→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۴ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

تعیین‌کنندگی جامعه‌ی علمی از نظر فایرابند

۱۵,۷۵۰ واژه · ۳۲ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

حرف‌های فایرابند دربارهٔ ساینس دوباره می‌آید: روش علمی وجود ندارد و علم به سنت تبدیل شده است. بعد از انکار معارف قدیم در انقلاب علمی و پیوند علم با سرمایه‌داری حرف می‌زند، سپس از تحریف ماجرای کوپرنیک، و در پایان از رویا، قیامت، تکلم با حیوانات و فرشته و جن در قرآن.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

نخستین نکتهٔ فایرابند دربارهٔ ساینس این بود که اصلاً روش علمی وجود ندارد و این جامعهٔ علمی است که بر اساس معیارهایی مبهم تصمیم می‌گیرد چیزی علمی هست یا نه. این یک واقعیت موجود است: اکنون در هیچ کتابی نمی‌بینید که روش علمیِ ساینس را تعریف کرده باشند، و بسیاری از چیزهایی که جزو ساینس‌اند از نظر روش خیلی ضعیف‌اند. می‌خواهم حرف‌هایی را که از قول فایرابند گفتم در چند دقیقه یک بار دیگر تکرار کنم و چیزهایی بر آن بیفزایم. علت این تکرارها را هم بگویم: می‌خواهم باز تأکید کنم که آنچه اینجا می‌گویم چیز خیلی کامل و منسجمی نیست. مسیرش این است که یک بار چیزی می‌گویم، بعد به نظرم می‌آید چیزهایی را نگفته‌ام یا خوب نگفته‌ام و دوباره می‌گویم؛ گاهی حتی سه بار.

جلسهٔ قبل، امید که بحث می‌کرد، اول حرفش این بود که روش علمی حتماً با تجربه است.

روش علمی و جامعه علمی

بعد که صحبت کردیم، گفت بله، ریداکشن هم مطرح است. من مثالی زدم از جایی که روش علمی خیلی تجربه در آن نیست، یا تجربه در آن هست ولی ریداکشن می‌خواهند؛ مثلاً در هومیوپاتی می‌خواهند این روش درمان ریداکشن شود و معلوم شود از نظر شیمیایی در بدن چه اتفاقی می‌افتد. امید گفت آری، هم روش مطرح است هم ریداکشن. کمی صحبت کردیم و من مثال فروید و یونگ را زدم: از نظر روش، یونگ کاملاً برتری دارد و از نظر ریداکشن، او ریداکشن نمی‌کند و بحثش محتوایی است.

اما واقعیت اکنون این است که جامعهٔ علمی تصمیم می‌گیرد؛ اینکه مثلاً چیزی چند سال طول بکشد تا وارد علم شود یا نه، به تصمیم جامعهٔ علمی است. می‌خواهم این حرف فایرابند جا بیفتد که علم به سنت تبدیل شد؛ یعنی این‌طور نیست که خیلی شفاف باشد چه چیزی علمی است و کدام فعالیت علمی هست و کدام نیست. یک سنت حاکم است که البته کلی عوارض هم داشته است.

علم به‌مثابه سنت

اینکه نظریه‌ای جا می‌افتد و همه آن را می‌پذیرند، همیشه دلیلش این نیست که کسانی آن را پذیرفته‌اند؛ دلیلش این است که نسلی می‌آیند که از اول با آن نظریه بزرگ شده‌اند. گاهی یکی از مهم‌ترین اتفاق‌هایی که می‌افتد این است که یکی از مخالفان از میان می‌رود. مثلاً در بحث میان فرمالیسم و شهودگرایی، فکر کنم مردنِ برور خیلی مهم بوده است، چون آن‌ها به شخص برور خیلی باور داشتند، در حالی که در این سو آدم‌های متعدد و زیادی از فرمالیسم دفاع می‌کردند. چیزهای دیگری هم هست. برای خودم معماست که نظریهٔ فروید چگونه ظرف مدتی خیلی کوتاه این‌قدر جا افتاد؛ نه آزمایشی در کار بوده نه هیچ چیز دیگر. نمی‌دانم؛ برای من مبهم است که این چگونه رخ داد.

واقعاً روابط عمومیِ یک دانشمند در جاافتادن نظریه‌اش مؤثر است: باید آن عده‌ای را که اصلی‌اند ببیند و قانعشان کند. آدمی ممکن است درون‌گرا باشد و نتواند نظریات خودش را جا بیندازد. عوامل بسیار دیگری هم هست؛ یعنی این‌طور نیست که علم تعریفی داشته باشد. نکتهٔ مهم این است که این جامعهٔ علمی، مثل همهٔ سنت‌ها، ایدئولوژی پنهانی هم دارد.

نکتهٔ دوم این است که علم اصولاً دیگر ادعای کشف حقیقت ندارد، بی‌آنکه این در تعلیمات عمومی خیلی رسمی اعلام شود. چون فیزیک در واقع دیگر ادعای کشف حقیقت ندارد، علم هم آن ریداکشن نهایی را انجام نمی‌دهد.

ادعای کشف حقیقت

ولی فضای عمومی هنوز این است که ادعای کشف حقیقتِ علم از بین نرفته است. می‌خواهم باز بر مثالی که جلسهٔ قبل زدم تأکید کنم؛ مثالی که به‌عنوان چیزی ضدعلمی یا غیرعلمی زدم: در قرآن ادعا شده که پیامبری تکلم حیوانات را می‌فهمد. علم که چیزی خلاف این نمی‌گوید؛ اکنون زبان‌شناس‌ها به‌شدت معتقدند زبان حیوانات پیچیده‌تر از آن است که تا حالا فکر می‌کردیم. نکته این است که تا چیزی در این سنت پذیرفته نشود، گویی اصلاً نباید حرفش را زد. نه تنها ادعای کشف حقیقت وجود دارد، گویی ادعای کشف کامل حقیقت وجود دارد و در هر لحظه از گفتن چیزی می‌ترسید.

می‌خواهم در این جلسه آن‌قدر از این چیزها بگویم که نشان دهد من نمی‌ترسم؛ می‌خواهم یک عالم چیز بگویم که غیرعلمی‌اند و شاید حتی تخیلی. یکی از آن‌ها دربارهٔ نتایج علم است. ادعای اصلی علم این است که نتیجه‌های زیادی به بار آورده است؛ این نکتهٔ خیلی خیلی مهمی است که علم نتیجه‌های زیادی به بار آورده و بسیاری از آن‌ها مفیدند.

نتایج علمی و سرکوب شاخه‌های دیگر

اما نکته این است که این هم‌زمان با سرکوب همهٔ شاخه‌های دیگری بوده که می‌توانسته وجود داشته باشد؛ بنابراین ما معیار مقایسه‌ای نداریم. مخصوصاً من شخصاً معتقدم جایی که علم سرانجام به‌نوعی شکست اساسی می‌خورد پزشکی است؛ یعنی همه به این نتیجه می‌رسند که این پزشکی برای چیزهایی خوب است و فرم‌های دیگری از پزشکی هم وجود دارد که برای بعضی بیماری‌های دیگر مفیدترند.

پزشکی و شکست اساسی علم

همین الان طب سوزنی در درمان بسیاری از دردها کاملاً رسمیت پیدا کرده است، بی‌آنکه ریداکشن انجام دهد. تا آنجا که من می‌دانم، مگر اینکه اخیراً اتفاقی افتاده باشد، خودِ کسانی که طب سوزنی کار می‌کنند به یک تئوری معتقد نیستند؛ تئوری‌ای خیلی سنتی دارند که گویی اصلاً به فیزیولوژی بدن ارتباطی ندارد. اگر وقت بود، که این‌قدر حاشیه دارد، خیلی خوب می‌توانستم بگویم پزشکیِ روز چگونه است و اصلاً چگونه چیزهایی را می‌فهمند. اما مختصر می‌گویم چرا فکر می‌کنم پزشکی جایی است که به نظر می‌آید علم حالت‌های آلترناتیو را می‌پذیرد.

ببینید، بیماری چیزی است که وقتی آن را می‌گیرم، بیش از آنکه جنبه‌ای بیرونی داشته باشد که دیده شود، جنبه‌ای درونی دارد؛ من بیماری خودم را از درون می‌بینم. علم اصولاً برای این ارزشی قائل نیست که من خودم را از جای دیگری هم، یعنی از داخل، می‌بینم؛ مثلاً حسِ بیماری‌ای را که بر من غلبه می‌کند خودم به‌نوعی درک می‌کنم.

مثالی خیلی ساده بزنم: پزشکی قدیم چگونه گیاه‌ها را برای بیماری‌ها انتخاب می‌کرد؟ شانسی انتخاب می‌کردند؛ مثلاً انواع گیاه را به همهٔ بیمارها می‌دادند تا یکی نتیجه بدهد.

طب قدیم و حس درونی بدن

بعد می‌فهمیدند که مثلاً برای یرقان باید یک ماهی کوچک زنده را در حلق بیمار بیندازند. این همان کاری است که حیوانات می‌کنند. چیزی که زیاد دیده‌ام این است که گربه‌ای به باغچه می‌رود، شروع می‌کند گیاه‌ها را بو کند و بعد یکی را می‌خورد؛ وقتی معده‌درد دارد، وقتی مشکلی دارد، همین که بوی گیاهی به مشامش می‌رسد، مکانیسم درونی بدنش حسی در او پدید می‌آورد و میل می‌کند این گیاه را بخورد، و واقعاً هم آن گیاه برایش خوب است؛ چون بدن خودش مکانیسمی دارد و گویی خوب و بد خودش را درک می‌کند.

این مکانیسمی است که با آن دارو کشف می‌کردند. همان‌طور که ممکن است آدمی استعداد ریاضی‌اش نبوغ‌آمیز باشد، آدم‌هایی وجود داشتند که این حس‌هایشان بی‌نهایت قوی بود؛ به محض اینکه چیزی بر آن‌ها عارض می‌شد، به‌راحتی می‌فهمیدند، حتی در این حد که میل دارند مثلاً اکنون ماهی کوچکی را زنده بخورند. دقت کنید که این را نمی‌شود به فیزیک و شیمی ریداکشن کرد. این آدم‌های نابغه که چنین حس‌هایی داشتند، کم‌کم نسبت به حالت‌های بدن خودشان دقیق می‌شدند؛ مثلاً حالت صفراوی را از حالتی دیگر جدا می‌کردند و کم‌کم دربارهٔ حالت‌های بدن و اینکه خوردن چه چیزهایی می‌تواند آن‌ها را از میان ببرد تئوری می‌ساختند.

طب سوزنی هم این‌گونه کشف می‌شود و اصلاً مهم نیست ریداکشن داشته باشد. کسی نسبت به دردهای سطحی بدن خودش حسی خیلی کامل دارد. شاید تجربه کرده باشید که بسیاری از دردها در بدن منتشر می‌شوند؛ مثلاً جایی از بدنتان درد می‌کند و همراهش قوزک پایتان هم درد می‌گیرد، چون اعصاب به هم مرتبط‌اند. آدمی که نبوغ طب سوزنی دارد می‌فهمد که اگر سوزنی به فلان نقطه بزند، بر این دردی که اکنون در پشتش دارد مؤثر است.

تمام این طب قدیم به‌نوعی از حس‌های درونی می‌آید و این حس‌های درونی واقعاً اعتبار دارند. پزشکی همه‌چیز را از بیرون نگاه می‌کند؛ علم اصولاً این‌گونه است و اصلاً به این نکته توجه نمی‌کند که ما بخشی از حقیقت را از درون می‌بینیم. این اصلاً هیچ اعتباری ندارد و گویی فقط آنچه از بیرون دیده می‌شود اعتبار دارد. اگر می‌خواهید چیزی دربارهٔ جهان بفهمید، بخشی از جهان همین چیزی است که من درون خودم دارم، هرچند نمی‌توانم آن را در آزمایشگاه عرضه کنم. قدیم، چه در پزشکی و چه در جاهای دیگر، به این خیلی اهمیت می‌دادند، ولی اکنون علم قطعاً اهمیتی نمی‌دهد، چون قابل ارائه نیست.

نکتهٔ خیلی مهم دیگر این است که ترتیبی که علم‌ها به آن ترتیب کشف می‌شوند فوق‌العاده است؛ در واقع بستگی به این دارد که روش علمی چه چیزی را بهتر به قلاب می‌اندازد.

ترکیب علوم و تقدم فیزیک و شیمی

اینکه اول فیزیک و شیمی پیشرفت می‌کنند ولی علومی مثل روانشناسی و خیلی چیزهای دیگر پیشرفت نمی‌کنند، واقعاً به این خاطر است که روش علمی به معنای همان آزمایش است. این مفهوم ممکن است گنگ باشد، ولی به هر حال می‌فهمیم که روش علمی به‌نوعی با همین مفهوم ربط دارد: چیزی را در آزمایش به‌طور تکراری بتوانیم ارائه دهیم. همهٔ علوم دیگری که این‌گونه به دام نمی‌افتند کنار می‌روند و دیر رشد می‌کنند. به نظر من آن‌ها مهم‌اند. اولین جایی که این روش علمی، به معنای آزمایش‌کردن، خوب جواب داد فیزیک و شیمی بود و طبعاً همه جذب آن‌ها شدند. کاری که نیوتون کرد، جدا از نیازهای سرمایه‌داری، در بسیاری کسان شوقی علمی پدید آورد.

ولی واقعاً نمی‌توانید بگویید که انواع طب قدیمی پیچیده‌تر از طب جدیدند؛ مشکلشان این است که با روش علمی به دست نیامده‌اند و قابل ارائه نیستند و نمی‌شود دربارهٔ آن‌ها آزمایش تکرارپذیر انجام داد. می‌خواهم بگویم این آزمایش تکرارپذیر و قابل مشاهده برای عموم، ضایعه‌ای به همراه داشته و به خیلی چیزها بی‌توجهی شده است؛ یعنی اصولاً چیزهایی که همراه با حس و شهود به دست می‌آید کنار گذاشته شده است. در کنار نتایج علمی که از آن‌ها تعریف می‌کنیم، این را هم بگوییم که این تحول، یعنی برآمدن ساینس و سنت‌شدنش، ضایعاتی هم به همراه داشته است.

مثلاً روانشناسی را خیلی بیشتر از شیمی در زندگی خودمان لازم داریم. سرانجام می‌خواهیم چه کنیم؟ می‌خواهیم زندگی کنیم و زندگی خوبی داشته باشیم، دربارهٔ زندگی اطلاعات داشته باشیم و تجربهٔ دیگران را به خودمان منتقل کنیم. کاری که اکنون انجام می‌شود، سیصد سال پیش هم می‌توانست انجام شود.

روانشناسی به‌تعویق‌افتاده

در روانشناسی هیچ کاری انجام نشده که در آن ریداکشنی صورت بگیرد یا روش علمی به کار رود؛ فقط به‌نوعی سیصد سال به تعویق افتاده است. حجم عظیمی از آدم‌ها می‌توانستند بیایند و کار روانشناسی کنند و اکنون ما مطمئناً زندگی خیلی بهتری داشتیم، چون روانشناسی خیلی به زندگی ما نزدیک است. فکر کنم همین الان، در سی سال اخیر، حجم اطلاعاتی که روانشناسی رو کرده و دانستن یا ندانستنش در زندگی آدم تأثیرهای اساسی می‌گذارد، خیلی زیاد است. این در واقع یک نقص است که علم چیزهایی را به تعویق انداخته است، و حرف از اینکه علم خیلی نتایج داشته را زیر سؤال می‌برد.

چیزی که خیلی مهم است این است که بنشینید و تخیل خودتان را به کار بیندازید که چه علومی می‌توانست به وجود بیاید که تا حالا نیامده است. خیلی چیزها می‌توانسته به وجود بیاید. اکنون هم در فرهنگ‌های خیلی سنتی چیزهایی وجود دارد.

انقلاب علمی و انکار معارف قدیم

چیزی که واقعاً به نظر من مهم است و رویش تأکید دارم این است که آدم بفهمد با انقلاب علمی چه اتفاق عجیبی افتاد: گسستی فرهنگی و عظیم رخ داد. یک‌باره همهٔ معارفی که پیش از انقلاب علمی به دست بشر رسیده بود انکار شد؛ همه را کنار گذاشتند و از صفر شروع کردیم. این اتفاق خیلی بدی در تاریخ بشر بوده است، و همه‌اش هم بعداً کم‌کم دارد احیا می‌شود.

مثلاً تعبیر رویا یک علم بود؛ عده‌ای داشتند، کتاب داشت و عده‌ای می‌کوشیدند آن را به عدهٔ دیگر یاد بدهند. منتها مشکلش چه بود؟ ده نفر آدم درست‌وحسابی هم در تعبیر رویا کار نکرده و کتاب ننوشته بودند. در سال‌های اخیر است که تفسیر رویا آدم‌های زیادی برای خودش دارد. بزرگ‌ترین خواب‌گزار تاریخ آدمی یونانی به نام آرتمیدوروس است که واقعاً نبوغ خواب‌گزاری داشته و کتاب معروفی دارد. اکنون متنی مدرن برایتان می‌آورم که اشاره می‌کند آرتمیدوروس هم این را گفته است. او واقعاً این نمادها را می‌فهمید.

بگذارید مثال بزنم: پیش‌تر با تعبیر خواب آینده را پیش‌گویی می‌کردند و اکنون یونگ قبول دارد که این شدنی است. پیش‌تر اینجا دربارهٔ تفسیر رویا صحبت کرده و در این موردها توضیح داده‌ام. حتی فروید هم قبول دارد که مرگ در رویا ظاهر می‌شود؛ مثلاً خواب اینکه قطاری از ایستگاه حرکت کرد و رفت و شما هم سوارش بودید، به کسی مربوط است که قرار است بمیرد؛ یعنی این‌طور نیست که تصویر رویا دقیقاً همان‌گونه اتفاق بیفتد. اول آمدند و گفتند گویی رویا معنایی دارد، بعد هرچه جلوتر رفتند کم‌کم دارند به اینجا می‌رسند که همان که قدما می‌گفتند هم درست بود؛ حتی نمادهایشان هم درست بود. نمی‌خواهم بگویم اگر تفسیر رویای آرتمیدوروس یا ابن سیرین را بخوانید همه‌چیز یاد می‌گیرید؛ این‌ها دو سه آدم در دنیا هستند که چند کتاب نوشته‌اند و اعتبارش زیاد نیست، چون پشت هر چیزی باید نبوغ باشد و هفتاد نفر آدم باید بیایند و کار کنند.

مثال یونگ از خواب خانه در آتش

مثالی از یونگ بزنم. می‌گوید کسی در شوروی خواب دیده بود که پزشک معالجش در خانه‌اش گیر افتاده و در آتش می‌سوزد. با ناراحتی تماس گرفته و فهمیده بود که پزشک روز قبل در بیمارستان بر اثر تبی شدید مرده است. این نماد، یعنی کسی که در خانهٔ خودش آتش گرفته و می‌سوزد، یعنی جسمش ملتهب شده است؛ خانه می‌تواند نشان‌دهندهٔ بدن باشد. یونگ می‌گوید وقتی این را شنیدم، یاد این افتادم که آرتمیدوروس گفته است کسی پیش او رفت و گفت خودم را دیدم که در خانه‌ای آتش‌گرفته هستم، و او گفت تو تب می‌کنی و می‌میری. من که این را در کتاب یونگ خواندم، رفتم ابن سیرین را نگاه کردم؛ او هم دربارهٔ کسی که ببیند در خانه‌اش آتش گرفته است تعبیری آورده است.

این‌طور نیست که فکر کنید تعبیر رویای قدیم خرافات است. مدتی یکسره گفتند خرافات است؛ بعد کم‌کم گفتند حالت‌ها و اطلاعات روانی در رویا ظاهر می‌شود. اکنون هم که نگاه می‌کنید، یونگ اعتبار علمی کامل ندارد و خیلی‌ها او را قبول ندارند؛ ولی فضای تفسیر رویا، حتی در فروید، کم‌کم به این سمت می‌رود که اطلاعاتی دربارهٔ آینده هم در رویا هست.

چرا این اتفاق افتاد؟ این یک مصیبت است. علمی وجود داشت؛ درست است که خیلی رویش کار نشده بود و رشد نکرده بود، ولی همه به‌نوعی می‌فهمیدند که در رویا اطلاعات جالبی هست. سیصد سال این یکسره انکار شد و می‌گفتند رویا بی‌معناست؛ مثلاً می‌گفتند از غذایی است که می‌خورید. فروید در آغاز کتاب تفسیر رویایش مجموعه‌ای از حرف‌هایی را که دربارهٔ بی‌معنابودن رویا زده بودند آورده است؛ ببینید دربارهٔ این موضوع چقدر حرف بی‌معنا زدند.

کیمیاگری و احیای یونگ

کیمیاگری را هم یونگ احیا کرد؛ کیمیاگری‌ای که کاملاً خرافه حساب می‌شد. احیاکردن یعنی چه؟ یعنی یونگ کتاب بزرگی دارد به نام روانشناسی و کیمیاگری. درست است که کیمیاگرها شاید نتوانستند طلا بسازند، ولی نکته این است که هدفشان فقط طلا ساختن نبود؛ این را می‌گفتند تا مثلاً سرمایه‌گذاری شود. آن‌ها می‌خواستند نوعی ارتباط عرفانی با طبیعت برقرار کنند و حسشان این بود که اگر بتوانند این ارتباط را برقرار کنند و این راز را کشف کنند، آنگاه می‌شود طلا ساخت. از اینکه ابن سینا و همهٔ نوابغ در طول تاریخ به کیمیاگری علاقه نشان داده‌اند بفهمید که پرت‌وپلا نبود؛ پایه‌هایی داشت و چیزهایی می‌فهمیدند. اینکه می‌گویم یونگ آن را احیا کرد، دست‌کم این را نشان داده است که مطالعهٔ کتاب‌های قدیمی کیمیاگری و نمادهایی که به کار می‌بردند، در تفسیر رویا و در روانشناسی کاربرد خوبی دارد؛ و دلایل علمیِ خوبی هم دارد که چرا این‌گونه است.

علوم بسیار دیگری هم وجود داشت؛ پزشکی وجود داشت. همه‌چیز یک‌باره صفر شد و گفتند این‌ها همه‌اش مزخرف است و بعد دوباره از نو شروع کردند. اکنون هرچه جلو می‌رود، کم‌کم به نظر می‌آید که آن معارف قدیم در بسیاری جاها چیز درستی داشتند: بعضی کاملاً درست‌اند، بعضی حتی بهتر از چیزهایی‌اند که علم ممکن است آورده باشد، و در بعضی، مثل کیمیاگری، دست‌کم چیزهای قابل استفاده هست. فکر کنم اگر کیمیاگرها زنده بودند و به آن‌ها می‌گفتند حرفتان خرافات بود، سرانجام ساینس هم با توجه به ساختار اتم و این حرف‌ها به جایی رسید که چنین امکانی وجود دارد؛ یعنی آن‌ها چیزی را می‌فهمیدند: اینکه در طبیعت می‌شود عناصر را به یکدیگر تبدیل کرد. آن‌ها می‌خواستند با روش‌هایی خاص این کار را بکنند.

بخشی از صحبت‌هایی که جلسهٔ قبل کردم اصل بحث بود، ولی چون وقت کم بود، وقت کمی برایش گذاشتم. یکی از آن‌ها این بود که تکنولوژی و بودن در دنیایی مجازی ما را از طبیعت دور کرده است و اصلاً با آیات آفاقی، که چیزهای مهمی هستند، تماسی نداریم. چیزی در این باره تکرار نمی‌کنم.

تکنولوژی دوری از طبیعت

اما واقعاً چه می‌شود کرد؟ زندگی ما اصلاً طوری نیست که بتوانیم برویم و در طبیعت زندگی کنیم، یا مثلاً با خورشید برخیزیم. مهم‌تر از این موضوع آن است که اصلاً مهم نیست این کار را انجام دهیم، یعنی به طبیعت برویم. چیز خیلی مهم این است که هرچه تاریخ می‌گذرد، به‌نوعی از مبدأ برخوردهای طبیعی‌ای که انسان نه فقط با طبیعت، بلکه با جهان داشته است دور می‌شویم.

فقط ایده‌ای بگویم از کاری که هایدگر می‌کند و اکنون دست‌کم در میان طرفداران هایدگر کاملاً جا افتاده است: وقتی می‌خواهد دربارهٔ چیزی بحث کند، لغتش را ریشه‌شناسی می‌کند. می‌خواهد دربارهٔ وجود صحبت کند، می‌بینید که لغت وجود در یونان از کجا آمده و ریشه‌اش چه بوده است. اخیراً چیزی خواندم که بگذارید برایتان بگویم. هایدگر مقالهٔ خیلی معروفی دارد به نام «تصویر جهان» که شاید مقالهٔ خیلی خوبی است و در ارغنون شمارهٔ ۱۱ چاپ شده است.

هایدگر ریشه‌شناسی و مت‌متیکس

با توجه به حرف‌هایی که زدم، دید هایدگر نسبت به علم در خواندن این مقاله شاید خیلی ساده نباشد؛ خیلی فشرده می‌نویسد. ولی کار خیلی جالبی کرده است: آمده مت‌متیکس را ریشه‌شناسی کرده است. در یونان، مت‌متیکس به معنای هر نوع پیش‌فرضی بوده که با آن با جهان مواجه می‌شوید؛ ریشهٔ این لغت این معنا را می‌دهد: هر چیزی که فرض می‌گیرید و بعد به دنیا نگاه می‌کنید. بعد بحث می‌کند که ریاضیات دقیقاً همین است؛ یعنی مثلاً در فیزیک همه‌چیز را ریاضی می‌کنیم و پیش‌فرضمان ریاضی است. وقتی فیزیک کار می‌کنیم، از قبل چیزهایی را فرض گرفته‌ایم.

چیزهای جالبی هم نوشته است؛ پاراگرافی دارد مثلاً دربارهٔ اینکه ما فرض داریم زمان چیزی به اصطلاح خطی است که لحظه با لحظه فرقی نمی‌کند. این پارامتر را فرض گرفته‌ایم و یک سری مفروضات داریم. از آن ریشه‌شناسی این‌گونه درمی‌آورد که مت‌متیکس به همین معنا بوده و هنوز هم همین کار را می‌کنیم.

چیزی که شاید خیلی دیده نشود این است که وقتی در گذشته برای چیزی لغتی انتخاب می‌کردند، آن مواجههٔ طبیعی‌ای که با آن چیز داشتند معنا دارد. مهم است و خوب است بدانیم؛ هایدگر تأکید دارد که خوب است بدانیم این لغت از کجا آمده و ریشه‌اش چیست، چون چیزی دربارهٔ این پدیده می‌فهمیم. ممکن است اکنون، چون درگیر فرهنگ و جهان مدرن هستیم، آن را دیگر نبینیم و این‌قدر برایمان عادت شده باشد؛ ولی در لحظهٔ اول پیدایش، مردم حسی نسبت به آن داشتند و لغتی انتخاب کردند که معنا دارد. این خیلی خوب است که بتوانیم به‌نوعی آن فضای برخورد طبیعی با دنیا را کشف کنیم.

ادعای من این است که یکی از فایده‌های قرآن همین است. قرآن واقعاً می‌تواند این فایده را برای شما داشته باشد که از آن یاد بگیرید دنیا را جور دیگری، طبیعی‌تر، نگاه کنید و طبیعت را دیگر با فرمول و این‌ها در ذهنتان نداشته باشید.

قرآن و نگاه طبیعی به جهان

دیدگاهی که قرآن نسبت به طبیعت و هر چیز دیگری ارائه می‌کند، در مقایسه با آنچه اکنون در فرهنگ خودمان داریم، خیلی طبیعی‌تر است. این را در پاسخ به این پرسش می‌گویم که راه‌حل چیست. مهم مشاهدهٔ طبیعت در زندگی روزمره نیست؛ مهم این است که آنچه را باید در طبیعت ببینید پیدا کنید. می‌توانید در تصور خودتان فرض کنید که هیچ فرهنگ و هیچ آدابی وجود ندارد و در طبیعت زندگی می‌کنید. ما این ویژگی را داریم که لازم نیست به طبیعت برویم؛ می‌دانیم طبیعت چیست و می‌توانیم حس آدمی را که به‌طور طبیعی زندگی می‌کند درک کنیم.

چیزی که می‌خواستم در این جلسه بگویم تجربهٔ شخصی خودم است. شاید حدود هجده نوزده سالم بود که این کار را با اواخر سورهٔ مؤمن کردم؛ آیه‌هایی که دربارهٔ طبیعت است، از جایی که با «الله الذی» آغاز می‌شود. حدود یک صفحه است.

آیات طبیعت در سوره مؤمن و یاسین

این‌ها را خیلی خیلی زیاد خواندم و فکر می‌کنم حسی که از آن موقع به دست آوردم، از مداومت بر همین آیه‌های آخر سورهٔ مؤمن، یا برای من در سورهٔ یاسین، است. قرآن‌خواندن این‌طور نیست که فکر کنید می‌شود قرآن را همین‌طوری خواند و همه‌اش را فهمید؛ روی جاهایی از آن باید ماند. به نظر من خیلی مهم است که کسی که عادت دارد قرآن را مرتب بخواند، در عین حال جاهایی را انتخاب کند، زیاد بخواند، روی آن متمرکز شود و بکوشد خوب بفهمد. واقعاً نمی‌توانید با خواندنِ همین‌طوری، با یک مرور سرسری، این همه پیش‌فرضی را که دربارهٔ طبیعت در ذهنتان هست یک‌باره کنار بگذارید و به حسی برسید که در این آیه‌ها نسبت به طبیعت هست.

همین کلمه‌هایی که به کار می‌برد کاملاً جهت‌دارند؛ یعنی شما را متوجه چیزی می‌کنند که نمی‌فهمیدید. منظورم فقط این آیه‌ها نیست؛ هرجا قرآن دربارهٔ طبیعت صحبت می‌کند، کمی آن را تکرار کنید، مثل شعری که دوستش دارید. تأثیری بر شما می‌گذارد و می‌توانید نوعی نگاه به اصطلاح طبیعی به جهان اطراف خودتان را یاد بگیرید. به نظر من این یکی از کارهایی است که قرآن می‌کند: همین آیه‌هایی که دربارهٔ آیات خدا بحث می‌کنند، صرفِ خواندنشان و دقت‌کردن در آن‌ها اثر دارد، چون کلماتشان خوب انتخاب شده‌اند. این‌طور نیست که فقط چیزی بگوید؛ لحن آیه طوری است که چیزی را القا می‌کند. این‌ها در اینکه آدم آن مواجههٔ طبیعی را که ممکن است فراموش کرده باشد دوباره به دست بیاورد، خیلی خیلی مؤثرند.

به نظر من این خیلی مهم‌تر از رفتن به طبیعت است. ممکن است یک عمر هم در طبیعت زندگی کنید و این پیش‌فرض‌ها همچنان بمانند و نگاهتان به طبیعت کاملاً نگاهی ثابت باشد.

جلسهٔ قبل باز چیزهایی گفتم که بعد از جلسه فهمیدم شاید خیلی جا نیفتاده است، چون روی هیچ‌کدام مکث نکردم. یکی از چیزهایی که جلسهٔ قبل گفتم این بود که این تعلیمات و دیدگاه علمی چگونه مخالف تجربهٔ معنوی‌اند و در جهت مخالف آن قرار دارند؛ یعنی در واقع مزاحم نوع نگاهی‌اند که ما به طبیعت داریم. برخی را فقط در حد تیتر می‌گویم. یکی اینکه اصولاً نگاه علمی به طبیعت به‌نوعی همراه با مشاهدهٔ تغییرات است.

نگاه علمی تغییر در برابر سکون

در فیزیک زمان پارامتر اصلی است و همه‌اش تغییرات را مطالعه می‌کنید: اگر با چیزی این کار را بکنید، چگونه تغییر می‌کند. این خیلی مهم است، چون رو به پیش‌گویی است؛ می‌خواهیم پیش‌بینی کنیم، بنابراین تغییرات مهم است. برای همین است که مشتق به‌عنوان ابزاری ریاضی در علم جایگاه درجه‌یک دارد، چون به‌نوعی برای بیان تغییراتِ یک پارامتر است. در حالی که دیدن، مثلاً یک تجربهٔ معنوی، به‌شدت به سکون در لحظه‌ای خاص احتیاج دارد؛ مثل شعرهای هایکو که در یک لحظه گویی زمان متوقف است. کاری به این ندارید که چیزی چگونه حرکت می‌کند، چگونه تغییر می‌کند و فردا چه می‌شود؛ همین الان را به‌نوعی به دام می‌اندازید. اصولاً در علم چنین چیزی نیست.

در شعر و هنر این‌ها خیلی هست. اصلاً نقاشی همین است؛ نقاشی امپرسیونیستی یعنی همین که می‌گویم: لحظه را تثبیت‌کردن. طبیعت را نگاه می‌کنید، حسی به شما دست می‌دهد و می‌کوشید همین حس را در همین لحظه، بی‌آنکه فکر کنید از کجا آمده و به کجا می‌رود، منتقل کنید. نقاشی امپرسیونیستی ممکن است کمکتان کند در طبیعت چیزی ببینید که همین‌طوری نمی‌بینید. آن نقاش در آن لحظه در طبیعت چیزی می‌بیند و نسبت به یک لحظه حس عمیقی دارد که می‌کوشد با سبک نقاشی‌اش به شما منتقل کند. ممکن است من همین‌طوری از کنار همان صحنه بگذرم؛ غروب خورشیدی معمولی است. ولی در آن نقاشی ویژگی‌ای هست که گویی تا حالا ندیده‌اید و به آن توجه نکرده‌اید، و آن نقاش حس عمیقی را که نسبت به این صحنه پیدا کرده است به شما می‌گوید.

این یک نکته. قرار شد بقیه را به صورت تیتر بگویم؛ می‌خواهم دربارهٔ یک چیز کمی عمیق‌تر صحبت کنم و بقیه را بکوشم به صورت تیتر بگویم.

راززدایی ساینس در برابر کشف راز

نکتهٔ خیلی مهم این است که دید به اصطلاح دینی نسبت به جهان و دید شاعرانه گویی با کشف یک راز همراه است، ولی دربارهٔ علم به نظر می‌آید که ساینس اصولاً و رسماً اعلام می‌کند هدفش راززدایی از طبیعت است. در حالی که طبیعت همچنان پر از راز است: دربارهٔ اینکه حیوانات چرا این‌گونه رفتار می‌کنند، و در واقع دربارهٔ هیچ چیز، ریداکشنی نداریم که به ما بگوید چرا چنین است. بنابراین همه‌چیز آن حالت رازآمیز خودش را دارد، ولی به ما تلقین می‌شود که همه‌چیز روشن شده است.

اصولاً قبلاً به طبیعت، به بیماری‌ها و به همه‌چیز معنا نسبت می‌دادند. کسی مریض می‌شد و این معنا داشت؛ کاری کرده بود که مریض شده بود؛ چنین حسی بود. علم مطلقاً مخالف هر نوع معنادارکردن طبیعت بیرون از علم است. بنابراین به‌نوعی سنت است؛ به هر حال حاکم است و ما این‌گونه تربیت شده‌ایم که می‌ترسیم بگوییم مثلاً زلزله‌ای که آمد ممکن است معنادار باشد، که ممکن است آدم‌ها کاری کرده باشند و اکنون زلزله آمده است. همه‌چیز حالت ماشینی دارد؛ دید ساینس نسبت به طبیعت کاملاً این است که ماشین است: مثلاً گلوله‌هایی به هم می‌خورند و هیچ معنایی نباید به چیزی نسبت داد؛ معنا به معنای چیزی معنوی، یا چیزی که شاعر ممکن است در این دنیا ببیند.

بگذارید بر این نکته تأکید کنم که فهمیدن دنیا خیلی بیشتر شبیه فهمیدن یک اثر هنری است که اجزایش با هم هماهنگ‌اند و سرانجام حسی را به شما منتقل می‌کند. فیلمی می‌بینید یا نقاشی‌ای را نگاه می‌کنید؛ اجزا طوری ترتیب داده شده‌اند که شما به حسی برسید. کشف حقیقت در طبیعت بیشتر شبیه فهمیدن معنای یک اثر هنری است تا فهمیدن یک کتاب فیزیک، با یک سری محاسبات و چیزهای استدلالی، و حتی فهمیدن یک فلسفه. ویژگی دیگر کل‌نگری است: در تجربهٔ دینی حتماً باید از اجزا گذشت تا به کل رسید.

نکته‌ای که جلسهٔ قبل نگفتم این است که این اتفاقی که افتاد، چرا یک‌باره همه‌چیز صفر شد، همه‌چیز از نو تنظیم شد و از اول شروع کردیم؟ گویی یک‌باره در گوشه‌ای نوری روشن شد که چیزهایی را خیلی روشن کرد.

نور موضعی و از دست رفتن طرح کلی

علوم دیگری که وجود داشتند ابهام داشتند و خیلی دقیق نبودند. جدا از سرمایه‌داری و این بحث‌های اجتماعی، اگر به‌طور علمی نگاه کنیم، چیزهایی که خیلی روشن شدند واقعاً باعث شدند بقیهٔ چیزها اعتبارشان را از دست بدهند. قبلاً گویی خطوط کلی را می‌دیدند، ولی روشن‌شدن یک گوشه باعث شد سطح دقت بالاتر برود.

مثالی را که قبلاً جایی گفته‌ام بزنم: در محیطی که تقریباً تاریک است و نورش خیلی کم است، چشمتان به‌نوعی عادت می‌کند و طرحی کلی می‌بینید. فکر کنم در علوم پیش از ساینس چنین حالتی وجود داشت: همه‌چیز خیلی روشن نبود و تاریک بود، ولی طرح‌های کلی‌ای دیده می‌شد. حالا اگر نزدیک چشمتان یک‌باره نقطه‌ای نورانی خیلی خیلی روشن شود، واقعاً دیگر آن طرح کلی را هم نمی‌بینید. یعنی روشن‌شدن جایی، یعنی جزئیاتی از جهان، باعث شده است که ما اصلاً طرح‌های کلی دنیا را نداشته باشیم. مثالی که جلسهٔ قبل زدم، نگاه‌کردن زیر ذره‌بین به اجزای یک تصویر سه‌بعدی بود. نوع نگاه ما عوض شده است: اجزا را زیر ذره‌بین می‌گذاریم و چیزی نمی‌بینیم و واقعاً معنایی هم کشف نمی‌کنیم.

آنچه می‌خواهم کمی بیشتر با مثال توضیح دهم این است که جلسهٔ قبل صحبت کردم که ما عادت‌هایی داریم. اگر اکنون در سنت جامعهٔ خودمان چیزی را می‌بینیم، مثلاً فرض کنید سنت عزاداری داریم، همه می‌بینند که ما سنت عزاداری داریم؛ این چیزی نیست که خیلی خطرناک باشد. ولی این چیزهای خیلی عمیقی که به دلیل دید علمی در تعلیمات عمومی به شما منتقل شده است، اصلاً متوجه نمی‌شوید که نگاهتان چنین ویژگی‌ای پیدا کرده است؛ مثلاً جزئی‌نگری‌تان تقویت شده است. این‌هاست که ممکن است خیلی خطرناک باشد و اصلاً کشف نمی‌شود؛ آدم یک عمر با نگاهی خاص زندگی می‌کند. چیزهایی درونی می‌شوند و جزو شخصیت آدم می‌شوند.

قابل عرضه بودن و عادت بیان

علم تأکید می‌کند که آنچه می‌گویید باید قابل عرضه به عموم باشد. این درست است و ویژگی ساینس، و ویژگی خوبی در ساینس است؛ تأکید می‌کند که همه‌چیز تکرارپذیر باشد. من در ساینس حق ندارم دربارهٔ آزمایشی بگویم یک بار انجامش دادم و دیگر نمی‌توانم انجامش دهم؛ هرچه می‌گویم باید بتوانم هر چند بار که خواستند برایشان تکرار کنم. ولی ببینید چه اتفاقی در درون ما می‌افتد وقتی این‌گونه تعلیم می‌بینیم و عادت می‌کنیم. فکر می‌کنم در این مورد چیز خیلی عمیق‌تری می‌گویم که فقط به ساینس مربوط نیست؛ یعنی خیلی وقت است که این اتفاق افتاده است.

وقتی تجربه‌ای درونی دارید و چیزی را تجربه می‌کنید، خودکار می‌کوشید آن را به دیگران منتقل کنید. حتی اگر کسی در دنیا نباشد، این اتفاق در درون شما می‌افتد. وقتی حسی دارم، وقتی احساسی به من دست می‌دهد، می‌کوشم آن را بیان کنم و در قالب کلمات بیاورم، حتی اگر آدمی نباشد و تعهدی نداشته باشم که به دیگران توضیح دهم. مکانیسم ما گویی این‌گونه است که حس را به کلمات تبدیل می‌کنیم. این چیزی است که علم به ما یاد داده است: باید چیزها را بیان کرد. حسِ گنگ و مبهمی که در وجود من هست، به نظر می‌آید اصلاً چیزی نیست؛ عادت کرده‌ایم که تا چیزی به صورت کلمات درنیاید، برای ما فهمیده نمی‌شود. با این دنیای حس و شهود که هنرمندان بیشتر با آن آشنا هستند آشنا نیستیم.

مثالی بزنم. به طبیعت می‌روید و یک لحظه حسی قوی به شما دست می‌دهد؛ احساس می‌کنید گویی همهٔ این چیزهایی که در اطرافتان می‌بینید با وجود شما هماهنگی خاصی دارند.

تجربه درونی و خراب شدن حس با کلمات

غذا می‌خواهید، این درخت غذا تولید می‌کند؛ می‌خواهید نفس بکشید، اکسیژن خیلی زیادی در فضا هست. همهٔ چیزهایی که در طبیعت هست گویی با وجود شما هماهنگی دارند و برای شما ساخته شده‌اند. فرض کنید چنین احساس خیلی قوی‌ای به شما دست داد. البته من دارم آن را با کلمات می‌گویم و خودِ حس را بیان نمی‌کنم؛ ممکن است چیز خیلی خاصی باشد که خیلی قابل بیان نیست. یک لحظه گویی چیزی را می‌بینید که تا حالا متوجهش نبودید، هماهنگی‌ای بیش از آن چیز عادی که می‌شود بیان کرد؛ یک لحظه احساس اینکه من هم چیزی مثل همین درختم و همهٔ ما جزئی از یک کلِ درهم‌بافته‌ایم که دارد زندگی می‌کند.

فرض کنید چنین حسی به دست آوردید. شب که به خانه می‌آیید، حتی اگر آدمی هم نباشد، به این حس خودتان فکر می‌کنید و گویی می‌کوشید چیزی از آن دربیاورید: اگر بخواهم به دیگران بگویم، چه باید بگویم؟ باید همین چیزهایی را بگویید که من الان می‌گویم: حسی به من دست داده و می‌کوشم بیانش کنم، یعنی آن را در قالب کلمات بریزم تا به دیگران قابل انتقال باشد. آنگاه حس از دست می‌رود؛ یعنی دیگر آن حس آن چیزی نیست که بوده است.

اگر هم به دیگران بگویید یا خودتان به آن فکر کنید، می‌توانید این‌گونه توجیهش کنید: این جهان مکانیسمی دارد، طبیعت به وجود آمده، بعد من در جریانی تکاملی به وجود آمده‌ام و طبیعت مرا طوری خلق کرده که نیازهایی دارم که در بیرون بوده است. می‌شود این‌گونه توجیه کرد که آن‌هایی که نیازهایی داشتند که در اطرافشان نبود مردند و ماهایی که مانده‌ایم کسانی هستیم که نیازهایمان با بیرون سازگار است. می‌خواهم بگویم آن حس اصلاً این چیزی که گفتم نبود و این هم پاسخش نیست. می‌فهمید منظورم چیست؟

ما اصولاً وقتی حسی به ما دست می‌دهد، گویی تکلیف داریم آن را در قالب کلمات بریزیم و بیانش کنیم، و آن خراب می‌شود؛ واقعاً خراب می‌شود. خیلی مهم است که آدم عادت کند بداند تجربه‌های درونی‌اش به صورت کلمات قابل بیان نیستند و قابل انتقال هم نیستند. وقتی یک بار این حس به شما دست می‌دهد و آن را به کلمات درمی‌آورید و خراب می‌شود، دفعهٔ بعد که می‌روید دیگر این حس به شما دست نمی‌دهد؛ به‌نوعی دیگر خراب شده است. در حالی که این می‌تواند دقیقاً شروع همان تجربه‌های خیلی عظیم دینی باشد.

حس تجربهٔ دینی احساس خیلی خیلی بزرگ و عظیمی است. گفتم که به آدم احساسی دست می‌دهد که گویی چیزی برایش واقع شده است، نه اینکه من چیزی فهمیده‌ام؛ و این با احساسات کمی معمولی‌تر خیلی فرق دارد. ولی این حس وقتی یک بار به تو دست داد و پاسخش را به خودت دادی، یا کسی پاسخش را به تو داد، احساس می‌کنی حس درستی نیست و گویی توهم است. حس یک‌باره هجوم نمی‌آورد؛ شروع که می‌شود، حس می‌کنی که بله، دوباره آن حس است، و عملاً آن حرف‌ها به ذهنت می‌آید و می‌فهمی که بله، این همان است که طبیعت مرا به وجود آورد و من نمردم چون نیازم در بیرون بود.

می‌خواهم بگویم باید به حس خودت راه بدهی تا رشد کند؛ وگرنه رشد نمی‌کند و در مرحله‌ای مقدماتی می‌ماند. حتی می‌خواهم بگویم آن حس مقدماتی هم دیگر برایت تکرار نمی‌شود. آن دفعه که به اوجی رسید و نظرت را جلب کرد، از اپسیلون‌هایی شروع شد و رشد کرد و تو به آن راه دادی و به آنجا رسید. دفعهٔ دیگر که همان اپسیلون‌ها شروع می‌شود، یادت می‌افتد که این همان حس است که با تکامل توجیه می‌شود.

من کوشیدم آن حس را بیان کنم، ولی می‌خواهم بگویم آن حس چیز قابل بیانی نیست و در قالب کلمات نمی‌گنجد؛ وقتی در کلمات می‌ریزی، دیگر آن نیست که به تو دست داده است. می‌خواهم بگویم تربیت ما و عادت ما به اینکه چیزها را بیان کنیم، خیلی چیزها را از بین می‌برد و در نطفه خفه می‌کند: به محض اینکه حس عجیبی به تو دست می‌دهد، می‌کوشی تحلیلش کنی. این واقعاً مشکل دارد. شاعران می‌کوشند آن‌گونه حس‌ها را با شعر بیان کنند و زبانشان خیلی پیچیده می‌شود، چون آنچه من گفتم چیزی بی‌حال و خیلی بی‌معنا بود و پاسخش هم همان بود که دادم. وقتی بیان می‌کنم، دارم به آن فکر می‌کنم و بنابراین آن پاسخ به ذهنم می‌رسد که ممکن است این‌گونه توجیهش کرد. به حس نباید فکر کرد.

هنر بیان‌نشدنی و عادت بیان دقیق

تجربهٔ هنری تجربهٔ خیلی مهمی است: اینکه عادت کنی وقتی اثری هنری را درک کردی و حس عجیبی به تو دست داد، هیچ ضرورتی ندارد که بکوشی آن را با کسی در میان بگذاری یا حتی بیانش کنی. فکرکردن بعد از بیان‌کردن می‌آید؛ یعنی باید آن را در قالب کلمات بریزی تا بتوانی به آن فکر کنی. من اکنون نسبت به یک فیلم احساسی دارم و می‌دانم نمی‌توانم بیانش کنم. هنرمندان این را خیلی خوب می‌دانند: نمی‌توانند این چیزها را به کلمات بیان کنند و به این عادت دارند. آدم در عالم هنری خودش حس‌هایی دارد؛ هنرمند می‌کوشد بیانش کند، و آن کسی هم که از هنر بهره می‌برد حسی به او منتقل می‌شود و می‌داند نمی‌تواند دربارهٔ آن حرف بزند. این عادت خیلی خوبی است که در تعلیمات عمومی وجود ندارد؛ ما عادت داریم همه‌چیز را تا حد ممکن دقیق بیان کنیم.

نمی‌خواهم بگویم بیان‌کردن و فکرکردن بد است. اگر بدانی آنچه در قالب کلمات می‌ریزی آن چیزی نیست که حس کردی و تغییری از آن است، همین کافی است. نمی‌گویم دربارهٔ حس‌ها نمی‌شود چیزی گفت؛ دربارهٔ حس می‌شود شعر گفت. تمام هنرِ خوب این است که همان حس‌های گنگ و عظیم را بکوشند در قالب کلمات، ولی خیلی پیچیده، بیان کنند؛ اما ما عادت داریم آن‌ها را در قالب کلمات و به صورت دقیق بیان کنیم. حتی اگر آن را به صورت شعر هم بیان کنی، بدان که آن حس را به دام نینداخته‌ای.

می‌خواهم بگویم ما برای تجربه‌های درونی خودمان احترامی قائل نیستیم و این نتیجهٔ دنیایی است که در آن زندگی می‌کنیم. اگر حسی نسبت به طبیعت به من دست دهد و خوشم بیاید، این اصلاً چیزی نیست. اینکه خوشم آمده و دلم می‌خواهد باز این حس را داشته باشم، از نظر علمی دلیل نمی‌شود و از نظر هنری هم دلیل نمی‌شود. من یک بار به جایی در طبیعت رفتم و حس جالبی به من دست داد؛ دلم می‌خواهد هر روز به آنجا بروم تا همین حس به من دست دهد. این‌طور نیست که اول باید بتوانیم به‌نوعی بیان کنیم که این حس درست است و بعد ادامه‌اش دهیم.

به نظر من کسانی که به تجربهٔ هنری عادت می‌کنند، کم‌کم این استقلال درونی را به دست می‌آورند که لازم نیست هر حسی را که به آن‌ها دست می‌دهد بیان کنند، دربارهٔ آن فکر کنند و با آن به‌صورت عقلی برخورد کنند؛ این کار حس را خراب می‌کند و به آنجا نمی‌رسد. اصولاً زبانی که با آن فکر می‌کنیم، در برابر طبیعت چیزی خیلی درشت است؛ حس‌ها شمارش‌ناپذیرند و زبان متناهی است. یعنی در آن نقطه‌ای که آن حس هست، نمی‌توانی بیانش کنی؛ چیزی زمخت می‌گویی، بعد چیزی مزخرف درمی‌آوری که پاسخت را می‌دهد و حست خراب می‌شود.

این‌طور هم نیست که هیچ تأملی نباید در کار باشد. آدم باید نسبت به حس‌هایش نگاهی کلی داشته باشد؛ ممکن است حسی کاملاً بی‌خودی به من دست دهد؛ چنین چیزهایی هم پیش می‌آید. پس این‌طور نیست که هیچ استفاده‌ای از تفکر نمی‌شود کرد. موضوع این است که همیشه از تفکر استفاده‌کردن و اینکه بخواهیم همه‌چیز از کانال تفکر رد شود، امکان شروعِ حتی آن احساسات درونی و تجربه‌های معنوی را از میان می‌برد. ما با تفکر خودمان از قبل تقریباً نوعی پیش‌پالایش داریم؛ اگر چیز خیلی احمقانه‌ای به ذهن آدم برسد، می‌تواند کنارش بگذارد. ولی اگر بخواهی ملاک‌های داوری خیلی دقیقی بدهی که کدام حس خوب است و کدام بد، این‌طور نیست؛ چنین چیزهایی نه در هنر وجود دارد و نه در تجربهٔ دینی.

مثلاً این همه عارفان که می‌گویند استاد داشته باشید، برای این است که چنین خطری وجود دارد: ممکن است شبی دچار توهم شویم. آیا توهم است یا نه؟ آیا حرکت در جهت این حس خوب است یا نه؟ خوب است کسی باتجربه بالای سر آدم باشد؛ این تعریف دقیقی ندارد. نمی‌خواهم بگویم عقل و تفکر را کنار بگذاری؛ می‌گویم باید به‌نوعی موازنه‌ای برقرار کنی و آدم باید به این حس‌ها راه بدهد.

فرض کن در خواب آدمی آمد و به تو گفت برو خودت را بکش. بار دیگر آدمی می‌آید؛ هر دو خواب حالت روحانی دارند و خیلی هم تأثیرگذارند و از دیدارشان احساس شعف می‌کنی؛ ولی نفر دوم آمده و گفته است این کتاب را بخوان. اگر من باشم، می‌روم کتاب را می‌خوانم ولی خودم را نمی‌کشم. این همان است که می‌گوییم آن حس چه چیزی به تو می‌گوید. یا مثلاً حسی به تو دست داده است دربارهٔ چیزی عجیب‌وغریب که تا حالا در ذهنت نبوده، نه در قرآن هست، نه تا حالا کسی گفته و با فلسفه و با هیچ چیز دیگری هم جور درنمی‌آید؛ آنگاه آدم احتیاط می‌کند و می‌گوید شاید دچار توهم شده‌ام. ملاک دقیقی در دست نیست.

اما حرف من این است که ما تعلیم نمی‌بینیم که حس‌های درونی خودمان را دنبال کنیم؛ مثلاً همان‌طور که هنرمند اگر روزی رفت و صحنه‌ای دید و حس عجیبی به او دست داد، می‌کوشد فردا هم به آنجا برود و این تجربه را تکرار کند تا ببیند این حس به کجا و به چه شهودی می‌رسد. در محیط علمی نه تنها چنین کارهایی تشویق نمی‌شود، بلکه گناه و جزو محرمات است؛ چون به‌گونه‌ای که دیگران بفهمند قابل بیان نیست. بنابراین علم این‌گونه تعلیم می‌دهد که چیزی اعتبار دارد که بتوانی بیانش کنی و دیگران هم بفهمند.

دربارهٔ این یکی خواستم بیشتر توضیح دهم. واقعاً کمی به آن نکته‌های دیگر هم فکر کنید که توضیحشان نمی‌دهم؛ آن‌ها هم کاملاً همین‌گونه‌اند و تأثیرهای خیلی عمیقی می‌گذارند. این‌قدر عادت کرده‌اید که چیزها معنا ندارند، که در اطرافمان هیچ چیز معناداری نیست و جهان حالت ماشینی بزرگ را دارد، که خیلی سخت است از این صرف‌نظر کنید و برای پدیده‌هایی که در دنیای اطرافتان می‌بینید معانی‌ای فکر کنید که حتی ممکن است وجود داشته باشد. این نگاه نیوتونی که ذرات طبق قانون‌هایی حرکت می‌کنند، در علم و فرهنگ و همه‌چیز نهادینه شده است. اگر کسی به کاری که حیوانی می‌کند معنای جالبی نسبت دهد، قطعاً حالتی غیرعلمی و خرافی و احمقانه دارد، در حالی که کار حیوانات کاملاً معنا دارد؛ چه رسد به اینکه بخواهد در ستاره‌ها معنا پیدا کند. می‌خواهم بگویم این ترس عمیق‌تر از آن است که با کمی حرف‌زدن درباره‌اش برطرف شود.

هیچ هنرمندی قطعاً ادعا ندارد که توانسته است حسی عمیق را به‌طور کامل بیان کند، حتی با نقاشی. هنرها ابزارهایی پیچیده‌اند، پیچیده‌تر از زبان علمی، که می‌کوشند این چیزها را بیان کنند. حس‌هایی وجود دارد که اگر به‌نوعی دنبالشان کنید، مرتب قوی و قوی‌تر می‌شوند و به جاهای خیلی بالایی می‌رسند. بوداییان به‌نوعی تعلیم می‌بینند که این کار را بکنند؛ ولی ما نه تنها تعلیم نمی‌بینیم که این کار را بکنیم، بلکه این‌ها جزو محرمات است. اگر بگویم امروز به طبیعت می‌روم تا آن حس دیروز را تکرار کنم، از دانشگاه بیرونم می‌اندازند. قرار نیست ما حس‌های خودمان را تقویت کنیم.

گویی شما گلادیاتورهای نظام سرمایه‌داری هستید: تعلیم دیده‌اید و عضلاتی را برایتان قوی کرده‌اند تا بروید و مثل ماشین کاری انجام دهید؛ یعنی به درد این می‌خورید که مثلاً تکنولوژی تولید کنید، و قرار نیست واقعاً زندگی کنید. ما زیر تعلیماتی با هدفی خاص قرار گرفته‌ایم و از آن چیزهای طبیعی که می‌توانستیم به آن برسیم دوریم؛ محرماتی در ذهن ما وجود دارد. برای همین هنر خیلی مهم است، و به نظر من خواندن قرآن خیلی مهم است؛ یعنی اینکه به‌نوعی به چیزهایی کمی قدیمی‌تر و به حس‌های طبیعی‌تر برگردیم.

این تجربهٔ قرآن می‌تواند جای هنر را در زندگی آدم یکسره پر کند؛ اگر کسی به‌نوعی به قرآن وصل شود، اصلاً لازم نیست کار هنری هم بکند. هنر فقط برگشتن به حس نیست؛ هنر چیزی را در وجود آدم تقویت می‌کند به نام حس زیبایی، که لازم نیست حس خاصی باشد. درک زیبایی چیزی است که باز تعلیمش را نمی‌بینیم. همه‌اش برای فکرکردن تعلیم می‌بینیم؛ مشاهدهٔ دقیق جزو مهم‌ترین خوبی‌های آدم شمرده می‌شود و هرکس مشاهده‌گر دقیق‌تری باشد و به جزئیات بیشتر دقت کند، بهتر است. دقیقاً همین آدم ممکن است در تجربهٔ معنوی کندذهن و عقب‌افتاده باشد. کسی که در آزمایش خیلی حواسش به جزئیات است، وقتی به طبیعت می‌رود، آن حس شهودی را که چیزی را در ورای این کلیت درک کند اصلاً ندارد. آدم‌هایی که این تعلیمات آن‌ها را به‌عنوان آدم‌های خوب برمی‌گزیند و به آن‌ها جایزه می‌دهد، ویژگی‌های خاصی دارند که به درد این نظام سرمایه‌داری و این نوع علم و تکنولوژی می‌خورد؛ معلوم نیست استعدادهای دیگری داشته باشند.

کمی بیشتر توضیح دادم تا بگویم چرا این تجربه‌های هنری خوب‌اند. اتفاق مهمی است اگر روزی برایتان بیفتد که چیزی بفهمید و مطمئن باشید که نمی‌توانید آن را به کسی توضیح دهید، و بدانید که چیز خیلی خوبی فهمیده‌اید؛ مثل همان دیدن تصویر سه‌بعدی.

استقلال درک و تجربه شبیه دینی

خیلی مهم است که آدم این شخصیت را داشته باشد که چیزی را بفهمد که فکر می‌کند اصلاً کس دیگری نمی‌فهمد؛ مثلاً احساس کنید فیلمی یا اثری نقاشی را بهتر فهمیده‌اید و هرچه دربارهٔ آن می‌خوانید، می‌بینید شما چیز بهتری از این نقاشی فهمیده‌اید. این خیلی مهم است. در ساینس کمتر این اتفاق برایتان می‌افتد که حالتی استقلالی پیدا کنید: درکی دارید که نمی‌توانید بگویید و کسی را هم نمی‌توانید قانع کنید که چیزی را فهمیده‌اید. این شبیه تجربهٔ دینی است؛ مثل دیدن آن تصویر سه‌بعدی: می‌دانید که دیده‌اید، مطمئنید که درست است و همه‌چیزش خوب است، و ممکن است بکوشید بیانش کنید و ببینید نمی‌توانید و منصرف شوید.

مثلاً خواب را در نظر بگیرید. کسی اخیراً دربارهٔ به یاد آوردن خواب‌ها از من پرسید و برایش توضیح دادم. مهم‌ترین نکته این است که یک‌باره از خواب برنخیزید. توصیه کردم از ساعت‌هایی که چند بار زنگ می‌زنند استفاده کنید تا بتوانید زنگ اول را خاموش کنید و کمی در همان حالت خواب‌وبیداری بمانید و فکر کنید خوابتان چه بوده است. نکتهٔ دیگر اینکه نوشتن ممکن است کند باشد و تا بنویسید چیزی یادتان برود؛ گفتن راحت‌تر است. این توصیه‌ای بود که به او کردم. من از خواب‌های خودم نوشته‌هایی دارم که وقتی می‌خوانم، اصلاً یادم نمی‌آید.

علتش این است که آدم وقتی دنیا را نگاه می‌کند، گویی با چیزی شمارش‌ناپذیر نگاه می‌کند، ولی وقتی فکر می‌کنید، در دایرهٔ زبان کار می‌کنید و زبان در مقایسه با حس درونی ما چیزی با پیکسل‌های خیلی درشت است.

ولی تفکر خیلی مهم است. دربارهٔ این حرف‌هایی که می‌زنم بگویم که عادتی دارم: وقتی کسی فکر خیلی غلطی دارد، چیزی خیلی مقابل آن می‌گویم تا به این ترتیب میانگین بگیرد. فراموش نکنید که تفکر و خودآگاهی خیلی خیلی خیلی مهم است و تعقل خیلی مهم است. من می‌گویم به آن حس‌ها هم باید راه داد. این‌طور نیست که بخواهیم دنیای آگاهی و تفکر را کنار بگذاریم و به دنیایی مبهم از احساسات و بی‌جهت برویم. این‌ها در کنار هم لازم‌اند؛ فیلینگ در کنار تینکینگ برای اینکه آدم به‌نوعی به حقیقت برسد خیلی خیلی لازم است.

بگذارید کمی دربارهٔ این صحبت کنم که ساینس چگونه حاکم شده است. در جلسه‌های قبل توضیح دادم که ساینس واقعاً ارتباط خیلی خیلی نزدیکی با سرمایه‌داری دارد؛ یعنی علمی که کالا تولید می‌کند و قدرت نظامی تولید می‌کند مورد پشتیبانی قرار گرفته است، و این کاملاً هم طبیعی است. مثلاً فرض کنید علمی مثل تعبیر خواب؛ چه کالایی از آن درمی‌آید که کسی بخواهد رویش سرمایه‌گذاری کند؟ وقتی روی تعبیر خواب سرمایه‌گذاری می‌شود که نظر همهٔ مردم با تبلیغات به آن جلب شود، همهٔ مردم احتیاج پیدا کنند که خوابشان تعبیر شود و در هر کوچه یک کلینیک تعبیر خواب بزنند. آن وقت می‌شود رویش سرمایه‌گذاری کرد، چون پول از آن درمی‌آید و مردم خرج می‌کنند. به نظر من این اتفاق می‌افتد؛ یعنی همین سرمایه‌داری روزی روی تعبیر خواب سرمایه‌گذاری می‌کند.

سرمایه‌داری با تولید کالا شروع شده است. نکته‌ای را اول بگویم: قدرت نظامی خیلی مهم است و دولت رویش سرمایه‌گذاری می‌کند. آن بخشی از معارف بشر که با آن سلاح می‌شود تولید کرد، تافتهٔ جدابافته است و همیشه رویش سرمایه‌گذاری شده و خواهد شد. ولی کالا به‌نوعی پایه است؛ تولید کالایی که بشود فروخت پایهٔ سرمایه‌داری است و انقلاب صنعتی در این جهت بوده است. اکنون به سمت کالای خدماتی رفته‌ایم؛ در واقع وارد دنیایی شده‌ایم که در آن می‌شود خدمات را تبلیغ کرد. تعبیر رویا از این‌جور چیزهاست. مطمئن باشید در سال‌های آینده می‌بینید که اینترنت پر از صفحات تعبیر رویا شده است؛ رویایتان را می‌فرستید، برایتان تعبیرش می‌کنند و پول از شما می‌گیرند، و خیلی هم ارزان است.

می‌خواهم بگویم اکنون که سرمایه‌داری متوجه کار خدماتی شده است، به علومی از این دست که قبلاً به آن‌ها توجه نشده بود توجه می‌شود؛ همین الان هم دارد می‌شود. وقتی مطمئن شوی که تعبیر خواب آینده را پیش‌بینی می‌کند، به اندازهٔ کافی سرمایه‌گذاری می‌کنی تا این علم پیشرفت کند، فکت‌های زیادی جمع کند و بعد به چیزی یقینی تبدیل شود. اکنون در حالت نطفه است؛ یعنی فقط حدس می‌زنند یا کسی می‌گوید من تجربه کرده‌ام که این‌گونه است.

ببینید، در انقلاب صنعتی کالا تولید می‌کردیم. پدیدهٔ جدید این است که می‌توانم خدمات عرضه کنم و می‌توانم با تبلیغات نیاز ایجاد کنم. قدیم این‌گونه نبود؛ نیازهایی وجود داشت. اکنون جنبهٔ شناخت ناخودآگاه است که رویش خیلی کار می‌کنند؛ یعنی اینکه چگونه تبلیغ کنم که طرف بی‌آنکه بفهمد چیزی را بپذیرد. حرف من این است که این اتفاق دارد می‌افتد. تا حالا روی خواب سرمایه‌گذاری نشده است؛ درست است که عده‌ای ادعاهایی داشتند، ولی سرمایه‌گذار نمی‌آید روی علمی سرمایه‌گذاری کند که صد سال دیگر کسی خوابی ببیند و چیزی شود. سرمایه‌گذار می‌گوید من اکنون سرمایه می‌گذارم و می‌خواهم حداکثر یکی دو سال دیگر بردارم؛ اقتصادی که فکر کنم، این کار را وقتی می‌توانم بکنم که نیاز وجود داشته باشد: سرمایه‌گذاری کنم، آدم‌ها را جمع کنم و بعد عده‌ای خواب بیاورند و پول بدهند.

این اتفاق اکنون دارد می‌افتد؛ یعنی در رشد سرمایه‌داری، تبلیغات نیاز ایجاد می‌کند و بعد به آن پاسخ می‌دهد، و حتی ممکن است نیاز کاذب ایجاد کند. این پدیده‌ای جدید است، نه قدیمی. در سرمایه‌داری قدیم نیازهایی وجود داشت، نیازهای واقعی، و سرمایه‌داری می‌کوشید کالاهایی برای آن‌ها تولید کند. فیلسوف مارکسیست معروفی هست که تغییر از مدرنیته به پست‌مدرنیسم را بر همین اساس توجیه می‌کند؛ چون مارکسیست‌ها اصولاً می‌خواهند زیر هر چیزی اتفاقی اقتصادی ببینند. او می‌گوید اینکه دنیا به جایی میل کرده که تبلیغات، به جای تولید سنتی کالا، نقش اصلی را در دنیا بازی می‌کند، در واقع پایهٔ پست‌مدرنیسم است و حس عمومی دنیا هم تغییر کرده است.

بگذریم. چیزی را که قبلاً گفتم و بر آن تأکید می‌کنم این است که ساینس نزدیکی‌ای با سرمایه‌داری داشته و به همین سبب رشد کرده است. اکنون می‌خواهم چیزهای دیگری بگویم: دو سه ماجرا در تاریخ علم را تعریف کنم و ببینید واقعاً چگونه می‌شود آن‌ها را توجیه کرد.

انقلاب کوپرنیکی و تحریف تاریخی

یکی اینکه مثلاً از انقلاب کوپرنیکی چه می‌دانید؟ کوپرنیک گفت زمین مرکز نیست، خورشید مرکز است. بعد چه شد؟ چرا با او مخالفت کردند؟ کلیسا با او مخالفت کرد. چرا؟ چون با کتاب مقدس سازگار نبود. یعنی دلیل مخالفت با انقلاب کوپرنیکی، که بعدها تثبیت شد، دلیلی مذهبی بود. ولی اصلاً این‌طور نبود. این نخستین فکتی است که می‌خواهم ارائه کنم: مطلقاً و به هیچ وجه این‌طور نبود. کلیسا مخالفت می‌کرد، ولی نه به این دلیل.

خیلی خیلی ساده است. اولاً کلیسا، برخلاف آنچه فکر می‌کنید، صرفاً مذهبی نبود؛ علما هم در آن بودند و فیزیک‌دانی هم اگر وجود داشت در کلیسا بود. مثل حوزه‌های علمیهٔ قدیم که اگر فقه می‌خواندند، فیلسوفش هم همان‌جا بود. یعنی کلیسا به‌طور سنتی، علاوه بر اینکه کلیسا بود، دانشگاه را هم شامل می‌شد و علمی داشتند بر اساس طبیعیات ارسطو. کوپرنیک نظریهٔ خودش را داد و این‌قدر سؤال و اشکال نظری دربارهٔ آن وجود داشت که کوپرنیک نمی‌توانست جواب بدهد؛ بحث‌هایی کاملاً علمی.

کتاب چالمرز را بخوانید. مثلاً برهانی وجود داشت به نام برهان برج: اگر زمین دارد حرکت می‌کند، چرا وقتی سنگ را از بالای برج می‌اندازید، این‌طور فرود نمی‌آید و آن‌طور فرود می‌آید؟ کوپرنیک جاذبه را که نمی‌دانست تا بخواهد آن را توضیح دهد؛ یعنی افسانه‌های پریانی که بعدها ساخته شد درست نیست. کوپرنیک به سؤال‌هایی که از او می‌کردند هیچ جوابی نداشت. سرانجام یادداشتی از خود کوپرنیک هست که می‌گوید: من ادعا ندارم که واقعاً زمین ثابت است و خورشید حرکت می‌کند یا خورشید ثابت است و زمین حرکت می‌کند؛ می‌گویم اگر خورشید را ثابت بگیرید و این‌گونه حساب کنید، محاسبات ساده‌تر می‌شود.

می‌بینید که وقتی کوپرنیک این حرف را زد، هیچ کاری هم با او نکردند. این حرف را به این دلیل نزد که شکنجه‌اش کرده بودند، بلکه چون جوابی نداشت که به کلیسا بدهد. کلیسا جایی نبود که او را ببرند و بگویند تو چرا با کتاب مقدس مخالفت کردی. بحث‌های میان کوپرنیک و گالیله و کلیسا کاملاً جنبهٔ علمی داشت؛ یعنی آن‌ها دانشگاهی قدیمی وابسته به سنت یونانی بودند، سؤال می‌کردند و این‌ها جواب نداشتند. از نظر آن‌ها عین بحث‌هایی بود که اکنون میان پزشکی مدرن و هومیوپاتی و مانند آن هست. آن‌ها می‌گفتند با این حرفی که ما می‌زنیم، اکنون جوهرش چیست و عرضش چیست؛ و این‌ها بلد نبودند جواب بدهند و به‌نوعی نمی‌توانستند جواب علمای زمان خودشان را بدهند.

ولی شما چه شنیده‌اید؟ شنیده‌اید که چون کوپرنیک با کتاب مقدس مخالفت کرده بود، نمی‌دانم با او چه کردند. اصلاً این‌طور نیست. نمی‌خواهم از کلیسا دفاع کنم؛ همین که با کوپرنیک مخالفت می‌کرد اشتباه می‌کرد. می‌خواهم بگویم فضا فضای مذهبی خالص نبود، ولی به شما این‌گونه گفته‌اند. پرسش من این است که چرا این واقعیت تحریف شد؟ به‌عنوان نخستین فکت می‌گویم: چرا انقلاب کوپرنیکی را به‌گونه‌ای تحریف‌شده بیان می‌کنند؟ قبول دارید که اینجا اتفاق عجیبی افتاده است؟ ما هیچ نمی‌دانیم که چه بحث‌های علمی‌ای میان علمای ساکن در کلیسا و کوپرنیک وجود داشته است. کوپرنیک نتوانست جواب بدهد؛ نمی‌توانست جواب بدهد و علوم آن‌ها را هم قبول داشت؛ یعنی از نظر فیزیکی گویی اشکالی در نظریه‌اش بود.

داروین حلقه مفقوده و زبان‌شناسی

فکت دیگر موضوع تکامل داروین است که یکی دیگر از انقلاب‌های علمی است. داروین یک‌باره آمد و گویی منشأ حیات انسان را توضیح داد و کلی بر منشأ انسان و میمون و این حرف‌ها تأکید شد و همه‌چیز روشن شد. فقط می‌گفتند حلقهٔ مفقوده‌ای وجود دارد که بعداً باید پیدا شود. نکته این است که آن سیر تدریجی را که می‌خواستیم، در فسیل‌هایی که پیدا می‌کنیم تا به انسان امروزی برسد، نمی‌بینیم.

می‌خواهم بگویم اکنون حس شما نسبت به مخالفت‌هایی که با داروین شده این است که باز چون با کتاب مقدس مخالفت داشته با او مخالفت شده است؛ این چیزی تثبیت‌شده است و اکنون هم چیزی است که آن را بر سر مسیحیان می‌زنند: در کتاب‌های شما این‌گونه نوشته است. این واقعیت دارد که تکامل داروین با کتاب‌های مقدس مسیحیان و یهودیان، با تورات، خیلی سازگار نیست. ولی چقدر دربارهٔ این مطلب شنیده‌اید که آن حلقهٔ مفقوده هیچ‌وقت پر نشد؟ و چقدر این موضوع را شنیده‌اید که زبان‌شناسان به‌شدت معتقدند انسان در لحظه‌ای خاص پدید آمد؟ چون انسان‌بودن به‌نوعی وابسته به زبان و تکلم است، زبان‌شناسان به‌شدت معتقدند که انسان در لحظه‌ای خاص و در جغرافیایی خاص به وجود آمده است و این‌طور نیست که اتفاقی به‌طور گسترده افتاده باشد. این چیزی کاملاً علمی است که زبان‌شناسان می‌گویند.

فضای بحث این است که یک سری چیزها را ما خیلی نمی‌شنویم، در حالی که این‌ها مهم‌اند. مثلاً میان زیست‌شناسان، که هنوز بعضی‌شان به نظریه‌های پس از داروین معتقدند و نه به نظریهٔ داروین، و زبان‌شناسان اختلافی وجود دارد دربارهٔ اینکه پیدایش انسان تدریجی است و انسان همین‌طور در جاهای مختلف به وجود آمده، یا واقعاً در جغرافیایی خاص و در زمانی خاص.

زبان‌شناسان می‌گویند زبان تکامل تدریجی ندارد. معتقدند مطلقاً نمی‌شود فرض کرد که زبانی اول اسم داشته باشد، بعد فعل به آن اضافه شود و بعد قید. زبان چیزی است که مطلقاً یا وجود دارد یا وجود ندارد؛ از نظر زبان‌شناسان زبان به‌شدت پدیده‌ای صفر و یکی است. زبان ناقص نمی‌تواند وجود داشته باشد که بعد تکامل پیدا کند. بنابراین اگر زبان ملاک این است که انسان وجود دارد یا نه، حالتی صفر و یک وجود دارد: در یک لحظه این دیگر انسان است و قبلش انسان نیست. این دقیقاً مخالف این است که موجودی یواش‌یواش تا جایی فقط صدا دربیاورد و در یک لحظه کسی به تکلم برسد؛ زبان از جایی شروع می‌شود.

فکر می‌کنم این نظر اکنون کاملاً حاکم است. زبان واقعاً ویژگی‌هایی دارد که تکامل‌بردار نیست و از نظر زبان‌شناسان این بدیهی است: نمی‌شود که مثلاً اول اسم‌های زبان به وجود بیاید و بعد فعل‌هایش. گویی کسی باید این زبان را کشف کرده باشد. نکته دقیقاً این است که صداهای نامفهوم نمی‌توانند یواش‌یواش به زبان تبدیل شوند؛ زبان‌شناسان این را قبول ندارند. این خیلی مهم نیست، ولی واقعاً فکر می‌کنم نظر کاملاً حاکم همین است؛ آن را از کتابی خیلی عمومی و بی‌جهت‌گیری خاص نقل می‌کنم.

فکت دیگر، که از همه مهم‌تر است، این است که علم دست‌کم دو چیز دارد که ما خیلی ساده از کنارشان می‌گذریم: فرض‌های متدولوژیک. یکی از فرض‌های متدولوژیک علم اصل موجبیت است. علم اصلاً این‌گونه شروع می‌شود: به آزمایشگاه می‌روید، آزمایش انجام می‌دهید و می‌کوشید آنچه را اتفاق می‌افتد توجیه کنید. هیچ‌کس در علم از شما نمی‌پذیرد که بگویید این آزمایش را انجام دادم؛ این الکترون به این دلیل اینجا آمد و آن الکترون بی‌دلیل همین‌طوری آن‌جا رفت. علم این است که آزمایش انجام می‌دهم، پدیده را مشاهده می‌کنم و توجیه می‌کنم؛ یعنی می‌پذیرم که اگر چیزی را مشاهده کردم، علتی دارد. این فرض متدولوژیک در واقع پایه‌ای‌ترین فرض علم بوده است.

می‌خواهم اولاً آن لحظهٔ عدم موجبیت را در نظر بیاورید، و ثانیاً اینکه اکنون هم، به غیر از ذرات، هنوز می‌گوییم موجبیت؛ یعنی به هر حال باید بکوشید توجیه کنید. اینکه نظریه‌ای بگوید این‌ها به‌طور رندوم رفتار می‌کنند و رفتارشان موجبیت ندارد، با فرض اولیهٔ علم فرق دارد. فرض اولیهٔ من در علم این بوده که اگر اتفاقی افتاد، باید دلیلش و علتش را بگویم؛ مثلاً بگویم تحت این نیرو رفت؛ یعنی موجبیت باشد و اتفاق‌ها حالت جبری داشته باشند. تا پیش از عدم موجبیت، این واقعاً فرض متدولوژیک اساسی علم بوده است.

فرض متدولوژیک دیگری هم وجود دارد: ماتریالیسم به‌عنوان فرض متدولوژیک؛ یعنی من قرار است در محدودهٔ چیزهای مشاهده‌پذیر مادی توضیح بدهم. حق ندارم بگویم الکترون به آن‌سو رفت چون جنی آن را به آن‌سو برد؛ جن پدیده‌ای غیرمادی است و حق ندارم این‌گونه توجیه کنم. می‌خواهم بکوشم این را این‌گونه بیان کنم که موجبیت در یک سطح است و ماتریالیسم در سطح بعدی آن قرار دارد: قرار است علت‌ها را پیدا کنم و بگویم چرا این‌گونه شد، و ثانیاً این کار را در محدودهٔ پدیده‌های قابل مشاهده انجام دهم.

حالا آزمایشی انجام دادم که اگر بخواهم این دو فرض، یعنی اصل موجبیت و ماتریالیسم، را حفظ کنم، درست درنمی‌آید؛ سیستمی دارم که یک بار این‌گونه رفتار می‌کند و یک بار آن‌گونه. کدام را کنار گذاشتند و کدام را باید کنار می‌گذاشتند؟ نه اولی را؛ ولی ظاهراً کسی حتی حرف کنارگذاشتن دومی را هم نزد و به‌طور بدیهی اولی را کنار گذاشتند.

یعنی می‌توانم بگویم ممکن است چیزهایی کاملاً بیرون از علم و مشاهده‌پذیری و ماده وجود داشته باشد که بر این ماده تأثیر می‌گذارد. ماتریالیسم دست‌کم یعنی اینکه اگر چیزی غیرمادی هم وجود دارد، نمی‌تواند در ماده دخل و تصرفی کند.

دقت کنید؛ نمی‌خواهم بگویم این درست است یا آن. حرف من این است که چرا اصلاً کسی جرئت نکرده است این حرف را بزند؟ در فضای ساینس ماتریالیسم تابوست؛ یعنی نمی‌توانی بگویی چیزی غیرمادی وجود دارد، ولی حتی چیزی مثل عدم موجبیت را، که در واقع چیزی فلسفی است، می‌توانی بگویی. درستی و نادرستی ماتریالیسم به مذهب ربط دارد، ولی عدم موجبیت به فلسفه؛ آن را می‌شود نقض کرد، ولی این را نه، چون ممکن است به نفع مذهبی‌ها تمام شود و بگویند بله، چیزی غیرمادی کشف شد. عده‌ای از متکلمان هستند، ولی ما حرفشان را نشنیده‌ایم؛ همین که خیلی نشنیده‌ایم یعنی فضای ساینس این نیست.

حرف من این است که در فضای ساینس الحاد وجود دارد، بی‌آنکه رسماً اعلام شود. از اول در فضای ساینس الحاد وجود داشته است و در واقع تمام آنچه از ساینس می‌شنویم در همین جهت است. مثلاً اگر نظریهٔ تکامل داروین، که یکی از سلاح‌های ساینس بوده، بعداً اشکال پیدا کرد، این را در فضای عمومی نمی‌گویند؛ اگر هم بگویند، نمی‌گویند پس آنچه قبلاً گفتیم غلط بود. مثلاً همین حرف لاپلاس که گفت من به خدا احتیاج ندارم؛ می‌گفت اگر همهٔ شرایط اولیه را ببینم، تا تهش را می‌گویم. یعنی به‌نوعی در لحظه‌هایی این حس پدید آمده که همه‌چیز را فهمیده‌اند و از آن استفاده کرده‌اند تا چیزی را بکوبند و کنار بگذارند، و بعد دیگر کسی آن را پس نمی‌گیرد. کسی نمی‌گوید وقتی نسبیت آمد، آن حسی که مکانیک نیوتونی پدید آورده بود غلط بود؛ ببخشید، ما اشتباه کردیم. یعنی در ساینس، غیر از سرمایه‌داری، الحاد هم وجود دارد.

چرا این‌گونه است؟ فکر می‌کنم حرفی که فایرابند می‌زند خیلی واضح است: سنتی که دارد جانشین سنت پیش از خودش می‌شود باید آن را بکوبد. سنت جهان مذهب بود و همه‌جا حاکم بود؛ حالا سنت جدیدی دارد می‌آید که واقعاً سنتی حاکم است، پول تولید می‌کند، مقتضیات خودش را دارد و با سنت قبلی مخالفت می‌کند. این است که می‌بینید مثلاً حرف علمی کلیسا علیه کوپرنیک در تاریخ همه‌جا تبدیل می‌شود، مگر اینکه فیلسوفان علم و تاریخ‌نگاران علم رفته باشند و دقت کرده باشند؛ متن مذاکرات مانده است و دارند اعلام می‌کنند که اصلاً موضوع این‌گونه نبود. کتاب چالمرز را خیلی خیلی توصیه می‌کنم؛ در فصل نه آن چند صفحه دربارهٔ انقلاب کوپرنیکی بخوانید. بحث جالبی میان کوپرنیک و مخالفانش گزارش می‌کند، تا آنجا که کوپرنیک می‌گوید این حرف من جنبهٔ محاسباتی دارد.

دربارهٔ موجبیت، آدمی مثل اسپلیتر، که در واقع مذهبی است، این را به‌گونه‌ای دیگر گفته است و من شخصاً از این پیامش خوشم آمد. چیز دیگری هم به حرف‌هایی که زدم اضافه کنم؛ به نظرم این حرف واقعاً مهم است. روزی که لاپلاس گفت اگر شرایط دنیا را ببینم همه‌چیز را تا آخر می‌گویم، این با پدیدهٔ اختیار که ما برای خودمان قائلیم متناقض بود؛ درست است؟ ولی فضای ساینس این نبود که بگویند ما که بدیهی است اختیار داریم و از اینکه اختیار داریم دربارهٔ حرف لاپلاس نتیجه بگیریم.

نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است که همین روحیهٔ ساینتیفیک این است که به یک حس واضح درونی خودم به اندازهٔ کافی اعتماد ندارم و به این محاسبات احمقانه‌ای که او می‌کند بیشتر اعتماد دارم. ساینس آن‌قدر سنت قوی‌ای است که می‌بینی اختیار داری، ولی چون لاپلاس گفته و محاسباتی هم انجام داده، سنت علمی بر آنچه خودت می‌بینی ارجحیت دارد؛ در حالی که او کاری هم انجام نداده است.

حرف اسپلیتر جالب است؛ از دیدی دیگر به این مسئله نگاه می‌کند. اکنون در بحث پست‌مدرن این بحث خیلی وجود دارد که چیزهایی کشف کرده‌اند به نام فراروایت‌ها؛ می‌گویند هر دوره‌ای فراروایت‌های خودش را دارد. فراروایت‌ها دقیقاً همان چیزهایی‌اند که من دارم مطرح می‌کنم: چیزهایی که هیچ‌وقت گفته نمی‌شوند، ولی حسشان گویی همه‌جا وجود دارد؛ مثلاً فراروایت‌های نیوتونی. یکی از فراروایت‌هایی که ساینس بر مبنای آن بنا شده، فراروایت ماشین‌بودن دنیاست: اینکه دنیا را به شکل ماشینی مکانیکی و بزرگ تجسم کنیم و بعد بکوشیم قوانینش را کشف کنیم. این یک فراروایت است و ما بر اساس این فرض می‌کوشیم این دنیا را کشف کنیم.

فراروایت ماشین بودن دنیا

در این فراروایت یک سری توپ به هم می‌خورند و همه‌چیز را حالت قبلی تعیین می‌کند؛ درست است؟ فراروایت قبلی، که به سنت قبلیِ له‌شده مربوط بود و مذهب و خیلی چیزهای دیگر هم در آن بود، دربارهٔ جهان این بود که جهان چیزی مثل انسان است و حیات دارد. این را کنار گذاشتند و فراروایت ماشین‌بودن را پذیرفتند. رفتند و نشد؛ می‌بینیم که ماشین نیست. خیلی طبیعی است که برگردم و بکوشم به‌عنوان یک فراروایت جدید بگویم دنیا مثل موجودی زنده است که اختیار دارد و پدیدهٔ اختیار در آن دیده می‌شود. چه کسی جرئت دارد چنین حرفی بزند؟ نمی‌گویند. این سنت در واقع نمی‌گذارد به سنت قبلی برگردید.

فراروایت ماشینی همین حرف لاپلاس است: حس اینکه این یک ماشین است و من قوانینش را کشف می‌کنم و می‌توانم بگویم چه می‌شود. ولی اکنون قبول دارم که این واقعاً به‌نوعی شکست خورده است؛ قبول ندارید؟ ایدهٔ ماشین‌بودن دنیا شکست خورده و به ماشین رندوم تبدیل شده است، و ماشین رندوم چیزی مثل پدیدهٔ اختیار است. می‌خواهم بگویم ماشین‌دانستن دنیا چه برتری‌ای دارد بر اینکه برای دنیا حیات قائل شویم، چیزی شبیه آنچه درون خودمان می‌بینیم؟ فرق ارزشی دارد؟ فرقش این است که این چیزی است که قبلاً در سنت‌های قبلی بود و آن را نابود کردند و نمی‌خواهند به آن برگردند. این‌ها چیزهایی نیست که در آگاهی بگذرد؛ همه‌اش در فضای ساینس می‌گذرد.

نکتهٔ دیگری بگویم دربارهٔ اینکه نمی‌خواهیم به عقب برگردیم. دو آدم وجود دارند: نیچه و یونگ. در فرهنگ غرب، نیچه پیامبر پست‌مدرن‌هاست؛ نخستین کسی است که علیه مدرنیسم، در حد اینکه آن را نابود کند، قیام کرد.

نیچه یونگ و بازگشت به شرق

او مدرنیسم را به‌نوعی اشتباهی تاریخی می‌داند که از سقراط شروع شده است. این آدم در برابر اشتباه سقراط طرفدار چیست؟ به نظر او این فرهنگ غرب همه‌اش افتضاح و اشتباه است، از علم گرفته تا فلسفه‌اش، و طرفدار این است که به دوران پیش از سقراط برگردیم؛ فرهنگ دیونیزوسی یونان است که خوب است. یونگ هم معتقد است همهٔ این‌ها اشتباه بوده است؛ کمتر از نیچه فحش می‌دهد و بر اشتباه‌بودن چیزهایی که از یونان آمده تأکید دارد و جاهای زیادی هم همدلی دارد، ولی معتقد است ما باید از شرق یاد بگیریم و آن‌ها در واقع درست کار می‌کردند. او فرهنگ شرق و فرهنگ سرخپوستی را بر فرهنگ غرب ترجیح می‌دهد. این آدم در فرهنگ غرب منکوب شده است، ولی نیچه به موجودی تبدیل شده که ارجاع می‌دهد به چیزی اروپایی، به چیزی درون همان جغرافیا که قدیمی‌تر است و دست‌کم به یونان برمی‌گردد.

پست‌مدرن‌ها ترجیح می‌دهند به جای اینکه بگویند حقیقت وجود دارد و راهی را رفته‌اند و فهمیده‌اند که از این راه به حقیقت نمی‌رسند، بگویند حقیقتی وجود ندارد که ما به آن نمی‌رسیم؛ این غرور است. نمی‌خواهند بگویند دو هزار سال اشتباه کرده‌اند، در حالی که یونگ به آن‌ها می‌گوید راهتان اشتباه بوده و راه درست همان است که شرقی‌ها می‌رفتند. محال است روزی بپذیرند که دو هزار سال خریت کرده‌اند و شرقی‌ها درست می‌گفتند. فضای عمومی بحث‌های ساینس و فلسفه این‌گونه است.

آنچه می‌خواهم بگویم مهم‌تر است: می‌خواهم کمی از قوهٔ تخیل خودم استفاده کنم. فکر کنم پیش‌تر هم در آن بحث‌هایی که داشتیم خیلی از این حرف زده‌ام: نمی‌دانم دربارهٔ این روحیهٔ ذلت و خواری مسلمان‌ها چه بگویم که باید اول علم چیزی را کشف کند و بعد بگوییم ما این را در قرآن داشتیم. اصلاً کفرم درمی‌آید.

شجاعت مسلمانان در برابر علم

دلم می‌خواهد آدم کمی شجاع باشد و بگوید آقا، در قرآن این را نوشته است؛ اگر با علم مخالف است یا علم به آن نرسیده، ما این را می‌گوییم؛ و شجاعتش را داشته باشیم تا بعداً وقتی کشف شد به نام ما تمام شود. چرا نمی‌رویم عده‌ای آدم تربیت کنیم که در جهت علمی کار کنند که وجود ندارد و قرآن به آن اشاره کرده است؟ آیا حتماً باید همهٔ علوم را گویی یکی از بیرون کشف کند؟ می‌خواهم دربارهٔ دنیایی که قرآن می‌گوید و علومی که به آن اشاره می‌کند، که چیزهایی در آن هست که اکنون در علم نیست و چیزهای عجیب‌وغریبی‌اند، تخیل کنم.

رویا در قرآن و پیش‌بینی آینده

نخستین چیزی که می‌خواهم بگویم این است که قرآن به‌وضوح دربارهٔ رویا صحبت کرده است: اینکه رویا تعبیر دارد و اینکه با آن می‌شود آینده را پیش‌بینی کرد. این را تثبیت کنیم. اگر هم یونگ چیزی گفته، کسی زیاد آن را نپذیرفته است. این‌گونه‌اش را که در قرآن هست نپذیرفته‌اند. در این حد که فرایندی روانی که مثلاً در روزهای آینده قرار است برای شما اتفاق بیفتد پیش‌آگاهی‌اش در رویا هست، یعنی در این حد پیش‌بینی آینده را، همه، دست‌کم همهٔ کسانی که رویا را قبول دارند، قبول دارند. ولی اینکه چیزی مربوط به پانزده سال آینده که قرار است در مملکت اتفاق بیفتد، آن‌گونه که یوسف رویای پادشاه را تعبیر می‌کند، در رویا بیاید، این را واقعاً یونگ تا حدود زیادی قبول دارد، ولی فضای عمومی با این همه بلندپروازی در اهمیت‌دادن به رویا موافق نیست. یونگ می‌کوشد به‌نوعی تئوریزه کند که چنین اتفاقی چگونه ممکن است بیفتد؛ و ما این را در قرآن داریم.

فرق یونگ با دیگران اصولاً این است که خیلی فکت جمع کرده و به چیزی که خیلی تکرار می‌شود اعتماد می‌کند. آدم‌ها همه دروغ نمی‌گویند که این آن را دیده و آن این را دیده است. مواردی را به‌عنوان فکت آورده است که مثلاً کسی اتفاق‌هایی اجتماعی را دیده است. فرق او با فضای علمی موجود همین است: در تمام دنیا رفته و گشته، در آفریقا و میان سرخپوست‌ها چیزهایی پیدا کرده و به آن‌ها اعتماد می‌کند؛ یک میلیون نفر آدم در تمام دنیا دروغ نمی‌گویند. ولی اصولاً تحقیقات یونگ و چیزهایی را که می‌آورد اصلاً به‌عنوان فکت قبول نمی‌کنند که بخواهند رویش بحث کنند.

یونگ بحث جالبی دربارهٔ اسطورهٔ مدرن دارد. معتقد است چیزهایی در روانمان داریم که اسطوره تولید می‌کرد؛ اگر در اسطوره‌ها حقیقتی اسطوره‌ای داریم، نیاز روانی درونی ما بود. وقتی علم، یعنی این سنت جدید، می‌آید و همهٔ اسطوره‌ها را از بین می‌برد، ما برای خودمان چیزهای جدیدی درست می‌کنیم. اگر خدا را کنار بگذاریم، چیزی جانشین تجربهٔ دینی می‌شود: کسی چیزی دیده که هیچ‌کس دیگر ندیده است. آن حس درونی ما که با مذهب و خیلی چیزهای دیگر پر می‌شد، اکنون با یک سری چیزهای مسخره پر می‌شود؛ مثلاً یوفو می‌بینند. چیزهای جالب زیادی از این دست دارد. این مراسم آیینی جزو نیازهای روانی است و جمع، مراسمی را انجام می‌دهد.

یونگ را خیلی متهم می‌کنند، چون به‌نوعی از لزوم دین حرف می‌زند، در حالی که به‌شدت آدمی ماتریالیست است. نمی‌خواهم بگویم دیدگاه‌هایش واقعاً این‌گونه است که بخواهد چیزی بگوید که به نفع سنت‌های قبلی دربیاید. یونگ از این نظر آدم خیلی جالبی است، به سبب این حالت عادلانه‌ای که دارد: با اینکه ماتریالیست است، چیزی را که به ضررش هم باشد می‌گوید. بگذریم. چیز خیلی جالب دیگری که می‌گوید این است: مراسم مارکسیست‌ها را نگاه کنید که در میدان سرخ جمع می‌شوند، پرچم‌های سرخ می‌آورند، نمادهای خودشان را با خودشان می‌آورند و شعارهای خاص دارند. این همان شور و هیجانی را دارد که مراسم آیینی دارد و به درد پرکردن این خلأهای روانی انسان می‌خورد؛ جانشین آن شد.

می‌خواهم دربارهٔ آیه‌های مربوط به تعبیر رویا چیزی بگویم. اینکه می‌گویم از قرآن استفاده کنیم، این نیست که فقط اعلام کنیم تعبیر رویا وجود دارد. ممکن است کسی این‌گونه بگوید: تعبیر رویا علمی است که در قرآن آمده، ولی گمان می‌کردند پیامبر بوده و خداوند به او داده است و چیزی نیست که آدم برود و تحصیلش کند. می‌خواهم بگویم این با قرآن جور درنمی‌آید، چون قرآن چهار رویا را با تعبیرشان به دقت ذکر می‌کند.

چهار رویای سوره یوسف

بنابراین در این رویاهایی که داریم و در تعبیرشان نکته‌های جالبی وجود دارد تا شما تعبیر رویا را یاد بگیرید. ذکرشان با جزئیات لزومی نداشت؛ اینکه متن رویا ذکر شود و تعبیرش بیاید. اگر برای داستان لازم بود، می‌توانست فقط تعبیرش را بگوید. اینکه مثلاً رویای پادشاه کلمه‌به‌کلمه دو بار تکرار می‌شود و بعد تعبیر یوسف دقیقاً از اول تا آخر نوشته می‌شود، نکته‌ای دارد: اگر می‌خواهید تعبیر رویا یاد بگیرید، این‌ها نمونه‌های خوبی هستند. چهار رویا اینجا انتخاب شده است. افزون بر این، به نظر می‌آید آن دو رویای زندانیان هیچ کمکی به پیشرفت داستان نمی‌کند؛ پس خود متن رویا و تعبیرش مهم است که ذکر می‌شود. می‌خواهم بگویم وقتی با جزئیات می‌گوید، احتمالش بیشتر است که آدم این‌گونه به آن فکر کند؛ دست‌کم برویم نگاه کنیم ببینیم چه چیزی در آن هست.

نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم. سه رویا هست که این‌گونه شروع می‌شوند؛ این واقعاً نکته‌ای است. این چهار آیه را مرتب خواندم و به این نکته رسیدم و بعداً دیدم که یونگ هم آن را به‌عنوان ویژگی رویاهای بزرگ گفته است؛ رویاهایی که دربارهٔ سرنوشت جامعه‌اند، نه دربارهٔ خود آدم. نکته‌ای که رویش حرف دارند این است که کسی می‌تواند برای کشور خودش خواب ببیند، یا برای سرنوشت شخصی خودش و چیزهای روانی خودش. سه رویایی که دربارهٔ آدم‌ها هستند همه با «انی ارانی» شروع می‌شوند. این نظر آدم را جلب می‌کند؛ نمی‌توانی این رویاها را بخوانی و به این توجه نکنی، مگر اینکه بی‌دقت رد شویم.

سه رویا است: یوسف می‌گوید خودم را دیدم که یازده ستاره و خورشید و ماه بر من سجده می‌کردند؛ یکی می‌گوید خودم را دیدم که شراب می‌گرفتم؛ دیگری می‌گوید خودم را دیدم که نانی را روی سرم حمل می‌کردم و از آن می‌خوردند. ولی پادشاه این را نمی‌گوید؛ می‌گوید من دیدم. یعنی از چهار رویا سه‌تایش با «انی ارانی» شروع می‌شود و یکی نه. اگر دقت کنید، پادشاه نمی‌گوید خودم را دیدم که چه می‌کردم؛ در رویایش صحنه‌ای است که خودش در آن حضور ندارد و فقط می‌بیند. بعد از اینکه این را متوجه شدم، در کتابی دربارهٔ یونگ، که نویسنده‌اش خود یونگ نیست، دیدم که می‌گویند یونگ یکی از ویژگی‌های خواب بزرگ را این می‌داند که شخص در آن حضور ندارد و فقط می‌بیند.

می‌خواهم بگویم در این آیه‌ها می‌شود دقت کرد و نکته‌های جالبی دربارهٔ تعبیر رویا پیدا کرد. پیش از آنکه یونگ این را بگوید، ما می‌توانستیم بگوییم اینجا فرقی می‌بینیم و دربارهٔ آدم‌هایی که رویا تعریف می‌کنند تحقیق علمی کنیم که آیا این‌گونه هست یا نه. نمی‌خواهم بگویم این در قرآن نوشته شده است؛ می‌خواهم بگویم قرآن منبع الهامی برای تحقیق دربارهٔ تعبیر رویاست. می‌گویم در قرآن چهار رویا با تعبیرشان آمده است.

من خودم، به‌عنوان آدمی که علاقه‌مندم، دارم می‌میرم که بدانم یوسف آن سال پانزدهم را از کجا می‌آورد. تو کنجکاو نیستی؟ به‌عنوان آدمی که به تعبیر رویا علاقه‌مند است، جدی می‌گویم، هر خوابی را که هر آدم بزرگی تعبیر کرده باشد نگاه می‌کنم. کمی دقت کن: می‌بینم که این تعبیر خواب را چگونه درآورده است. هفت گاو هفت گاو دیگر را می‌خورند، هفت خوشه هم خوشه‌های دیگری را؛ می‌گوید هفت سال خوب می‌آید و بعد هفت سال دیگر. آن سال پانزدهم از کجا می‌آید؟ سال پانزدهم سالی است که مردم نجات پیدا می‌کنند. نمی‌دانم این پانزده از کجا می‌آید، ولی یوسف دارد می‌گوید. نمی‌فهمم و برایم کنجکاوی‌برانگیز است؛ تو کنجکاو نیستی؟

دست‌کم چهار رویا در این دنیا برای من وجود دارد که می‌دانم درست بیان شده‌اند و درست تعبیر شده‌اند: رویاهایی که یوسف تعبیر می‌کند و متنشان را خدا دارد می‌گوید. دقت می‌کنید؟ چهار نمونه رویا در دنیا برای من وجود دارد که مطمئنم متنشان این است، طرف خوب تعریفشان کرده و تعبیرشان این است. انتظار داری کنجکاو نباشم؟ یعقوب از کجا می‌فهمد که او تعبیر را یاد می‌گیرد؟ یوسف می‌بیند که یازده ستاره و خورشید و ماه برایش سجده می‌کنند، و تعبیرش این است که یازده برادرش و پدر و مادرش روزی برایش سجده می‌کنند. کجای رویا این را می‌گوید؟ باید دقت کنیم و دربیاوریم کجایش دارد می‌گوید. کسی خودش را می‌بیند که شراب می‌گیرد و معنایش این است که آزاد می‌شود و شراب می‌گیرد. آن یکی هم می‌گوید نانی را روی سرش می‌برد، و معنایش این است که کشته می‌شود. کنجکاوم ببینم این نماد را چگونه تعبیر می‌کند. فکر می‌کنم، چون به‌طور طبیعی کنجکاوم، حتماً در این چهار رویا به‌نوعی ایده‌ای هست و واقعاً می‌شود از آن‌ها چیزی یاد گرفت.

اکنون این را می‌گویم، هرچند ترتیبش این نبود: قرآن به‌وضوح، به‌عنوان پدیده‌ای فیزیکی، به ما می‌گوید که دنیا به سمت تحولاتی عجیب‌وغریب می‌رود و کمی هم این تحولات را توصیف می‌کند. اگر من فیزیک‌دان، مثلاً کهکشان‌شناس، بودم، می‌کوشیدم تئوری‌هایم را طوری درست کنم که پایانش آن‌گونه که قرآن می‌گوید دربیاید.

تحولات قیامت به‌مثابه پدیده فیزیکی

اینکه ستاره‌ها خاموش می‌شوند، اینکه زمین تغییرات اساسی می‌کند؛ قرآن تحولاتی طبیعی را دربارهٔ اتفاقی می‌گوید که در طبیعت، در زمانی مشخص، می‌افتد. اگر به قرآن اعتقاد دارم، حتماً باید دنبال این باشم که تئوری‌های فیزیکی خودم را به این نتیجه برسانم. وقتی قرآن می‌گوید خورشید خاموش می‌شود، یعنی خورشید خاموش می‌شود؛ متد دیگر چیست؟ این چیزی است که می‌گوید این اتفاق می‌افتد. تو می‌دانی که خورشید خاموش می‌شود، ولی اینکه همهٔ ستاره‌ها به‌نوعی یک‌باره خاموش شوند و این اتفاق در دنیا بیفتد، از تئوری‌های فیزیکی ما درنمی‌آید. متد چیست؟ اینجا خداوند پدیده‌ای علمی و طبیعی را در قرآن با صراحت و وضوح بیان کرده است: این اتفاق می‌افتد و بلایی هم سر دریاها در زمین می‌آید.

من باید تئوری فیزیکی‌ای داشته باشم که به من امکان دهد چنین تحولی را پیش‌گویی کنم. اگر داشته باشم، خوب است. به‌عنوان آدمی که این را قبول دارد، باید فکر کنم و ببینم؛ مثلاً اکنون تئوری‌های فیزیکی ما به چنین چیزی نمی‌رسند. می‌شود به‌نوعی تئوری‌ها را تغییر داد، فکتی پیدا کرد و تئوری‌ای ساخت که چنین تحول ناگهانی‌ای را در آینده پیش‌بینی کند.

سومین چیز تکلم با حیوانات است: حیوانات حرف می‌زنند و انسان این امکان را دارد که حرفشان را بفهمد. این اتفاقی که برای سلیمان افتاد، علم غیب و مانند آن نبود؛ از قرآن این‌گونه برنمی‌آید. این را حس نمی‌کنم، استدلال می‌کنم: قرآن حرف دو حیوان را به‌عنوان مثال آورده است.

تکلم با حیوانات و معیشت

سلیمان خاص بود، ولی اگر سلیمان خاص بود و نمی‌شد این علم را تحصیل کرد، به نظر من این جمله‌ها را در قرآن نمی‌آورد. من دربارهٔ هر چیزی که دربارهٔ قرآن می‌گویم، مثل هر چیزی که هر کسی دربارهٔ آن می‌گوید، احتمال قوی می‌دهم که این حس من درست باشد. در این آیه‌ها چیزهایی دربارهٔ حیوانات می‌فهمم که به نظرم مفیدند. زود قضاوت نمی‌کنم؛ می‌گویم با احتمال قوی در تعبیر رویاهایی که در قرآن هست نکته‌ای هست. از قرآن درمی‌آید که آدم می‌تواند آینده را ببیند. پس در نظریهٔ روانشناسی باید طوری طراحی کنی که این را توجیه کنی. نظریهٔ فروید ناقص است، چون این را توجیه نمی‌کند. حقایقی که قرآن به آن‌ها اشاره می‌کند نتیجه دارند؛ باید تئوری‌هایت را به‌نوعی تغییر بدهی.

می‌گویم در تعبیر رویا راهنمایی هم شده‌ایم؛ ما مسلمان‌ها باید هزار و سیصد سال پیش می‌فهمیدیم که خواب بزرگ با خواب کوچک چه فرقی دارد، به دلیل همین چهار شروع خاصی که اینجا هست و رویش تأکید می‌شود. لزومی ندارد که بر چیزی تأکید شود و «انی ارانی» چند بار بیاید؛ این کنجکاوی ایجاد می‌کند. همه‌چیز همین است: احتمال را بالا می‌برد. همهٔ این حرف‌هایی که دربارهٔ قرآن می‌زنم، با احتمال خوبی درست است.

در آن رویاهای «انی ارانی» اتفاقی برای خود آن‌ها می‌افتد؛ ولی پادشاه فقط چیزی را می‌بیند. این خیلی فرق می‌کند؛ یعنی رخدادی روانی نیست و ربطی به این ندارد؛ چیزی را می‌بیند، مثل مشاهده. یکی دیگر از ویژگی‌های خواب بزرگ تأثیرگذاری شدید است. همین که می‌بینید پادشاه مرتب آن را می‌گوید و ول نمی‌کند و دوباره می‌گوید؛ بر او تأثیر گذاشته، دارد دیوانه می‌شود، برایش مهم است و می‌داند که معنایی دارد. نویسنده‌ای از پیروان یونگ جملهٔ قشنگی دارد: خواب بزرگ آن است که وقتی از خواب برمی‌خیزی، نمی‌توانی آن را برای مردم تعریف نکنی؛ هر کس را می‌بینی می‌خواهی برایش تعریف کنی؛ انرژی‌ای در وجودت پدید آورده است. البته تعبیر خواب بزرگ دقیقاً این نیست که من می‌گویم؛ ممکن است خوابی شخصی هم باشد و در عین حال خواب بزرگی باشد. ولی این‌جور خواب‌ها جزو آن ردهٔ خواب بزرگ‌اند که یونگ می‌گوید؛ این پارتیشن کمی کوچک‌تر از پارتیشن یونگ است.

در سورهٔ نمل چیزی از هدهد می‌شنویم و چیزی از مورچه. بگذارید اول بگویم که ویتگنشتاین آن‌قدر آدم نابغه‌ای بوده که دربارهٔ خود انسان، فقط دربارهٔ زبان انسان، فکر کرده و نکته‌ای گفته است: اینکه زبان تابع معیشت است؛ یعنی نحوهٔ زندگی من باعث می‌شود که زبانی برای خودم داشته باشم. می‌خواهم بگویم از همین حرف ویتگنشتاین می‌توانم این نتیجه را بگیرم که زبان حیوانات تابع معیشتشان، یعنی نحوهٔ زندگی‌شان، است. ویتگنشتاین جملهٔ خیلی قشنگی دارد؛ می‌گوید اگر شیر حرف می‌زد، ما نمی‌فهمیدیم. ویتگنشتاین معتقد نیست که شیر تکلم می‌کند، ولی من می‌خواهم بگویم قرآن می‌گوید حیوانات در حد خودشان تکلم می‌کنند. ویتگنشتاین می‌گوید اگر شیر حرف می‌زد، ما نمی‌فهمیدیم، چون معیشتش با ما اشتراکی ندارد. اگر حرف بزند، کلماتی به کار می‌برد که مثلاً فرض کن پارتیشنی دارد که آهو و گوزن و چیزی عجیب‌وغریب در آن است، چون موقع شکار کردن آن‌ها ویژگی‌ای دارند؛ ما که نمی‌فهمیم چرا این پارتیشن را درست کرده است. زبان حیوانات را وقتی می‌فهمید که بفهمید این‌ها چگونه زندگی می‌کنند و حسشان نسبت به زندگی چیست.

این دو آیه همین حالت را دارد. دربارهٔ هدهد پیش‌تر گفتم: وقتی از خدا صحبت می‌کند، می‌گوید آن خدایی که دانه‌ها را در زمین پنهان کرد؛ یعنی با زبان خودش و با معیشت خودش صحبت می‌کند. مورچه هم چیز جالبی می‌گوید؛ مورچه‌ها می‌گویند کنار بروید تا له نشوید، چون مهم‌ترین مفهوم زندگی مورچه‌ها له‌شدن است. واقعاً زندگی یک مورچه در خطر له‌شدن است؛ هر دو مورچه‌ای مطمئناً وقتی با هم خداحافظی می‌کنند، به هم می‌گویند له نشوی. واقعاً ننشسته‌ام روی این دو جمله‌ای که حیوانات می‌گویند فکر کنم، ولی فکر می‌کنم چیزهای زیادی ممکن است در این جمله‌ها باشد. اگر قبول کنی که تکلم با حیوانات ممکن است، این دو جمله‌ای که قرآن دارد خیلی مهم می‌شود؛ یعنی باید بروی بنشینی و ببینی مورچه چه گفت، چرا این فعل را به کار برد و چرا این فضا در این حرف وجود دارد. هدهد چیزی می‌گوید و مورچه چیز دیگری.

این علم دیگری است که دست‌کم از قرآن نتیجه می‌شود. به نظر من این علم وجود دارد و می‌شود کشفش کرد و ما هنوز هیچ کشفش نکرده‌ایم، چون فعلاً از آن کالا درنمی‌آید. بعداً مثلاً نرم‌افزار مترجم درست می‌کنیم و می‌فروشیم و مردم ترجمه را می‌خرند؛ بنابراین می‌شود تبلیغ کرد تا سرمایه‌گذاری شود. اکنون روی زبان حیوانات کار می‌شود. یک بار گفتم که دربارهٔ ملخ می‌گویند زبانش را درآورده‌اند و پنج چیز بیشتر نمی‌گوید؛ می‌گویند همین‌هاست، پنج‌تا. ولی مطمئنم می‌تواند خیلی پیچیده‌تر باشد. ما نمی‌دانیم؛ زبان فقط صدا درآوردن نیست و حرکات و خیلی چیزهای دیگر هم ممکن است زبان باشد.

بگذار این‌گونه بگویم: چگونه می‌توانی زبان این حیوان را بفهمی؟ وقتی بتوانی مثل آن حیوان به دنیا نگاه کنی و حس آن حیوان را درک کنی؛ کاری که سرخپوست‌ها می‌کوشیدند بکنند: اینکه حس مورچه نسبت به زندگی چیست. اگر بتوانی خودت را جای مورچه بگذاری، بعد می‌فهمی که چه باید بگوید، پارتیشن‌ها چیستند و کلمات مهم کدام‌اند؛ ابزارهایش را هم که می‌بینیم، مثلاً اینکه چگونه می‌تواند با شاخک‌هایش حرف بزند.

دربارهٔ فرشته و جن در قرآن هم چیزی بگویم. به نظر من با احتمال زیاد فرشته به‌عنوان موجودی فیزیکی وجود دارد و جن هم به‌عنوان موجودی فیزیکی وجود دارد؛ چیزی که از قرآن برمی‌آید این است، مگر اینکه بخواهیم آن را جور دیگری توجیه کنیم. می‌خواهم بکوشم توضیح دهم که فیزیکی یعنی چه.

فرشته و جن به‌مثابه موجود فیزیکی

می‌کوشم بگویم که این‌ها به نظر می‌آید چه هستند. همه‌اش تخیلی است؛ دارم تخیلاتم را می‌گویم. یکی از چیزهایی که تعلیمات عمومی باعث می‌شود این است که چیزهایی را در وجود شما قوی می‌کند، عضلات تفکر و حس را، ولی تخیل را قوی نمی‌کند؛ اصلاً یاد نمی‌گیری که بنشینی و تخیل کنی. برای همین است که ریسرچر خوب زیاد درنمی‌آید، چون ریسرچ خیلی به تخیل احتیاج دارد. بسیاری از چیزهایی که دربارهٔ تجربهٔ دینی گفتم، برای ریسرچ خیلی لازم است؛ آن استقلال شخصیتی که بگویی من چیزی را فهمیدم، همین است. مهم‌ترین مشکل ریسرچ این است که آدم شروع می‌کند و مثلاً می‌خواهد قضیه‌ای را ثابت کند. همهٔ ریسرچرهای خوب آدم‌هایی هستند که به‌نوعی به حس خودشان اعتماد می‌کنند، می‌روند و به راهی می‌رسند. تخیل در ریسرچ خیلی مهم است: اینکه فکر نکند و تخیل کند و حالت‌های ممکن را در نظر بگیرد.

من هم دارم این‌گونه تخیل می‌کنم. بگذارید اول این را بگویم: جن و فرشته و همهٔ چیزهایی را که در قرآن هست، ما به‌نوعی داریم روی مقولات ساینس پروجکت می‌کنیم؛ بنابراین اعتبار زیادی ندارد. همین چیزهایی که دربارهٔ جن و فرشته می‌گویم با این فرض است که گویی آنچه از دنیا می‌دانیم درست است. در واقع می‌خواهم توصیف کنم که اگر پدیده‌هایی را که قرآن می‌گوید پروجکت کنیم، در ساینس موجود احتمالاً چه می‌شوند.

این کار را قدیمی‌ها کرده‌اند. مثلاً در طبیعیات فرض می‌کردند که غیر از طبیعت، عالم مثال هست و می‌گفتند فرشته‌ها در عالم مثال‌اند. حس اطمینانی وجود داشت، ایمان وجود داشت و سنت مذهبی بود؛ آدم به‌راحتی می‌کوشید علم زمان خودش را با قرآن تطبیق بدهد؛ یعنی بگوید فرشته چیست؛ من طبیعیات می‌دانم؛ عالم مثال هست؛ جن چیست؛ مثلاً می‌گفت چیزی این‌گونه است، عنصری است. ولی ما این کار را نکرده‌ایم. واقعیت این است که آدم‌هایی که اکنون مسلمان‌اند جرئت نمی‌کنند در ساینس پروجکشن انجام دهند، چون ساینس ادعایی دارد.

ببینید قرآن چه توصیفی از جن دارد: از آتش خلق شده است. ساینس که این را رد نمی‌کند. چیزی بگویم: معنای کلمهٔ ماده در طول تاریخ عوض شده است. زمانی در برابر صورت بود، بعد به‌نوعی در برابر عالم مثال قرار گرفت. اکنون وقتی می‌گوییم ماده، میدان مغناطیسی، همهٔ میدان‌ها، نور و همه‌چیز را مادی می‌گوییم؛ تقریباً شامل همهٔ چیزهایی که قدیمی‌ها می‌گفتند؛ آن موقع نور چیزی در عالم مثال بود. به نظر من ماده خیلی بزرگ شده است تا ماتریالیسم را در خودش جا دهد؛ هر چیزی که پیدا شده، گفته‌اند این هم ماده است. مثلاً اول گفتند ماده چیزی است که جرم داشته باشد؛ بعد میدان مغناطیسی این‌گونه نبود و تعریف را عوض کردند؛ ماده بزرگ‌تر شد و میدان مغناطیسی هم ماده شد. قبلاً می‌گفتند غیرمادی، چون آن قسمت‌ها را ماده نمی‌دانستند؛ اکنون ماده شامل همه‌چیز شده است. به نظر من فرشته و جن به این معنای امروزی به‌نوعی مادی‌اند.

بکوشم کمی توصیف کنم که قرآن جن را چگونه توصیف می‌کند: چیزی که از آتش خلق شده، در برابر ما که از خاک‌ایم. همان‌طور که در جامد و مایع تحولاتی به چیزی پیچیده می‌رسد که می‌شود اسمش را حیات گذاشت و هوشمند می‌شود، هیچ دلیل علمی‌ای نمی‌توانم بگویم که وجود داشته باشد که پلاسما نتواند چنین چیزهایی را در خودش داشته باشد. پلاسما چیست؟ آتش حالت چهارم ماده است. دلیلی وجود ندارد که بگویم حیات نمی‌تواند بر پایهٔ انرژی وجود داشته باشد و پیچیدگی در میدان‌ها مثلاً در حدی باشد که نوعی هوشمندی پدید آید. علم که منکر این نیست که چیزهایی غیر از جامد و مایع بتوانند پیچیدگی‌های عجیب‌وغریب پیدا کنند و به نوعی هوشمندی منجر شوند.

به نظر من، آن‌گونه که قرآن توصیف می‌کند، جن حیاتی است بر مبنای پلاسما و انرژی حرارتی، و فرشته چیزی است که به‌نوعی با میدان‌های الکترومغناطیسی ارتباط دارد. نمی‌خواهم بگویم جنسش نور است؛ نمی‌دانم الکترومغناطیسی هست یا نه؛ ولی از توصیف قرآن به‌نوعی این‌گونه به نظر می‌آید. اصولاً فرشته‌ها موجوداتی هوشمند و حیات‌دارند بر مبنای چیزهایی از جنس انرژی، نه بر مبنای عالم مثال. در نظر قدیمی‌ها هم چنین چیزی بود: عالمی که می‌گفتند این‌ها در آن وجودی شفاف‌تر دارند و لطیف‌اند؛ می‌گفتند در عالم مثال همه‌چیز لطیف است، در برابر کثیفِ اینجا. ما اینجا حیاتی بر مبنای پایه‌ای خیلی فشرده داریم و می‌توانیم حیاتی بر پایهٔ مثلاً پلاسما و انرژی حرارتی و حتی چیزهای دیگر هم داشته باشیم.

نمی‌خواهم دربارهٔ فرشته خیلی دقیق صحبت کنم؛ می‌خواهم بگویم به نظر من با میدان‌ها ارتباط دارد. دربارهٔ جن هم نمی‌خواهم زیاد صحبت کنم؛ همین که قرآن می‌گوید از آتش آمده در برابر اینکه ما از خاک‌ایم، به نظر می‌آید کسی شک ندارد که در توصیف قرآن جن موجودی فیزیکی است و ماوراءطبیعی نیست. ماوراءطبیعی یعنی چه؟ اینکه فرشته موجودی ماوراءطبیعی است یعنی چه؟ من نمی‌فهمم. این‌طور که ماده شامل همه‌چیز شده، این‌ها همه جزو چیزهای مادی حساب می‌شوند.

فرشته موجودی است که می‌تواند انرژی منتقل کند و انرژی متمرکزی را در جایی آزاد کند؛ همهٔ کارهایی را که انجام می‌دهد این‌گونه انجام می‌دهد. اول دربارهٔ جبرئیل صحبت کنم. تخیل است و اشکالی ندارد؛ نشسته‌ام و دربارهٔ چیزهایی که در قرآن می‌بینم خیال‌پردازی می‌کنم و ذهنم پر از مفاهیم ساینتیفیک است. اینکه می‌گویم تخیل، یعنی حدسیات است. می‌خواهم بگویم قرآن را که می‌خوانید، نمی‌توانید این پروجکشن را انجام ندهید؛ اگر نترسید، باید انجامش دهید. ممکن است اصلاً ساینس و همهٔ این چیزها الکی باشد؛ چیزهایی باشد که هنوز کشف نشده است؛ ممکن است حالتی از ماده پیدا شود که ما هنوز نفهمیده‌ایم و بعد معلوم شود فرشتگان از چیز دیگری هستند، یا اصلاً به قول معروف ماوراءطبیعی‌اند.

می‌خواهم توجیه کنم که به نظر من فرشته حامل انرژی است. ما از جبرئیل چه می‌فهمیم؟ می‌خواهم فرضیه‌ای بگویم که جور دربیاید: جبرئیل موجودی است که می‌تواند بیاید و میدانی الکترومغناطیسی ایجاد کند. جنسش چیست نمی‌دانم؛ دربارهٔ جنسش چیزی نگفتم، این هم ضبط شود؛ گفتم که می‌توانند چنین چیزی تولید کنند. مغز ما بخشی دارد که وقتی چیزی می‌شنویم، به قسمتی از مغز می‌رود که زبان را تولید و درک می‌کند. مکانیسمی دارد که از راه هوا چیزی را می‌شنوم و بعد همه‌چیز سیگنال الکتریکی است. اگر پیش از آنکه چیزی وارد گوش من شده و این مسیر را طی کرده باشد، کسی بتواند بیاید و آنجا یک سری الکترون را تغییر دهد، من چیزهایی می‌شنوم. می‌خواهم بگویم جبرئیل این‌گونه کار می‌کند. توجیهش چیست؟ پیامبر ادعا می‌کند چیزهایی را می‌شنود، در حالی که دیگران نمی‌شنوند.

تخیل است و اشکالی ندارد. شاید اصلاً نباید این حرف‌ها را زد، چون ممکن است متهم شویم که حرف‌های غلطی زده‌ایم. من آدم شجاعی هستم و دارم تخیلات خودم را بیان می‌کنم. مثلاً فکر می‌کنم اکنون واقعاً دارم می‌فهمم، ولی ممکن است فردا چیز دیگری بگویم. اگر قدرتش را داشتم، می‌توانستم بروم ببینم آیا می‌شود این‌گونه میدانی متمرکز ایجاد کرد که کسی چیزهایی بشنود و حالت‌هایی شبیه وحی به او دست دهد. همه‌چیز این‌گونه قابل توضیح است، چون همه‌چیز در مغز اتفاق می‌افتد.

چیز دیگری بگویم: فرشته‌ها باد درست می‌کنند و این کار را خیلی راحت می‌کنند. جایی لایه‌ای از هوا را گرم می‌کنند، بعد می‌توانند گرما را منتقل کنند و یک‌باره باد می‌آید. فرشته‌ها می‌توانند زلزله ایجاد کنند؛ این گسل‌ها در برابر هم‌اند و فرشته‌ها می‌توانند در یک لحظه به‌طور متمرکز در جایی انرژی آزاد کنند. وگرنه چگونه توجیه می‌کنید که خداوند زلزله می‌فرستد؟ مگر خدا نمی‌گوید که این کارها را با ملائکه می‌کنم؟ مگر واسطهٔ امر خدا در زمین ملائکه نیستند؟ ملائکه باید حامل انرژی باشند، چون کار انجام می‌دهند؛ بنا به تعریف انرژی. ممکن است این چیزی که می‌گویم درست نباشد، ولی باید به این چیزها فکر کنم، چون ممکن است بتوانم جن را کشف کنم.

این‌طور نیست که همهٔ حرف‌ها را باید پس گرفت تا ساینس درست شود؛ ساینس همان مشاهدات درست است. مثلاً می‌گویی کرهٔ زمین گرد است؛ چون ساینس می‌گوید، شک داری؟ من واقعاً سر کلاس فیزیک یاد گرفتم شک کنم. یادم می‌آید معلم فیزیکمان می‌گفت خیلی چیزها را می‌توانی طور دیگری فکر کنی؛ مثلاً اینکه کره‌ای باشد و ما در لایهٔ داخلی‌اش باشیم. آنچه از دنیا می‌فهمم، من دارم می‌فهمم؛ آنچه از قرآن می‌فهمم هم همین‌گونه است.

فرض کنید هیچ کافری در این دنیا نبود، سنت حاکم فقط ما مسلمان‌ها بودیم، دنیا را گرفته بودیم و همه را هم کشته بودیم؛ خیلی‌ها دوست دارند این اتفاق بیفتد. بعد همهٔ ما هم ایمان داریم که قرآن کتاب خداست. کنجکاو نمی‌شوی بروی و شاید بتوانی با این ابزارهایی که داریم جنی را دیتکت کنی؟ کنجکاو نمی‌شوی بروی ببینی جن‌ها کجا زندگی می‌کنند، چون از پلاسما هستند؟ شاید بچه‌جنی، برخلاف میل پدر و مادرش، آمد و دستگاهت را انگولک کرد. جن‌ها هم می‌توانند این‌گونه چیزی را در آدم‌ها القا کنند. می‌گویم اگر واقعاً نمی‌ترسیدی که این حرف‌ها مسخره شود، کنجکاو نمی‌شدی ببینی این فرشته چیست و چگونه می‌آید و این وحی را القا می‌کند؟ اصلاً کنجکاو نمی‌شوی؟ می‌خواهم بگویم ریشه‌اش این است که این حرف‌ها زده نمی‌شود از ترس اینکه غلط باشد و بعد علیه ما استفاده شود.

می‌خواهم بگویم اگر کسی نبود، ممکن بود امکانش را داشته باشم که دستگاهی بسازم و آزمایش کنم؛ ولی جامعه به آدم‌هایش یاد می‌دهد که به سمتی نروند. مثلاً معلمم به من می‌گوید این حرف‌ها چیست؟

اینکه بپرسیم آیا فرشته‌ها موجوداتی ماوراءطبیعی و غیرمادی‌اند که در این دنیا کار انجام می‌دهند، زلزله درست می‌کنند و به امر خدا قومی را نابود می‌کنند، به نظر من پرسشی بی‌معناست، چون اصلاً معلوم نیست معنای مادی چیست. اگر جایی در دنیا اکنون تأثیر مستقیمی از خدا کشف شود، می‌گویند این هم مادی است. منظور من از مادی دقیقاً مرز چیزهایی است که اکنون به آن‌ها توجه دارید، یعنی چیزهایی که کشف شده است.

ادامهٔ حرفم را بگویم. ما دربارهٔ دنیایی که در آن هستیم دریافت‌هایی داریم و از قرآن هم دریافتی داریم. برای سومین بار می‌گویم که نگفتم ملائکه مادی‌اند؛ گفتم به‌نوعی تأثیرات الکترومغناطیسی ایجاد می‌کنند و حامل انرژی‌اند. از نظر من روح و خدا در قرآن مادی نیستند و اصلاً در محدودهٔ علم بشر نیستند. چرا یک چیز غیرمادی می‌تواند بر چیزی مادی تأثیر بگذارد؟ خدا و روح این کار را می‌کنند. می‌خواهم بگویم روح و خدا در قرآن به‌نوعی تافتهٔ جدابافته‌اند. وقتی از روح سؤال می‌شود، توضیحی نمی‌دهد؛ ولی دربارهٔ ملائکه می‌گوید این‌ها بال دارند. بال دارند یعنی چه؟ از این آیه چه می‌فهمی؟ غیرمادی بال دارد؟ چرا این را می‌گوید؟ به نظر من نه تنها چیزهایی قابل دیتکت‌کردن وجود دارد، بلکه راهنمایی‌هایی هم برای ما هست که چیزهایی را دیتکت کنیم.

تخیلات خودم را خیلی قبول ندارم، که این‌گونه‌اند یا آن‌گونه؛ نمی‌دانم چیستند. ولی وقتی قرآن دربارهٔ ملائکه حرف می‌زند و شکلشان را توضیح می‌دهد، شکل وجود دارد؛ روح و خدا شکل ندارند.

من وقتی این حرف‌ها را می‌شنوم، به آن‌ها فکر می‌کنم. ساینس را تا حدودی قبول دارم؛ می‌دانم که این‌ها مدل‌اند. مشاهداتش را تا این حد قبول دارم که وقتی از ستاره‌ای در آسمان عکس می‌گیرند، به اندازهٔ این میزی که می‌بینم اطمینان دارم. به بعضی چیزهایش تا همین حدِ مشاهدات مطمئنم؛ بعضی تئوری‌هایش را خیلی قبول دارم و بعضی را خیلی قبول ندارم.

اکنون می‌کوشم ببینم ارتباط چیزی که اتفاق‌های طبیعی را در دنیا رهبری می‌کند چگونه است؛ ملائکه گویی کارگزاران خدا در طبیعت‌اند. به نظر من، به‌سادگی بگویم: ملائکه حامل انرژی‌اند؛ نمی‌گویم چه هستند. می‌توانند میدان‌های متمرکز الکترومغناطیسی ایجاد کنند، مثلاً برای پدیدهٔ وحی. هیچ‌وقت فکر نمی‌کنی وحی چه بوده است؟

چرا باید نظری داشته باشم؟ چون مثلاً می‌توانم نخستین آدمی باشم که چنین چیزی را کشف می‌کند. حرف اولم این بود که مسلمان‌ها منتظرند همه کاری را بکنند و بعد بگویند در قرآن بود. چرا این خنده دارد؟ اکنون فرض کنید موضوع تفسیر رویا به نام فروید ثبت شده است؛ او چیز درستی را کشف کرده است. خنده‌اش کجاست؟ ما می‌توانستیم زودتر این مسائل را علمی‌تر کنیم و رویشان کار کنیم.

من دو موضوع گفتم: یکی اینکه در قرآن چیزهایی برای شروع یک سری علوم هست که ما دنبالشان را نگرفتیم؛ دیگر اینکه بر پدیده‌هایی که اکنون در علم خیلی مطرح نیستند، یعنی وجود دو نوع حیات دیگر، در قرآن تأکید می‌شود؛ دست‌کم بر فرشته به‌شدت تأکید می‌شود. من شخصاً کنجکاوم و فکر می‌کنم دنبال‌کردنش خوب است.

مثلاً قرآن می‌گوید ملائکه دو بال دارند یا سه بال دارند؛ تحریک نمی‌شوی؟ واقعاً تحریک نمی‌شوی که چرا قرآن این حرف را می‌زند؟ در قرآن توصیفی از شکل ملائکه هست؛ تحریک نمی‌شوی؟ و اینکه ملائکه وحی را می‌آورند و وحی پدیده‌ای درونی است که به ما ربط دارد؛ تحریک نمی‌شوی بفهمی ملک چگونه این کار را می‌کند؟ کاری فیزیکی روی مغز پیامبر انجام می‌دهد، چون پیامبر فکر می‌کند چیزهایی را می‌شنود؛ در واقع حالت شنیدن دارد، ولی صدایی نیست و گویی اتفاقی در درونش می‌افتد.

نمی‌خواهم بگویم این چیز مهمی است؛ می‌خواهم بگویم واقعاً فکر می‌کنم لازم است آدمی که قرآن می‌خواند شجاعتی داشته باشد. خیلی‌ها خجالت می‌کشند بگویند که قرآن از چیزی به نام جن گفته است، چون می‌گویند خرافات است. من فکر می‌کنم، می‌گویم می‌تواند، که این می‌تواند راهی برای اثبات اعجاز قرآن باشد؛ اگر تو به‌عنوان مسلمان بروی و از چیزهایی که در قرآن دربارهٔ جن هست استفاده کنی و آن را دیتکت کنی. به این فکر نمی‌کنی که این می‌تواند دستاورد خیلی خوبی داشته باشد؟ قرآن دربارهٔ جن حرف زده و چیزهایی گفته که تحریک‌کننده است؛ گویی دارد ما را دعوت می‌کند که برویم و بشناسیم این چه موضوعی است؛ از آتش خلق شده است.

می‌خواهم بگویم واقعاً این‌گونه است: به دلیل ترس و واهمه‌ای که از مشکلاتی که ممکن است پیش بیاید داریم، حاضر نیستیم این‌گونه به قرآن نگاه کنیم. قرآن کنجکاوی ما را تحریک کرده است و ما حاضر نیستیم کنجکاوی‌مان را دنبال کنیم؛ حاضر نیستیم مثلاً دستگاهی ببریم و جایی بگذاریم. قرآن می‌گوید می‌شود با جن ارتباط برقرار کرد؛ انسان می‌تواند با جن ارتباط برقرار کند. اگر کسی در این دنیا چنین ادعایی دارد، نمی‌روی بکوشی آزمایشی فیزیکی انجام دهی و ببینی چه می‌شود؟ می‌ترسیم که نشود.

قرآن دربارهٔ خدا توضیح نمی‌دهد؛ معلوم است که خدا را نمی‌شود فهمید و روح هم معلوم است؛ ولی این‌ها چیزهایی‌اند که قرآن نه تنها دربارهٔ آن‌ها زیاد حرف می‌زند، بلکه توصیفشان می‌کند و مرتب به جزئیات کارهایشان اشاره می‌کند. به نظر من این‌ها چیزهایی‌اند که می‌شود دربارهٔ آن‌ها کنجکاو بود؛ یعنی قرآن می‌خواهد ما کنجکاو باشیم. ممکن است بچه‌های فرشته، که شیطان نیستند، به دستگاهت نزدیک نشوند، ولی بچه‌های جن ممکن است به دستگاه‌هایت نزدیک شوند؛ اگر جدی بگذاری‌اش، ممکن است دیتکت شود. یعنی دیتکت‌کردن یک موجود طبیعی؛ جن در قرآن خیلی طبیعی توصیف شده است، چیزی مثل انسان که در همین طبیعت زندگی می‌کند. مثل ملائکه نیست که در آسمان‌ها و این حرف‌ها باشد. ملائکه هم مکان دارند و حول عرش حرکت می‌کنند؛ یعنی چه؟ یعنی مادی‌اند؛ به آسمان می‌روند و نازل می‌شوند. واقعاً به این موضوع هم فکر می‌کنم و حرف‌هایی هم برای گفتن دارم.

می‌خواهم بگویم قرآن‌خواندن یعنی به همهٔ این چیزها فکر کنیم. نمی‌گویم لازم است هر آدمی این‌گونه فکر کند. گفتم که دارم آنچه را در قرآن خوانده‌ام روی ساینس پروجکت می‌کنم. چرا باید این کار را بکنم؟ چون قرآن کنجکاوی مرا نسبت به موجودی فیزیکی به نام جن تحریک کرده است، با توضیحات فیزیکی‌ای که می‌دهد: اینکه چگونه خلق شده، کجا هست، چگونه است و می‌شود با او ارتباط برقرار کرد. وقتی قرآن را می‌خوانم، به‌عنوان آدمی کنجکاو تحریک می‌شوم که ببینم این جن چیست. بعد تئوری‌هایی از زمان خودم دارم و دنیا را با این تئوری‌ها این‌گونه می‌فهمم. نمی‌گویم این تئوری کاملاً درست است؛ می‌خواهم ببینم اگر این تئوری‌ها درست باشند، آن جن چه می‌شود. از اول دارم این را با این فرض می‌گویم که آن را روی ساینس پروجکت می‌کنم. ممکن است این ساینس با همهٔ مقولاتش کاملاً عوض شود و معلوم شود که مدل بوده است. ولی می‌گویم این امید وجود دارد که بتوانم دربارهٔ جن چیزی را دیتکت کنم؛ بنابراین خوب است دربارهٔ آن فکر کنم. تو امیدوار نیستی؟

اگر انسان بفهمد که حیاتی موازی با خودش در دنیا وجود دارد که می‌شود با آن ارتباط برقرار کرد، فایده دارد. دیدن یوفو را در نظر بگیرید، گویی از بیرون به زمین آمده باشند؛ این همه سروصدا می‌کند و مهم است. موجودی با دستگاه شناختی‌ای غیر از دستگاه شناختی تو، اگر کنارت باشد، برای فلسفه هم فایده دارد که ببینیم او چه چیزی را می‌فهمد؛ معلوم است که مهم است.