ته رفتهاند و مدلهای خیلی جامعی دارند که ممکن است درست هم نباشد، ولی جالب است.
این نظر مطرح شد که هر کس این فلسفه را بخواند، زیباییای دارد که تحت تأثیرش قرار میگیرد، یعنی همان جامعیت. آری، جامعیت دارد؛ خیلی چیزها در فلسفهٔ مثلاً ملاصدرا هست که در فلسفهٔ غربی نیست، ولی آنجا هم چیزهایی هست که اینجا نیست.
جامعیت فلسفه ملاصدرا
بحثهای شناختشان فوقالعاده است و بررسیهایی که دربارهٔ فلسفهٔ زبان دارند؛ ما اصلاً فلسفهٔ زبان نداریم و خیلی چیزها نداریم؛ ولی در یک زمینه، با دقت کم و با یک سری بدیهیات تقریباً عاقلانه، مدل خیلی خوبی ساختند. پرسیده شد که آیا میشود مفهومی مثل زبان را با مفهومی مثل وجود در یک سطح قرار داد و گفت این چیزی دارد که آن ندارد و آن چیزی دارد که این ندارد؛ و اینکه غربیها جایگاه زبان را در فلسفه کمی بالاتر قرار میدهند. من نظر خاصی ندارم؛ هر فلسفهای چیزهای جالبی دارد و به نظر من فلسفهٔ اسلامی هم همینطور چیزهای جالبی دارد.
من میگویم کلاً احساسم این نیست که این فلسفه ربطی به اسلام دارد؛ یعنی هیچ جایی احساس نمیکنم که ایدهای از اسلام وارد آن شده باشد. تکاملیافتهٔ فلسفهٔ یونان است، و تکاملیافته هم هست؛ ولی احساس نمیکنم ایدههایی از اسلام وارد آن شده، به غیر از مثلاً بحثهای معاد: بحثهای معادی که ملاصدرا میکند، تحت تأثیر قرآن، مایههای اسلامی پیدا میکند. ملاصدرا را اصولاً میشود گفت که مایهٔ اسلامی دارد، ولی ابنسینا ندارد؛ هرچه عقبتر بروید، بیشتر شبیه فلسفهٔ یونان است.
سازوکارهایی که با آنها راه زندگی را انتخاب میکنیم چیست؟ قطعاً کشف حقیقت از درون کتاب نیست؛ پس چه چیزهایی باعث میشود که به راهی گرایش بیشتری پیدا کنیم؟ حرف من این است، و میخواهم بعداً این بحث را ادامه دهم، که قرآن بر اساس همین سازوکارها واقعیتر بحث میکند؛ یعنی نمیآید استدلال انتزاعی کند و بخواهد حقیقت را به شما نشان دهد. مقداری دربارهٔ حقیقت حرف میزند که اصولاً توصیفی است، یعنی مطابق با همین مد امروز خود ماست و جنبهٔ استدلالی و انتزاعی ندارد؛ و مقدار خیلی زیادی هم به چیزهایی میپردازد که اصولاً جنبهٔ فلسفه به معنای امروزی را ندارد. یعنی میکوشد سازوکارهای دیگری را فعال کند که جلوی انحراف شما در انتخاب راه زندگی را بگیرد؛ سازوکارهای غلطی وجود دارد که باعث میشود اشتباه کنید. سازوکار غلطی که باعث اشتباه در انتخاب راه زندگی میشود، برخلاف تصور دکارت، بیدقتی نیست؛ عوامل عاطفی و روانی دیگری وجود دارد که قرآن روی آنها انگشت میگذارد.
عوامل عاطفی اشتباه در زندگی
یکی از چیزهایی که در قرآن اصلاً مهمتر است، و فکر کنم تعداد دفعاتی که به آن اشاره شده سهرقمی باشد، واقعاً شاید بیشتر از ۱۰۰ بار، پیرویکردن از سنت است. اصولاً مهمترین نقطه در انحراف و انتخاب اشتباه راه زندگی این است که همهٔ آدمها به نوعی شبیه همان جایی میشوند که در آن به دنیا آمدهاند و همان افکاری را پیدا میکنند که در آن جغرافیا هست. چرا؟ بعداً میتوانم کمی دربارهاش بحث کنم. یکی از چیزهایی که قرآن بیشترین فشار را روی آن میآورد همین است: اینکه چرا مشرک شدید؟ چون پدران ما این کار را میکردند. کلمهٔ سنت در قرآن نیست، ولی مرتب به آن ارجاع هست.
این حس اعتمادکردن به آدمهای خوبی که میشناسند، به بزرگان و آدمهای مهم؛ این احساس که اگر این راه اشتباه بود، آن آدمهای مهم و خوب میفهمیدند. مسیحیان ته دلشان میگویند: واقعاً چند میلیارد نفر در طول تاریخ اعتقاد داشتند که خدا روی زمین آمده و بعد به صلیب کشیده شده است برای گناه آدمها. اعتقاد عجیبی است، ولی این احساس که این همه آدم به این اعتقاد داشتند؛ ممکن است غلط باشد؟ این سازوکار روانی ما که دوست داریم به جمع ملحق شویم و در آن احساس امنیت میکنیم، به نوعی باعث میشود که کلاً در جمعی که هستیم، به دلایل روانی گرایش پیدا کنیم که آن حرفها را بپذیریم.
دکارت به این فکر نمیکند که عامل اصلی بیدقتی چیست. عامل اصلی بیدقتی یک سری عواطف و چیزهایی از این دست است که پشت آن است و باعث میشود من استدلالی را خیلی راحت بپذیرم. مثلاً کسی که میخواهد مارکسیست شود، کتاب مارکسیستی را که میخواند همهچیزش به نظرش درست است، و من که نمیخواهم مارکسیست شوم، میخوانم و همهاش به نظرم بیدقت است. در واقع من شاید وقتی نمیخواهم مارکسیست شوم، دقیقتر میخوانم و بهتر تحلیل میکنم؛ او اصلاً تحلیل نمیکند؛ از حرفهایی که شنیده خوشش آمده و میرود این کار را انجام میدهد. یکی از بحثهایی که قرار است بعداً بکنیم این است که قرآن چگونه میکوشد این عمل هدایت را انجام دهد: نه با نشاندادن حقیقت، بلکه با خاموشکردن یک سری سازوکارها و روشنکردن یک سری سازوکارهای دیگر؛ بیشتر به نظر میآید با عواطف سروکار دارد تا با استدلال.
شروع برهانهای خداشناسی در قرآن
میخواهم بحثی خاص را شروع کنم، دربارهٔ خداشناسی در قرآن: اینکه اینها چگونهاند و چرا اینگونهاند و فلسفی هم نیستند. پرسیده شد که اگر کسی عمویش مارکسیست باشد، عمویش را دوست داشته باشد و عمو کتابی به او بدهد، چه میشود. این مشکل برای هر آدمی و هر جایی ممکن است پیش بیاید. من نمیگویم پیرویکردن از عواطف انسان را گمراه میکند؛ میگویم یکی از سازوکارهایی که قرآن میکوشد خاموش کند، یعنی میکوشد شما را متوجه این نکتهٔ اساسی کند، این است که مواظب پیرویکردن از سنتهای جغرافیای خودتان باشید؛ اینکه افکار آن محلی را که در آن به دنیا آمدهاید میپذیرید، مواظب باشید. نمیگوید حتماً غلط است؛ هشدار است. هشدار به این نیست که از منطق ارسطویی پیروی کنید یا به نقطهٔ صفر بروید؛ میخواهید گمراه نشوید، کمی به این چیزها دقت کنید.
یعنی اگر مثلاً آدمی در جنوب فرانسه یا در ایالت آلاباما است، به خودش شک کند که شاید چون در آن ایالت فقط این فرقه وجود دارد، به این فرقه اعتقاد پیدا کرده است. حرف از این سازوکار است: اینکه قرار است به نوعی به آن شک کنید، از استدلال منطقیکردن و به نقطهٔ صفر رفتن مهمتر است؛ اینکه مواظب باشیم این عواطفی که نسبت به جمع داریم خیلی ما را به راههای اشتباه نکشاند. تعداد دفعاتی که این هشدار در قرآن آمده، فکر کنم از صد بیشتر است؛ نمیدانم چند تاست.
ولی سورهٔ صافات دیگر اوج این کار است؛ اصلاً بهگونهای است که آدم بهتزده میشود. از جایی شروع میکند و میگوید این پیامبر آمد، و اسم میبرد: نوح آمد و در قوم خودش گفت خدا را بپرستید؛ گفتند ما از اجداد خودمان پیروی میکنیم؛ بعد جملهای میآید که این قوم نابود شد. بعد ابراهیم آمد و گفت این کار را بکنید؛ گفتند ما از اجداد خودمان پیروی میکنیم؛ بعد نابود شد. چند پیامبر را با جملههایی که عین هماند میآورد: خدا را بپرستید؛ و همان پاسخ را میدادند؛ بعد مثلاً یک جمله هست که فرق میکند؛ و بعد دوباره تکرار میشود: یکی دیگر آمد و این را گفت، آن را گفتند، نابود شدند. انگار با این تکرار میگوید نمیفهمی؟ باز یک بار دیگر بگویم: این هم آمد، این را گفت، آن را گفتند، باز نابود شدند. شاید هیچ چیزی در قرآن به اندازهٔ این هشدار تکرار نشده باشد که این کار را نکنید؛ مواظب این حس خوبی باشید که نسبت به اجداد خودتان، یعنی نسبت به سنت موجود در خودتان، دارید.
تکرار هلاکت اقوام
همین حالا شما هم اگر با عواطف مثبت حرفهای مرا گوش میدهید، مواظب باشید.
این نکته مطرح شد که در مقولهٔ دین، آدم وقتی جلو میرود، چه در قرآن و چه جای دیگر، با چیزهایی مواجه میشود که اسمشان عین هم است ولی معنایی که زیرشان است خیلی فرق میکند؛ مثلاً پیامبران میآیند و به مردم چیزی میگویند که ظاهرش خیلی شبیه است، اما باطنش فرق میکند. مثلاً همین قضیهٔ «آبا»: چند جا میگوید «ملت ابیکم ابراهیم»، یا آنها میگویند آیین ما، خدای پدرانمان؛ یعنی خیلی چیزها را هم بدها میگویند و هم خوبها؛ چیزهایی هست که شباهت اسمی با هم دارند و خیلی وقتها آدم را دچار اشتباه میکنند. ببینید، اگر همهاش نهی شود که مثل اجداد خودتان نشوید، شاید جد کسی ابراهیم باشد؛ حرف از این است که احتیاط کنید، نه اینکه این گزارهای کلی باشد که مثل اجدادتان نشوید.
حالا با این پرسشی که از اوضاع فلسفه کردی، میخواهم بگویم ببینید برهان خداشناسی در قرآن چقدر جالب است: اولاً استدلال مجرد نیست و اصولاً چنین برهانی، به معنای برهان واقعی، وجود ندارد. قرآن چگونه به این مسئله نگاه میکند که قرار است دربارهٔ خدا حرفی زده شود؟ ببینید، روش خاصی در قرآن وجود دارد که همهتان میدانید: نشانههای خدا را میگوید. مثلاً سورهٔ روم را که میخوانید، فهرستی از نشانههای خدا میآید: اولین نشانهای که در آن یاد میشود این است که شما از خاک خلق شدید و حالا بشری هستید که منتشر شدهاید. بعد دومین نشانهٔ خدا در سورهٔ روم دربارهٔ عشق است، با لفظی دیگر: اینکه از خودتان برای شما زوجهایی از نوع خودتان آفرید و مودت و رحمتی پدید آمد. کلمهٔ عشق به کار نمیرود و به جایش مودت و رحمت آمده است؛ این احساسی که مثلاً بین زن و مرد، بین زوج، به وجود میآید جزو نشانههای خداست. یعنی چه؟ این چه جور برهانآوردنی است که اسم این چیزها را ببریم و بگوییم اینها نشانههای خداست؟ ببینید، اصلاً این برهان روی کاغذ نیست.
بگذارید حرفی را که قبلاً در این جلسات زدم یک بار دیگر تکرار کنم. من خیلی تأکید داشتم که اصولاً تجربهٔ مذهبی شباهت خیلی زیادی دارد با دیدن این تصاویر سهبعدی؛ تصاویری که نگاه میکنید و بعد یکدفعه پشتش چیزی ظاهر میشود. خیلی چیزها در تجربهٔ مذهبی شبیه این است. یکی اینکه برای دیدن آنچه پشت تصویر هست، نباید خیلی به جزئیات دقت کنید؛ چیزی کلی است. یکی اینکه باید روشی به شما یاد بدهند تا آن را ببینید؛ ممکن است همینطور به آن تصویر نگاه کنید و اگر به شما نگفته باشند که چیزی آن پشت هست و ندانید چگونه نگاه کنید، نبینید. نکتهٔ دیگر اینکه باید اراده کنید تا ببینید؛ اگر نخواهید ببینید، میتوانید نبینید؛ میتوانید آن تمرینی را که به شما دادهاند و گفتهاند اینگونه نگاه کن، عمل نکنید و نبینید و بگویید نیست.
تجربهٔ مذهبی خیلی به این شباهت دارد: اولاً باید انگار با روشی خاص به دنیا نگاه کنید؛ به شما بگویند که اولاً چیزی هست که انگار قرار است دیده شود، قرار است حس عجیبی در شناخت جهان به شما دست دهد؛ ثانیاً به شما بگویند که چگونه نگاه کنید؛ و نکتهٔ مهم این است که تصمیم بگیرید و آن تمرین را انجام دهید. چند نفر از شما این آیهها را که خواندید، کوشیدید ببینید چیز عجیبی در آن هست؟ مثلاً این آیه که میگوید شما را از خاک خلق کرده و حالا بشری هستید، دارد به شما میگوید به چیزی دقت کنید.
آیه خلق از خاک و انتشار بشر
کمی فکر کنید؛ مثل اینکه به این تصویر خیره شوید و کمی نگاه کنید؛ چیزی اینجا میبینید. این برهان نیست؛ این چیزی نیست که بشود آنچه را دیدید روی کاغذ نوشت. نهایتش این است که به کس دیگری میتوانید بگویید همینجا را نگاه کن، این را نگاه کن، تصویر جالبی است، و کمی توضیح میدهید، مثلاً از آن حسی که به شما دست داده است. اینها برهان نیستند؛ نشانهاند. جاهایی گفته میشود که اگر به این خوب دقت کنید، اتفاقی برایتان میافتد، حسی پیدا میکنید، دچار شگفتی میشوید، انگار چیزی به ذهنتان میرسد، چیزی میبینید که تا حالا ندیده بودید. این برهان نیست؛ بیشتر شبیه تمرینی عملی است؛ ولی چیزی بیسابقه است؛ یعنی نه پیش از قرآن و نه بعد از قرآن، چنین چیزی بهعنوان یک تکنیک انگار وجود نداشته است.
من آن حس را نمیتوانم به شما منتقل کنم، ولی میکوشم بگویم چه چیز جالبی اینجا وجود دارد: اینکه بشر موجودی است که از خاک خلق شده، یعنی از کرهٔ زمین. این حرف که بشر از خاک خلق شده، منظورش این نیست که بشر را از خاک باغچه ساختند؛ یعنی کرهای زمینی بوده، بستری و سطحی داشته که خاک بوده و آب در آن بوده، و بشر خلاصه اینجا خلق شده است. حالا با نظریهٔ تکامل نگاه کنید: روندی بوده و خلاصه بشر اینجا خلق شد؛ بشری که در این کرهٔ زمین منتشر شده و همهجا را گرفته است. نکتهٔ خاصی اینجا وجود دارد: بشر در کرهٔ زمین تنهاست. مثلاً اگر نظریهٔ تکامل را قبول دارید، که من شخصاً کاملاً قبول دارم، این شاخههای تکامل بهطور طبیعی باید چند موجود هوشمند به وجود بیاورد، نه یکی که اینقدر با بقیه فرق داشته باشد. حسی به آدم دست میدهد که اینجا انگار خانهٔ ماست؛ انگار همهچیز به وجود آمده که ما اینجا را بگیریم؛ این کرهٔ زمین مال ماست؛ و این با چیزهای طبیعی خیلی جور درنمیآید. نمیخواهم این را به استدلال تبدیل کنم؛ دیدید، بیشتر شبیه همین کاری است که به قرآن نسبت میدهم. یعنی این اتفاقی که افتاده شاهدی است بر اینکه موجودی از پیش برنامهریزی کرده و به نوعی جریان را پیش برده که این اتفاق بیفتد؛ این خیلی با نظریههای تصادفیبودن جور درنمیآید.
برنامهریزی و تصادف در آفرینش
این شاهد خیلی خوبی است که اتفاقی افتاده است. البته اینکه چرا این اتفاق افتاده، مثلاً چرا بشر تنها شده، ممکن است روزی توجیه ژنتیکی پیدا کند؛ الان وجود ندارد، ولی شاید پیدا شود. اصلاً پیداشدن یک توجیه، آنچه را شما میبینید از بین نمیبرد؛ آن واقعیتی است که وجود دارد. اشتباهی که وجود دارد این است که میخواهیم بگوییم خدا اینجا جای انگشتش را گذاشته است؛ اصلاً اینطور نیست؛ معنایی اینجا وجود دارد که شما میتوانید آن را بگیرید. من بیش از این نمیتوانم توضیح دهم؛ سؤالم نکنید؛ بروید به این موضوع فکر کنید، آیهها را برای خودتان بخوانید و بکوشید آن احساسی که باید به شما دست بدهد، دست بدهد.
هزاران نفر میگویند که در مواجهه با جهان احساسی به آنها دست داده است؛ مثل اینکه کسانی بیایند و بگویند من پشت این تصویر چیزی دیدم، تو هم نگاه کن؛ کسی اگر دوست ندارد، میتواند نگاه نکند. میخواهم بگویم برهانهای خداشناسی در قرآن اصولاً برهان به معنای واقعی کلمه، به معنای فلسفی، نیستند و از آنها نمیشود برهان درآورد. اینها نوعی تمرین نگاهکردن به دنیا هستند: جاهایی که چیزی هست که میتوانید آن تصویر سهبعدی را ببینید، آنجاها انگشت گذاشته شده است؛ کافی است آدم کمی روی یکی از آنها دقت کند، شاید اتفاقی بیفتد. ادعا این است، و دستکم قرار نیست اینها چیزی را ثابت کنند، که من نمیتوانم از آن استدلالی دربیاورم، روی کاغذ بنویسم و به شما بدهم تا قبول کنید؛ این کار را نمیشود کرد؛ ولی میتوانید در این تجربه شرکت کنید. اصولاً اینها برهان عملیاند، نه برهان نظری.
پرسیده شد که به چه موارد خاصی اشاره کردم. من این را بهعنوان یک مورد خاص در نظر گرفتم: قرآن هیچوقت چیزی مطابق آن مدل فلسفی ارسطو نیاورده است. نکتهای که اینجا وجود دارد این است که اصولاً چیزی بهطور بینالاذهانی ثابت نمیشود؛ هر کس برای خودش میفهمد و نمیتواند به دیگران بگوید چه بود؛ عین دیدن تصویر سهبعدی: نمیتوانی این تصویر سهبعدی را جلوی کسی بگذاری و بگویی اینجاست، نمیبینی؟ او باید نگاه کند، به شکل خاصی نگاه کند و ببیند. مثل همان است که دیدن حقیقت بهطور انفرادی صورت میگیرد و قابل انتقال هم نیست؛ حقیقت را نمیشود روی کاغذ نوشت. این را بهعنوان یک نکتهٔ خاص گفتم چون مهم است؛ پرسیده شده بود که با یک مورد خاص شروع کنم.
گرفتاری ما کمتر با روش فلسفی است و بیشتر با دیدگاه علمی؛ من مطمئنم خودم هم هنوز خیلی گرفتارم. یعنی ما آنقدر یاد گرفتهایم که به شکل خاصی به دنیا نگاه کنیم که آزادشدن از این نگاه علمی کار سادهای نیست.
پرسیده شد که آیا مورد دیگری از خداشناسی در قرآن، غیر از قالب نشانههای خدا و معنایی که پشت آنهاست، مانده که نگفته باشم. یکی دو چیز دیگر هم هست، مثلاً برای توجیه؛ چند چیز دیگر که از حالت تمثیل بیشتر بود؛ ولی آنها بیشتر شبیه برهان فلسفیاند و کمتر روی آنها تأکید شده است. یکی دو جا اصلاً در ردکردن شرک با یک تمثیل کوشیده شرک را رد کند. خیلی از فلاسفهٔ اسلامی کوشیدهاند از این تمثیل برهان دربیاورند؛ ولی میخوانید، تمثیل قرآن است و قواعد منطقی و قیاس و این حرفها در آن نیست. ولی تأکید واقعی، یعنی اگر برهانی وجود دارد، چیز اصلی، ذکرکردن آیات است؛ آیات زیادی هم هست؛ در قرآن میبینید که با ترکیبهای خاصی، مثلاً در یک سوره چند تا را میگوید، بعد کمی بحث میکند و بعد یکی دیگر را میآورد.
پرسیده شد که آیا دیگران هم با این نگاهکردن در تجربهٔ دینی به این نتیجه میرسند. به نظر میآید که آری؛ تجربههای دینی اصولاً در سراسر جهان خیلی شبیهاند؛ یعنی مثلاً اینگونه نیست که تجربههای دینی بوداییها خیلی دور از عرفان ما باشد؛ این حس وحدت وجود، انگار همهجا بهعنوان نهایت کشف حقیقت وجود دارد.
آنچه خیلی راحت نمیتوانید از آن فرار کنید دیدگاه علمی است؛ ما دنیا را با دیدگاه علمی نگاه میکنیم. من چیز خیلی سادهای گفتم که هنوز جا نیفتاده و دستکم یک نفر به آن اعتراض میکند: اینکه در قرآن وقتی حرف از هفت آسمان میشود، منظور همان هفت آسمانی است که وجود داشته و مردم از روی زمین میدیدند. مردم از روی کرهٔ زمین به آسمان نگاه میکردند و میدیدند هفت کره هست: مثلاً خورشید و ۶ تای دیگر.
هفت آسمان به معنای دید قدیم
ما زیاد به آسمان نگاه نمیکنیم؛ ولی آنها شبها نگاه میکردند، نظم جالبی کشف میکردند و میگفتند هفت آسمان وجود دارد و هفت چیز در اینها وجود دارد. من شخصاً معتقدم که هفت آسمان یعنی همین. اعتراض این بود که آیهای هست که از آسمان پایینتر سخن میگوید. میخواهم ببینم دیدگاه علمی چقدر قوی است: چیزهای فلسفی را میشود ترک کرد، مثلاً اینکه بحث انتزاعی نکنیم؛ ولی این دیدگاه علمی به اول و دوم ابتدایی برمیگردد. بگذارید دربارهٔ آیه صحبت کنم. میگویند این آیه در قرآن هست، و یکی دو جای دیگر هم، و ترجمه میکنند که ما آسمان نزدیکتر را به ستارگان زینت دادیم؛ بعد میگویند منظور این است که همهٔ ستارهها در آسمان اول است؛ بنابراین آن شش آسمان دیگر چیزهای ناشناختهایاند که بشر هنوز به آنها نرسیده است. این هم مطرح شد که آسمان دنیا یعنی آسمان نزدیکتر، نه پایینتر.
اولاً یک نکته: این ترجمهای که شما میکنید، ترجمهٔ این جمله است که ما ستارهها را در آسمان اول قرار دادیم؛ ولی آیه میگوید ما آسمان پایینتر را به ستارهها زینت دادیم. معنایش این نیست که ستارهها در این آسماناند؛ ممکن است در آسمانهای دیگر باشند و به نوعی زینت این آسمان باشند. نکته اینجاست: دنیا در قرآن یعنی دنیا در مقابل آخرت، به غیر از یک مورد. من دارم ثابت میکنم که این استدلال شما هیچ ارتباطی به موضوعی که من میگویم ندارد، بلکه به نوعی تأییدش میکند. شما کلمهٔ دنیا را به شکل خاصی ترجمه میکنید که با سایر جاهایی که دنیا در قرآن آمده مطابق نیست. یک لحظه اجازه بدهید حرفم را بزنم، بعد اگر سؤالی پیش آمد بپرسید. دنیا در قرآن در مقابل آخرت است، به غیر از یک مورد؛ و در آن مورد هم عمداً کلمهٔ مقابلش «قصوا» به کار رفته است، یعنی شما در جای نزدیکتر بودید و آنها در جای دورتر. دنیا همهجا در مقابل آخرت است.
بنابراین وقتی جایی در قرآن این تعبیر را میبینم، بهطور طبیعی اول باید به ذهنم برسد که یعنی آسمان دنیا؛ همهجا «سما» اشاره به چیزی است که بالای سر ماست و ساختار دیگر مهم نیست. اگر کمی دقت کنید که قرآن این «سما» را چگونه استعمال میکند: ابر در سما است، ستارهها در سما هستند؛ هر چه بالای سر ماست، سما حساب میشود. حالا اینکه چند طبقه دارد یا ندارد، چیزی جزئی است. بنابراین میگویم بهطور طبیعی اول این را حساب کنیم؛ میبینید که معنای این آیه با آن ترجمه واقعاً غلط درمیآید. اینکه ما آسمان دنیا را به ستارگان زینت دادیم، چیز خیلی سادهای است که به مردم میگوید؛ من فکر میکنم هر آدمی این آیه را بشنود همین را میفهمد: شب که آسمان دنیا را نگاه میکنید، ستارهها را میبینید؛ اینها زینت آسماناند و از آنها لذت میبرید.
سمای دنیا یعنی آسمان دنیا؛ به چه قرینهای؟ به این قرینه که در قرآن اگر دقت کنید، وقتی آخرت پیش میآید، ستارهها خاموش میشوند؛ اصلاً در آخرت ستاره دیگر ظاهراً زینت سما نیست و ستارهها دیگر زینت آسمان آخرت نیستند. این آیه دارد میگوید که ما آسمان دنیا را، یعنی الان که شما در دنیا هستید و بالای سرتان را نگاه میکنید، با این ستارهها زینت دادیم. این ترجمهٔ عجیبوغریب، که از آن دربیاید این ستارهها در سمای اول هستند، چیز خیلی عجیبی است؛ باید به نوعی توجیه کنید که چرا اینگونه ترجمه میکنید.
من میگویم اصلاً ساختار قرآن اینگونه است: هفت آسمانی هست که همین منظومهٔ شمسی است، و عرش عظیمی هست. پرسیده شد عرش عظیم چیست و به چه استدلالی میگویم هفت آسمان همین است. برای اینکه قرآن اصولاً وقتی چیزی را میگفته، بهطور طبیعی اینگونه است که مردم میفهمیدند؛ مخصوصاً با این استدلال که نوح به پیروانش میگوید آیا نمیبینید که این آسمان هفت طبقه است. اعتراض شد که ما الان آن چیزهایی را که شما میگویید نمیبینیم؛ چرا پیروان نوح میدیدند که این آسمان هفت طبقه است؟ ببینید، چیز عجیبوغریب نگویید؛ باید به ادبیات قرآن خیلی پایبند باشیم. ادامه میدهد که ماه را در آنها نور و خورشید را چراغ قرار داد؛ دربارهٔ آسمانی که اینها میبینند صحبت میکند: نمیبینید که این آسمان هفت طبقه است، این خورشید است، این ماه است، ابر میآید و باران میبارد؟ برایم کمی عجیب است که چرا دوست دارید اینقدر عجیبوغریب فکر کنید.
نکته این است که شما واقعاً با همان پیشزمینههای علمی احساس میکنید که منظومهٔ شمسی ساختاری دارد و ساختارش آنگونه نیست که اینجا گفته میشود. یعنی شما به نوعی از اینکه کلمهٔ ۷ میآید و مثلاً ۹ نمیآید ناراحتید و فکر میکنید بهتر بود میگفت ۹. ببینید، منظومهٔ شمسی چند سیاره دارد؟ من در جلسهٔ اول دربارهٔ این صحبت کردم: خیلی زیاد. همهتان در همان ابتدایی خواندید که بین فلان کره و فلان کره یک سری سیارات خرد هستند که آنها را نمیشمردیم، درست؟
پرسش از عرش و سماوات
ولی اورانوس و پلوتون و نپتون و آخریها را میشمردیم. ملاک علمی چیست که کدامها شمرده شوند؟ از حجمی کوچکتر را نمیشمری و از حجمی بزرگتر را میشمری. ببینید، ملاکی کمّی است، کاملاً علمی است و به نظر شما هم ملاک خیلی معقولی میآید. اجرامی که دور خورشید هستند زیادند و منظومهٔ شمسی خیلی شلوغ است؛ ولی ما با این ملاکی که معلوم نیست از کجا آمده، که اندازهٔ چیزی باید به قدی باشد تا حساب شود و اگر کمتر باشد حساب نشود، عدد ۹ را درآوردیم. این ملاک، ملاک علمی است؛ گذاشتن خورشید در وسط و سیارهها دورش ملاکی علمی است، برای اینکه محاسبات سادهتر میشود. قرآن اینگونه به دنیا نگاه نمیکند؛ بشر پیش از آنکه علم پیشرفت کند، اینگونه نگاه نمیکرده است؛ همهٔ نکته همینجاست.
مشکل ما با قرآن این است که این دیدگاههای علمی برای ما نهادینه شدهاند. برای عرب، یا برای همهٔ آدمهایی که قبلاً وجود داشتند، ملاک اینکه چه چیزی در این منظومه حساب شود و چه چیزی نشود، دیدهشدنش از کرهٔ زمین با چشم غیرمسلح است: آن چیزهایی که دیده میشوند حساب میشوند و چیزهایی که دیده نمیشوند حساب نمیشوند. این ملاک به نظر میآید بیشتر شاعرانه است تا علمی؛ ولی در ذهن شما نهادینه شده که ملاک علمی بهتر است. یعنی مقاومتی وجود دارد.
پرسیده شد که آیا مردم طبقهها را میدیدند و گفته شد شما نمیدانید نظریهٔ بکم میوس چگونه بود. اولاً این نظریهٔ بکم میوس نیست؛ نظریهٔ بکم میوس یک دستگاه محاسبه است. مردم چیزی میدیدند: اینکه یکی نزدیکتر بود و یکی دورتر؛ به نوعی لایههایی در آسمان میدیدند و دربارهٔ همان چیزی که میدیدند حرف میزنند، مثل یک شاعر. کلاً اگر شاعر باشید، قرآن را بهتر میفهمید تا اگر دانشمند باشید. ملاکهای حرفزدن در قرآن، مخصوصاً دربارهٔ طبیعت، بیشتر شاعرانه است تا علمی. غلطبودن یا درستبودن اینکه ۷ تاست یا ۹ تا، کاملاً برمیگردد به اینکه چه ملاکی دارید برای اینکه چه چیزهایی را بشمرید؛ همهمان یک سری را نمیشماریم. یکی ملاکش دیدن بشر از روی زمین است؛ ملاکی که خیلی باستانی است و بیشتر به شاعران میخورد که میخواهند زیبایی را ببینند. اگر کسی دربارهٔ چیزی که دیده نمیشود به او بگوید تلسکوپ بردار و آنجا را نگاه کن، میبینی، اصلاً حسی به آن ندارد؛ همین چیزی که دیده میشود برایش ملاک است.
ملاک شمارش و زیبایی نادیدنی
این یک توضیح بود که فکر میکنم مشکل هفت و ۹ را کلاً حل میکند: ۹ تقدسی ندارد، هفت هم تقدسی ندارد. نکتهٔ دیگرش این است که اصولاً وقتی آدمی قدیمی میگوید هفت، این را بهعنوان عددی در مقابل ۸ و ۹ و ۶ به کار نمیبرد؛ کلاً آن حساسیتی که ما روی اعداد و شمارش داریم، آنجا وجود ندارد. واقعاً اگر به این عرب میگفتید کرهٔ دیگری هم هست که من دیدم، میگفت حالا ۸ تا؛ این یک نظریه نمیدهد که اینها ۷ تاست، نه ۸ تا یا ۶ تا.
گفته شد که قرآن باید دقیق حرف میزد. منظورت از دقیق را نمیفهمم؛ ببین، این نگاه آنقدر نهادینه شده است. همین مثال، مثال خوبی برای این جلسات است که این دیدگاه علمی چقدر قدرت دارد. شما میگویید غیردقیق؛ بگویید غیردقیق یعنی چه تا ببینم.
بهعنوان مثال غیردقیق گفته شد که خداوند مثلاً همین آسمانها و کرهٔ زمین را یک جا در دو روز آفرید و جای دیگر در ۶ روز، که به نظر میآید تناقض دارد؛ در قرآن دو آیه هست، یکی دربارهٔ دو روز و دیگری دربارهٔ شش روز. گفته شد که منظور از ایام دوره است؛ پرسنده گفت میداند که یوم در قرآن به معنای دوره است و نمیخواهد بگوید به معنای روز است، ولی آوردن دو و شش کنار هم به نظرش بیدقتی میآید؛ کتابی که یک بار میگوید دو دوره و یک بار میگوید شش دوره.
او مثالی خواسته بود. قرآن همهجا نسبت به بحثهای علمی و فلسفی به نوعی بیدقت است، همهجا. میخواهم بگویم الان بحثی دارد میشود دربارهٔ اینکه فلان کلمه در قرآن معنایش چیست. هیچ چیز را نمیشود صددرصد نشان داد که معنایش چیست؛ و وقتی نمیشود صددرصد نشان داد، اصلاً به این معنا نیست که یکدفعه همهٔ نظرها در یک سطحاند؛ در واقع دقیقاً معنایش این است که چقدر شواهد برای حرفت میآوری. یک معنا را میخواهی در قرآن نشان دهی؛ اینکه این نظریه را صددرصد اثبات کنی، نمیتوانی. هفت آسمانی که من میگویم با همهٔ آیات قرآن مطلقاً وفق میدهد؛ شما نظریهای دارید که یک آیه صریحاً نقضش میکند؛ این دو با هم یکیاند؟
اینکه نوح به پیروانش میگوید هفت آسمان را نمیبینید، در قرآن میآید؛ آن متن را نگاه کن؛ بعدش از خورشید و چیزهای دیگر میگوید. اینکه زبان مبهم است و به هر حال احتمالی میدهید، درست؛ ولی واقعاً اگر این بحث نبود و این آیه را میخواندی، چه معنا میکردی؟ از زیر معنای طبیعی درمیروید. گوش بده: میگوید آیا نمیبینید. ببینید، آیهای هست که میگوید آیا نمیبینید؛ دارد برهان میآورد. نوح دارد برای قوم خودش شواهدی میآورد و میگوید نمیبینید این آسمان هفت طبقه است؟ وقتی میپرسند دلیلت چیست، میگوید این آسمان را نمیبینید؟ خورشید را نمیبینید؟ این متن دارد چیزی دربارهٔ هفت آسمان به قوم خودش میگوید که اینها میبینند؛ منظورش این است که وقتی میگوید نمیبینید، آنها بگویند چرا، میبینیم: خورشید را نمیبینید؟ میبینیم.
فرض کنید نوح نزد شما بیاید و از او بپرسید دلیلت برای خدا و توحید چیست، و بگوید مولکولها را نمیبینید؟ گفته شد که دیدن اینجا ممکن است به معنای دانستن باشد. من میپرسم: قوم نوح میدانستند یا نمیدانستند؟ فکر میکنم خیلیها در این جمع احساس مرا دارند. اگر میدیدند، پس چیزی دیدنی است و نظریهٔ شما غلط است. معنایی که شما از آن آیه میگیرید، یعنی اینکه همهٔ ستارهها در آسمان اولاند، معنای عجیبی است. شما این آیه را بهعنوان نقد نظریهٔ من دربارهٔ هفت آسمان خواندید؛ آیه چگونه آن را نقد میکند؟ کجا آن نظریه را نقض میکند؟
در برابر این، این استدلال مطرح شد که تعبیر «آیا ندیدهای» جاهای دیگر هم آمده است: آیا ندیدهای که آنچه در آسمان است برای خدا سجده میکند؟ آیا ما این را دیدهایم؟ یا آیا ندیدهای پروردگارت با عاد چه کرد؛ و بعد شروع میکند به توضیحدادن، مثل نوح که توضیح میدهد؛ یعنی ممکن است واقعاً ندیده باشند ولی میگوید آیا ندیدهای؛ این پرسشی انکاری است. همچنین گفته شد که این حرف شما دربارهٔ اینکه دید قرآن چگونه است کاملاً درست است، ولی جاهایی ظاهراً عمداً جور دیگری میگوید؛ مثلاً ماهها: به نظر پرسنده ماهها بیشتر چیزی قراردادی برای بشرند، ولی در قرآن آمده که شمار ماهها نزد خدا دوازده ماه است. پرسنده گفت نظریهٔ شما واقعاً با همهجا میخواند، جز یک جا.
مثلاً جایی هست که میگوید اینگونه هفت تا خلقش کردم؛ ببینید، نمیگوید که این هفت همهٔ آسمان است؛ میگوید که بعد به آسمان پرداخت. اول از زمین شروع میکند و بعد میگوید به آسمان پرداخت. اگر به شکل دیگری میگفت، معنایش این بود که آسمان هرچه هست همین هفت تاست؛ ولی اینگونه که میگوید، مثل این است که من بگویم به آسمان پرداخت و خورشید را در آن قرار داد؛ به آسمان پرداخت و مثلاً هفت چیز آفرید؛ نه اینکه همهٔ آسمان را به هفت طبقه تبدیل کرد. دقت میکنید؟
چیزی هم پرسیدم که کسی جواب نداد؛ فکر کنید و بعداً جواب بدهید: در کنار هفت آسمان، عرش عظیم وقتی به موازات آن گفته میشود، مثل همین است؛ مثلاً هفت آسمان و پروردگار عرش عظیم. شما میخواهید بگویید که عرش عظیم چیزی نامرئی است؛ من چیز سادهتری میگویم: کل کهکشانها، در کنار هفت آسمان. آنچه شما میگویید کمی غیرعادی است؛ این بحثها ادبی است: وقتی من میگویم هفت آسمان و در کنارش چیزی میآورم، جنسش باید به این بخورد؛ من میگویم هفت آسمان و کل هستی. میخواهم بگویم کمی دقت کنید؛ بیشتر به این میآید که منظور از عرش همهٔ این کهکشانها باشد، مثل منظومهٔ شمسی و بقیهاش. همین آیهای که آورده شد مخصوصاً شاهد خیلی خوبی است: میگوید به آسمان پرداخت؛ نمیگوید آسمان را هفت طبقه کرد؛ چیزی را آنجا، در آسمان، هفت طبقه کرد؛ مثل اینکه یک هفت طبقه هست ولی چیزهای دیگر هم هست.
مطمئنم اگر کسی هزار و چند سال پیش هم به قرآن خوب دقت میکرد، میفهمید که این هفت آسمان است و آن سویش چیزهای دیگری هم هست؛ یعنی چیز عظیمی در کنار این هفت آسمان هست و هفت آسمان در مقابل آن چیز کوچکی است؛ کلمهٔ عظیم به نوعی فیزیکی است. من اینگونه حس میکنم. روی متن هیچوقت نمیشود دقیق صحبت کرد؛ همیشه میشود حرف زد. منتها من وقتی قبول میکنم حرفم غلط است که دقیقاً نقض شود یا شما چیز بهتری بگویید؛ عین همین بحثهای مدلها که پوپر میگوید: نظریهٔ من این است و شواهدش اینهاست، و جایی هم نقضی پیدا نمیکنم؛ شما نظریهای بگویید که از این بهتر باشد تا من این نظریه را رها کنم. وگرنه حتی اگر آیهای باشد که این را نقض کند، و اینها بحثهایی است که قبلاً کردیم، باز من این نظریه را رها نمیکنم تا وقتی که نظریهٔ دیگری بیاید که هیچ نقضی نداشته باشد. مثل فیزیک: وقتی مدلی فیزیکی یا نظریهای فیزیکی را میپذیرم، ممکن است آزمایشی بیاید و آن را نقد کند؛ همهٔ کتابهای فیزیک را ببندیم و بگوییم هیچ نظریهای نداریم؟ خلاصه نظریه را نگه میداری تا یا آن نقض برطرف شود یا با نقدش آن آیه را بهتر بفهمیم.
تئوری فیزیکی و نقض آیه
یکی از چیزها استدلال دربارهٔ یک کتاب است؛ دستکم همهجا استدلال دربارهٔ یک کتاب همینگونه است: چیزی که بر حسب زبان است دقیق نیست؛ زبان همیشه انعطافی دارد و همهچیزش ابهامی دارد؛ بنابراین در همان ابهامها باید بهترین حرفها را بزنیم. چیزی که در حرفهایی که الان زدید برایم خیلی مهم است این است که متن را دقیق بخوانید و به کلمهها و ضمیرها دقت کنید، وقتی با یک متن سروکار دارید. این جزو مهارتهایی است که ما خیلی با آن آشنا نیستیم: با محاسبهکردن خیلی خوب آشنا هستیم، ولی واقعاً با درک متن خیلی آشنا نیستیم. شما خیلی راحت مثلاً میگویید اینجا اینگونه گفته و جای دیگر هم آنگونه.
این استدلال نحوی مطرح شد که «دنیا» اینجا صفت «سما» است و برای همین آن را «پایینتر» ترجمه میکنیم. من باید یک جلسه دربارهٔ قواعد نحوی صحبت کنم. قواعد نحوی از زبان عرب، و مخصوصاً از درون قرآن، درآمده است؛ واقعاً نحو عرب در آغاز از قرآن آمده است. نمیخواهم بگویم نمیشود بحث نحوی کرد؛ اصولاً باید بحث نحوی بکنیم؛ ولی قرآن آنقدر قاعدهٔ نحوی شکسته که من میتوانم یک جلسهٔ کامل دربارهٔ شکستن قواعد نحوی در قرآن صحبت کنم. بنابراین وقتی معنای عجیبوغریبی به دلیل یک قاعدهٔ نحوی درمیآید، باید بفهمم که اینجا آن قاعده را باید کنار بگذارم. آنقدر قاعدهٔ نحوی در قرآن شکسته شده که همین الان میتوانم فاعلهایی جمع بیاورم که فعلشان مفرد است، یا فاعلی مثنا بیاورم که فعلش یک جا مفرد است و یک جا مثنا؛ یعنی اصولاً در قرآن با قواعد نحوی بازی میشود؛ بنابراین وقتی معنای خیلی عجیب و غلطی از آن درمیآید، قاعده حجت نیست.
نکته این است که این ترکیب اگر مضاف و مضافالیه باشد، میتواند معنای واضحی داشته باشد. ببینید، من خودم وقتی میدانم که شما جملهای را که میگویم میفهمید، میتوانم فعلش را نگویم و به قرینه حذف کنم؛ قاعدهای را هم میتوانم بشکنم، به شرط اینکه مطمئن باشم شما دچار ابهام نمیشوید. نکته این است که این آیه آنقدر برای مردم واضح بوده که هیچ لزومی ندارد آنجا قاعدهای هم رعایت شود. در عین حال آن قاعدهای که شما میگویید از آن قواعدی است که کلاً خیلی اعتبار ندارد؛ یعنی دستکم در قرآن قاعدهٔ مطلقی نیست؛ خیلی جاها مشابهش را میبینید که این اتفاق نمیافتد.
حذف به قرینه در زبان
به هر حال نمیشود صرفاً به این دلیل که نحویی بعد از قرآن جایی نوشته که هر وقت اینگونه آمد آن یکی باید آنگونه بیاید، یکدفعه آیهای را به گونهٔ دیگری معنا کرد. من کلاً در این باره بحث دارم که چرا اینقدر قواعد نحوی در قرآن شکسته میشود. بعضیها میگویند این قواعد شکسته میشود چون مشکلی در کار است، یعنی بد نوشته شده است؛ اصلاً اینگونه نیست؛ قواعد نحوی کاملاً به عمد شکسته میشود؛ و این جزو چیزهایی است که بعداً، اگر به من اجازهٔ بحث ادبی بدهید، میتوانم یک جلسه دربارهاش صحبت کنم.
همهٔ قواعد نحوی همهٔ زبانها استثنا دارند. حالا اگر جایی قاعدهای نحوی را اعمال کنم و یکدفعه دربیاید که مثلاً انسان سه چشم دارد، این قاعدهٔ نحوی اینجا جزو استثناها شده است، چون میبینم که این جمله معنای کاملاً مفتضحانهای پیدا میکند. منظورم فقط قرآن نیست: هر جا جملهای را که آدم معقولی نوشته میخوانید و قاعدهٔ نحوی استثناپذیری وجود دارد که اگر آن را اعمال کنید چیز عجیبوغریبی از آن درمیآید، میتوانید فرض کنید که آن آدم میدانسته شما میدانید این جمله آن معنای احمقانه را ندارد؛ پس میفهمید که اینجا آن قاعده جزو استثناهاست. جایی که از نظر وضوح چیزی در کار نیست، یعنی اینگونه نیست که اگر جمله را این شکلی یا آن شکلی بگیرید معنای عجیبوغریبی پیدا کند، جایی که حساسیتی وجود ندارد، قاعدهٔ نحوی حکم میکند؛ وگرنه به دور از بلاغت است: چرا من این قاعدهٔ نحوی را بشکنم که مردم چیز دیگری بفهمند، آن هم جایی که حجتی برایشان نبوده که نباید این را بفهمند؟ پس خیلی جاها میشود بحث نحوی کرد، به شرط اینکه یکی از دو طرف به اصطلاح ارجحیت کامل بر دیگری نداشته باشد.