او میگوید مردم گذشته با ذهن خالی که قرآن به آن دعوت میکند به طبیعت نگاه نمیکردند و با عقاید و افکار خودشان به آن مینگریستند. سپس میپرسد شرک چگونه پدید میآید و چرا شرکِ جاهای مختلف به هم شبیه است؛ میگوید باید پایگاه روانی داشته باشد و میخواهد هم مکانیسمهای درونی و هم چیزهایی را که به اجتماع برمیگردد توضیح دهد. بحث را با یونگ و رشد روانی شروع میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
اینکه افکاری داریم که میان ما و مواجههٔ مستقیم با طبیعت حائل میشوند، چیزی کاملاً قدیمی است و همیشه بوده است؛ ما همیشه برای خودمان داستانهایی داشتهایم. اگر فایرابند امروز به ساینس میگوید «داستان پریان»، آن روزها واقعاً داستان پریان بود.
افکار حائل و مواجهه با طبیعت
یعنی همهچیز از نظر مردم روشن بود و طبیعت را برای خودشان تفسیر میکردند؛ هر قدر هم تفسیرشان احمقانه بود، باورش میکردند. بنابراین اصلاً اینطور نبود که مردم با آن مواجههای که قرآن به آن دعوت میکند — اینکه آدم با ذهن خالی به طبیعت نگاه کند، ممکن است چیز شگفتانگیزی ببیند و احساس خاصی به او دست بدهد — با طبیعت مواجه شوند. با چیزهای خودشان، با عقاید و افکار خودشان، به طبیعت نگاه میکردند. این نکتهای است که میخواهم روشن کنم و قبلاً هم به آن اشاره کردهام: اینطور نیست که مردم در گذشته خیلی تجربهٔ دینی واقعی به دست میآوردند؛ آنها هم کاملاً گرفتاریهای خودشان را داشتند.
حالا میخواهم کمی دربارهٔ این صحبت کنم که این شرک چگونه به وجود میآید و چرا شرکِ جاهای مختلف اینقدر به هم شبیه است. باید پایگاه روانی مناسبی داشته باشد؛ یعنی مردم به دلیلی به چنین افسانهسازیهایی و به این حالت تخاصمی که در طبیعت میبینند روی میآورند، و این دلایل روانی مشخصی دارد. میخواهم یک سری مکانیسم بگویم: مکانیسمهایی که به نوعی درونیاند، و یک سری چیزها هم هست که کاملاً به اجتماع برمیگردد. کلاً میخواهم کمی توضیح بدهم که ریشهٔ این افکار و عقاید در روان چیست.
دربارهٔ اینکه همه چقدر به آنچه میگویم اعتقاد دارند: فکر میکنم کلیاتش را همه قبول دارند، ولی جزئیاتی هست که یونگ خیلی روی آن تأکید میکند. یکی از ویژگیهای همهٔ ما انسانها این است که در درونمان واقعاً نیروهای متخاصمی وجود دارد؛ یعنی امیال خیلی خیلی گوناگونی داریم که با هم خیلی هم سازگار نیستند. ضمیر ناخودآگاه ما، آنطور که او توصیف میکند، پر از چیزهای مختلف است؛ یک عالمه محتوای از پیش دادهشده، به یک معنا، در آن وجود دارد. امیال مختلفی داریم که ممکن است در آنِ واحد با هم تضاد داشته باشند. مسیر رشد یک آدم تقریباً از همینجا شروع میشود که بهطور طبیعی چنین درونی دارد. کلیات اینکه درون آدم چیزهای متخاصم وجود دارد مورد تأیید همه است، ولی یونگ بهشدت روی این تأکید دارد که فرایندی که از نظر روانی باعث رشد انسان میشود این است که وحدتی در روان انسان ایجاد شود.
یونگ و رشد انسان
یعنی چیزهای مختلفی که در روان هست و با هم تداخل دارند و متخاصماند، همه به نوعی، یعنی تمام نیروهای ناخودآگاه، جذب خودآگاهی شوند و آدم در درونش به وحدت برسد. از نظر یونگ دقیقاً همین است: در ضمیر ناخودآگاه من یک عالمه چیز میگذرد که از آن بیخبرم؛ اینها روی زندگی من تأثیر میگذارند و من نمیدانم. جذبشدن در خودآگاه دقیقاً معنایش همین است: اولاً روان ساده میشود، ثانیاً همهچیزش برای خود من روشن است؛ اینطور نیست که تحت تأثیر نیروهایی قرار بگیرم که نمیدانم چیستند.
این به معنای خواندن روانشناسی نیست، مطلقاً. خواندن روانشناسی به تو میگوید که اجزایی در روانت وجود دارد، ولی تو آنها را اینگونه پیدا نمیکنی. جذبشدن ناخودآگاه یعنی مکانیسمهای ناخودآگاه در اختیار تو قرار میگیرند؛ یعنی چیزی کاملاً عملی است، یک اتفاق واقعی روانی، و ربطی به این ندارد که من اجزای روان خودم را بشناسم. این است که مکانیسمهای روانم را در وجود خودم پیدا میکنم و این مکانیسمها خودآگاه میشوند؛ این خیلی فرق دارد با اینکه در کتاب خوانده باشم این مکانیسمها چیستند. فعالیتهای ناخودآگاه جذب خودآگاه میشوند؛ یعنی انگار بر همهٔ اجزای درونم مسلط میشوم. مسئله حتی فقط شناختن آنها نیست؛ به جایی میرسم که بر همهچیز کنترل دارم.
این خیلی شبیه توصیفی است که تقریباً همهٔ انواع عرفانهای مختلف دنیا دارند: عارفان در نهایت، از نظر عملی، به قدرتی مستقل بر نفس خودشان میرسند، بهطوری که دیگر مثلاً یکدفعه افکار مزاحم از درونشان وارد ذهنشان نمیشود. یکی از کارهای ناخودآگاه این است که در طول روز مرتب چیزهایی به ذهنتان میرسد که نمیدانید از کجا آمده است. آدمهایی که روانی میشوند اصلاً اختیاری بر ذهنیت خودشان ندارند؛ مرتب انبوهی از افکار و تصورات از ناخودآگاه به ذهنشان میآید و کنترلی بر آن ندارند. مکانیسم این فرایند دقیقاً رسیدن به جایی است که بر همهچیز کنترل دارند. جذبشدن در خودآگاه دقیقاً شناخت علمی نیست؛ به این معناست که خودآگاه همهچیز را تحت کنترل خودش میگیرد.
فردانیت و کنترل خودآگاه
چیز دیگری که در روانشناسی همه روی آن توافق دارند این است که هر انسانی حسهای درونی خودش را به بیرون به اصطلاح پروجکت میکند. فرض کنید من حس خیلی بدی داشته باشم و احساسم واقعاً در کنترل خودم نباشد: وقتی حس بدی دارم، انگار دنیا را بد میبینم؛ وقتی حس خوبی دارم، محیط به نظرم جالبتر میرسد. اینکه احساسات درونی ما، چیزهایی که در درون ما هست، به نوعی در جهان خارج پروجکت میشود، چیزی است که همه قبول دارند. یک عالمه از مشکلاتی که پیش میآید، مثلاً دعوای زن و شوهر که آخرش ممکن است به روانشناس بکشد، از همین است: یکی از آن دو نفر حال بدی دارد. پروجکتکردن، در مرحلهٔ بالاترش، این است که منشأ حال بد خودم را در بیرون جستوجو میکنم؛ این دیگر کمی حالت خودآگاه هم پیدا میکند. خیلی از مشکلات اینگونه پیش میآید: دو نفر با هم اختلاف دارند؛ آنکه در وضعیت روانی بدی است، انگار طرف مقابل را بد میبیند، تقصیر را به گردن او میگذارد و مشکل شروع میشود.
میخواهم بگویم این مکانیسمی است که در وجود انسانها هست: تا وقتی انسان تکامل پیدا نکرده و درونش خیلی شلوغ است، بهطور طبیعی بیرون را هم خیلی شلوغ میبیند. عرفا میگویند یک نفر میتواند وحدت را کشف کند و ما باید در درون خودمان پیشرفتی بکنیم تا وحدت را بفهمیم. فرض کنید آنچه عرفا میگویند درست است و آنچه در بیرون هست یک کلِ واحدِ منسجم است، همانطور که آنها توصیف میکنند و از وحدت وجود سخن میگویند؛ گویی همهٔ این جزئیاتی که ما میبینیم، به یک معنا، وجود ندارد. آنها به جایی میرسند که چنین چیزی را حس میکنند؛ خیلی چیزها اعتباری است و واقعی نیست. چرا ما بهطور طبیعی چنین ادراکی نداریم؟ اگر از عرفا بپرسید — و از قدیم این را میگفتند، نه فقط عرفای ما، همهجا — میگویند قلبت آمادگی پذیرش این را ندارد؛ یعنی انگار قوهٔ ادراکی و شناختیات آماده نشده است. تا وقتی در درون به وحدت نرسیدهام، بیرون را شلوغ میبینم؛ اگر در درون خودم چیزهای متخاصم داشته باشم، بیرون را متخاصم میبینم. یعنی شرک چیز خیلی طبیعی است.
وحدت درونی و شرک بیرونی
آدمی که رشد پیدا نکرده دنیا را پر از کثرت و ضد و نقیض میبیند و اصلاً آمادگی ندارد که چیزی خیلی واحد را در دنیا مشاهده کند. یکی از پایههای روانی شرک این است که آدمهای رشدنیافته اصولاً به کثرت و تمایز تمایل دارند، نه به وحدت. مثال خیلی سادهای بزنم: جایی که همه عقاید مشترکی دارند و یک عقیدهٔ مختلف هم وجود دارد، بعضی از آدمها بهشدت به آن اختلافات گرایش دارند و گرایش زیادی به مشترکات ندارند؛ یک عده هم طبعاً به چیزهای مشترک گرایش دارند، انگار روند وحدتبخشی واقعاً با درونشان سازگارتر است. این یکی از پایههای شرک است: انسانِ رشدنیافته بهطور طبیعی بیشتر به کثرت تمایل دارد و نهایتاً، با آن حس تخاصمی که هم هست، برای چیزهایی که میبیند ممکن است هزار داستان بسازد. همان عقاید شرکآلودی که داشتند، یعنی نسبتدادن نیروهای طبیعی و قدرتهایی به موجوداتی خیالی.
منظورم شرک به همان معنایی است که در قرآن هست؛ وقتی قرآن بهطور کلی دربارهٔ مشرکان بحث میکند. آنچه الان میگویم آن شرک ظریفی نیست که در همه هست — اینکه تا یک نفر به نهایت کمال خودش نرسد، مشکل دارد و وحدت را آنطور که باید درک نمیکند. چیزی که در قرآن دعوا بر سر آن است این است که بت میپرستیدند. بتپرستی چیست؟ بتپرستی این است که موجوداتی خیالی را تصور میکردند که چیزهایی در طبیعت در اختیار آنهاست. کلاً آنچه در قرآن آمده این است که اینها اعتقاد داشتند این بتها نیروهایی دارند و چیزهایی در اختیارشان است، و حتی سرنوشت این آدمها در جهان پس از مرگ هم میتواند به شفاعت اینها بستگی داشته باشد؛ موجوداتی خیالی که اصلاً وجود ندارند. من شرک را به نوعی معادل همان افسانههای پریان به کار میبرم؛ یعنی وجود یک سری عقاید خرافی. شرکآلود بودن یعنی پر از کثرت بودن: خدایان مختلفی دارند که ممکن است با هم سازش نداشته باشند، و همین باعث میشود اصلاً وحدت را نبینند. آنچه قرآن به آن دعوت میکند این است که نگاه کنید و ببینید که اصلاً دعوایی در دنیا نیست.
شرک بهمثابه کثرت احوال
یعنی انسانها را که کنار بگذارید، همهچیز در آرامش به سر میبرد. طبیعتی که خدا خلق کرده، جز افکار ما که ممکن است در آن تخاصم باشد، همهچیزش در آرامش مطلق به سر میبرد. این همان چیزی است که شرک مانع میشود مردم ببینند؛ یعنی وحدت دنیا را، حتی به همین معنای ساده که انگار بیش از یک نیرو در دنیا نیست، درک نکنند.
آنچه در اینجا گفتم تعریف جامعی ندارد. روانشناسی رشد چیز خیلی جامع و کاملی نیست که بتوانم بگویم در روانشناسی از «رشد» چیز مشخصی مراد است؛ من با آن اصطلاحات صحبت میکنم. رشد پیدا کردن یعنی رسیدن به جایی که همهچیزِ وجودِ انسانِ رشدیافته تحت کنترلش است و به نوعی به یگانگی رسیده است. اصولاً در روانشناسی رشد بحثهایی از این دست متداول نیست. روانشناسی رشد بیشتر دنبال این است که ببیند مثلاً بخشهای مختلف خودآگاهی چگونه رشد میکنند، یا قدرت انتزاع در چه سن و سالی پدید میآید؛ بحثهایی از این دست میکند. اسم آنچه من میگویم در روانشناسی «روانشناسی کمال» است، و این حتی خیلی دانشگاهی نشده است. مثلاً فروید مطلقاً روانشناسی کمال ندارد. اصولاً ایرادی که به فرویدیسم میگیرند این است که در روانشناسی فروید همه مریضاند و آدم سالم وجود ندارد؛ معیاری در آن نیست که بگوید این آدم سالم است. اصولاً تعریفی از کمال و سلامت ندارد، واقعاً ندارد؛ نه اینکه نداده باشد، فضای این روانشناسی اینگونه است که اصلاً چیزی به نام سلامت روانی وجود ندارد. بعد، فروم و کسانی مانند او برای اولین بار بهشدت تأکید کردند که روانشناسی لازم است روانشناسی کمال داشته باشد؛ اینکه آدم سالم کیست. یونگ برای خودش روانشناسی کمال خیلی پیچیدهای دارد. چیز اساسی در روانشناسی او فرایند فردانیت است و نهایتش همین است؛ شبیه چیزی است که بهویژه بوداییها میگویند. آنچه او کمال میداند چیزی خیلی شبیه عرفان شرقی است. برای همین اصولاً یونگ را خیلی تحویل نمیگیرند؛ چون خیلی به حرفهایی گرایش پیدا کرد که قرنهاست در شرق گفته میشود.
قرآن و تعریف شرک
توحید فهمیدن وحدت در دنیا و در خودمان است، و شرک در برابر آن است. ولی قرآن هر وقت از مشرکان و مبارزه با شرک حرف میزند، منظورش شرکی است که مستقر شده؛ یعنی مثل یک ایدئولوژی یا سنت مستقر شده است: یک سری افکار خرافی بیخود و کاملاً پرتوپلا که مردم قبول کردهاند. من گفتم این یکی از مکانیسمهاست.
آنها هر چیز را جداگانه توجیه کردهاند و آن حسی را که باید دربارهٔ طبیعت، آنگونه که واقعاً هست، داشته باشند، ندارند. هر چیزی برای خودش داستانی دارد و میتواند متخاصم باشد. فرض کنید اسطورههای یونانی را: در آنها بهشدت تخاصم هست. چیز جالب این است که همهاش بر ضد انسان است؛ اصولاً خدایان در یونان ضد انساناند و مدام سعی میکنند آدمها را اذیت کنند. در این افسانهها حس خوبی نسبت به طبیعت وجود ندارد؛ آن حس جالب که همهچیز با هم هماهنگ است واقعاً در آن نیست. دستکم این است که بهشدت بر کثرت تأکید دارد و حالت وحدتبخشی ندارد. هر چیزی داستان خودش را دارد و اینها مانعاند.
کثرت به این معنا که هر موجودی نیروی مخصوص خودش را دارد و این بتها مستقلاند. وقتی با طبیعت مواجه میشوند، برای هر کاری باید به یکی مراجعه کنند: این کار دست این است و آن کار دست دیگری. هندوها خیلی اینگونهاند: انواع خدایانی دارند که مثلاً یکی مال باران است؛ وقتی میخواهند دعا کنند، باید سراغ آن خدایی بروند که مناسب است و نمیتوانند از خدای دیگری چیزی بخواهند که مربوط به آن یکی خداست؛ اینها قلمرو دارند. به هر حال کثرت بهشدت در آن وجود دارد و اجزای مختلفی در آن هست. وقتی در درون کثرت و نیروهای متخاصم وجود داشته باشد، طبیعی است که دنیا را اینگونه ببیند.
آنچه تا اینجا میگویم، به اصطلاح، لایههای خیلی خیلی زیرین است؛ میخواهم چیزهای خیلی واضحتری بگویم دربارهٔ اینکه این چیزها چگونه به وجود میآیند. دو نکته میخواهم بگویم: غیر از این افسانههای پریان، دو چیز روانشناختی خیلی عجیبتر وجود دارد که مانع تجربهٔ دینی و مواجهه با حقیقت میشود، حتی اگر افسانهها وجود نداشته باشند. چیزی که میخواهم توضیح بدهم این است که اصلاً اینطور نیست که قدیمیها که در طبیعت زندگی میکردند خیلی تجربههای دینی به دست آورده باشند، حتی اگر این افسانهها نبود.
یک نکته این است که اصولاً آدمی که از نظر روانی به لذتبردن متمایل است، این تمایل مانع مواجهه و مانع شناخت اوست. شناختن حقیقت، یا هر چیز دیگر، بهشدت به این نیاز دارد که خودتان دور بایستید و نگاه کنید. مثلاً وقتی خیلی گرسنهام، ممکن است غذا را بخورم و نفهمم چه خوردم. میل به لذتبردن به نوعی بر شناخت اثر میگذارد: شناختن به آرامش احتیاج دارد، و میل به لذتبردن، یعنی درونی که اصولاً تمایل دارد مدام از چیزهایی که میبیند استفاده کند و به همهچیز مثل ابزار نگاه میکند، به نوعی مانع شناختن میشود. این مکانیسم هم چیزی خیلی کلی در روان آدمهاست که الان هست و قبلاً هم بود، و ربطی هم ندارد که داستانهایی که ساختهاند چه داستانهایی باشد.
نکتهٔ دیگر این است که لذتبردن نهفقط مانع شناخت است، بلکه آدمی که در زندگیاش خیلی به لذتبردن متمایل است اینرسی پیدا میکند و دیگر اهل تغییر نیست. دانشمندان اصولاً خیلی آدمهایی نیستند که مدام در حال لذتبردن از چیزهای دنیا باشند. معمولاً آدمهایی که اهل شناختاند و وجه علمی دارند، بهطور طبیعی کمی زاهدانهتر زندگی میکنند و اگر چنین نکنند خیلی پیشرفت نمیکنند.
زهد و وجه علمی شناخت
لذت اینرسی ایجاد میکند: وقتی چیز جدیدی پیش میآید، میل به لذتبردن آدم را بهشدت به عادتهای فعلیاش میچسباند و تغییر را، چون کاری است که برایش انرژی صرف میشود، مشکل میکند. یعنی عقیدهٔ جدیدی را بهراحتی نمیشود به آدمی که فقط مشغول اعمال حیاتی است قبولاند، چون بهشدت تمایل پیدا میکند که وضع موجود خودش را حفظ کند. این هم گرایشی کاملاً کلی و روانی است که در آدمها همیشه بوده و الان هم هست: در مقابل هر چیز جدیدی به هر حال مقاومتی از خودشان نشان میدهند. منظورم از لذت، لذتهای طبیعی است: آدمی که زیاد غذا میخورد و خیلی مشغول لذتهای طبیعی است، بهشدت در او تمایل به فیکسکردن زندگی پیدا میشود، اینکه مطابق عادتهای خودش زندگی کند؛ یعنی این هم اینرسی ایجاد میکند.
اینکه چرا این داستانها این فرم را داشتند: گرایش به کثرت چیزی خیلی خیلی عمیق است؛ یعنی تا آدم رشد نکند، واقعاً به جایی نمیرسد که دنیا را آنطور که هست ببیند. بنابراین خیلی طبیعی است که مواجههٔ اول آدمها با جهان خارجشان پر از کثرت و حتی مخاصمه باشد. اما چرا شرک اینقدر مهم است؟ ببینید، همهٔ مکانیسمهایی که به اصطلاح حالت ارگانیک دارند، چه موجود زنده باشد، چه مثلاً یک جامعهٔ سنتی، چنیناند.
جامعهٔ سنتی خیلی حالت ارگانیک پیدا میکند؛ یعنی وقتی ۱۰۰۰ سال میگذرد، همهٔ اجزایش با هم تناسب پیدا میکنند، چیزهایی که متناسب نبودند حذف میشوند و به سمت فرم ارگانیک میرود. هر مکانیسمی که حالت ارگانیک پیدا کند این ویژگی را دارد که وقتی چیزی در آن تولید میشود، آن چیزِ تولیدشده، هماهنگ با کل مکانیسم، اجزایی را که تولیدش کردهاند تقویت میکند؛ یعنی فیدبکهای مثبت ایجاد میشود. فرض کنید درون من گرایش به کثرت دارد، اصلاً درونم حالت کثرت دارد؛ این را در طبیعت پروجکت میکنم و عقایدی شرکآلود میسازم. این عقاید شرکآلود که دوباره به خودآگاه من میآید، آنچه را در درون من هست بیشتر تثبیت میکند. وقتی عقاید شرکآلود پیدا میشوند، دیگر امکان رشد را از دست میدهید؛ عقایدی که ساختهاید و نتیجهٔ درونی متکثر بوده است، کثرت درونیتان را دوباره تأیید و تقویت میکند.
با این عقاید شرکآلود اینقدر مخالفت میشود؛ در حضور اینها واقعاً آدمها اصولاً نمیتوانند رشد کنند. یعنی تا وقتی کسی این عقاید شرکآلود را کنار نگذارد، نهفقط تجربهٔ دینی به دست نمیآورد، بلکه اصلاً از نظر روانی هم امکان ندارد از آن حالت کثرت بیرون بیاید و به جایی برسد که امکان مواجهه با وحدت را داشته باشد. این پدیدهای است که در مکانیسمهای ارگانیک خیلی وجود دارد: چیزی تولید میشود و انگار تولیدکنندهٔ خودش را دوباره در فیدبک مثبت تقویت میکند و در این مکانیسم، بهعنوان جزئی جدید که با بقیه هماهنگ شده، جذب میشود. در آدم هم همینطور است: وقتی مشکلی روانی داریم و فکری در خودآگاه تولید میشود، معمولاً در جهت تقویت همان مشکل است؛ اینطور نیست که فکری که در آن مشکل تولید شده بخواهد آن را رفع کند یا به آن ربطی نداشته باشد. معمولاً تثبیتش میکند؛ هرچه شاخ و برگ بیشتری پیدا میکند، وضعیت اولیه بیشتر تثبیت میشود. واقعیت دربارهٔ شرک هم همین است: این افسانهها درون این آدمها را همانطور که بود نگه میداشتند؛ یعنی اصلاً اجازهٔ رشد پیدا نمیکردند و عقایدشان هم همانطور میماند.
من این اصطلاح را به این معنا به کار میبرم که رشدکردن یعنی یکپارچهشدن وجود آدم. آدم وقتی به دنیا میآید بهشدت متکثر است؛ واقعاً از نظر روانشناسی ما انواع نیروها و تمایلات مختلف را در خودمان داریم، و یکی از مسیرهای رشد این است که چیزهای درونی ما به وحدت برسد، یعنی در درون خودمان به حالت یکپارچگی برسیم.
اراده و هدف درونی
اگر بپرسید چرا، جواب یونگ مثلاً این است که میگوید من ۱۰۰ هزار رؤیا را مشاهده کردم و به این نتیجه رسیدم که تمام فعالیتهای روانی در جهت این مسیر است؛ یعنی اینطور نیست که به خواست من باشد؛ در درون من چیزی میخواهد به این سمت حرکت کند. تمایل اصلی روان به سمت یکپارچهشدن است. او ارزشگذاری نمیکند؛ این را بهعنوان یک فکت میگوید. اگر این حرف را قبول کنی که تمام وجودت میخواهد در این جهت حرکت کند، دیگر لازم نیست فکر کنی که باید در این جهت حرکت کنی. او میگوید آنچه مشاهده کرده این است که در فرایند فردانیت، چیزی که به آن «نمادهای سلف» میگوید، هر وقت این آدمها این مسیر را نمیروند، هر چند وقت یک بار در رؤیاها ظاهر میشوند؛ انگار از درون تحت فشار قرار میگیرند.
این نظریهٔ یونگ است که گفتم: این گرایش کلی در روان آدمها مسلط است و دست خودت نیست که این راه را بروی یا نه. اگر نروی، از درون تحت فشاری، انگار راه اشتباهی رفتهای؛ مثل اینکه آدم غذای بدی بخورد و به او نسازد. مکانیسمهای درونی ما این را میخواهند: میل به یکپارچهشدن، میل به جذبکردن همهٔ ناخودآگاه در خودآگاهی.
به آن «چرا»ی تو هیچ جوابی نمیدهم؛ فکر نمیکنم جوابی داشته باشد. باید اول ارزشی را بدون چرا قبول کنید و بعد بر اساس آن استدلال کنید. تو ارزشی را بدون چرا بگو؛ من شاید بتوانم بر اساسش یک دلیل الکی بیاورم. من واقعاً دارم میگویم فرض کنید چنین چیزی وجود دارد؛ دارم توصیف میکنم. نمیخواهم وارد اثبات شوم و حرفهای یونگ را اینجا اثبات کنم. حرفم بر اساس نظریهای است که به نظر من نظریهٔ خوبی است و نمیخواهم اینجا دقیقاً اثباتش کنم، و بر اساس اینکه حس خوبی وجود دارد، دستکم در یک جزء: اینکه ارادهات به خودآگاهی کامل برسد، حس خوبی دارد.
فرآیند رشد و نزدیکی به عرفان
من بر اساس حس خوبی که وجود دارد سخن میگویم، و بر اساس نظریهای که میگوید اساس کمال اصلاً همین است. یونگ خیلی مطالعه کرده و خیلی سعی کرده فکت و شاهد بیاورد که چنین فرایندی وجود دارد. با فرهنگ ما هم جور است؛ در عرفان هم این را داریم. بر این اساس توصیف میکنم که شرک، به این معنا، نتیجهٔ رشد پیدا نکردن است؛ من فقط دارم توصیف میکنم. حتی اگر واژهٔ «رشد» را به کار نبرم، آنچه توصیف میکنم این است که یکی از عوامل شرک پروجکتکردن درون آدمها به بیرون است، و این ربطی به رشد ندارد: آدمی که در درونش تکثر و تخاصم وجود دارد، بهطور طبیعی دنیا را متکثر میبیند و تمایلی به وحدت ندارد. این ربطی به این ندارد که این خوب است یا بد؛ ممکن است تو بگویی تکثر خوب است، اصلاً شرک هم خوب است. من ارزشگذاری نمیکنم.
چیز دیگری از روانشناسی بگویم. کتابی هست به نام «وضعیت آخر» که دو نفر آن را نوشتهاند و جلد دیگری هم بعدش دارد، مثلاً «ماندن در وضعیت آخر». این کتاب خیلی پاپیولار است و در سراسر دنیا بهشدت فروش کرده است. در ایران، فکر میکنم در دههٔ ۶۰، کسی نبود که این کتاب را نخوانده باشد؛ از آن کتابها بود و چند سالی همه با هم دربارهٔ آن صحبت میکردند و برایشان خیلی جالب بود. خود نظریه، نه این کتاب، یعنی نظریهٔ اصلیاش، مال برن است؛ همان اتفاقی که در ایران افتاد، در دههٔ ۶۰ در کالیفرنیا هم برای اصل این نظریه افتاد: بین مردم پخش شد، همه با هم دربارهٔ آن صحبت میکردند و برایشان خیلی جالب بود. میخواهم به آن اشارهای کنم؛ به نظر من نکتهٔ خیلی خیلی مهمی در آن هست. این نظریه به نام برن معروف است، ولی در واقع خیلی بر پایهٔ بخشی از نظریهٔ فروید است.
نظریه بروند و سه بخش روان
فروید نظریهٔ سهگانهٔ خیلی اساسیای دربارهٔ روان انسان دارد که سه جزء مشخص را از هم جدا میکند. یکی را «نهاد» میگوید: بخشی از روان که در واقع بیس روان است؛ قسمتی که فقط یک سری خواسته دارد، نیرویی حیوانی، و تعقلی در آن نیست؛ یک سری چیزها میخواهد و خواست اصلیاش این است که لذت ببرد. بیس روان انسان چنین چیزی است؛ وقتی بچهای متولد میشود، اید خالص است. بعداً چیزهایی در آن ایجاد میشود و دو لایهٔ دیگر، دو بخش دیگرِ روان، پیدا میکند.
اینها اصطلاحات فروید است؛ بعداً از اصطلاحات برن استفاده میکنم. کتاب «وضعیت آخر» کتاب خیلی سادهای است که همان نظریهٔ برن را، به شکلی خیلی بامزه که برای خواننده جالب باشد، توضیح میدهد و کلی نمودار دربارهٔ روابط متقابلی دارد که میان این سه جزء پیش میآید؛ کتاب روانشناسیای است که خیلی جالب است. کتاب اصلی خود برن هم به فارسی ترجمه شده و در عنوانش «روابط متقابل» هست. برن دو سه کتاب دارد که به فارسی ترجمه شده است؛ یکی کتابی است به نام «بازیها». کتاب «بازیها» دربارهٔ بازیهایی است که آدمها بهطور منظم انجام میدهند و انگار قواعدی دارند.
بگذارید منظور از بازیها را بگویم. فرض کنید بازیای هست به اسم «لطفاً به من اردنگ نزن». شاید دیده باشید؛ من واقعاً وقتی این کتاب را میخواندم، با کسی دوست بودم که استاد این بازی بود: آدمی که به نوعی اطرافیان را تحریک میکند که چیزی به او بگویند و بعد خیلی شاکی میشود. واقعاً چنین آدمهایی وجود دارند. این بازیای است که ممکن است طرف در تمام طول عمرش آن را دربیاورد و به نوعی مکانیسم زندگیاش شود. مثالش این است: تصور کنید آدمی خیلی آرام گوشهای ایستاده و پلاکاردی نصب کرده که «لطفاً به من اردنگ نزنید». حالا هر کس رد میشود، میزند. درست است که نوشته «به من اردنگ نزنید»، ولی اگر ننوشته بود، کسی اردنگ نمیزد.
داستان اردنگ و دعوت ناگفته
این خودش تحریککننده است که عدهای که مرض دارند کاری بکنند. بازی این است که کسی حالتهای دفاعی به خودش میگیرد، کاری میکند، گاهی ممکن است چیزی به خودش بگوید؛ اطرافیان تحریک میشوند که آنها هم چیزی بگویند، و بعد یکدفعه شاکی میشود: «مگر من به تو چه گفتم؟ چرا به من چنین حرفی میزنی؟» ممکن است این بازی را هزار بار، روزی چند بار، با آدمها انجام دهد. کتاب کلی از این بازیها دارد؛ بازیهای جالبی که نشان میدهد مکانیسمهای برخورد آدمها با محیط ممکن است عادتهای عجیب و غریبی پیدا کرده باشد. اگر این کتاب را بخوانید، ممکن است پیدا کنید که فلانی استاد یک بازی است: آنچه بین شما و او پیش میآید، بین او و همه دارد پیش میآید.
هستهٔ مرکزی روان در نظریهٔ فروید فقط کارش لذتبردن است. کودک به محض اینکه وارد دنیا میشود میفهمد که هر کاری دلش بخواهد نمیتواند بکند، و بخشی در او به وجود میآید به اسم بالغ، به اسم «خود» یا ego؛ ایگو تنظیم میکند و به او میگوید که اینجا نباید این کاری را که دلت میخواهد بکنی. مثلاً یکی از اولین مشکلاتی که بچهها با آن مواجه میشوند این است که باید ادرار خودشان را کنترل کنند؛ در سنی باید یاد بگیرند که هر کاری میخواهند نباید بکنند. این را و خیلی چیزهای دیگر، مثل غذاخوردن، باید یاد بگیرند. دو عامل وجود دارد. یک عامل سوپرایگو است که از محیط اطراف تشکیل میشود و دستورالعملهایی صادر میکند؛ پدر و مادر بهطور طبیعی سوپرایگوی بچه میشوند و به او دستورالعمل میدهند که چه کار باید بکند و چه کار نباید بکند. بچه حرف منطقی هیچ نمیفهمد؛ فقط چیزهایی میخواهد. از بیرون چیزهایی بر او اعمال میشود که این کار را نباید بکنی، این کار را باید بکنی. بهعلاوه، خودش هم کمکم ایگویی به وجود میآورد؛ ایگویی که تصمیم میگیرد از سوپرایگو تبعیت کند، از اید تبعیت کند، یا حتی خودش فعالیت کند و راهی برای خودش ایجاد کند تا به تعادلی برسد.
ایگو، اید و سوپرایگو
هر کودکی در همان اولین روزها و ماههای تولدش میفهمد که هر کاری دلش میخواهد نمیتواند بکند؛ مانعهایی خارجی وجود دارد. اینکه مکانیسم خودش را چگونه پیدا میکند بستگی به این دارد که مقدار زیادی دستورالعمل از سوپرایگو میگیرد و مقداری هم خودش تولید میکند. برن این را از آن حالت فلسفی و خیلی درونیاش درآورده و اصطلاحش را هم عوض کرده، ولی واقعاً خیلی نزدیک به همان چیزی است که فروید میگفت. میگوید در هر آدمی سه چیز وجود دارد: یک کودک، یک والد و یک بالغ، که بهترتیب متناظر با اید و سوپرایگو و ایگو است.
یعنی من بهعنوان یک آدم، بخشی از رفتارم رفتار کودک است: چیزهایی را میخواهم، میخواهم کارهایی بکنم، خوشم میآید یک سری کارها را انجام بدهم. یک سوپرایگو هم دارم: مجموعهٔ همهٔ چیزهایی که از دیگران شنیدهام، دستورالعملهایی که گرفتهام، ارزشگذاریهایی که برایم شده و من آنها را پذیرفتهام و در زندگی با استفاده از آنها پیش میروم. یک آدم میتواند اید خودش را مطابق دستورالعمل سوپرایگو، مطابق یک الگو، در زندگی پیش ببرد؛ و میتواند برعکس باشد: سوپرایگو را کنار بگذارد و ارزشها و کارهای خودش را خودش تشخیص دهد. به هر حال اید نمیتواند همینطور در دنیا زندگی کند و هر کاری دلش میخواهد انجام دهد؛ احتیاج به تنظیم رفتار دارد. یعنی من باید کودک درونم و تمایلات درونی خودم را طوری در دنیا راه ببرم که آسیب نبیند؛ بنابراین باید محدودیتهایی را رعایت کنم.
اینکه این محدودیتها را با چه مکانیسمی رعایت میکنم: یا همان چیزهایی است که شنیدهام و از والد گرفتهام، یا چیزهایی که بالغ، یعنی از درون خودم، به آن فکر کردهام. هر کودکی وقتی رشد میکند، کمکم قدرت قضاوت پیدا میکند و خودش میتواند تشخیص دهد که اینجا این کار را نباید بکند. اینکه چقدر از ارزشها و مکانیسمهای زندگیاش را از والد میگیرد و چقدرش را خودش تولید میکند، فرق میکند. آدمها بر اساس اینکه کدام بخششان قویتر است، به نوعی تقسیم میشوند: آدمهایی که رفتار کودکانه دارند، رفتار والدانه دارند، یا بالغاند. هر آدمی هر سه جزء را دارد، ولی ممکن است یکی خیلی قوی باشد.
کودک، والد و بالغ
در حالتی ممکن است شما مثل کودک باشید؛ یعنی همهٔ بقیه را کنار بگذارید، انگار آن بخش کودک کاملاً قویتر است. کتاب «وضعیت آخر» هم توضیح میدهد که آدمها، بر حسب اینکه کدام بخششان قویتر است، در روابطی که ایجاد میکنند پیچیدگیهایی دارند. مثلاً در یک زن و شوهر، یکی کودک است، کودکش قوی است، و دیگری والد. معلوم است این رابطه چگونه میشود: کمکم آن یکی شروع به دستورالعملدادن میکند؛ این کودک ممکن است کودکی باشد که بپذیرد یا نپذیرد، به هر حال میان این دو نفر رابطهٔ کودک و والد تشکیل میشود. کلی پیچیدگی در روابط وجود دارد، بر اساس اینکه این مکانیسمها چگونه کار میکنند.
توضیح فروید را دادم چون فکر میکنم خیلی روشن است که این ترفند خوبی است. ما یک سری خواسته داریم؛ به تعبیر فرهنگ ما، یک «نفس» داریم: چیزی که میخواهد لذت ببرد و در دنیا خوش باشد و فکری هم ندارد؛ اینطور نیست که بخواهد به جایی برسد. چیزی در وجود ما هست که میخواهد در این دنیا خوب زندگی کند، حیات خودش را حفظ کند و به اندازهٔ کافی هم بهرهبرداری کند. اینکه این چگونه تنظیم میشود، واقعاً دو مکانیسم دارد: یکی از داخل است که به آن بالغ میگوییم، و دیگری بیرونی است. به نظر میآید واقعاً غیر از اینها چیزی در آن وجود ندارد. معیارهایی که برای ادامهٔ حیاتم از آنها تبعیت میکنم اگر بیرونی باشند، همهاش والد میشود؛ والد ممکن است پدر و مادر نباشد؛ بعد از مدتی که آدم بزرگ میشود، والد من کل جامعه میشود یا اصلاً چیز دیگری. به هر حال ارزشها یا تا حد زیادی بیرونیاند، یا میتوانند درونی باشند. بالغ در فرهنگ ما معادل چیست؟
فعالیت واقعی بالغ
چیزی درونی است. مسئله این است که آیا بالغ واقعاً فعالیت کرده است: ممکن است خیلی چیزهایی که سوپرایگو میگوید درست باشند؛ پرسش این است که بالغ اینها را از فیلتر خودش رد کرده است یا بهطور خام از آنها استفاده میکند. کودک اول خام استفاده میکند و هیچ چیزی را فیلتر نمیکند؛ مسئله این است که بعداً چه مقدارش با بالغ فیلتر میشود.
مثال خیلی سادهای بگویم. کسی به من گفت که بچهای از اقوامش چهارشنبهسوری بیرون رفته بوده؛ وقتی برگشته بود، مورد مؤاخذهٔ همین شخص قرار گرفته بود که چرا روز چهارشنبهسوری بیرون رفتی. بچه با حالتی گفته بود: «بچهها هم با باباهایشان آمده بودند.» از نظر یک بچه، هنوز به آن مرحله نرسیده است؛ یعنی کلاً خوب آن چیزی است که بابا میگوید. بچه تا جایی کار بد و خوب را اینگونه میفهمد: خوب آن است که پدر و مادرش میگویند خوب است، و آنچه میگویند نکن، بد است. در درونش هنوز چیزی رشد نکرده که بخواهد قضاوت کند.
اینکه چه مقدارش دور ریخته میشود، چه مقدار را خودش تولید میکند و چه مقدار از چیزهایی را که هست قبول میکند که چیزهای خوبیاند و میپذیرد، بخش بالغ را تشکیل میدهد. این بخش کمی طول میکشد تا به وجود بیاید، و واقعیت این است که در اکثر مردم به وجود نمیآید؛ مردم ترکیبی از همان کودک و والد تا آخر باقی میمانند. اینطور نیست که خیلی مکانیسمهای درونی داشته باشند که چیزهایی را فیلتر کرده باشد. برای همین است که آدمها همان چیزی میشوند که در آن به دنیا آمدهاند و همانطور رفتار میکنند؛ ارزشها همان چیزهایی است که به آنها گفتهاند. اصولاً والد قدرتی دارد و مقاومت میکند. اول کودک است، بعد والد وارد میشود، بعد قرار است بالغ بهعنوان عنصر سوم بیاید و همه را به اصطلاح پالایش کند؛ این اتفاق زیاد نمیافتد.
کودک در برابر نفس است و بالغ در برابر عقل؛ والد در برابر چیست؟ ما در فرهنگ به اصطلاح اسلامی خودمان والد نداریم، و این نکتهٔ خیلی مهمی است، چون کلاً تکلیف والد در فرهنگ ما مشخص نیست. این نکتهٔ خیلی خیلی مهمی است. کتابهای اخلاق قدیم را نگاه کنید: یک نفس داریم و یک عقل؛ خبری از والد نیست. انگار والد کشف نشده بود؛ والد را به نوعی انگار در عقل قرار میدادند.
کشف والد در برابر عقل قدیم
میخواهم بگویم در فرهنگ ما یک نفس وجود دارد، یعنی آن منبعی که میخواهد لذت ببرد، و یک عقل که به سوی کمال است و فقط نمیخواهد لذت ببرد؛ میخواهد نفس را کنترل کند و تحت کنترل خودش بگیرد. اصولاً ما در فرهنگمان دربارهٔ پیروی از سنت بحثی نداریم؛ سنت به نوعی همان والد است. میخواهم بگویم اصولاً ما دربارهٔ این عاملی که آدمها را جهت میدهد بحثی نداریم و تکلیفش در این جامعهٔ سنتی مشخص نیست؛ جامعهای که واقعاً بهشدت تابع والد است. انگار تفکیکی نکردهایم میان والد و آنچه به آن عقل میگوییم. این بالغ جنبهٔ مثبت وجود آدم است: آدمی که به اصطلاح متکی به خودش است و کارهایش را خودش تشخیص میدهد؛ در واقع چیزی شبیه همان عقل.
اینکه میگویم والد در فرهنگ ما غایب است، یعنی دربارهٔ سنت، والد و هرچه دستورالعمل بیرونی است بحثی نداریم؛ چون بهشدت، نهفقط ما، همهجای دنیا، سیطرهٔ سنت وجود داشته و تمایلی وجود نداشته که به آدمها بگویند از والد خودت پیروی نکن؛ همهٔ جامعه تحت کنترل والد است. تفاوت والد و بالغ چیزی خیلی اساسی است: آدمِ تحت تسلط والد زمین تا آسمان با آدمِ تحت تسلط بالغ فرق دارد. ولی الان در فرهنگ ما اگر کسی نماز بخواند، دنبال لذتها نرود و همهٔ کارهای خودش را بکند، این را ارزش به حساب میآورند و دیگر چک نمیکنند که آیا این کارها را از سر تبعیت از والدش میکند، که بیارزش حساب شود، یا چیزی است که خودش واقعاً به آن رسیده، تکاملی پیدا کرده، کشف کرده و از درون خودش چیزی در او مستقر شده و این کارها را میکند.
ما در فرهنگمان کلاً این را نداریم؛ این تفکیک را از قدیم نداشتیم و هنوز هم بحث، بحث نفس و عقل است، و هر آدمی که جلوی نفس خودش بایستد، انگار به نوعی دارد از عقل خودش تبعیت میکند. همانقدر که کودک بیارزش است، والد هم بیارزش است. آدمی که جایی به دنیا آمده و چیزهایی به او گفتهاند و همانها را عمل میکند و پیش میرود، به همان اندازه کار بیارزشی میکند که آدمی که دنبال نفسانیات خودش است. شاید سطحش کمی بالاتر باشد، از این جهت که احتمالاً بیضررتر است. البته آدمهایی که در اختلافات دینی یک میلیون نفر را میکشند، از والد خودشان تبعیت میکنند؛ بنابراین والد میتواند باطل هم باشد.
این نکتهٔ خیلی مهمی است که ما بحث والد را نداریم، و خیلی خیلی لازم داریم این تقسیم را در فرهنگ خودمان انجام دهیم. پرسش این است که آیا تبعیت از سنت، یعنی تبعیت از والد، اصلاً ارزش دارد یا نه. همهجا اینگونه است؛ مسیحیان را هم که میبینی، بهشدت آدمهاییاند که تحت تأثیر والدند. اینکه هر کسی رنگ جامعهٔ خودش میشود به دلیل والد است. این نکتهٔ روانشناختی دیگری است که شرک را تأیید میکند: مکانیسم اصلیای که شرک را تثبیت میکرد، بیش از هر چیز، این بود که آدمها جایی به دنیا میآمدند و هرچه به آنها میگفتند باور میکردند؛ واقعاً باور میکردند. اینطور نبود که ذرهای شک کنند. هرچه این والد قویتر باشد، یقین قویتری هم برای طرف میآورد. اصولاً بالغ است که میتواند شک ایجاد کند؛ بالغ است که فکر میکند؛ عملیات خودآگاه را بالغ انجام میدهد.
کسی که خودش را در اختیار والد قرار میدهد و کاملاً رنگ اجتماع خودش میشود، موجودی است که آدم وقتی میبیندش ممکن است بهشدت احساس کند به یقین و آرامشی رسیده است؛ اصولاً آدمهای خیلی آرامیاند و چیزی در درونشان نیست که اذیتشان کند. کسی که مطابق الگوی والد زندگی میکند، بالغش است که ممکن است اذیتش کند، و کودکش. خیلی جاها این الگوهای دینی، میبینید، ضد کودکاند؛ جلوی هر جور لذتبردن از دنیا را میگیرند و طرف تبدیل میشود به والد خالص که کودک خودش را کاملاً کنار میزند و فقط از چیزی که به او گفتهاند تبعیت میکند. والد معجونی از چیزهایی است که به ما گفتهاند و چکش نکردهایم.
ارزشها و افکار و عقاید والد عملاً درونی نشدهاند؛ واقعاً اینطور نیست که در خودت آن را درک کرده باشی، فهمیده باشی و اینگونه به آن اعتقاد پیدا کرده باشی. اینکه یک آدم چقدر از والد جدا میشود و به بالغ میرسد، بستگی به این دارد که چقدر مجموعهٔ ارزشها و افکار و عقاید خودش را با بالغ چک کرده است. مثلاً چرا به کسی اعتقاد پیدا کردی؟ مثلاً بهخاطر معجزاتش. اگر واقعاً اعتقاد پیدا کرده باشی، بالغت اعتقاد پیدا کرده است که این آدم فرستاده است؛ آنوقت اگر به حرفش عمل نکنی، دیگر کودکت است که مخالفت میکند، چون مطابق میلت نیست.
میخواهم بیشتر دربارهٔ سنت صحبت کنم که چگونه عمل میکند. اکثریت قریب به اتفاق آدمها تقسیم میشوند به کسانی که تحت تأثیر کودکاند، عدهای که تحت تأثیر بالغاند، و ترکیبی از اینها؛ معمولاً قسمت بالغ در عدهٔ کمتری از آدمها واقعاً رشد میکند و همهچیز را تحت تصرف خودش میگیرد.
والد بهعنوان پایه شرک
یکی از مهمترین پایههای شرک، واقعاً مهمترین پایهٔ شرک، این بود که آدمها جایی به دنیا میآمدند و هر مزخرفی، افسانهٔ پریان، هرچه به آنها میگفتند، نهفقط خوششان میآمد، که به آن اعتقاد هم پیدا میکردند. امروز خیلی خیلی دلم میخواست چند دقیقهٔ اول فیلم «میدای» پازولینی را اینجا نشانتان بدهم که ببینید؛ واقعاً فوقالعاده است: مراسم قربانیکردن در یک جامعهٔ مشرک. خیلی جالب است؛ آنچه ساخته، به نظر من، شاید تصور شما را از جامعهٔ شرکآلود کمی تغییر دهد. جوانی بسیار بسیار محترم، خوشتیپ و آرام، از آنهایی که تمام طول کودکیاش تا بزرگشدن بچهٔ خیلی خوبی بوده، همیشه «چشم» گفته و همهٔ کارهایی را که به او گفتهاند خوب انجام داده، داوطلبانه قربانی میشود. جالبش این است که ذرهای عدم آرامش در این آدم نیست. او را میکشند و بعد مناسکی انجام میدهند: تکهپارهاش میکنند و خونش را به برگ گیاهان میزنند، چون این مراسمِ باروری اولِ کشتوکارشان است.
آدمهای آن جوامع اصولاً اکثرشان آدمهای لذتطلب نبودند؛ اکثرشان آدمهایی بودند که فکر نمیکردند؛ چیزهایی را که به آنها گفته میشد میپسندیدند و در راه عقاید مزخرفشان کشته میشدند، آن هم داوطلبانه؛ مثلاً پدری به پسرش میگفت امسال تو، تا مراسم انجام شود، و این کار را میکردند. مطمئن بودند؛ اطمینانی به معنای دیگر، از طریق والد: اطمینان داشتند این که الان کشته میشود، آن الههای که برایش قربانی میشود میآید و او را میگیرد و به جاهای خیلی خوب میبرد، و در زندگی پس از مرگ هم همیشه حامیاش است. با نهایت آرامش میپذیرفت که این کار را انجام دهد.
پایهٔ اصلی شرک، غیر از آن لایههای خیلی پایینیاش که چرا اصولاً این داستانها به وجود میآمد، این است: چرا مردم همه مشرک بودند؟ چون در جامعههایی به دنیا میآمدند که این شکلی بودند و عقاید شرکآمیز داشتند، و آن را میپذیرفتند. اصولاً فرارکردن از چیزی که همه دارند میگویند سخت است.
پذیرش عقاید شرکآمیز جامعه
کمتر پیدا میشود آدمی که واقعاً در جامعهای به دنیا بیاید، آن هم جامعههای قبلی که ارتباطی هم نداشتند، و از آن فرار کند. اینکه این را میگویم برای این است که کمی توجه شما را جلب کنم به این همه دیالوگ میان پیامبر و مشرکان، که خیلی تکراری هم به نظر میرسد، و به انواع حرفهایی که مشرکان به پیامبران میزدند. فکر کنید جامعهای وجود دارد، جامعهای مشرک، که سالهاست چند تا از جوانانش را قربانی میکنند؛ کاری است که مرتب انجام میدهند. اصلاً آدمی در این دهکده هست که ۳ پسر خودش را داده است، و این عقیده را تثبیت میکند.
چنین مراسمی وجود داشته؛ یک سری مناسک، جشنهای خیلی خیلی باشکوه. تمام زندگی خودشان را جمع میکردند و در روزهایی از سال جشن میگرفتند و شادی میکردند و این بتها را به زیباترین صورت ممکن آرایش میکردند. غیر از بچه، از بهترین چیزهایی که کشتزارشان به عمل آورده بود میآوردند؛ در واقع روی عقاید خودشان سرمایهگذاری میکردند. فرض کنید همهٔ اقوام دیگر هم چنین بتهای مشابهی داشتند؛ رقابتی وجود داشت که بت چه کسی قشنگتر است و بت چه کسی بزرگتر. فکر کنید در چنین جامعهٔ تثبیتشدهای کسی میآمد و میگفت اصلاً و کلاً چنین چیزی نیست.
برخوردی که با پیامبران میکردند همین بود؛ اکثراً در همان لحظات اول کشته میشدند. چنین آدمی اولاً نظم جامعه را به هم میزد. چیز خیلی مهم این است که هویتشان را از این بتها میگرفتند. این دهکده با آن دهکده سالهاست دعوا دارد سر اینکه بت کدام قشنگتر و مرغوبتر است و بیشتر کار میتواند انجام دهد؛ در این کثرتی که در این نظام شرکآمیز وجود دارد، دعوا سر این است که چه کسی بت بهتری دارد. حالا اگر یکی از اینها یکدفعه همه را کنار بگذارد و بگوید ما اصلاً بت نداریم، هویتش از بین میرود. اینها قرنهاست بر اساس این بتها زندگی میکنند؛ بهخاطر این بتها جنگیدهاند و بتهایشان را به جنگهای خودشان بردهاند. در این جوامع خیلی خیلی زیاد داستانهایی وجود دارد که کسی مثلاً به این بت توهین کرد و این بت چه بلایی سرش آورد؛ نصف شب رعد و برق او را زد؛ چیزهایی که از بزرگانشان میشنیدند. این عقیده اینقدر تثبیت شده بود، و پیامبری میآمد و میگفت اینها اصلاً نیستند.
داستان بت و ترس موروثی
حرفی که میزدند این بود: همهٔ کارهایی که کردید، آدمهایی که کشتید، هدایایی که آوردید، جنگهایی که کردید، هزار چیز که هویتتان در آن رفته، اینقدر که خرج کردید و هر سال مجسمههای قشنگ ساختید، تمام اینها در واقع اوهام است و چنین چیزی نیست. برای چنین آدمهایی اصلاً موضوع عقیده نیست؛ موضوع کار و زحمتی است که کشیدهاند، و اینکه همه دارند این را میگویند و قرنهاست که میگویند؛ مرتب تکرار میکنند که ما همان چیزی را قبول داریم که اجدادمان میگفتند. کلمهٔ «سمعنا» در سخن آنها خیلی مهم است: برای کسی که تحت تأثیر والد است، والد همان چیزهایی است که از گوشش آمده؛ چیزهای شنیدنی.
آدمی که تحت تأثیر والد است، اگر کسی حرف جدیدی بزند، اصلاً گوش نمیکند. احساسِ آدمی که در مسیر والد است این است که آنچه شنیده درست است و همهٔ چیزهای خوب را شنیده است؛ اگر چیزی بود، تا حالا گفته بودند. پیامبران میآمدند و چیزی میگفتند که اینها تا حالا نشنیده بودند؛ بنابراین طبیعی است که واکنش درجهاولشان زدن، کشتن یا بیرونانداختن بود. به هر حال سنتی مستقر شده بود که روی آن سرمایهگذاری کرده بودند و نمیشد به این راحتی کنارش گذاشت. جنبهٔ عقیدتیاش برای خودش جداست، اینکه شرک با طبع این آدمها هماهنگی داشت؛ جنبهٔ دیگرش این است که اصولاً سنت است، سنتی که پا گرفته و قرنهاست ادامه دارد، و مخالفت با این سنت یعنی برخلاف همه حرفزدن.
آدمهایی که والدشان خیلی قوی است، دربارهٔ آدمهایی که بالغشان قوی است احساس میکنند که اینها آدمهای مغروریاند. در آدمی که والدش قوی است نوعی حس تواضع بهشدت هست؛ حس اصلیاش این است که موجودی متواضع و سربهزیر است و همان کارهایی را میکند که همه میکنند. وقتی کسی را میبیند که برای خودش حرفهای دیگری میزند، باید تشخیص دهد که آیا این آدم واقعاً مغرور است که حرف دیگری میزند، یا حقیقتی را درک کرده است که دیگران درک نکردهاند و متواضعانه حرفش را میزند. پیامبران از سر غرور چیزی نمیگفتند؛ چیزی میفهمیدند که واقعاً بقیه نمیفهمیدند؛ چیزی را بهوضوح دیده بودند. ولی حس این آدمها دربارهٔ پیامبران این بود که اصلاً دیوانه شدهاند؛ اینقدر حرفهای غیرعادی میزنند که دیوانهاند؛ یا اینکه اصولاً آدمهاییاند که حس غرور در آنها هست و فکر میکنند چیزی میفهمند.
والد بهشدت این حس را میدهد. آدمی که در آن فیلم است حالت آدمی بسیار متواضع را دارد؛ از آدمهایی که به آنها میگویند بچهٔ خیلی خوب: همهٔ حرفها را گوش کرده، همهٔ کارها را کرده، همیشه سرش پایین بوده؛ کاری که میکند بهخاطر مردم است؛ یک نفر باید قربانی شود و او با نهایت صدق و صفا، بهعنوان بچهٔ خوب، قربانی میشود. چنین آدمهایی بودند؛ احساستان دربارهٔ آدمهای مشرک این نباشد که حتماً لذتطلب بودند.
اید به محض اینکه در دنیا ظاهر میشود و میفهمد که هر کاری دلش بخواهد نمیتواند بکند، مکانیسمی به وجود میآید که تصمیم بگیرد چه کارهایی را باید بکند و چه کارهایی را نباید. اید هیچ مکانیسم تصمیمگیری برای اینکه چه بکند ندارد؛ فقط چیزهایی میخواهد؛ همان که به آن کودک میگویند. اولین چیز لایهای است که، به قول معروف، دور اید تشکیل میشود و سعی میکند ارتباط اید را با جهان خارج تنظیم کند؛ این همان «خود»، یعنی ایگو است. منتها بهطور طبیعی در ابتدا تنها مکانیسمی که یاد میگیرد این است که اگر به چیزهایی که به او میگویند عمل کند، در امان میماند و به خواستههای خودش هم تا حد خوبی میرسد. اگر والدینش والدین خوبی باشند و خوب از او نگهداری کنند، ایگویش به اینجا میرسد که دیگر لازم نیست خودش کاری انجام دهد؛ ایگو تصمیم میگیرد هرچه سوپرایگو گفت، گوش کند.
منتها بعداً، همینطور که رشد میکند، تضادهایی پیش میآید؛ کمکم چیزهایی که سوپرایگو گفته زیر سؤال میرود، چون حرفهای دیگری هم میشنود. دستکم اتفاقی که برای ایگو میافتد این است که فقط والدینش نیستند؛ آدمهای دیگری هم میآیند، شیوههای دیگری میبیند و بعد شروع میکند میان آنها انتخابکردن. ایگو همان چیز درونی است که بهعنوان رابط میان اید و جهان خارج عمل میکند، و اول از تقلیدکردن شروع میکند. اینکه چقدر مستقل شود و حالت تقلید را کنار بگذارد و خودش مستقلاً تکلیفش را با جهان روشن کند، بستگی به این دارد که بالغش چقدر رشد میکند. بالغ رابطهٔ اید و جهان خارج را تنظیم میکند؛ از جمله میتواند تصمیم بگیرد که سراغ سوپرایگو برود.
رشد ایگو از تقلید تا استقلال
برخی هم بچههای شیطانیاند که تصمیم گرفتهاند هر کاری دلشان میخواهد بکنند. اینطور نیست که حتماً چنین باشد؛ آدمها میان کودک و والدند. همین الان در ایران دو نوع انحراف بهوضوح دیده میشود. یک تیپ آدمهاییاند که مذهبیاند؛ همینطوری چیزهایی به آنها گفتهاند و واقعاً هیچ وقت دنبال این نبودهاند که بفهمند مذهب چیست؛ عقاید خرافی را هم به همین راحتی قبول میکردند. اصولاً مکانیسم پذیرششان این است که هرچه به آنها گفتهاند پذیرفتهاند و هیچ وقت هم فکر نکردهاند. یک تیپ هم آدمهاییاند که مذهبی نیستند، اهل لذتهای دنیویاند، میروند مشروب میخورند و هر کاری دلشان میخواهد میکنند. این دو را که جمع بزنید، تقریباً همه هستند، جز شاید عدهٔ معدودی. یعنی بخشی از جامعه را کسانی تشکیل میدهند که فکر نمیکنند، به عواقب واقعی کارهای خودشان خیلی فکر نمیکنند و مشغول لذتبردناند؛ و عدهای هم فکر نمیکنند، چون هرچه به آنها گفته شده قبول کردهاند.
تعریف بالغ این است که در هر لحظه بتواند قضاوت کند؛ حسِ اینکه حقیقت چیست و چه کار باید بکنم. فروید اصولاً کمال را قبول ندارد، ولی در روانشناسیهای دیگری که کمال را قبول دارند، قسمت ایگو معطوف به کمال است؛ یعنی مسئلهاش فقط لذتبردن یا فقط گوشکردن به حرف دیگران نیست؛ مسئلهاش این است که چه کار باید بکند تا به جایی برسد. بالغ واقعاً اینرسی ایجاد نمیکند؛ یعنی اگر الان عقیدهٔ جدیدی بیاید و احساس کنی درست است، بهراحتی میپذیرد. کودک و والدند که با پذیرفتن عقیدهای که فهمیدهای درست است مخالفت میکنند. منتها کودک خیلی در لایههای پایینتر است و والد در لایههای رویی. اصولاً آدمهایی که تیپشان تیپ والد است فکر میکنند بالغاند.
لایههای کودک و والد
نکتهٔ مهم این است که در همهجای دنیا عدهای آدم هستند که کارشان به همان اندازهٔ پیروی از کودک بیارزش است؛ کارشان فقط الگوبرداری دقیق از سنت حاکم بر جامعهٔ خودشان است، و کاملاً احساس میکنند پیرو حقاند. در تمام دنیا، به هر دهکدهای بروید، هر مذهب عجیب و غریبی هم داشته باشد، معمولاً همه همانگونه میشوند. رنگ جامعه الان، در این دنیایی که ارتباطها زیاد است، خیلی پیچیده شده است. الان ممکن است آدمی همینجا زندگی کند که پیرو سنت مارکسیستی است؛ پیرو یک سنت شده است، مثلاً پدر و مادرش مارکسیست بودهاند. سنتهای زیادی داریم که میشود پیرو آنها شد. ممکن است کسی مذهب را کنار بگذارد و تابع سنت فرهنگ غرب شود؛ چنین آدمهایی هم الان داریم. خیلی هم ممکن است فرهنگ غرب خیلی نزدیک به کودک باشد، چون همهچیز را در اختیار آدم میگذارد و قرار نیست کنترل زیادی روی آدم باشد. ولی اصولاً اینطور است که آدمها ممکن است الان در یک جامعه زندگی کنند و پیرو سنت جامعهٔ دیگری باشند.
مهم این است که اگر کمی تجربه کرده باشید، وقتی این آدم را ببینید معلوم است که پیرو والدش است یا نه. همهٔ آدمهایی که پیرو والدند، به نظر میآید به نوعی بالغانه عمل میکنند؛ ولی از نوع حرفزدنشان، و از اینکه در حرفهایشان چقدر ارجاع میدهند به اینکه چه کسانی چه گفتهاند، پیداست که به شنیدههای خودشان اتکا میکنند. تقسیمبندی کاملاً روشن است: یک تقسیمبندی سهگانه که ما در فرهنگمان فقط دو تایش را داریم. لوامه هم، اگر بخواهید آن را در این سهگانه بیاورید، در بالغ قرار میگیرد؛ یعنی همان مکانیسمی است که بالغ شروع میکند. فرض کنید آدمی عقاید سنتی جامعهٔ ما را مطلقاً و کامل پذیرفته است. چنین آدمی هر چند وقت یک بار شکی میکند و احساس میکند نکند من هم مثل خیلیها، چون اینها سنت بوده، پذیرفتهام؛ این حالت ملامتی که پیش میآید نوعی بالغ است.
شک در سنت پذیرفتهشده
یعنی مکانیسمهای معقولی است که وجود دارد، نه نفس اماره. به نظر من ما در فرهنگ خودمان عبارتی معادل والد نداریم.
ما الان آدمهای مؤمن زیادی داریم که تحت تأثیر والد خودشان ایمان آوردهاند. منظور من از ایمان، ایمان به معنای واقعی است. اگر منظور از ایمان این است که کسی الان به دین اعتقاد دارد، اکثریت آدمهایی که الان به دین اعتقاد دارند آن را از والدشان پذیرفتهاند. ایمان به معنای واقعی کلمه در قرآن لفظ خیلی خاصی است و دقیقاً دربارهٔ افراد خیلی خاصی به کار میرود. همیشه اکثریت جزو آن دو دستهاند؛ آدمهاییاند که عقلشان، یعنی بالغشان، کار نمیکند. ایمان به آن معنا که قرار است حتماً همراه با تجربههای درونی باشد و به نوعی هماهنگ با عقل باشد، قطعاً و بهطور مطلق در دستهٔ بالغ است.
ریشهاش چیست؟ ریشهاش این است که ممکن است کسی نسبت به ایمان خودش حس خوبی داشته باشد. خیلی وقتها ممکن است کسی واقعاً ایمان خیلی خوبی هم داشته باشد و به هیچ شکلی هم نتواند آن را بیان کند. مهم این است که این را چقدر از روی اعتماد به پدر و مادر و اجداد خودش گرفته و چقدر خودش به دست آورده است. این حس درونی که میگویم لازم نیست تجربهای از جنس طبیعت باشد؛ گاهی واقعاً کسی بهطور شهودی چیز خیلی خوبی میفهمد که قابل بیان هم نیست؛ جزو همان تجربههای درونی است که به او ایمان میدهد و اینگونه میداند که این عقیده درست است.
فرق میان آدمی که از بالغش تبعیت میکند و دیگری این است: امکان ندارد آدمی که از بالغش تبعیت میکند، در هر جایی به دنیا بیاید و همهٔ سنتِ آنجا برایش درست باشد. میتوانم برایتان توضیح بدهم که محال است سنت معقول باشد؛ ما سنت معقول نداریم. بنابراین اگر میبینید کسی در اختیار سنت موجود است، حتماً شک کنید. سنت به دلایلی هر جا پا بگیرد، حتماً جنبههای نامعقولی پیدا میکند.
ویژگی والد که خیلی مهم است این است: اصولاً چرا والد برای کودک عمده میشود؟ چون کودک با آن امنیت پیدا میکند. در کسی که پیرو والدش است، آن حس امنیتی که همراهبودن با جمع به او میدهد بهشدت مهم است. بچه اصولاً از والد خودش، والد واقعیاش، چه میگیرد؟ امنیت. و همین ادامه پیدا میکند؛ یعنی حسِ وابستهبودن به غیر برای احساس امنیت به اینجا میرسد که کمکم مخالفت با جمع امنیت را بر هم میزند. تمام مسئله این است که یک آدم چقدر به استقلال شخصیت رسیده است؛ آدمی که به استقلال شخصیت نرسیده، همچنان وابستهٔ خانوادهٔ خودش است.
پیروی از والد بهشدت میتواند احساس عدم امنیت را بگیرد؛ پیروی از سنت و جاگرفتن بهعنوان عنصری در یک جمع بزرگ بهشدت باعث امنیت است. والد قوی میشود چون این آدم تمام امنیت روانی خودش را از پیروی جمع میگیرد. این خیلی طبیعی است؛ از خانواده شروع میشود. کاملاً ممکن است جمعِ یک نفر محفلی دوستانه و کوچکتر از جامعه باشد، ممکن است بزرگ باشد، ممکن است جامعهٔ جهانی باشد؛ به یک جمع احساس تعلق میکند و این برایش مهم است؛ یعنی بهراحتی نمیتواند با آن جمع مخالفت کند. اگر هم به فکرش برسد که اینها بهوضوح دارند اشتباه میکنند، اصولاً این را سرکوب میکند تا جمع را حفظ کند. اگر هم این آدمها تغییر عقیده دهند، که بهندرت ولی اتفاق میافتد، در قالب یک جمع است. شما آدمِ پیرو والدی نمیبینید که موجودی تنها باشد و یکوتنها عقایدی داشته باشد؛ عقایدش کلاً بابت تجربههای درونی و افکار خودش نیست؛ همیشه در یک جمع است. اینجور آدمها اصولاً به مناسک و مراسم خیلی اهمیت میدهند؛ حسِ در جمع بودن برایشان خیلی مهم است.
نمیخواهم بگویم این همیشه مخرب است؛ فقط یکی از ویژگیهای این آدمها این است که تنهاییشان، بیرون از آن جمع خاص، در واقع خالیتر است. فقط یک نکته بگویم، در پیوند با حرفهایی که قبلاً زدم: قبلاً سعی کردم توضیح بدهم که حقیقت اصولاً بینالاذهانی نیست و قابل بیان نیست؛ پس آدم مطلقاً با پیروی از والد خودش نمیتواند حقیقت را کشف کند؛ فقط بالغتان میتواند. در چیزی که از بیرون میآید حقیقت نیست؛ ممکن است شمههایی از حقیقت در آن باشد؛ کشف حقیقت حتماً درونی است و حتماً باید توسط بالغ صورت بگیرد. آدمی که به اندازهٔ کافی رشد نکرده و بالغش بر قسمت والدش غلبه نکرده است، قطعاً هیچ وقت به حقیقت نمیرسد.
آدمی که تحت تأثیر والدش است، اصولاً زمینهٔ کشف حقیقت را ندارد؛ چون وقتی تجربهٔ جدیدی برایش پیش میآید، تا به او نگفتهاند، آن را پس میزند. مثل این است که رسیدن به حقیقت ۱۰ متر جلو رفتن باشد، و این آدم از آنچه والد بیان کرده یک متر هم جلوتر نمیرود، چون به چیزی جز آنچه از والدش شنیده اعتماد ندارد. روحیهاش این نیست؛ یعنی اگر یکدفعه در درون چیزی هم مشاهده کند، باور نمیکند؛ میرود از کسی میپرسد که آیا این چیزی که دیدم راست است یا دروغ؛ روحیهاش را ندارد که برود خودش تجربه کند. همهٔ ما به نوعی از والد شروع میکنیم؛ ولی آدمی هست که شخصیت و روحیهاش را دارد که بالغش غلبه کند و بعداً والد را به نوعی کنار بزند. اساس این، مفهوم استقلال شخصیت است. آدم بالغ آدمی با شخصیت مستقل است.
او به اندازهٔ کافی حس اعتمادبهنفس دارد، نه غرور، که وقتی چیزی را دید بگوید دیده است؛ مثل آن داستان بچهها و پادشاهی که لباس نامرئی پوشیده بود. کسی باید اینقدر به خودش مطمئن باشد که بگوید من چیزی را دارم میبینم و مطمئنم همین است، در حالی که همه دارند چیز دیگری میگویند. چنین حس استقلالی باید در آدم باشد تا بتواند حقیقت را کشف کند. اینکه من به یک آدم اعتماد کنم با اینکه به سنت اعتماد کنم زمین تا آسمان فرق دارد. مثلاً ممکن است من مولوی باشم و کسی را ببینم، حقیقتی را بیابم و آدم دیوانهای هم بشوم و از جامعه بیرون بروم. اینکه کسی آدم کاملی را ببیند و تحت تأثیرش قرار بگیرد، هیچ ربطی به پیروی از والد ندارد. والد همیشه یک سنت است، یک جمع است، و به همین دلیل همیشه غلط است، چون شامل آن اکثریت میشود؛ هر سنتی شامل عوام میشود.
استاد کامل در برابر پیروی از والد
سنت هر قدر هم از جای خوبی شروع شده باشد، چند سالی که بگذرد کمکم تقریباً چیزی باب طبع عوام میشود. سنت هزار فرق دارد با آنچه تو میگویی: اینکه کاملاً ممکن است کسی را ببینم و جاذبهٔ عجیبی برای من داشته باشد و بعد بفهمم که این آدم اهل حقیقت است. مثل همین که در قرآن آمده: پیروی از اجداد همیشه با حالت منفی گفته میشود و جوابِ مشرکان است؛ ولی در قرآن این هم هست که یوسف میگوید ملتی را ترک کرده و از ملت پدرانش، ابراهیم، پیروی میکند. این از پدران خودش است، نه از اجداد سنتیاش؛ از دو آدمی که جزو اجدادش هستند و آنها را میشناسد و پذیرفته و از آنها پیروی میکند. این غیر از پیرویکردن از سنت است.
اگر آدم کتابی بخواند و تحت تأثیر قرار بگیرد، به هر حال بالغ دارد؛ مهم این است که بالغ پالایش میکند یا نه. در عرفان مسئله این است که تو عقایدت را از یک آدم نگرفتهای؛ اگر اینگونه باشد، اصلاً عرفان کنسل میشود و هیچ پیشرفتی هم نمیکنید. مثل این است که میخواهی ورزش کنی و کسی راهنماییات میکند که مثلاً چقدر ورزش کنی برایت خوب است. استاد که کار خاصی نمیکند. مهمترین کار استاد در سیر و سلوک عرفانی این است که به کسی که به اصطلاح سالک است بگوید در چه مراحلی میتواند لذت ببرد؛ این عبادتها ممکن است خیلی لذتبخش باشند. مثلاً استادی، علامه طباطبایی، به شاگرد خودش میگوید اگر مشاهدات غیبی داشتی، توجه نکن، فقط ذکر بگو. کار مهم دیگری هم که استاد میکند این است: ممکن است عبادتی جایی اینقدر لذتبخش شود که طرف همانجا فیکس شود و نتواند ادامهٔ راه را برود، چون اینقدر خوشش آمده؛ استاد میگوید اصلاً لذت نبر، اینور را نگاه نکن، آنور را نگاه نکن. ولی اینطور نیست که عقاید و افکارِ سالک آنگونه وابسته به استادش باشد.
مطمئناً سنت عرفانی هم هست؛ در ایران سنت عرفانی داریم. در کتابهای عرفانی هم کلی مزخرفات هست؛ مثلاً «تذکرةالاولیا».
سنت عرفانی و پیروی والدانه
کسی که «تذکرةالاولیا» را میخواند، به عرفان علاقهمند میشود، چون همهٔ این عرفا با کرامات توصیف میشوند؛ آدم محترمی هم آن را نوشته است. یعنی بیسِ عرفانِ طرف از اول کرامات میشود؛ ولی بیسِ عرفان این است که از اولش باید با حالت خضوع و خشوع و ازخودگذشتگی شروع شود. «تذکرةالاولیا» را هر کس بخواند، عرفان باشکوهی در آن توصیف شده که آدم میل پیدا میکند برود عارف شود و مردم نگاهش کنند که قشنگ پرید توی هوا. چنین حسی در «تذکرةالاولیا» هست. از روی همین کتاب خیلیها ممکن است رفته باشند و عارف شده باشند؛ ممکن است در هوا هم پریده باشند.
بحرالعلوم کتابی دارد به اسم «سیر و سلوک»؛ جملهای دارد که علامه طباطبایی خیلی دوست داشت و مرتب در کلاسهای درس عرفانش میگفت: اگر آدمی را دیدی که روی آب راه میرود یا در هوا میپرد، از این نتیجه نگیر که آدم صالحی است؛ ممکن است با تمرین اینها را یاد گرفته باشد. اصولاً با تمرینات مرتاضها خیلی کارها ممکن است بشود کرد، مثل چیزهایی که در آن کتاب ثبت شده است. چنین چیزهای عرفانیای هم ما داریم؛ بروید در خانقاهها ببینید چه خبر است. ببینید اینها چهجور آدمهاییاند: کسی همین تعصب را دارد که من شاهنعمتاللهیام؛ آنها اصلاً به درد میخورند؟ از این حسها معلوم است که باباش نعمتاللهی بوده و این هم رفته در آن خانقاه نعمتاللهی شده است. یعنی عرفان هم اصولاً هیچ تضمینی ندارد که کسی که در یک سنت عرفانی بار آمده، بالغش او را عارف کرده باشد؛ اکثریت همیشه همراه بقیهاند.
قبلاً هم یک بار در یکی از این جلسات گفتم: من هیچ راهی بلد نیستم. یکی از مشکلات اصولی در تمام طول تاریخ این است که سنتشکنترین عقاید هم تبدیل به سنت میشوند و بعد باید با آنها مبارزه کرد. یک بار در این جلسات گفتم که واقعاً هیچ عقیدهای وجود ندارد که بیشتر از مارکسیسم روی انقلابیبودن تأکید کرده باشد، یعنی روی شکستن سنتها و مبارزه. خود قرآن را ببینید: از اول تا آخرش چند بار این را تکرار میکند؛ همهجا با دید منفی به سنت نگاه میکند.
مارکسیسم و شکستن سنت
ولی ما الان در کشور خودمان کلمهٔ سنت را دقیقاً بهعنوان چیزی مقدس به کار میبریم: این سنت را باید حفظ کنیم، این سنت را باید احترام کنیم. کجای قرآن یک آیه، یک ذره دید مثبت به سنت دارد؟ جز اینکه سنت را مسئول همهٔ بدبختیهای مشرکان و جهنمرفتنشان میداند. هیچ آوانسی نمیدهم: موضوع اسلام باشد یا چیز دیگری، فرقی نمیکند؛ اگر کسی از روی پیروی چیزی را قبول میکند و خودش به آن نرسیده است، محکوم به فناست.
این فرق میکند با اینکه آدم اول چیزی را در یک سنت بپذیرد و بعد کمکم بالغش قوی شود و حقیقت را خودش درک کند؛ مثل اینکه کسی در یک سنت عرفانی برود ولی واقعاً عارف شود. یعنی با والد شروع کرده، ولی نهایتاً به نتیجهٔ درستوحسابی رسیده است؛ خودش همین چیز را کشف کرده و قبول کرده است. این فرق میکند. اما اگر واقعاً کسی بگوید من این عقیده را دارم چون پدرم، آبا و اجدادم اینگونه بودند؛ من شیعهام چون جایی به دنیا آمدهام که شیعه بودند؛ اکثریت واقعاً اینگونهاند. اکثریت هنوز هم هماناند که قرآن میگوید، و مردم ما هم واقعاً اینگونهاند. چقدر احساس میکنید موجودات آگاهیاند؟ طرف شیعه است و میگوید از امام حسین خوشش میآید. این همه یک پکیج است با، مثلاً، یک میلیون اطلاعات؛ یکیاش این است که امام حسین آدم خوبی بوده است. این آدم کل این پکیج را قبول کرده چون امام حسین آدم خوبی است، و این را جواب معقولی میداند. خیلی از مردم اینگونهاند؛ همه را دوست دارند.
پکیج عقیده و دوستی ائمه
بگذارید کمی دربارهٔ سنت بهطور کلی صحبت کنم، بیآنکه وارد جزئیات زیاد شوم. همانطور که میان علم، یعنی ساینس، و عقایدی که حولوحوش ساینس هست فرق میگذارید، واقعاً میان دین و عقاید مرکزیای که در سنتهاست با خود سنت باید فرق اساسی گذاشت. این پدیده را که دربارهٔ علم دیدیم، در همهٔ سنتها هم میبینیم. مثلاً همین الان در ایران، تمام آنچه من میگویم جزو عقاید مرکزی ماست: اینکه باید عقاید خودتان را خودتان کشف کنید. من چیزی بیرون از افکار اسلامی نمیگویم؛ اینها تثبیت شدهاند. ولی واقعیتی که در جامعه وجود دارد چیز دیگری است؛ مثل فرق ساینس با آنچه واقعاً حولوحوشش وجود دارد: ساینس که نمیگوید من همهچیز را کشف میکنم، ولی حولوحوشش عدهای چنین میگویند. هر چیزی که سنت میشود، دور و برش چیزهای دیگری ایجاد میشود که کاملاً ممکن است با عقاید مرکزیاش در تضاد باشد.
مثال خیلی سادهای بزنم: دربارهٔ پدر و مادر به شما چه میگویند؟ الان در ایران چه باوری وجود دارد که با پدر و مادرمان چه باید بکنیم و چه رفتاری داشته باشیم؟ چه میگویند؟ احترام بگذاریم؛ حرف پدر و مادر را باید گوش بدهیم. میخواهم بگویم الان در سنت ما بچهای که حرف پدر و مادرش را گوش نمیدهد، واقعاً کارش ضدارزش است؛ اطاعت از پدر و مادر و جلب رضایت پدر و مادر ارزش است؛ در حالی که این بهوضوح مخالف قرآن است. قرآن رسماً میگوید با پدر و مادر چه کار کنید؟ نیکی کنید. یعنی من بهعنوان یک موجود در برابر پدر و مادر خودم فعالم؛ هیچ راهی برای رسیدن بچه به استقلال در برابر پدر و مادرش بهتر از نیکیکردن نیست. چون وقتی به بچه میگویی نیکی کن، حسش این است که آنها به من خوبیهایی کردهاند، حالا من بزرگ شدهام و دارم جواب میدهم؛ بنابراین مستقل میشوم؛ موجودی میشوم که برای خودم دارم کاری میکنم. جلب رضایت و اطاعت منفعلانه است؛ یعنی من موجودیام که بابام چیزی به من میگوید و من گوش میدهم. قرآن خیلی جاها میگوید به پدر و مادر احسان کنید و میگوید متواضع باشید؛ این کلمه بارها آمده است. دو جا هم پشتش میگوید که ولی اگر چیزی به تو گفتند که درست نبود، اصلاً گوش نده.
احسان به والدین و حد اطاعت
یعنی کلاً در قرآن مطلقاً حرفی از گوشکردن به پدر و مادر نیست، و در فرهنگ ما قرار نیست از پدر و مادر گوش بدهیم؛ مطلقاً قرار نیست رضایت پدر و مادر، یا رضایت هیچ موجودی جز خدا را جلب کنیم. این کاملاً مشرکانه است؛ مگر مثلاً پیامبر، که رضایتش اگر مهم است — که آن هم حتی در قرآن به این شکل نیامده — به این دلیل است که رضایت پیامبر در امتداد رضایت خداست؛ مثلاً من به نوعی از راضیبودن پیامبر میتوانم بفهمم که خدا از من راضی است. قرار نیست کسی رضایت هیچ موجود دیگری غیر از معصومین را جلب کند. ولی الان ببینید در فرهنگ ما مطلقاً این جو حاکم است که باید حرف پدر و مادر را گوش کرد و باید رضایتشان را جلب کرد. میخواهم بگویم چقدر فرق دارد: آنچه الان بهعنوان سنت به ما تعلیم داده میشود ضد آن چیز مرکزی است که در سنت هست.
قرآن را که میخوانید، یعنی عقاید اصلی اسلامی، بهشدت ضدسنتی است؛ ضد این است که کسی از پدر و مادر خودش تبعیت کند؛ قرار است آدمها مستقل باشند. ولی هیچ سنتی چنین چیزی را نمیتواند قبول کند؛ هیچ سنتی نمیآید بگوید سنتی نباشید؛ همهٔ سنتها بهتدریج به سمت این میروند که آدمها را به سنتیبودن تشویق کنند. این اتفاقی است که نهفقط اینجا، در همهجای دنیا افتاده است. مارکسیستها هم به هر حال موجوداتی سنتی شدند و پیرو سنت لنین بودند. باید فرق بگذارید میان آنچه واقعاً جزو عقاید مرکزی است، که سنت حولش شکل گرفته، و آنچه بعداً میشود؛ چون سنت در میان عوام قطعاً عوامانه میشود. من میگویم هیچ سنتی مطلقاً درست نیست؛ اگر آدمی همهٔ سنتهای جامعهٔ خودش را بپذیرد، حتماً پیرو والد خودش است؛ چون اکثریت کسانی که از سنت پیروی میکنند جزو عواماند و سنت حتماً لایهٔ عوامانه پیدا میکند.
مارکسیسم، بهعنوان یک ایدئولوژی روشنفکری، بهشدت عوامانه شد؛ مزخرفاتی در آن وارد شد که اگر مارکس واقعاً بیدار شود و ببیند مارکسیستها چنین حرفهای احمقانهای زدهاند، دستکم اسم خودش را از این ایدئولوژی درمیآورد. مارکسیسم جایی که سالم ماند، در کشورهای اروپای غربی، سالمتر بود و سنت نشد؛ در اروپای شرقی و شوروی بهشدت فاسد شد، هم از نظر عقیده و هم از نظر عمل. ولی آنها چون هنوز اقلیت بودند، حاکم نشده بودند و سنت نشده بودند، سالمتر بودند؛ ولی به هر حال آنها هم یک سنت محلی برای خودشان داشتند.
فساد سنت وقتی قدرت میگیرد
باز دوباره روی این تأکید میکنم: همهٔ این حرفهایی که میزنم، یعنی اجباریبودن تحقیق در عقاید، مطلقاً جزو عقایدی است که همهتان شنیدهاید؛ ولی عملاً جریان برخلاف آن است و واقعاً مردم این کار را نمیکنند. انگار وظیفهٔ هر کسی این است که بگوید تو باید عقایدت را با تحقیق به دست بیاوری، ولی مردم را ببینید: عقایدشان را با تحقیق به دست نیاوردهاند؛ با تبعیت و به اصطلاح با اعتمادکردن به دست آوردهاند. آیا آدمی به اصطلاح بزرگ شمرده میشود چون آگاه است؟ و چقدر آدمها در سنت گرامیاند چون مطیعاند؟ واقعاً این تصویرهایی که از تلویزیون بهعنوان تبلیغ پخش میشود، آدمهایی که الگو معرفی میشوند، کاملاً اینگونهاند: آدمهایی بهشدت مطیع.
در فیلمهای نوجوانان، اینکه مشخصهٔ یکیشان این باشد که آدم خوبی است چون خیلی آگاه است، چیزی میداند، رفته مطالعه کرده و چیزهایی فهمیده، اصلاً اینطور نیست. اصولاً بچههایی که بهعنوان الگوی بچهها نشان داده و معرفی میشوند، بچههای سربهزیرند؛ صفات خوب اینهاست: سربهزیر بودن، حرفگوشکن بودن، آرام بودن، متواضع بودن به معنای والدیاش؛ یعنی سرش را تا آخر عمر بلند نکند ببیند چه خبر است. سربهزیر به این معناست. اصولاً سنت این را تبلیغ میکند؛ سنت بیشتر اطاعت را تبلیغ میکند تا اینکه به آدمها بگوید حرف سنتی را گوش نکن، برو خودت ببین دنیا چه خبر است. اصلاً در برابر اینکه کسی خودش حرف دیگران را بشنود مقاومت وجود دارد.
واقعاً سنت ما الان در ایران چقدر تشویق میکند که اگر جلسهای جایی برگزار میشود که حرفهای ضددینی میزنند، بروید گوش بدهید و ببینید آنها چه میگویند؟ حرام است؛ اصلاً نباید بروید و چیزی جز آنچه درست است بشنوید. قرار نیست واقعاً تحقیق کنید. حرفش را میزنند؛ در عقاید مرکزی هست که باید تحقیق کنید، ولی عملاً چیز دیگری گفته میشود و چیز دیگری خواسته میشود. خواندن کتب ضاله حرام است؛ جزو احکامی است که یعنی کسی حق ندارد برود بیرون از حیطهٔ عقاید حقه.
تحقیق و حرمت کتب ضاله
حالا عقاید حقه هر جای دنیا ممکن است چیزی باشد؛ این فقط ایران نیست؛ کلاً همهجا سنت به نوعی حاکم است و این چیزها هم در آن هست. دربارهٔ این مسئلهٔ کتب ضاله، من میگویم در دین آیهای از قرآن هست که تشویق میکند آدم حرفهای مختلف را بشنود. من اصلاً تمام این حرفها را میزنم چون به نظر من بزرگترین مشکلی که در فهمیدن قرآن هست این است که عقاید سنتی دارید، چیزهایی دربارهٔ قرآن شنیدهاید، میروید و متوجه نمیشوید که قرآن مخالف آنهاست. الان آدمهایی هستند که صددرصد تابع والد خودشاناند، بهشدت سنتیاند و هزار بار قرآن را میخوانند و نمیفهمند که در قرآن نوشته از سنت تبعیت نکن، خطرناک است. چند بار در قرآن این را نوشته است؟
قبول دارم که اگر شخصیت آدمی تا این حد رشد کرده باشد که مستقل بفهمد، میتواند همهچیز را کنار بگذارد و قرآن بخواند؛ ولی ما با شنیدههای خودمان قرآن میخوانیم؛ به هر حال والد ما هم فعال است. هیچکس نمیتواند بگوید والدم را کشتهام، کودکم را هم کشتهام. من هم الان که این حرفها را برای شما میزنم، بخشهایی از والدم فعال است و ممکن است اختلالهایی در روند درک من ایجاد کند. به همین دلیل بهراحتی نمیتوانید قرآن را بفهمید. ولی قبول دارم اگر آدمی همهٔ حرفها، حرفهایی را که دربارهٔ قرآن شنیده، کنار بگذارد و تقوا داشته باشد، به این معنا که عادلانه برخورد کند، و در زندگیاش هم مشکل خاصی نداشته باشد، طبعاً قرآن هدایتش میکند؛ و اولین چیزی که میفهمد این است که نباید از سنت تبعیت کند. اگر کسی اینگونه قرآن را با ذهن باز بخواند، نمیشود این را نبیند.
چرا مردم نمیبینند؟ واقعاً ماجرای پیامبر و مشرکان هزار بار هم در قرآن بیاید، متوجه نمیشوند نکتهٔ اصلی چیست. دارد میگوید مکانیسمی که به گمراهی و جهنم میکشاند این است که به حرف اجداد گوش بدهی. کلمهٔ سنت نمیآید، ولی به هر حال مفهومش این است: اینکه رنگ جامعهٔ خودت بشوی، مشکل است. من کلاً شنیدن حرف دیگران را خوب میدانم: چون تو حرفهایی از والدت شنیدهای، بد نیست که آن را کمی غیرفعال کنی؛ فکر میکنم خوب است. نمیخواهم بگویم همه قرار است کتب ضاله بخوانند و مثلاً همهچیز را ول کنند و این کتاب را بخوانند، نقدش را بخوانند و مطالعه کنند.
این مکانیسم ساده و تکراری است: آدمهایی که میخواهند از دین خارج شوند، میروند یک کتاب ضاله از جایی پیدا میکنند، میخوانند و بعد میگویند این کتاب را خواندم و از دین خارج شدم؛ یعنی اصولاً تصمیمش را از قبل گرفته و بعد میخواند. مارکسیستشدن هم معمولاً همینطور است: اول مارکسیست میشوند و بعد واقعاً کتاب را میخوانند، ولی میگویند کتاب را خواندم و مارکسیستم کرد.
فرق سنت با عقاید مرکزی این است که در سنت حتماً مبنای اقتصادی هست. سنتی که در جامعهای حاکم میشود، محال است ملاحظات اقتصادی نداشته باشد؛ ببینید که سنت نمیشود ملاحظات اقتصادی نداشته باشد. به هر حال، برای اینکه این سنت باشد، باید پولی دربیاید؛ متولیانی پیدا میکند؛ همینطوری کار سنت پیش نمیرود؛ حتماً اقتصاد نقش بازی میکند. سنت حتماً حامی عوام میشود؛ این اصلاً چیزی بدیهی است. من همیشه سنت را چیزی خیلی شبیه هالیوود میبینم. چرا هالیوود اینقدر مزخرف تولید میکند؟ چون فروش میکند؛ مردم میخواهندش. مکانیسم طبیعی سنت این است که دنبال جمعکردن طرفدار است؛ بنابراین چیزی را که همهٔ مردم دوست داشته باشند، سنت کنار نمیگذارد.
مثال خیلی سادهای بزنم. نمیدانم چقدر میدانید که علمایی که همین الان در قم هستند، که ممکن است آدمهای سنتی هم باشند، دربارهٔ این عزاداری دههٔ محرم و کارناوالهایی که سالهاست راه میافتد، همیشه میگویند این را چه کارش کنیم؛ این از کجا آمده؟ اصلاً در سنت اسلامی نبوده؛ کتل از قفقاز آمده، علم را نمیدانم کدام آهنگری درست کرده است. آخرش مسئله اینقدر حاد شد که دو سه سال پیش قمهزنی را جمع کردند؛ یعنی یکی را دیگر نتوانستند تحمل کنند. عوام این تیپ مراسم را با این شکل و شمایل دوست دارند و از آن خوششان میآید. اینکه بروند جایی بنشینند و روضهٔ معقولی خوانده شود، مثل روضهای که آقای مطهری میخواند، که حس حماسی داشته باشد، عوام خوششان نمیآید.
مراسم عوامانهو روضه معقول
عوام دوست دارند چیزهایی را بشنوند که بالای منبر دربارهٔ امام حسین و حضرت زینب میگویند: اینکه حضرت زینب تمام مدت دارد گریه میکند؛ اصلاً اینطور نبوده است. واقعاً کتابهای قدیمی روضه که وجود دارد حس حماسی و عارفانهتری دارد؛ عوام این را اینگونه میفهمند. مراسم عزاداری تبدیل شده است به چیزی بسیار عوامانه؛ حرفهای عوامانه میگویند، کارهای عوامانه میکنند و کسی هم جلویش را نمیگیرد. چرا؟ چون روحانیت احساسش این است که اگر جلوی این شکلِ به اصطلاح برگزاری را بگیرد، خیلیها نمیآیند؛ واقعاً هم همینطور است. فرض کنید همهٔ دستهجات جمع شوند و مثلاً روز تاسوعا و عاشورا جایی، در مصلای تهران، یک مراسم عمومی برگزار شود؛ آدمی که میفهمد و روضه را خوب میخواند و به جنبههای مثبت اشاره میکند برود آن بالا و سینهزنی ملایمی انجام شود؛ مطمئن باشید بالای ۹۰ درصد این دستهجات نمیآیند. اینها از چنین مراسم معقولی خوششان نمیآید؛ آن شور سینهزنی و سنجزنی و قمهزنی خیلی بیشتر جذاب است تا اینکه امام حسین کار خاصی کرد.
واقعیتش این است که بُعد اقتصادی هم دارد: گستردهبودن این مراسم و متعدد بودن منبرها درآمد اقتصادی دارد؛ اینکه یک نفر جایی سخنرانی کند و همه گوش بدهند، چندان چیزی نیست. حالا کاری به اقتصادش ندارم، ولی واقعاً عوام خودشان را به هر سنتی تحمیل میکنند؛ فقط اینجا نیست که این اتفاق افتاده است: رفتارهای عوامانه، افکار عوامانه، احساسات عوامانه. مثلاً روضهٔ اول عوام روضهٔ رقیه است، یک بچهٔ سهساله؛ یعنی در این روضههایی که میشنوید، عنصر آگاهی، اینکه امام حسین آدم عارفی بوده، آگاه بوده و با آگاهی کاری کرده، نیست. کلاً یک سری مصائب است از آنچه عوام میفهمند: دخترش مرده، پسرش را کشتهاند، دست برادرش را بریدهاند؛ این چیزهایی که همه میفهمند. هالیوود هم همینطور است؛ چرا عوامانه است؟ چون باید فروش کند؛ سروکارش با عوام است. سنت چون سروکارش با عوام میافتد، عوامانه میشود؛ ما هیچ جا سنت خوب نداریم. این چیزی که میگویید درمان ندارد: هر عقیدهای را بیاورید که در جامعهای سنت شود، همین میشود؛ تبدیل میشود به چیزی پر از افکار و اندیشهها و اعمال عوامانه، و جلویش را هم نمیشود گرفت.
سنت خدایی در برابر سنت بشری
من راهش را بلد نیستم. در قرآن ما سنت خدایی نداریم؛ چرا قرآن اینقدر دربارهٔ بنیاسرائیل بحث میکند؟ حکومت باز با سنت فرق دارد؛ حکومت چیز جدایی است: اینکه یک نفر بیاید، آدم عادلی باشد و جایی حکومت تشکیل دهد. ولی هر وقت به عوام برسد، خودش را حفظ نمیکند؛ کلاً مردم اینطور نیستند که همهشان بخواهند ایمان بیاورند، و این را قرآن هم دربارهٔ اکثریت میگوید؛ بنابراین خرابش میکنند. یعنی حتی اگر حکومت را بهطور مطلق در اختیار صالحان قرار بدهی، آنچه به پایین میرسد آن تصویر نیست؛ آنچه به عوام میرسد حتماً چیزهای عوامانهای در آن هست.
همین الان ما مجموعهای از عقاید داریم که خیلی جالباند، ولی آنچه الان میان مردم هست آنها نیست؛ کاملاً ضدش هم هست؛ یعنی گزارههایی را میشود آنجا پیدا کرد که مردم به ضدشان معتقدند و عمل میکنند. خیلی چیزها را میشود مثال زد. آنچه میان مردم بهعنوان سنت جا میگیرد، هیچ وقت آن دین نیست؛ هیچ وقت آن عقیدهٔ مرکزی نیست؛ حتماً خراب میشود. مارکسیسم در قرن بیستم خراب شد، چه رسد به عقایدی که از قرون وسطی گذشتهاند و این همه سال بر آنها گذشته است. سنت همیشه تحت تأثیر تاریخ است؛ دین در عقایدش تحت تأثیر تاریخ نیست؛ قرآن که همینطور فیکس مانده است. در سنت، اگر یکی با دیگری دعوایش شود، مثلاً این کشور قبلاً با آن کشور دعوایش شده باشد، کلی چیز در آن ایجاد میشود.
مثلاً این عقیده دربارهٔ نجسبودنِ مسیحیان از کجا آمده؟ هیچ پایگاه دینی ندارد؛ واقعاً به هیچ وجه، نه در قرآن و نه حتی در روایات، پایگاه درستوحسابی ندارد. آقای محمدرحی جعفر کتابی در این رابطه دارد؛ بخشی از آن چهار مقاله است و بخشی مربوط به همین نجسبودن، که از کجا آمده است. احساس من همیشه این است که ریشهاش جنگی بوده است. اینطور نیست که بگویید شاید بتوان پایگاه مشخصی برایش پیدا کرد. با اینکه به هر حال مجموع احکام مرتب پالایش میشد، واقعاً این چیزها در آن وارد میشود. در طول تاریخ میتوانید مطالعه کنید و ببینید که احکامی جایی نبوده و بعداً به وجود آمده، یا حکمی بوده و بعداً حذف شده است. ملاحظات اقتصادی همیشه در هر سنتی هست؛ این چیزها هم هست.
نمونهاش همین مسئلهٔ پدر و مادر که گفتم، یا اینکه دین را باید با تحقیق به دست آورد: عملاً ضدشان وجود دارد. منظورم این است که ممکن است رسماً نگویند، ولی وجود دارد؛ ممکن است دربارهٔ چیزی که وجود دارد هیچ نگویند. الان آنچه وجود دارد این است که همه با تقلید دین را پذیرفتهاند؛ با آدمی که اینجا یا جای دیگری دین را پذیرفته بحث کنید، جوابی نمیتواند به شما بدهد، چون واقعاً مراحل کشف عقاید خودش را طی نکرده است. هر فرقهای، هر جای دنیا، یک پکیج خیلی بزرگ از احکام و عقاید است — حالا من کاری به احکام ندارم — و پیروانش همهٔ عقاید را چک نمیکنند؛ این مکانیسم منطقی هم ندارد.
مکانیسمی که خیلیها با آن پیرو یک فرقه میشوند این است: اول عقیدهای وجود دارد، نمیدانم از کجا آمده، که یکی از این فرقهها درست است؛ بعد میروند و به نوعی میگویند آن یکی و آن یکی درست نیست، پس این که میماند درست است. از خیلیها بپرسید چرا به فلان فرقه معتقدند، به نوعی مطمئناند که فرقههای دیگر درست نیستند؛ این چه ربطی به این دارد که این پکیج همهاش درست باشد؟ این را هم باید چک کرد؛ عقاید مرکزیاش هم ممکن است مشکل داشته باشد، چه رسد به آنچه میان مردم هست. بنابراین خیلی چیزها وجود دارد که مردم چک نمیکنند؛ ولی عقیدهٔ مرکزی ما این است که باید همهچیز را چک کرد و نباید عقیده را بدون تحقیق پذیرفت.
سنت کاری را که سخت باشد از عوام نمیخواهد؛ یک چیز خیلی اساسی در سنت این است که کارها را راحت میکند. قرآن میگوید باید ایمان داشته باشی، و ایمانش هم خیلی خاص است و راحت نیست؛ ایمان به خدا و روز قیامت را باید خودت کشف کنی و شرایطی داشته باشی؛ نماز بخوانی، آن هم درست. سنت میگوید نمازت را اول وقت بخوان، میروی بهشت. این یک چیز محسوس است: یارو نمازش را اول وقت میخواند و میگوید من میروم بهشت؛ یا اگر این دعا را هفتهای یک بار بخوانی، کار تمام است. کلاً سنت همهجا در جهت راحتکردن کار است؛ یعنی واقعیت این است که کشف حقیقت و رستگاری کار راحتی نیست، ولی همهٔ سنتها به نوعی راحتش میکنند و خیال مردم را راحت میکنند. در قرآن هیچ کدام از اینها نیست: یک چیز درونی به اسم ایمان وجود دارد که معلوم نیست داری یا نه، و یک چیز درونی به اسم تقوا که آن را هم نمیتوانی بفهمی؛ عاقبتش هم معلوم نیست. سنت به این آدم آرامش میدهد و به او میگوید برو این کار کوچک را بکن. سنت اصولاً برای رعایت عوام به سمت جذابیت برای عوام میرود، از جمله حتماً به سمت راحتکردن همهٔ کارها.
آرامش کاذب سنت برای عوام
تفاوت عقاید ما با سنت را ببینید: رتبهبندی این گناهها را نگاه کنید. در عقاید ما غیبت از اشد گناهان است. الان در جامعهٔ ما دروغگفتن بدتر حساب میشود یا مشروبخوردن؟ قطعاً مشروبخوردن. دروغ را که همه میگوییم؛ ولی در عقاید مرکزی، دروغ بدتر از همهٔ کارهاست؛ کلید شرک و همهٔ بدیها دروغ است. یعنی در آن عقاید مرکزی، با خوشگذرانیِ آدمی که مثلاً برود خوش بگذراند کمتر برخورد میشود تا با کارهایی مثل دروغگفتن و غیبتکردن که به نوعی بدی در آنهاست، یعنی به کسی ظلمکردن. الان مردم سر همدیگر کلاه میگذارند؛ دروغ را که اصلاً نگویید.
واقعیت این است که ارزشگذاری گناهها را در اصول که نگاه کنید یکگونه است، ولی آنچه واقعاً به آن عمل میشود چیز دیگری است. ترتیبش را آنجا نگاه کنید و با ترتیبش در واقعیتِ جامعهٔ ما مقایسه کنید. آدمی که این روایت را دربارهٔ غیبت شنیده است، خودش هزار بار غیبت کرده است. احساس مردم این است که حالا چیزی گفتهاند، ولی واقعیت چیز دیگری است. آنچه گفته میشود با آنچه میان مردم عمل میشود فرق دارد؛ نمونهاش دروغ است.
اگر سنت را خوب فهمیده باشید، سنت به معنای چیزی است که در جامعه پا میگیرد: عقیدهٔ خوبی میآید، ولی وقتی در جامعه پا میگیرد، همیشه چیز دیگری میشود. بنابراین تبعیت از سنت حتماً همیشه غلط است؛ سنت به معنای چیزی که در جامعه هست؛ نه اینکه مثلاً من از سنت ابراهیم پیروی کنم: او یک آدم است، میدانم به کمال رسیده و سنتی برای خودش باقی گذاشته است. سنت ابراهیم هیچ جا به همان صورت پا نگرفت؛ مثلاً میان اعراب پا گرفته بود: اعراب خودشان را به ابراهیم وصل میکردند و حج را به ابراهیم نسبت میدادند؛ منتها حجشان چه شده بود؟ پیش از اینکه اسلام بیاید، در حج همهجور کاری میکردند؛ کارهای عجیب و غریبی میکردند.
حج اعراب پیش از اسلام
از اعمال حج چیزهایی مانده بود، ولی کلی چیزهای دیگر هم داشت: میایستادند، کف میزدند، دست میزدند، کارهای دیگری میکردند که وارد سنت ابراهیم شده بود. هر جا سنت به سطح مردم رسید، مطمئن باشید خراب میشود. سنت الهی همین قوانین الهی است: سنت خداوند این است که اگر کسی این کار را بکند، چنین بلایی سرش بیاید. ولی من دربارهٔ سنت به معنای چیزی صحبت میکنم که در یک جامعه پا گرفته است، یعنی مجموع عقاید و افکار و مراسمی که در جامعه برگزار میشود؛ چنین سنتی از هر جای خوبی هم شروع شده باشد، قطعاً خراب میشود. همهجای دنیا اینگونه بوده است. حتی من، باور کنید، بارها روی این نشستهام و فکر کردهام که آیا میشود به شکلی کاری کرد که اینگونه نشود؛ ولی نمیشود. تا وقتی سنت میان عوام است، این اتفاق میافتد؛ آنها کار خودشان را میکنند، حتی اگر حکومتی چیزی خلاف نظر عوام بخواهد.
مثال گوسالهٔ سامری را ببینید: در قرآن دربارهٔ جامعهای که سرش سالم است و بدنهاش خراب، خیلی هم صحبت میشود؛ موسی بالای کوه میرود و اینها گوساله را برمیدارند. مردم میگویند ما میخواهیم خدا را ببینیم؛ هر قدر موسی به آنها میگوید خدا دیدنی نیست، مجبورش کردند برود تا خدا خودش را نشان دهد؛ اینگونه در قرآن آمده است. از خدا چیز نامعقولی خواستند.
جامعهٔ غرب تبلیغ میکند که غیرسنتی است. یک چیزی به شما بگویم: کار سنت در ایران تمام است؛ اصلاً شک نکنید؛ به دلیل تحولی که در خانوادهها پیش آمده است. پایگاه سنت تربیت خانوادگی است؛ خانواده شروع کرده است از کودک حمایت کند، یعنی از آن بخش کودک. اینکه میگویند کودکسالاری شده، اتفاق مهمی است که در این سالها در خانوادههای ایرانی افتاده است؛ دیگر آن حالت پدرسالاری و طرد بچهها وجود ندارد. این بچهها دیگر این سنت را نمیپذیرند. اصولاً این همان اتفاقی است که در غرب افتاد؛ یعنی وقتی به نوعی آزادی دادند و هر کس هر کاری دلش خواست کرد، دیگر تابع یک سنت از پیش تعیینشده نمیشود.
آزادی غربی و گسست از سنت
ولی سؤال این است: آیا الان غربیها به سنت وابستهاند؟ وابستهاند، و بهوضوح؛ برای خودشان سنتهای خودشان را دارند. مسئله فقط این است که ما الان در جامعهای زندگی میکنیم که رسماً سنتی است؛ یعنی در رادیو و تلویزیون هم میگویند باید از سنت حمایت کرد؛ ما رسماً جامعهای سنتی هستیم. جامعههایی که الان سنتی نیستند، بهطور ناخودآگاه سنتی میشوند. الان یک اروپایی فکر میکند تابع سنت نیست، ولی این سنت را نمیبیند؛ یعنی همینطور ساینس را دیگر سنت نمیبیند؛ هزار جور سنت هست. من فکر نمیکنم آن بهتر باشد؛ اگر سنتی رسماً اعلام کند که سنت است، این بهتر است تا اینکه سنت نامرئی شود. تا وقتی مردم والد دارند و کودک دارند و آن قسمت دیگری را که باید داشته باشند ندارند، از این سنت تبعیت میکنند.
جامعهٔ غرب بهشدت در دست کودک است؛ در واقع کودک آزاد شده که میگوید هر کاری دلت میخواهد بکن؛ ولی در عین حال بخش والد خودش را هم دارد، منتها به نوعی ناخودآگاه و پنهان است. اینطور نیست که اگر الان از یک اروپایی بپرسی، به تو بگوید آره، من تابع فلان سنت هستم. مارکسیستها برای خودشان سنت خودشان را دارند؛ خلاصه همه سنتهای نامرئی و ناخودآگاه دارند.
یک چیز دیگر هم میخواهم بگویم؛ چیزی است که قبلاً در یک جلسهٔ خیلی خصوصی گفتم. اسمش را میگذارم «دور سنتی»، به تبعیت از اسمی که وجود دارد به نام «دور هرمنوتیکی»؛ اگر اسم بهتری دارید پیشنهاد کنید؛ دلم میخواهد اسمی داشته باشد که بتوانم دربارهٔ آن صحبت کنم. بگذارید بگویم دور هرمنوتیکی چیست: وقتی متنی را میخوانید، این سؤال وجود دارد که چگونه متن را میفهمید؛ چون لغات در متن معنا پیدا میکنند. تا متن را نفهمم، لغتهایش را نمیفهمم، و اگر لغتها را نفهمیده باشم، متن را نمیفهمم. چه اتفاقی میافتد که من این متن را میفهمم؟ این سؤالی است در هرمنوتیک، و به این موضوع میگویند دور هرمنوتیکی. این اسم را بردم تا بدانید دور یعنی چیزی وابسته به چیز دیگری است و آن دوباره وابسته به این؛ هر چیزی را که اینگونه باشد دور میگویم. دور سنتی این است: شما در یک جامعه به دنیا میآیید.
دور هرمنوتیکی سنت
این جامعه، مثل هر سنتی، قهرمانهای خودش را دارد، آدمهای مورد اعتماد خودش را دارد. مثال خیلی سادهای بزنم: فرض کنید اسلام کلاً دینی قلابی باشد و مسیحیت واقعیت دنیا باشد؛ مسیحیها راست بگویند. پس شیادترین و شیطانصفتترین آدم دنیا پیامبرِ آن میشود؛ بزرگترین ضربه را به حقیقت زده است؛ اگر اسلام نبود، مسیحیت همهجا را گرفته بود. وقتی عقیده عوض میشود، آدمها هم عوض میشوند: آدمی که تا حالا به نظرت آدم مقدسی است، تبدیل میشود به شیطانصفتترین آدم تاریخ، و تمام آدمهای مهمی که اسلام را پیش بردند، بدترین آدمها میشوند.
اگر سنی باشی، علمای شیعه چه میشوند؟ ما الان به کسانی اعتماد داریم: به شیخ صدوق اعتقاد داریم، به شیخ طوسی؛ اینها را آدمهای خوبی میدانیم و به آنها اعتماد داریم. اگر یکی از اینها حرفی را مستقیماً از جایی نقل کرده باشد، اعتماد میکنم، چون این آدم خوبی است. چرا آدم خوبی است؟ چون ما شیعه هستیم؛ یعنی اگر از دید سنیها نگاه کنم، اینها از بزرگترین شیادان تاریخ اسلاماند که مذهبی انحرافی ساختهاند. این همان چیزی است که به آن علم رجال میگوییم. علم رجال علمی است که به شما میگوید چه کسانی خوباند و چه کسانی بد، و اصولاً وابسته به این است که ما در چه سنتی هستیم. ما چون این عقیده را داریم، این آدمها آدمهای خوبیاند، و بعد به اینها اعتماد میکنیم تا عقیدهمان را از آنها بگیریم.
ما از کجا میفهمیم چه کسانی خوباند و باید به آنها اعتماد کنیم، کدام روایتها درستاند و کدام غلط، کتاب روایت من درست است یا کتاب روایت آن یکی؟ از یک اعتماد عمومی که در جامعه هست: از بچگی به من گفتهاند اینها آدمهای مقدسی بودند؛ بنابراین به آنها اعتماد میکنم و عقیدهٔ خودم را از اینها میگیرم، و هیچ وقت هم فکر نمیکنم که اگر این عقیده، که من از اینها گرفتهام، غلط باشد، پس اینها آدمهای بدی بودهاند. در این مکانیسم دور وجود دارد. میخواهم بگویم علم رجال دلیل نیست. خوب و بد را هم نمیتوانیم تعریف کنیم؛ هر فرقهای رجال خودش را دارد. دعواها همهجا مثل دعوای خانوادههاست: ما خانوادهٔ خوبی هستیم و آنها بدند؛ آن بد است چون به من بدی کرده است. میخواهم بگویم اصلاً هیچ مکانیسم دقیقی برای این داوری وجود ندارد.
میخواهم بگویم آدمی که این دروغ را ساخته است که حضرت مسیح همان خدا بوده، منظورم مسیحیهایی که الان هستند نیست؛ منظورم کسی است که آن را ساخته، یعنی بانیاش. مسیحیها به دلیل تبعیت از آن پیروی میکنند و حالا ممکن است آوانسی به آنها داده شود، بسته به اینکه چقدر امکان تحقیق داشتهاند؛ ولی اینکه کسی چیزی اینقدر عجیب و غریب بسازد، حالا مثلاً آن را در خواب دیده باشد یا هر چیز دیگری، مشکل دارد.
مثلاً اگر من بگویم فلان عقیده غلط است، عدهای میگویند اگر غلط بود، امام خمینی نمیفهمید که غلط است؟ این حرفها در ذهن بعضیهاست: میگویند امام خمینی یا علامه طباطبایی با این همه علم و کمالشان نمیفهمیدند که این عقیده غلط است؟ بعد به نوعی احساس میکنند که آنها آدمهای خوبی بودند، پس عقیدهشان باید درست باشد؛ انگار اگر آن عقیده غلط باشد، آنها آدمهای خوبی نیستند. میخواهم بگویم خوب و بد دانستن آدمها و اعتمادکردن به آنها واقعاً وابسته است به اینکه چقدر قبول دارید خوببودن با عقیدهٔ درست داشتن یکی است. مثلاً کسی آدم خوبی است، ولی ممکن است عقایدش غلط باشد؛ من عقاید را نتیجهٔ خوببودن یا ملاک خوببودن نمیبینم.
بعضی فکر میکنند چون فلانی این عقیده را داشته، پس درست است؛ این استدلال درست نیست، چون آن آدم در صورتی قابل اعتماد است که عقایدش درست باشد. نمیتوانم بگویم قابل اعتماد است پس عقایدش درست است و از این راه نتیجه بگیرم که این عقیده درست است؛ باید اول بدانم که این عقیده درست است. میان اعتمادکردن و گرفتن عقیده بر حسب اعتماد، یک دور وجود دارد. میخواهم بگویم اینکه این آدم به جاهایی رسیده است را سنت دارد میگوید؛ هر عقیدهای را هم سنت دارد میگوید، و همین که آن آدم خوب است را هم سنت میگوید؛ نمیشود این را به آن وابسته کرد. اینکه علامه طباطبایی به جایی رسیده یا نرسیده، جزو شنیدههای توست. اینجا این را میگویند؛ اگر میان مسیحیها بروی، میگویند این آدم شیطانپرست است؛ اگر میان سنیها بروی، احتمالاً میگویند به جایی نرسیده، وگرنه میفهمید که این حرفهایی که شیعهها میزنند غلط است. میخواهم بگویم هر سنتی آدمهای خودش را دارد؛ بنابراین هیچ عقیدهای را نمیشود با اعتمادکردن، یعنی اینکه چون فلانی به آن معتقد بوده من هم معتقدم، گرفت.
خواندن متن هم حالت دوری دارد، ولی آن دور چیز معقولی است: من با مکانیسمی متنی را میخوانم، ممکن است لغتی را بخوانم و بعد اصلاحش کنم. ولی هر جا دور منطقی وجود داشته باشد، یعنی چیزی وابسته به چیز دیگری باشد و آن هم وابسته به این، از نظر منطقی اشکال دارد. نمیتوانم چون به سنت وابستهام قبول کنم که این آدمها خوب و درستکارند و میشود به آنها اعتماد کرد، و بعد بخواهم درستیِ این سنتی را که به آن وابستهام به خوببودن این آدمها وابسته کنم؛ این دور منطقی دارد، یعنی ایراد منطقی دارد. مگر اینکه مثلاً من علامه طباطبایی را از نزدیک بشناسم و خودم بدانم این آدم خیلی بزرگی است و بعد به نوعی به او اعتماد کنم؛ این فرق میکند با شنیدههایی که از راه سنت به من رسیده است.
اینکه یک آدم، آدم خوبی است و حالا حتماً همهٔ عقاید و جزئیاتش درست است، این هم یک مشکل منطقی دارد؛ معنی ندارد که یک نفر آدم خوبی باشد، یعنی همهٔ جزئیات افکارش درست است. خودم چنین احساسی ندارم. به نظر من این ایراد هم وجود دارد که وابستهکردن عقیده به عقاید یک نفر دیگر از روی اعتماد این مشکل را دارد: فرض کن این آدم خوب است، حتی به جاهایی رسیده است؛ آدمهای سنی هم هستند که به جاهایی رسیدهاند. بحث دربارهٔ آن آدمی بود که این دروغ را ساخته است؛ هیچ آدم خوبی نمیتواند چنین دروغی ساخته باشد؛ ولی یک آدم مسیحی میتواند آدم خوبی باشد. یک آدم مسیحی چقدر بر خداپرستی تأکید دارد؟ چقدر تأکید دارد بر اینکه خدا همان مسیح است؟ مسیحیهایی که در دنیا هستند دیگر خیلی اینگونه شورش را درنمیآورند که هر جا بنشینند بگویند خدا همان مسیح است.
خدا همان مسیح و رستگاری
یک آدم خوب به این نتیجه میرسد که خدا را واقعاً میشناسد و میفهمد که مهمترین چیز این است که آدمها خدا را بشناسند و عبادت کنند؛ اینکه این اتفاقات تاریخی افتاده و واقعاً خدا به زمین آمده بوده یا نه را اصل قرار نمیدهد. اکثریت مسیحیان معتقدند کسی که قبول نکند خدا در تاریخ روی کرهٔ زمین آمده است رستگار نمیشود؛ یعنی اگر معادلبودن مسیح با خدا را قبول نکنی، رستگار نمیشوی. یک مسیحی خوب، مسیحیای که واقعاً با خدا ارتباط پیدا کرده است، میفهمد که این نیست؛ یعنی الزامی ندارد کسی این را درک کند. همهٔ آدمهای خوب در همهجای دنیا به همین میرسند که عقیدهٔ درست این است که آدم خداپرست باشد؛ اصل این است که آدم خداپرست باشد و کارهای خوب بکند. داوری دربارهٔ یک واقعهٔ تاریخی نمیتواند در رستگاری من نقش خیلی مهمی داشته باشد.
فکر میکنم یک مسیحی خوب، به نظر من، مسیحیای است که با آن عقیدهٔ انحرافی خیلی کار ندارد: آدم خوبی است، هر روز خدا را عبادت میکند، هر روز با مردم مهربان است، کارهای خوب میکند و به فکر آخرت خودش است؛ مسلمان خوب هم همینطور است. اگر مسلمانی معتقد باشد که قبولکردن اینکه فلان واقعهٔ تاریخی حتماً اینگونه شده، ملاک رفتن به بهشت است، کسی که چنین عقیدهای دارد نه خدا را شناخته و نه تجربهای دارد؛ آدمی است که واقعاً راهی را طی نکرده است. از جایی به بعد آدمها میفهمند که اینجور چیزها نمیتواند ملاک رستگاری باشد؛ ملاک چیزی خیلی کلیتر و عمومیتر است، همان که قرآن مرتب میگوید: هر کس به خدا ایمان داشته باشد، به روز قیامت ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد. ملاک رستگاری همیشه همین بوده است.
وقایع تاریخی ملاک نیستند؛ یا اینکه، نمیدانم، اگر کسی عکسی همراه خودش داشته باشد پس رستگار است؛ کسی که واقعاً به این اعتقاد پیدا کند، از نظر روانی مشکلی دارد و به جایی که باید میرسید نرسیده است. من واقعاً فکر میکنم همهجای دنیا آدمهایی هستند که رستگار میشوند، و همهشان کسانیاند که به آن عقاید الکیِ دوروبرشان خیلی اهمیت نمیدهند. ممکن است مخالفت هم نکنند؛ حتی ممکن است نفهمند که این غلط است؛ ممکن است کسی هیچ متوجه نشود که مسیح خدا هست یا نه؛ ولی در زندگیاش سروکارش با خداست و کاری با آن اعتقاد انحرافی ندارد.
اسلام یکدفعه همهجا را گرفته بود؛ در شبهجزیرهٔ عربستان، در خیلی جاها، قبایلی بودند که اصلاً نمیدانستند اسلام چیست و فقط حکومت اسلامی شده بود. در قرآن میان ایمانآوردن و اسلامآوردن فرقی هست: آدمها یا ایمان میآورند یا اسلام. ایمان مرتبهای است که واقعاً حقیقتی برایشان کشف میشود؛ اسلامآوردن یعنی مسلمانشدن. عبارت دیگری هم در قرآن هست، در یک سوره، که میگوید مردم داخل دین خدا میشوند. این چیزی فیزیکی است: اینها تا حالا آن طرف بودند. اتفاقی که موقع فتح مکه افتاد این بود که این عده اصلاً عقیدهای نداشتند و نمیدانستند اسلام چیست؛ مشرکان مکه را داشتند که قدرتمند بودند؛ اگر جنگ میشد، ممکن بود با آنها همراه شوند. حالا پیامبر مکه را گرفت و اینها از آن طرف به این طرف آمدند و وارد دین خدا شدند؛ واقعاً اسلام آوردند، نه ایمان. این یک حرکت فیزیکی بود: نقشهٔ استراتژیک تغییر کرد و اینها در قسمت مسلمانان افتادند.
بعد قرآن دربارهٔ این آدمها، که ممکن است اصلاً پیام اسلام را نشنیده باشند، میگوید از هر قریهای یک نفر پاشود بیاید یاد بگیرد و برود؛ یعنی مبلغ دینی. آیه میگوید آدمهایی را بفرستید، کسی که بتواند رسالت را ابلاغ کند. آیا الان مصداق ندارد؟ مصداق دارد: از تمام قریهها، از تمام شهرها و مملکت، میروند و این کار را میکنند. روحانیون مصداق این آیهاند؛ خود روحانیون میگویند این آیه در واقع دستور تشکیل روحانیت است، یعنی عدهای که به تبلیغ دین بپردازند. من در این با نظر روحانیون موافقم. اسلام چنین چیزی گفته است؛ در قرآن آمده است که لازم است آدمها دین را یاد بگیرند. روحانیت بهعنوان یک پدیدهٔ جامعهشناختی کلی پیچیدگی پیدا کرده است؛ نمیدانم، آن پیچیدگیها از این آیه درنمیآید، ولی بیسش همین است.
بیسش این است که وقتی پیام به همهٔ مردم نرسیده است، باید مبلغ دینی داشته باشند؛ این بدیهی است. همه که نمیتوانند بیایند و از پیامبر بشنوند؛ همه نمیتوانند بیایند و از نزدیکان پیامبر بشنوند؛ پس یکی را بفرستید که بیاید بشنود و برود بگوید. چنین کسی لازم بوده و بیس روحانیت هم همینجاست؛ از همینجا عدهای بهعنوان مبلغ جدا شدند. حالا اینکه لباسشان فرق کرده و، نمیدانم، خیلی چیزهای دیگر، و اینکه روحانیت به معنای امروزیاش ممکن است هزار ویژگی داشته باشد، همهاش که از این آیه درنمیآید. نفس وجود مبلغ دینی را از این آیه میشود فهمید که لازم است؛ ابلاغ رسالت لازم است. میشود بحث کرد که آیا در زمانی که ارتباطات قوی شده است، باز لازم است مبلغ دینی داشته باشیم؛ مثلاً یک نفر میتواند در تهران بنشیند و جواب همه را بدهد، یا میتواند یک مؤسسه باشد. نمیخواهم وارد بحثهای امروزیاش شوم. از آن آیه درمیآید که تبلیغ دین لازم است و لازم است مکانیسمی داشته باشیم که پیام به همه برسد.