جلسه از والد و بالغ و پیروی از سنت شروع میشود، به آگاهی و عوام میرسد، تعریف مقدماتی هدایت را اصلاح میکند و با ماجرای زینب دربارهٔ تأثیر ناخودآگاه آیات و سابلیمینال پرسپشن حرف میزند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
احساس اطمینان در پیروی از سنت
آدمهای پیرو سنت همیشه یک احساس اطمینان دارند: وقتی در این مورد چیزی به آنها نگفتهاند، یعنی آدمهای بزرگی هم بودهاند که فکر کردهاند و به نتیجهای نرسیدهاند؛ پس من هم فکر نمیکنم. کلاً حسی از این دست در آدمهای پیرو سنت هست که اگر دربارهٔ حقیقت جهان یا، نمیدانم، مرگ و مانند آن چیزی قابل کشف بود، میگفتند.
والد کلاً با گوش رابطهٔ خوبی دارد و با مغز و اینجور چیزها زیاد رابطهای ندارد؛ با گوش، یعنی با چیزهایی که از بیرون شنیده میشود. منبع اصلی شناخت در والد خیلی شبیه حافظهٔ کامپیوتر است: چیزهایی در آن کپی میشود و بررسی هم نمیشود. یکی از مشخصات جالب والد این است که چند عقیدهٔ متضاد ممکن است از طریق والد وارد ذهن آدم شود و تا آخر عمر کنار هم بماند. فرض کنید کسی خیلی مذهبی است و به ساینس هم خیلی ایمان دارد. من سعی کردم روشن کنم که ساینس، به معنای امروزیاش و با سنتی که همراه آن است، اصولاً مایههایی الحادی دارد؛ نه خود ساینس، بلکه آنچه حولوحوش آن است، یعنی علمپرستی، که بهنوعی جانشین سنت مذهبی شد.
اکنون آدمی وجود دارد که بهشدت مذهبی است و بهشدت هم این سنت ساینس را قبول دارد و مثلاً چیزهای غیرعلمی را نمیپذیرد، و متوجه تناقض نمیشود؛ چون هیچوقت برنامهٔ اصلیای وجود ندارد که بیاید همهٔ این دادهها را بررسی کند. او در لحظاتی از عمرش از بخشی از حافظهاش استفاده میکند: مثلاً شب میرود کارهای مذهبی میکند و به نتایجی میرسد که جایی نوشته میشوند؛ صبح میرود کارهای دیگری میکند و نتایج آنها هم روی همان نوشته میشوند؛ شب میآید و میبیند آنها پاک شدهاند و دوباره از نو. وقتی دو سه چیز با هم تضاد دارند، واقعاً نمیشود با آنها زندگی کرد؛ اینطور نیست که بتوانی یک عقیده داشته باشی و با آن پیش بروی و آن یکی هم برای خودش پیش برود. اینها با هم مشکل پیدا میکنند و روی هم نوشته میشوند. والد این چیزها حالیاش نیست؛ مثل حافظه است؛ چیزهایی از بیرون رویش کپی کردهاند و همینطور هست. آدم ممکن است تا آخر عمر کشف نکند که مجموعهای از عقاید دارد که هیچکدام با هم سازگار نیست.
روانشناسی حجرهای
یونگ اصطلاحی دارد و میگوید روانشناسی حجرهای: میگوید آدمهایی هستند که در روانشان چند حجره وجود دارد. در لحظاتی، مثلاً روز، به اداره میروند و در این حجرهاند؛ بعد جای دیگری در حجرهٔ دیگری هستند. اصولاً انگار آدم چند شخصیت کنار هم میبیند؛ منتها معمولاً یک نفر همه را نمیبیند: همکارانش در اداره یک حجره را میبینند و زن و بچهاش حجرهٔ دیگری را. خودش هم متوجه نیست که در جاهای مختلف چه تغییراتی میکند.
شما انگار دارید تقلید کردن و بهطور کلی آموزش دیدن را زیر سؤال میبرید؛ اینطور نیست. من میخواهم نجار شوم؛ بالغم به من میگوید برو یک نجار خوب پیدا کن، ببین او چه میکند و همان کار را بکن. دقت کنید: این را بالغ من دارد به من میگوید. بالغ من به من نمیگوید که اگر میخواهی حقیقت را کشف کنی، برو آدمی را پیدا کن، ببین چه میگوید و همان را قبول کن؛ این را بالغ به من نمیگوید، ولی دربارهٔ نجاری میگوید. اصولاً اینطور نیست که اگر من هر نوع آموزشی ببینم و از هر چیزی تقلید کنم، حتماً گرفتار والد شده باشم. این همه آموزشی که ما میبینیم مشکلی ندارد. مثلاً شما الان مریض میشوید و میخواهید پیش دکتر بروید؛ یک متخصص پیدا میکنید و به آنچه میگوید عمل میکنید. مگر نه؟ این والد نیست. شما میتوانید فکر کنید و این را بهترین راهی بدانید که به ذهنتان میرسد: اینکه پیش کسی بروید که متخصص است.
در والد اصولاً مغز فرمانی صادر نمیکند و کار بهنوعی خودکار انجام میشود. مثلاً فرض کنید پدر کسی به او گفته برو از فلانی فلان چیز را یاد بگیر، و او دیگر خودش فکر نکرده که ممکن است آدمهای خیلی بهتری هم وجود داشته باشند که بتوان آن را از آنها یاد گرفت. او دارد از فرمانی که والدش به او داده اطاعت میکند. همان آموزش دیدن و همان کارهایی را که بالغ میکند، ممکن است یک نفر دیگر با والدش انجام دهد. یکی از چیزهایی که بالغ میگوید این است که مثلاً دربارهٔ نجاری حرف مشخصی به تو میزند: اگر میخواهی نجاری یاد بگیری، نجار خوب آن نیست که پدرم به من بگوید؛ باید بروم ببینم کار نجاریاش خوب است یا نه، یا تحقیق کنم و ببینم کارش خوب است، و بروم از او چیزی یاد بگیرم.
من این حرف را نزدهام؛ و این حرف هم خیلی بالغانه نیست که آدم هر کاری میخواهد بکند از صفر شروع کند و از تجربهٔ دیگران استفاده نکند. اگر کسی این کار را بکند، مطمئن باشید از بالغش اطاعت نکرده است؛ لابد این هم از والدش است. بالغ میگوید عاقلانه زندگی کن؛ و اگر واقعاً عاقلانه این است که در زمینهای به تجربهٔ نفر دیگری اتکا کنم، در زمینههای بیاهمیت واقعاً هیچ لزومی ندارد از صفر شروع کنم و چیزهایی را از نو کشف کنم؛ مثلاً بروم نجاری را از نو کشف کنم. نه، اصلاً در حالت بیاهمیت ممکن است زیاد هم تحقیق نکنم که این نجار خوب است یا نه؛ اصلاً مهم نیست. انرژیام را صرف این نمیکنم که بروم از همهٔ مردم بپرسم بهترین نجار کیست؛ بهترین نجار نباشد، چه فرقی میکند؟ پیش یکی از آنها میروم. ولی جایی که اهمیت دارد، مثلاً در انتخاب راه کلی زندگی، باید توجه کنید.
حالا شما افراطی نگاه نکنید: بالغ این نیست که از تجربهٔ دیگران استفاده نکنید یا در هیچ زمینهای تقلید نکنید. شما بهطور عاقلانه میتوانید در زمینههایی از دیگران تقلید کنید. میتوانید آدمی مثل حضرت ابراهیم را پیدا کنید و به دلیلی، مثلاً اینکه معجزه میکند، چنانکه پیغمبر معجزه میکند، مطمئن شوید که به جایی وصل است و از آن پس از او تقلید کنید؛ تقلید به این معنا که از سیرهٔ آن آدم برای خودتان درس عبرت بگیرید. این اصلاً هیچ ربطی به سنت و والد و مانند آن ندارد؛ شما چیزی را تشخیص دادهاید و حالا دنبال آن هستید. مثل همین که قرآن میگوید رسول خدا برای شما اسوهٔ حسنه است. اگر پدرم به من بگوید که رسول خدا اسوهٔ حسنه است و من از او تبعیت کنم و بپذیرم، دارم از والد خودم استفاده میکنم. اگر خودم تشخیص بدهم که مثلاً قرآن معجزه است و پیغمبر واقعاً پیغمبر خدا بوده، اگر خودم با عقل خودم به این تشخیص برسم، دارم از بالغ خودم اطاعت میکنم. اصولاً از بیرون نمیتوانید بفهمید که آدمی چقدر دارد از بالغش اطاعت میکند یا از والدش؛ ممکن است آدمی از والدش اطاعت کند و همان کارهایی را انجام دهد که آن یکی انجام میدهد. البته فکر کنم فرقهایی با هم دارند و جاهایی میرسد که فرقشان معلوم میشود؛ ولی اینطور هم نیست که خیلی بدیهی باشد.
انحراف سنتهای عمومی
من توضیحاتی کلی دادم که اصولاً سنت به دلایل ویژهای درست نیست؛ یعنی سنتهای عمومی، سنتهایی که جنبهٔ اجتماعی پیدا کرده و تودهٔ مردم را در بر گرفتهاند، همیشه دچار انحراف میشوند. یعنی سازوکارهایی وجود دارد که اینها را به انحرافهایی میکشاند. اگر منظورتان این است که من با بالغ خودم به این نتیجه برسم که اصول عقایدی که الان در جامعهٔ من پذیرفته است درست است، بله، ممکن است. هیچ لزومی ندارد که من، جایی که زندگی میکنم، حتماً به این نتیجه برسم که اصول عقایدی که آنجا هست غلط است.
اینجور برخورد کردن، برخورد بالغانه است: شما دارید بررسی میکنید؛ یعنی چیزی را میبینید و پیش خودتان میپرسید که آیا این سنت درست است یا غلط. این بالغ است؛ شما دارید چیزی را بررسی میکنید. والد بررسی نمیکند. والد مثل یک سری چیزهاست که کپی شدهاند و اجرا میشوند و اصلاً هیچوقت بررسی نمیشوند؛ فقط حالت اطاعت کردن از چیزی است که عواملش از بیرون میآید: گوش کردن به چیزهایی که دیگران میگویند، با یک حس اعتماد به جمع. خیلی چیزهای مثبت هم ممکن است بهنوعی در سنت باشد، ولی واقعاً دچار انحرافهایی میشود؛ یعنی هر مفهوم سنتی تا از آن بالا برسد به سطحی که مردم هستند، همیشه اعوجاجی پیدا میکند. البته بعضی چیزهایش هم خیلی اعوجاج پیدا نمیکند.
مهم این است که شما بررسی میکنید یا نه. اگر دارید بررسی میکنید، اصلاً والد نیست. والد اصولاً چیزی را بررسی نمیکند؛ والد میپذیرد؛ یعنی در برابر چیزی که از بیرون به او گفتهاند مطیع است و بهعنوان عنصری در جمع، از جمع پیروی میکند و اینطور احساس امنیت و آرامش به او دست میدهد. سازوکار روانی اصلیاش در واقع این است که در یک جمع بودن بهشدت احساس امنیت میآورد. یکی از بزرگترین خواستههای آدم این است که بهنوعی به جایی وصل شود و احساس امنیت کند: اینکه همهٔ اجداد من این کار را کردهاند، پس من هم دارم میکنم؛ همهمان با هم هستیم و اگر بلایی هم سرمان بیاید، سر همهمان دارد میآید. واقعاً در تبعیت از والد یک احساس امنیتی هست که آن را خیلی تقویت میکند.
مثلاً دکتر داروی خیلی عجیبوغریبی به شما میدهد؛ میبینید به شما استامینوفن میدهد و به فکر میافتید که پیش دکتر دیگری بروید. یا مثلاً یک قرص میخورید، حالتان بد میشود و دارید میمیرید؛ باز شک میکنید. بهطور طبیعی، من اگر آدم عاقلی باشم، پیش کسی میروم که وقتی دارو به من داد به او اعتماد کنم؛ اگر اعتماد ندارم، نمیروم. در همهٔ این مثالها میشود کلی بحث کرد که کار عاقلانه چیست. از نظر من، کار عاقلانه در دکتر رفتن این است که آدم پیش دکتر خیلی خوبی برود. اما سازوکار تشخیص اینکه دکتر خیلی خوب کیست چیست؟ اینطور نیست که هر چه مردم بگویند همان باشد؛ شما همهچیز را تعمیم میدهید. یک سازوکار تشخیص دکتر خوب ممکن است این باشد که آدم به هر حال از دیگران بپرسد؛ من راه دیگری برای فهمیدن اینکه دکتر خوب کیست ندارم. آدم از هر کسی که به او اعتماد دارد میپرسد؛ مثلاً تا حد ممکن، اگر میتوانید، از یک پزشک بپرسید، چون آنها همدیگر را بهتر میشناسند. گاهی شهرت هم اصولاً بیمعنا نیست: وقتی دکتری خیلی معروف شده، به احتمال زیاد خوب است؛ بیخودی معروف نشده است.
میخواهم بگویم اینها سازوکارهایی عاقلانهاند، با یک احتمال خطا. قاعدهای وجود ندارد که بگوید اگر میخواهم پیش پزشک بروم، باید فلان کار و فلان کار را بکنم؛ همیشه احتمال خطایی وجود دارد و دکتر ممکن است اشتباه کند. در هر موردی که پیش میآید باید از عقلت سؤال کنی. همهٔ رفتارهایی که دارید توصیف میکنید بالغانه است، چون دارید فکر میکنید که چه کار بکنید و چه کار نکنید. ممکن است به نتیجهٔ غلط برسید؛ ممکن است جایی عقلتان، بالغتان، به شما بگوید از این تبعیت کن و جایی بگوید نکن. خلاصه شما دارید بررسی میکنید، و هر چیزی که در حال بررسیاش هستید بهنوعی از طرف بالغ شماست.
اصولاً زیاد نگران مثالهایی از این شکل نباشید؛ ما اینجا همیشه از عقلمان خوب استفاده میکنیم. نگران جاهایی باشید که سنتهایی وجود دارد که اصلاً دیده نمیشوند. من چندین بار بر این نکته تأکید کردهام: زیاد نگران سنتهایی که دیده میشوند نباشید، چون اگر شما کمی بالاتر بروید، به هر حال این سنتها را میبینید و بهنوعی بررسیشان میکنید. سنتهایی وجود دارند که نامرئیاند و دیده نمیشوند، و در همهجای دنیا هم هستند. مثلاً سنتی که اطراف ساینس است اینطور شفاف نیست که هر کسی ببیند؛ یا سنتهای مردانهٔ حاکم بر جهان، که قرنهاست حاکماند، آنقدر شفاف شدهاند که خانمها هم نمیدانند. دفعهٔ پیش گفتم کتابی هست دربارهٔ اینکه عقل را مذکر کردهاند: اینکه آنچه ما عقل مینامیم و این گرایش فلسفی که در تاریخ، و هنوز در اروپا، وجود داشته، بهنوعی جنسیت دارد، یعنی مال مردهاست؛ چون ما بهشیوهٔ مردانه آموزش میبینیم و تعلیم و تربیت هم توسط مردها طراحی میشود.
سنتهایی از این دست وجود دارند، سنتهایی که دیده نمیشوند؛ اینها نگرانکنندهاند. هنر آدمی که بالغش خوب کار میکند این است که متوجه این چیزها شود، چیزهای خیلی بزرگی که همه دارند؛ هنر بالغ شاید این باشد که این چیزها را بررسی کند. در آن زمینهها و در آن سطحهای پایین معمولاً همه عاقلانه رفتار میکنند؛ اینطور نیست که کسی سرسپردهٔ یک دکتر شده باشد و هر مزخرفی هم به او بدهد بخورد و اگر ببیند دارد میمیرد، باز هم بخورد.
این نکته مطرح شد که شاید عاقلانهتر باشد آدم دربارهٔ هر مسئلهای که پیش میآید جداگانه ننشیند و فکر نکند و بعضی چیزها را از بالا بپذیرد. نه؛ ببینید، شما همین الان دارید فکر میکنید که این مسئله را بررسی کنید یا نکنید. بنابراین دربارهٔ این مسئله فکر میکنید و فکرتان به این نتیجه میرسد که این زیاد مهم نیست و فعلاً کنارش بگذارید؛ یعنی خودکار کار نمیکنید. خلاصه در جریان زندگیتان آگاهیتان است که تعیین میکند؛ آگاهیهایی که خودتان دارید، نه چیزهایی که شنیدهاید و بررسیشان نکردهاید.
فکر کنم من هیچوقت این حرف را نزدهام که هر مسئلهای را باید از اول حل کرد؛ من انکار کردم که هر چیزی را باید از صفر شروع کرد. اگر یک بار الگویی پیدا کردهاید و جایی خوب بوده، میتوانید تا جایی که به مشکلی برنخورد، در خیلی جاها از همان الگوها استفاده کنید. اصلاً قرار نیست ما همهچیز را از صفر شروع کنیم؛ خیلی جاها واقعاً بهطور عاقلانه تقلید میکنیم و خیلی جاها بهطور عاقلانه اعتماد میکنیم.
سنتهای نامرئی و روتین
مثلاً به معلمی که سر کلاس ریاضی درس میدهد اعتماد میکنم؛ عاقلانه اعتماد میکنم؛ یعنی اینطور نیست که شک کنم که او الان میخواهد مرا گول بزند، یا چیزهایی که میگوید راست است یا دروغ. ما خیلیخیلی جاها را از صفر بررسی نمیکنیم، و عاقلانه هم همین است؛ یعنی همین پیشنهادی که شما میدهید کاملاً پیشنهادی است که از طرف بالغ میآید. نکته، بررسی کردن و نکردن است. من میتوانم چیزی را بررسی کنم و نتیجه این باشد که این مهم نیست و از الگویی تبعیت کنم. اصلاً وقت نیست که همهٔ مسائل جزئی زندگیام را بررسی کنم و همه را از صفر حل کنم؛ یک سری، تعداد خیلی زیادی، را به الگوها و سنتهایی واگذار میکنم، ولی یک سری را از اول دوباره حل میکنم: آن بالاهای درخت، چیزهایی که حتماً باید بررسی شوند.
این نکته هم مطرح شد که هر حرف کلی شاید فقط در بخشی از موارد درست کار کند و همهچیز را نمیشود از نقطهٔ صفر فکر کرد؛ مثلاً دربارهٔ غذا خوردن نمیشود از نقطهٔ صفر فکر کرد که غذا بخورم یا نخورم. به نظرم دربارهٔ بهکار بستن این حرف در این بحثها سوءتفاهمی وجود دارد. بهکار بستنش معنایش این نیست که من در هر لحظه هر مسئلهای را از صفر حل کنم؛ اینطور نیست. در قسمتهایی که به نظرم خیلی مهم نیست، روتینهایی در زندگی خودم ایجاد میکنم؛ یعنی در آن درختی که ایشان میگوید، که حل مسئله است، در زندگی خودم خیلی جاها در واقع به روتینهایی اعتماد میکنم. مثلاً غذا میخورم و به مشکلی هم برنمیخورم؛ همینطور میخورم تا اینکه یک بار غذا بخورم و به مشکلی بربخورم؛ بعد شاید بنشینم و فکر کنم. نکته این است که در آن قسمتهای کلی زندگی، همان جاهای نامرئی، گزارههای خیلی کلی و روشهای خیلی اساسی، حتماً باید بررسی کرد؛ بقیهاش را عاقلانه تصمیم میگیریم که بررسی کنیم یا نکنیم، از صفر شروع کنیم یا از وسط.
اما پرسشی که ایشان کرد، به نظرم خیلی جای سوءتفاهم دارد. من میگویم فرق آدم بالغ با والد این است که آگاهی در زندگی آدم بالغ نقش اساسی و اصلی را بازی میکند. پرسش ایشان این بود که آدمهایی که آیکیوشان پایین است و خیلی کارها را نمیتوانند بکنند، مثلاً نمیتوانند بروند کتاب بخوانند، بررسی کنند و سنتها را کشف کنند، پس اینها چه؟
آگاهی در زندگی بالغ
یعنی کسی که آیکیویش پایین است، اصلاً آنقدر هوش ندارد و سواد ندارد. اصلاً کلمهٔ «عوام» را به معنایی به کار میبرم که با آنچه عموماً فکر میکنند کمی فرق دارد. آن روز که با ایشان صحبت کردم، بحث این بود که آیا آیکیو این وسط نقشی دارد یا نه. هیچ نقشی ندارد. اینکه آیا چیزی به اسم آیکیو را رسماً میشود تعریف کرد، و آنچه ما آیکیو مینامیم چقدر ارزش دارد، بهشدت محل شک و شبهه است؛ آیکیو نوعی سنجش خاص از یک سری چیزهای خاص ادراکی است. الان از انواع هوش، مثلاً هوش عاطفی، حرف میزنند؛ تستهایی که آیکیو را میسنجند معمولاً ربطی به هوش عاطفی ندارند و چیزهای خاصی را میسنجند، یعنی بیشتر نوعی هوش ریاضی را که مثلاً به درد ساینس میخورد. من کاری به تعریف هوش و آیکیو ندارم، ولی میخواهم کمی دربارهٔ این صحبت کنم که وقتی میگویم آگاهی مهم است، منظورم چیست، و این تیپ آدم آگاه را، دستکم از نظر خودم، توصیف کنم.
کسی که به نظر من خیلی آدم آگاهی است ممکن است آدم بیسوادی باشد. اینکه آدمی خیلی آگاه و روشن است، معنایش این نیست که دانش دارد یا، نمیدانم، خیلی کتاب خوانده یا حتی سنتها را شناخته، یا اینکه تمام سنتهای جامعهٔ خودش را یکییکی بررسی کرده و شناخته است؛ اصلاً همهٔ آدمها ظرفیت چنین کاری را ندارند. اصولاً هر وقت از حقیقت و آگاهی حرف میزنم، بیشتر منظورم چیزهای کلی است. بهعنوان مثال، فرض کنید آدمی بیسواد در روستا به دنیا آمده و هیچ چیز هم نمیداند. کمکم این آدم در طبیعت احساسهای خاصی پیدا میکند و واقعاً بهنوعی دچار همان چیزی میشود که من تجربهٔ دینی مینامم؛ تجربهٔ دینی هیچ ربطی به سواد ندارد.
سؤال درباره آیکیو و عوام
یعنی چنین آدمی بهنوعی احساس یگانگی در دنیا میکند؛ آنچه را به او گفتهاند که خدایی وجود دارد، خودش بهنوعی میفهمد؛ یعنی جزو آگاهیهای شخصی و قطعیاش میشود. در نگاه کردن به طبیعت، یا حتی در نگاه کردن به خودش و در جریان کارهای مذهبیای که انجام میدهد، به نوعی آگاهی شهودی خیلی خوب نسبت به، مثلاً، وجود خدا و توحید رسیده است. این آگاهی در او درونی شده است؛ یعنی بهنوعی به حالتی نزدیک به یقین رسیده، چیزی را میبیند و به آن شهود دارد. کاملاً ممکن است، و احتمالش هم خیلی زیاد است، که این آدم همچنان بیسواد باشد؛ یعنی این اصلاً ربطی به سواد و آیکیو ندارد. درک کردن حقایق به این شکل هیچ ربطی به این ندارد که آدم چقدر تعلیمات ساینتیفیک دیده باشد، چقدر آیکیو داشته باشد یا مثلاً کتاب خوانده باشد. نکته این است که آگاهی در زندگی این آدم نقش اصلی را بازی میکند.
تأکید من بیشتر بر همان است که دفعهٔ پیش بر آن تأکید کردم: اگر بالغ بخواهد شعاری برای خودش انتخاب کند، شعارش آیهای است که میگوید دنبال چیزی که به آن علم نداری نرو. مهم نیست که این آدم همهٔ دنیا را میشناسد یا نه؛ ولی در همان روستایی که زندگی میکند، یکی دو بار به امامزادهٔ آنجا میرود و میبیند خبری نیست. وقتی چیزی را خیلی خوب فهمیده باشید، میفهمید که آن یکی را خیلی نمیفهمید. یکی دو بار هم سؤال میکنید و میگویند آره، کسی بوده و اینجا چنین شده است؛ اینجور ادراکاتی که از راه گوش میآید برای این آدم ارزشش را از دست میدهد. یعنی این آدم در همان روستا زندگی میکند، مثل بقیه هم زندگی میکند و خیلی هم از دنیا خبر ندارد، ولی خیلی از کارهای خرافی را که آدمهای آن روستا انجام میدهند انجام نمیدهد؛ چون عادت کرده، چون جایی برایش خیلی روشن شده، یعنی حقیقتی برایش خیلی روشن شده، و بهنوعی دنبال چیزهایی میرود که همینقدر برایش روشن باشد. اگر کسی همینطوری بگوید فلانی، نمیدانم، جدش گفته که اینجا یک شب خوابی دیده که این درختی که اینجا افتاده چه بوده، این جزو آگاهیهایش حساب نمیشود و دنبالش نمیرود.
وقتی شما چیزی را میبینید و مثلاً بهطور شهودی خدا را درک کردهاید و از عبادت خدا هم لذت میبرید، حالا میگویند آنجا هم، نمیدانم، درختی افتاده که چنین است؛ چه کار دارید به ماجرایی که هنوز برایتان خیلی روشن نیست و کسی هم دربارهٔ آن حرف درستوحسابی نمیزند؟ این آدم زندگی خودش را دارد، یعنی اعتقادات شخصی خودش را دارد و دنبال همینها میرود. بقیهٔ آگاهیهایی که ممکن است برای دیگران خیلی مهم شده باشد، برای این آدم خیلی مهم نیست. اصولاً چون بهنوعی از نظر روانی هم رشد میکند، نتیجهاش این است که کمکم میفهمد خیلی چیزها الکی است؛ مثلاً کمکم درک میکند که خیلی از مراسمی که برگزار میشود حالت خرافی دارد.
در قرآن دو بار توصیف خیلیخیلی جالبی از آدمهای این تیپی که سعی میکنم توصیف کنم آمده است: یک بار دربارهٔ شخصی در اطراف حضرت موسی چنین عبارتی به کار رفته، و یک بار هم در سورهٔ یاسین؛ آنجا که پیغمبران میآیند، تأکید میشود که یک نفر از حومهٔ شهر، فقط یک نفر، پیدا شد که به محض اینکه شنید پیغمبران آمدهاند، به شهر آمد، آنها را دید و حرفهایشان را شنید و به قوم خودش گفت از اینها تبعیت کنند.
موسی و آگاهی شهودی
آدمهایی از این دست خودبهخود به گوشهٔ شهر میروند، یعنی گوشهگیر میشوند، چون با بقیه فرقی دارند. چنین آدمی کمکم میفهمد که دیگران حرف خدا را میزنند ولی چیزی نمیفهمند، چون اطراف آن چرتوپرت هم میگویند؛ یعنی حرف خدا بهنوعی با یک سری عوارض خرافی همراه شده است. آدم آگاه، یعنی کسی که دستکم چیزی، یعنی حقایقی اصلی، را خیلیخیلی خوب فهمیده است؛ و این هیچ ربطی به سواد ندارد. نکته هم این است که آن حالت منفی را خیلی زیاد در زندگی خودش دارد؛ یعنی چیزی را که نمیداند، نمیتواند الکی دنبال کند. فرق والد با بالغ این است. ممکن است آدمی تابع بالغ باشد و اطلاعات خیلی کمی داشته باشد و آیکیویش هم، به قول شما، اگر بگوییم چیزی به اسم آیکیو وجود دارد و رسمیت دارد، خیلی پایین باشد. نکته این است که چیزهایی را خیلی خوب، بهطور شهودی و درونی، فهمیده است، و از چیزهایی که در این سطح شهودی و درونی نیستند تبعیت نمیکند؛ اصلاً نمیتواند تبعیت کند؛ با روحیهاش جور درنمیآید.
بهطور طبیعی این آدم خیلی هم با جمع، با عوام، همراه نمیشود. عوام ممکن است شامل دانشمندان آن دهکده هم باشد؛ من کلمهٔ عوام را در مقابل اینجور آگاهیها به کار میبرم، نه به معنای کسانی که سواد ندارند. اصولاً در میان آدمهای بیسواد این تیپ آدمها ممکن است بیشتر پیدا شوند. مثالی هم که زدم، که کسی بهنوعی با طبیعت ارتباط خیلی عمیقی پیدا میکند، لزوماً اینطور نیست. آدمی ممکن است اصلاً با طبیعت ارتباطی نداشته باشد، ولی مثلاً از دورهٔ نوجوانی و جوانی در اعمال مذهبیاش خلوصی داشته باشد که حالتهایی به او دست میدهد و بهنوعی به یقینهایی میرسد. من مدام بر این تأکید میکنم که چیزهایی برای اینجور آدمها خیلیخیلی روشن میشود: اینها را بهوضوح میبینند و میدانند؛ توحید را میفهمند؛ مثلاً آخرت را بهنوعی میبینند که وجود دارد؛ چنین ایمانی پیدا میکنند و دنبال بقیهٔ چیزهایی که ضعیفتر است و برایش دلیلی ندارند، خودبهخود زیاد نمیروند.
آدمی از این تیپ ممکن است مسیحی باشد و تا آخر عمرش مسیحی بماند، ولی تأکیدش بر اینکه خدا سه تاست کم است، چون این را که نمیفهمد. فرض کنید آدمی در یک روستای مسیحی به دنیا آمده، از تعلیمات مسیحی استفاده کرده و با خدا ارتباطی برقرار کرده است؛ توحید را میفهمد. توحید چیزی است که واقعاً میشود فهمید؛ تثلیث را که نمیشود فهمید. مسیحیها را نگاه کنید: ببینید این آدمها چقدر ممکن است آدمهای درستی باشند و چقدر بر تثلیث تأکید دارند؛ چیزی که هیچکس نمیفهمد چیست. خودشان هم در کتابهایشان معمولاً وقتی به این مفهوم میرسند، پرتوپلا مینویسند.
یک بار وقتی دبیرستانی بودم، چند کتاب گرفتم. آن موقع آزاد بود و تبلیغات مخفی هم میکردند. کنار در شرقی دانشگاه تهران یک کتابفروشی مخفی بود؛ هنوز هم هست و صلیبش هم هست، ولی فکر میکنم دیگر کتاب نمیفروشد. در واقع کلیسایی بود که غرفهٔ کتابفروشی داشت و فقط کتابهای تبلیغی میفروخت. من سال سوم یا چهارم دبیرستان بودم و چند کتاب از آنجا خریدم: متن انجیل را خریدم و یک کتاب تبلیغی دربارهٔ تثلیث. در آن نوشته بود که میگویند اعتقاد به تثلیث با توحید منافات دارد، چون مثلاً میگویند خدا سه تاست؛ بعد میگویند یک بهاضافهٔ یک میشود سه تا. بعد نوشته بود که چرا جمع میکنید؟ چرا ضرب نمیکنید؟ حالا خودشان را بیاورید و بپرسید یعنی چه!
تثلیث و استانداردهای فهم
این کلمهای است که میگویند و اصلاً معنا ندارد؛ خودشان هم نمیفهمند چه میگویند؛ چیزی گفتهاند. میگویند سه تاست ولی یکی است. این اصلاً جملهٔ استاندارد است؛ از هر کشیشی الان بپرسید، همین جملهٔ استاندارد را به شما میگوید: یکی است ولی سه تاست؛ سه تاست ولی یکی است. یعنی چه؟ حالا کاری نداریم. به هر حال منظور اصلی من از آگاهی این است که وقتی چیزهایی برای کسی خیلی روشن شود، دنبال آن قسمتهای نیمهتاریک و تاریک خیلی نمیرود و بر آنها تأکید نمیکند. اینطور نیست که، به قول شما، چون آیکیویش کم است، نمیآید همهٔ ادیان را بررسی کند و مثلاً دین دیگری انتخاب کند؛ اصلاً ممکن است قدرتش را هم نداشته باشد؛ واقعاً سواد ندارد و اصلاً جایی نیست که بتواند این کار را بکند.
ببینید، در قرآن آیههایی هست که مسیحیانی را توصیف میکند که واقعاً آدمهای مؤمنی هستند؛ میگوید اینها قرآن را که میشنوند، میفهمند که کلام خداست؛ یعنی اگر به گوششان برسد، میفهمند که حق است، چون خودشان به چیزهایی رسیدهاند و این با چیزهای درونی خودشان سازگار است. در قرآن آیهای هست که میگوید این آیات چیزی است «در صدور»، در سینههای کسانی که به آنها علم داده شده است؛ یعنی چنین کسی این آیه را که میشنود، انگار خودش از قبل مشابه آن را میداند و میبیند آنچه اینجا گفته میشود با آنچه من میدانم یکی است؛ در حالی که اگر برایش مثلاً بایبل یا تورات بخوانی، آنقدرها به دلش نمیچسبد، چون چیزی در دلش هست. آدمهایی که پیرو والدند چیزی در دلشان نیست؛ همهچیز کپی میشود؛ مثلاً حجم زیادی حافظه وجود دارد و همهچیز کنار هم کپی میشود.
اما آدمهای آگاه پایهای برای خودشان دارند: تبعیت کردن از آگاهی. آدم آگاه آدمی است که چیزهایی را با روشنی و وضوح خیلیخیلی زیاد فهمیده و کمکم اعتمادش به قسمتهای دیگر بستهای که مثلاً جامعهاش تحویلش داده کم میشود. اینطور نیست که بسته را حتماً دور بیندازد و برود از سنت دیگری تبعیت کند؛ در واقع بهنوعی از همان چیزهایی که میفهمد تبعیت میکند. مطمئناً یک آدم مؤمن یهودی قبول نمیکند که حضرت یعقوب با خدا کشتی گرفته و از خدا برده است؛ یعنی هر چه هم در سنت یهودی بگویند، او خدا را میشناسد و میفهمد یعنی چه، و نمیتواند قبول کند که چنین کشتیای اتفاق افتاده باشد. کسی این را قبول میکند که کپی میکند: آنجا نوشتهاند و به او گفتهاند، این را هم قبول میکند؛ اینکه خدا، نمیدانم، خیلی قدرتمند است، آن را هم قبول میکند؛ و هیچوقت هم این دو اصلاً در برابر هم قرار نمیگیرند که اگر قبول داری که او قدرت نامتناهی دارد و این یک بشر بوده، این چطور او را زمین زده است؟ اصلاً این چه افتضاحی بوده؟
یک نکته دربارهٔ آگاهی: اصلاً تصورتان از آگاهی و عوام این نباشد که منظورم آدم کتابخوانی است که کتاب خوانده باشد. این نکته مطرح شد که شاید چنین آدمی خوششانس بوده که آنجا بوده است. نه، واقعاً ربطی به شانس ندارد؛ چیزهایی حس میشود. به هر حال اگر آدم بهنوعی چنین باشد، مثل ابراهیم حس میکند که باید خدایی داشته باشد. چرا حس میکند؟ چون رشدی پیدا کرده، چون خوب زندگی کرده است. خلاصه این نکتهٔ سختی است که چطور آدمهایی از بقیه جدا میشوند و جایی کارهای خوبی میکنند؛ شاید به خاطر بچگیشان؛ من نمیدانم، چون الان وارد این بحث نمیشوم. شانسی نیست. در مسئلهٔ ایمان آوردن کاملاً ممکن است عنایتهای خاص خداوند هم به کسی باشد؛ این قابل بحث کردن نیست که چطور میشود. شانسی نیست؛ آدمهایی هستند که به دلیل کارهای خودشان به چنین چیزی میرسند.
این آیکیویی که الان اندازه میگیرند، اینکه طرف آدم خیلی تیزی است و مثلاً مسائل ریاضی را خوب میفهمد، واقعاً ربطی به این ادراکات شهودی ندارد؛ ممکن است مزاحم هم باشد. این سؤالها نزدیک به سؤالهای جبر و اختیار است که اصلاً نمیشود خوب دربارهٔ آنها صحبت کرد. این پرسش هم مطرح شد که اگر این آدم را جای دیگری، در شرایط دیگری، میگذاشتند چه میشد. حالا وارد این بحث نشویم. انگار پرسش این است که ما بهنوعی معتقدیم روند اساسیای که به رستگاری آدمها مربوط میشود نباید تابع این باشد که طرف را کجا گذاشتهاند، و ارزش باید بهنوعی از درون خود او پدید آید. ولی من حتی روی این هم خیلی تأکید ندارم؛ نمیدانم. رستگاری نباید به این چیزها مربوط باشد؛ بهنوعی معنای عدالت خدا این است که همه دقیقاً امکان مساوی برای رستگاری داشته باشند؛ به نظر میآید اینطور باشد، ولی بحث کردن در این مورد خیلی سخت است و من خیلی میل ندارم در آن صحبت کنم.
ایمان و استاندارد قرآن
من فقط دارم توضیح میدهم که این والد و بالغ، نمیدانم، ربطی به آیکیو ندارد. عوامی که من میگویم یعنی این: همین الان مثلاً در این دانشگاه ممکن است خیلیها عوام باشند؛ به این معنا که هیچوقت خیلی فکر نمیکنند، هیچ حقیقتی هیچوقت برایشان خیلی روشن نشده و همینطوری مجموعهای از چیزها را شنیدهاند. به هر حال عوام بودن یعنی در یک جمع خیلی بزرگ بودن و تابع جمع بودن. در قرآن بر این دو عبارت، با این معناهای خاص، تأکید میشود. دقت کنید که این تیپ آدمهایی که ایمان میآورند از نقطههای دور شهر، از حومهٔ شهر، میآیند. اصولاً این آگاهیها این آدمها را بهنوعی از جمع جدا میکنند؛ واقعاً اینطور است. مثلاً ببینید، این آدم اگر وسط شهر باشد، هر دفعه که مراسم مشرکان برگزار میشود زیر سؤال است که چرا نمیآید. پس به نفعش است که برود جایی خودش را گموگور کند تا مثلاً بگوید راهم دور است. یعنی وقتی در سنت خیلی خشنی زندگی میکنید که نمیشود هیچ کاری کرد، خوب است که بیرون از جمع زندگی کنید. این اصلاً ربطی به غارنشینی ندارد.
یکیاش در سورهٔ یاسین است: وقتی پیغمبران میآیند، یک نفر میآید. دقیقاً عین همین عبارت جای دیگری هم هست: موقعی که موسی کسی را میکشد و فردا تحت تعقیب است، باز یک نفر میآید و به او میگوید که جمع شدهاند و میخواهند تو را بکشند. اصولاً چرا تأکید میشود که اینها از راهی دور میآیند؟ اینها اصولاً آدمهایی هستند که در مرکز شهر خیلی نمیتوانند راحت زندگی کنند. مثلاً در آن روستایی که در سورهٔ یاسین هست، جمع مشکل اخلاقی دارند؛ اخلاق این آدم با آنها نمیخورد و خودبهخود دور شده است؛ بهنوعی به سمت غارنشینی سوق داده شده است. ولی اینطور نیست؛ اگر مثلاً مؤمنانی پیدا شوند، به محض آن از غارش درمیآید و میآید. غارنشینی تا لحظهای هست، ولی اگر حرکتی اجتماعی صورت بگیرد، حتماً میآید، و میآیند و او را میکشند؛ آن کسی که در سورهٔ یاسین است، دعوت میکند و بلافاصله هم کشته میشود.
غارنشینیای هم هست که یعنی اصلاً جهان بیرون را ول کنید: به ضرورت لحظهای از جهان و از اجتماع دوری کردهاید و اصولاً انگار دیگر کاری به کار بیرون از خودتان ندارید و به برج عاج رفتهاید. مثلاً مغولها به ایران حمله کردند و از عرفای ما فقط یک نفر در تاریخ پیدا شده، که میگویند نجمالدین کبری است، که با پیروانش در نیشابور مقاومت کرد؛ دیگران مقاومت نکردند؛ به آنها ربطی نداشت.
نکتهٔ دیگری دربارهٔ عوام: ببینید، من مدام از این حرف میزنم که عوام اکثریت آدمها هستند. واقعاً به نظر من قرآن وقتی از مؤمن صحبت میکند، استاندارد خیلی بالایی دارد. ما الان با استانداردهای خیلی پایینی میسنجیم که آدمها مؤمن هستند یا نیستند؛ ولی به نظر من در قرآن بهوضوح نوعی حالت نخبهگرایی هست. همیشه وقتی حرف از مؤمن است، مثلاً اول سورهٔ مؤمنون را نگاه کنید، وصفی که از مؤمنان میکند وصفی نیست که به همهٔ آدمهایی که ایمان دارند بخورد؛ آدمهای خاصیاند. مثلاً در سورهٔ مؤمن، مؤمن آل فرعون آدم خیلی شجاعی است. مؤمنی که در قرآن میآید چیزی است مثل آنچه ما عرفای واصل مینامیم، که به جایی رسیده و از این مراحل رد شدهاند؛ یعنی ایمانشان در حد یقین است و چیزهایی را میفهمند. اکثریت اینطور نیستند. میدانیم که اکثریت مردم الان در جامعهٔ ما واقعاً چنیناند: خیلی ممکن است آدمهای مهربان و خوبی باشند، ولی اصولاً درخشش ایمان را خیلی در وجودشان نمیبینیم.
نه حرفی که من میزنم و نه آنچه در قرآن هست این نیست که آدمی که به این مرحله نرسد رستگار نمیشود. قرآن برخورد خاصی دارد: عدهای مشخصاند که به آنها وعدهٔ رستگاری داده میشود، آنهایی که از حدی رد شدهاند؛ عدهای هم هستند که حتماً به آنها وعدهٔ عدم رستگاری داده میشود، آنهایی که مشرکاند؛ اصلاً خدا رسماً میگوید اینهایی که مشرکاند بخشیده نمیشوند. از این خط پایین تا آن خط بالا، که تقریباً همه به آن مربوط میشوند، معلوم نیست چه میشوند. مثلاً خدا مهربان است و به اینها رحم میکند و مثلاً بخشیده میشوند؛ ولی اینطور نیست که ما این را معیار بگیریم و استانداردهای خودمان را بالا نگیریم. واقعاً به نظر من نوعی نخبهگرایی در قرآن هست؛ استاندارد خیلی بالاست؛ اصلاً استاندارد در حد پیغمبرهاست، یا سطحی کمی پایینتر، در حد همراهان نزدیک پیغمبر. مثلاً علامه طباطبایی دربارهٔ خطاب «یا ایها الذین آمنوا»، که یک بار این حرف را زدهام، تأکید میکند که وقتی قرآن این را میگوید، جمع خاصی در اطراف پیغمبر مورد خطاباند، نه مثلاً همهٔ کسانی که در مدینه هستند. بنابراین استاندارد بهنوعی بالاست، ولی معنایش این نیست که کسی که به این استاندارد نرسد حتماً رستگار نمیشود. استانداردی هم همان پایین هست که آنها رستگار نمیشوند؛ بقیهٔ مردم هم هستند؛ حالا بحث میشود که چقدر خوبی میکنند و چقدر بدی؛ دربارهٔ این چیزها که چه کسی رستگار میشود، نمیدانم.
رستگاری و پایین آوردن استاندارد
ولی واقعاً این عادت خوبی نیست که آدم استانداردهای خودش را به خاطر مردم پایین بیاورد؛ کاری که به نظر من همیشه در همهٔ سنتها انجام میشود. در سنتهای دینی، استانداردها به خاطر مردم نزول میکند؛ مثلاً راهحلهای عجیبوغریبی برای رستگاری مردم پیدا میشود تا مردم احساس آرامش کنند، چون مردم خیلی به آرامش احتیاج دارند. شما اگر این استاندارد بالای قرآن را به مردم بگویید، میپرسند: آقا، چه کار باید بکنم؟ میگویم: آقا، اگر واقعاً میخواهی مطمئن باشی که رستگاری، استانداردش این است؛ وگرنه مطمئن نیستی که رستگار میشوی و باید بمانی؛ به قول همین اصطلاحی که ایشان میگوید، «مرجون لامر الله». یعنی به مردم بگویی: آقا، به هیچ وجه نمیتوانی به این استانداردها برسی؟ نه؛ میگویی حالا بایست و ببین چه میشود.
این چیزها را در سنتهای دیگر ببینید: میدانید در قرون وسطا کلیسا قطعههای بهشت را میفروخت؛ یعنی رسماً برای مردم سند صادر میکردند. این خیلی آرامشدهنده است. استاندارد را پایین آوردهاند؛ یعنی رستگاری به ساعت مربوط شد! آلمانیها اگر مسلمان میشدند، رستگار میشدند. ما مدام استانداردها را پایین میآوریم؛ قرآن اینطور برخورد نمیکند. قرآن استاندارد خودش را دارد: اینها آدمهای خوباند و آنها آدمهای خیلی بد. حالا شما هر کاری میخواهید بکنید؛ خودتان در این طیف نزدیک این سرش باشید یا نزدیک آن سرش. چیز خوبی نیست که به خاطر علاقهای که به مردم داریم، استانداردهای خودمان را پایین بگیریم.
از علامه طباطبایی نقل کردم که خیلی تأکید میکند «یا ایها الذین آمنوا» خطاب به همهٔ آدمهایی که در مدینه ایمان آوردند نیست؛ خطاب به جمع خاصی در اطراف پیغمبر است، مثلاً اصحاب خاص پیغمبر که واقعاً با این استانداردی که در قرآن هست ایمان دارند. به هر حال به نظر من این درست است؛ یعنی همهٔ آدمهایی که اطراف پیغمبر بودند و همراه شده بودند لزوماً این استاندارد را نداشتند؛ بنابراین طبیعی است که «یا ایها الذین آمنوا» بهنوعی خطاب به افراد خاصی باشد. من خیلی روی این حرف تأکید ندارم.
اما نکتهٔ آخر: آیا شمایی که اینجا نشستهاید وظیفه دارید آگاهی، به معنایی که خودتان میفهمید، داشته باشید یا نه؟ آدمی که من توصیف میکنم لازم نیست باسواد باشد و بفهمد دنیا چه خبر است؛ ولی آیا برای شما هم لازم نیست سعی کنید آگاه باشید؟ شما سواد دارید و در موقعیتی زندگی میکنید که واقعاً ممکن است در زندگیتان لازم شود تصمیمهای خیلی حادی بگیرید. مثلاً فرض کنید دو سال دیگر اتفاق سیاسی مهمی در این کشور افتاده و شما در کوران آن هستید؛ حالا میخواهید خدماتتان را ارائه بدهید یا ندهید؟ این به آگاهی سیاسی احتیاج دارد؛ باید بدانید دنیا چه خبر است. به نظر من این حرفهایی که میزنم نباید برای شما به این نتیجه برسد که لازم نیست اوضاع سیاسی را خیلی بفهمید، بفهمید دنیا چه خبر است و سنتها را بررسی کنید یا نکنید. ببینید، این ربطی به ایمان آوردن یا نیاوردن ندارد. شما در موقعیت پیچیدهای قرار دارید و ممکن است در زندگیتان تصمیمهای خیلی غلطی بگیرید. وقتی آدم دستکم میتواند دنبال هر نوع آگاهی باشد، خوب است دنبال آگاهیهای سیاسی و اجتماعی باشد؛ مطمئن باشید به هر حال ضرر ندارد.
فکر میکنم وضع ما کمی با آن آدمی که در روستاست فرق میکند. او زندگی سادهای دارد؛ حداکثرش این است که این گوسفندها را ببرد آنطرف تا مثلاً چرا کنند، یا ببرد اینطرف. ولی ما اینطور زندگی نمیکنیم؛ ما الان در شرایط خیلی حادی زندگی میکنیم، در کشوری که اوضاعش خیلی پیچیده است. بنابراین خوب است چیزهایی را بدانیم؛ یعنی جدا از آگاهیهای بنیادی، آگاهیهایی داشته باشیم، جزئیات را بدانیم، بدانیم دنیا چه خبر است و دنیا دست کیست. مثلاً الان باید بدانیم که بهعنوان یک آدم مسلمان وظیفهمان چیست: وظیفهٔ اصلیمان این است که قدس را نجات بدهیم، یا ممکن است وظیفهٔ دیگری داشته باشیم که از این مهمتر باشد؟ الان شما میخواهید در چه جهتی فعالیت کنید؟
شما در جمهوری اسلامی زندگی میکنید. جمهوری اسلامی در مسائل سیاسی بینالمللی هدفگیری خاصی دارد، یعنی بهگونهٔ خاصی برخورد میکند که از ایدئولوژیاش میآید. مثلاً مسئلهٔ اصلی جهان اسلام از نظر جمهوری اسلامی آزاد شدن قدس است. حالا من نمیدانم این مسئلهٔ اصلی هست یا نه؛ ولی اگر شما مثلاً بهعنوان مهرهای در نظام اسلامی کار کنید و بعداً معلوم شود که اصلاً این هدف انحرافی بوده است، احساس مسئولیت نمیکنید؟ باید احساس مسئولیت کنید. مثلاً آدمهایی که الان در آمریکا زندگی میکنند خیلی هم احساس میکنند که کشورشان خوب است و همهچیز همینجا خوب است، و احساس نمیکنند که دارند به حکومتی خدمت میکنند که مسئلهٔ اصلی دنیاست؛ مشکلات اصلی دنیا بهنوعی به این رژیم سیاسی خاص آمریکا برمیگردد. خوب نیست که آدم بگوید به من ربطی ندارد. موضع آمریکاییها کاملاً همین است؛ نصفشان در انتخابات هم شرکت نمیکنند؛ یعنی میگویند اصلاً ما کاری به کار سیاست نداریم؛ ولی بهعنوان پیچ و مهرهای در آن نظام دارند خدمت میکنند و به نظامی کمک میکنند که وضعیتش در دنیا گونهٔ خاصی است. به هر حال من فکر نمیکنم آدمی که میتواند نسبت به مسائل سیاسی دنیا آگاهی پیدا کند، مسئولیت نداشته باشد که این آگاهی را پیدا کند.
یعنی همینطوری تا آخر عمرم بروم در زمینههایی، در کشوری، کار کنم و در دانشگاهش کار تحقیقاتی بکنم؛ مثل اینهایی که بمب اتم ساختند. سیاسی هم نبودند، بیچارهها؛ آدمهای فیزیکدانی بودند که واقعاً بیشتر شغل علمی داشتند؛ به آنها سرمایه دادند و سرمایهگذاری کردند و اینها هم بمب اتم ساختند. آیا واقعاً مسئولاند که این بمب اتم جایی افتاد و عدهای مردند، یا نه، مسئول نیستند؟ یک ناآگاهی باعث شد که دچار چنین مشکلی شوند. من فکر کنم خودشان بعدها احساس مسئولیت کردند؛ ماجرای معروف اوپنهایمر نشان میدهد که او احساس کرد اگر نبود، ممکن بود بمب ساخته نشود. او این ماجرا را رهبری کرد؛ با اینکه فیزیکدان بود و آدم بدی هم نبود، بهنوعی احساس کرد که دچار مشکلی شده است. میخواهم بگویم شمایی که ممکن است در آینده وارد کارهایی شوید که چنین تأثیرهایی داشته باشد، مثلاً بمب جدیدی از این دست بسازید، خوب است دربارهٔ مسائل سیاسی دنیا آگاهیهایی، هرچند جزئی، داشته باشید.
میخواهم بگویم این مثال که آدمی میتواند در روستا بدون سواد به جای خیلی خوبی برسد، مانعتان نشود و نگویید پس ما فقط قرآن بخوانیم و بفهمیم خدا چیست. بعد شغلتان چیست و در آن زمینه چه کار میکنید؟ مگر میخواهید چوپانی کنید؟ اگر مثلاً با گوسفندها سروکار داشته باشید، شاید خیلی احتیاج به آگاهیهای سیاسی نداشته باشید؛ نمیدانم. به هر حال به نظرم کلاً هر نوع آگاهی خوب است، و من خودم شخصاً سعی میکنم خیلی چیزها را بدانم، از مسائل سیاسی گرفته تا مسائل اجتماعی. به هر حال ما در این دنیا کارهایی میکنیم و باید نتیجهٔ این کارها را تا حد ممکن بدانیم. پیچیده است؛ ممکن است دربارهٔ بعضی چیزها، مثلاً مسائل سیاسی، هر قدر سعی کنید، آخرش هم اشتباهات بزرگی بکنید؛ ولی به نظر من وظیفه داریم سعی کنیم بفهمیم، تا دستکم بگوییم ما سعی کردیم و نشد، یا اینطور تشخیص دادیم؛ نه اینکه سرمان را پایین انداختیم و همینطوری هر شغلی که گیرمان آمد رفتیم شاغل شدیم و مثل آمریکاییها کاری به کار سیاست نداشتیم.
آگاهی و مسئولیت در تاریکی
آمریکاییها واقعاً کاری به کار سیاست ندارند و فکر میکنند که خیلی هم خوب تشخیص میدهند که اینطور درست است. به هر کسی در آمریکا بگویید، میگوید ما کاری به سیاست نداریم، اصلاً رأی هم نمیدهیم؛ ولی به هر حال دارند جایی کار میکنند، خدمات ارائه میکنند و رژیمی را تقویت میکنند که در دنیا مشکل ایجاد میکند. میخواهم بگویم مثل همان آدمی عمل کنید که در روستاست: اگر قسمتهایی برایت تاریک است، به این قسمتها زیاد نرو. مثلاً من بگویم من اوپنهایمرم؛ من چه میدانم سیاست چیست؟ بمب اتمم را میسازم و دیگر کار ندارم که چه کسی کجا بمب اتم میاندازد؛ به من ربط دارد؟ میخواهم بگویم اگر آدم اینطور است، برود جایی کار کند که مثلاً فقط استاد دانشگاه است و فقط آموزش میدهد.
میخواهم بگویم این آدم در قسمت تاریکی از ذهن خودش، در اثر یک سری تبلیغات، رفته و کار خیلی بزرگی کرده است؛ مثل همان آدمی که چون همه دارند میگویند، مثلاً به زیارت امام رضا برود. میخواهم بگویم اگر واقعاً حست این است که هیچوقت از سیاست سر درنمیآوری، اینجور کارها را هم نکن؛ دنبال این مشاغل در زمینههای تحقیقاتی که ممکن است چنین نتایج فاجعهباری داشته باشد نرو؛ ساکتتر و آرامتر زندگی کن. اگر میفهمی که این کاری که الان میکنی چه نتایج سیاسیای دارد، سیاست را خوب میفهمی و میدانی که درست است و باید این کار را بکنی، بکن؛ اگر نمیدانی، کمی آرامتر، کمی ملایمتر. خیلی از کشورها کمی بیطرفتر و بیخطرترند؛ آدم حتماً میتواند به کانادا برود؛ لازم نیست حتماً به آمریکا برود. این همه جهانسومی که به آمریکا میروند واقعاً مسئولیتی دارند؛ به هر حال دارند رژیمی را با چنین فجایعی تقویت میکنند.
طبق یک آمار، ۶۰ درصد فیزیکدانان آمریکا خارجیاند؛ اگر بروند، قبول دارید که افتی در نظام علمی آمریکا پیدا میشود. فرض کنید روزی همهٔ خارجیها، آدمهایی که خودشان خارجیاند، نه اینکه پدرشان خارجی بوده، آدمهایی که خودشان خارجی بودند و رفتن به آمریکا را انتخاب کردند، الان از آمریکا بیرون بیایند؛ آمریکا این چیزی که الان هست نمیماند. یعنی اکثر متخصصان درجهیک آمریکا در خیلی رشتهها آدمهای خارجیاند. این مهم است؛ من باید این را بفهمم. اگر نمیفهمم، بهجای رژیمی که به نظر خطرناک میرسد، مثلاً بروم کانادا، که کشور بیخطرتری است؛ تا حالا که جایی بمب نینداخته است. میخواهم بگویم اگر آدم سیاست نمیفهمد، وارد سیاست و کارهای سیاسی هم نشود؛ سعی کنید آرامتر باشید.
واقعاً اگر ابهامی وجود دارد، برداشت شما خیلی دور از چیزی بود که من گفته بودم: به آیکیو ربط پیدا کرده بود و چیزهای عجیبوغریبی در آن آمده بود، درست برخلاف آنچه شاید من فکر میکنم. حس کردم شاید کلمهٔ عوام را به معنای دیگری به کار میبرم. به بیسواد میگویند عوام؛ در واقع من به آدمهایی که اینجور آگاهی ندارند میگویم عوام؛ ممکن است دکترا هم داشته باشند؛ فرقی نمیکند. کسی که هیچ حقیقت کلیای را نفهمیده باشد عوام است؛ همینطوری، مثلاً، در جریانی گوسفندوار رفته است. ممکن است کسی در جریانی گوسفندوار برود، فوقدکترایش را بگیرد و خیلی هم کار علمی بکند، ولی آن ماهیت گوسفندی از بین نمیرود.
یادآوری میکنم که من دو چیز دربارهٔ قرآن گفتم که انتظار داریم قرآن انجام دهد: یکی اینکه معجزه باشد، مثلاً سند رسالت باشد؛ دیگر اینکه قرآن قرار است هدایت کند. یادتان باشد، تعریفی مقدماتی از هدایت گفتم و گفتم بعداً باید تغییرش بدهیم. تعریف مقدماتی هدایت این بود که حقایق در قرآن بیان شده است؛ یعنی ما قرآن را میخوانیم، حقیقت را درک میکنیم و بعد میتوانیم بر اساس آن راه خودمان را انتخاب کنیم. اگر یادتان باشد، همین مبدأ این شد که کمی دربارهٔ چیزهایی صحبت کنیم که ادعا دارند حقیقت را کشف کردهاند یا میکنند یا قرار بود بکنند، مثل فلسفه و علم؛ و اصولاً الان هیچ چیزی ادعای کشف حقیقت ندارد؛ اصلاً دنیا بهنوعی به اینجا رسیده که میگویند حقیقتی وجود ندارد؛ حقایق کلاً فردیاند و حقیقتی وجود ندارد که هنوز بخواهند دنبالش باشند.
این تعریف اولیه مثل این است که قرآن کتابی است که همان کاری را میکند که انگار قرار بود فلسفه بکند: یک سری حقایق در آن نوشته شده و ما برویم بخوانیم، یاد بگیریم و بفهمیم حقایق جهان چیست. اصلاً اینطور نیست. فکر کنم نتیجهٔ خیلی واضح همهٔ توضیحاتی که دادم این است که حقیقت چیز قابل نوشتنی نیست؛ اینطور نیست که بشود آن را به صورت یک سری گزاره نوشت و مردم بیایند بخوانند و بفهمند. چند بار گفتهام و دوباره تأکید میکنم: وقتی به این معنای دینی از حقیقت حرف میزنید، منظور توحید و مثلاً ایمان به آخرت است، مخصوصاً توحید. حقیقت اصلی دنیا در واقع توحید است که قرار است مردم بفهمند؛ و حقیقت چیزی نیست که اجزای خیلی زیادی داشته باشد و بخواهید دربارهٔ آن کتاب بنویسید؛ لازم نیست دربارهٔ مسائل سیاسی و اجتماعی مدام چیز بنویسید؛ چیز خیلی سادهای است.
من در واقع دارم آن تعریفی را که قرار بود اصلاح کنم اصلاح میکنم، اینکه قرآن چگونه هدایت میکند، و میخواهم دستکم یک قدم دیگر به آنچه واقعاً واقعیت دارد نزدیکتر شوم. اینطور نیست که مجموعهای از گزارهها در قرآن باشد و ما آنها را بخوانیم و حقیقت را درک کنیم. امروز میخواهم کمی صحبت کنم که کاری که قرآن در واقع میکند چیست: آیا این است که ما قرآن را میخوانیم و مجموعهای از گزارهها را میبینیم، مجموعهای از حقایق را میخوانیم و درک میکنیم، حالا با استدلال یا به شکل دیگری؟ میخواهم کمی دربارهٔ تأثیری صحبت کنم که قرآن میگذارد و به اصطلاح آدمها را هدایت میکند: آیا این تأثیر فقط در مقولهٔ شناخت یک سری چیزهای ساده است که میشود در کتاب نوشت یا نه؟
قبلاً گفتم که اثبات وجود خدا، به معنای فلسفی، در قرآن نیست؛ یعنی چیز دیگری در قرآن جای اثبات وجود خدا هست: نشانههایی معرفی میشوند و از آدمها دعوت میشود که به این نشانهها دقت کنند. من آن را بهنوعی اینطور توصیف کردم که انگار به آدمها تمرین میدهد: به چیزی نگاه کنید، دقت کنید؛ چیزی میفهمید، چیزی میبینید. این آیهها خیلی سربسته چیزی میگویند. بهعنوان مثالی خیلی مشخص، اولین آیه از سری آیات نشانههای خدا در سورهٔ روم میگوید: از نشانههای خداست که شما را از خاک آفرید و سپس انسانهایی شدید که منتشر شدید. حتی اینطور نیست که بتوانید معنای خیلی واضح این آیه را بگویید. میخواهم بگویم اولاً استدلالی بهوضوح در آن نیست؛ فقط دارد میگوید به چیزی دقت کنید؛ و حتی آن چیز هم خیلی واضح نیست. یعنی آدم واقعاً شاید در صورتی بتواند این مفهوم را بفهمد که خودش انگار در زندگیاش حسی، سرنخی، گیرش آمده باشد؛ بعد با این آیه میفهمد که آیه دارد به همان چیزی اشاره میکند که خودش کموبیش میفهمد.
دو انتظار از قرآن
میخواهم بگویم آدمی که اصلاً هیچ شناختی ندارد و هیچ حس و تجربهٔ کوچک مذهبی هم ندارد، شاید واقعاً با خواندن این آیه هیچ چیز دستگیرش نشود که این چه نشانهای است که ما شما را از خاک آفریدیم و منتشر شدید؛ واقعاً نمیشود خیلی دربارهٔ آن حرف زد. ببینید، آن تجربهٔ مذهبی که دربارهٔ آن صحبت کردم حسی مثل حیرت کردن در برابر واقعیتی است که انگار همیشه جلوی چشم آدم بوده، ولی آدم به آن دقت نکرده است. بنابراین طبیعی است که نشانههای وجود خدا که در قرآن میآید از نوع چیزهای خیلی واضحی باشد که همه میدانند: مثلاً علاقهٔ میان زن و مرد از نشانههای خداست؛ نمیدانم، باد میآید و باران میآورد. اینها را همه دیدهاند. ولی چیزی هست، مثل همان سهبعدی دیدن تصویر؛ چیزی هست که اگر خوب دقت کنید، ممکن است یکدفعه دچار حسی شوید در برابر همان چیز معمولی که به آن عادت کرده بودید و تا حالا به آن دقت نکرده بودید.
میتوانم به فیلسوفی خارجی ارجاع بدهم که خیلی در این مورد زحمت کشیده و سعی کرده این فضای دیدن چیزی غیر از آنچه آدم بهطور عادی میبیند را تفکیک کند، و واقعاً از نوشتههایش برمیآید که خودش بینهایت دچار اینجور تجربههای آفاقی بوده است؛ اتفاقاً همان چیزهایی که در قرآن هست. من در هیچ عارف و فیلسوف اسلامیِ اینسویی ندیدم که خیلی بر این چیزهای آفاقی تأکید داشته باشد. آدمی هست به اسم کارل یاسپرس. واقعاً بخش عمدهٔ تلاش او توصیف این است که در کنار معرفت طبیعیای که ما داریم، چیز دیگری هم هست، ساحتی، به قول خودمان، وجودی؛ اگر کسی وارد آن شود، تمام این چیزهای عادی را که همه میبینند با عمق بیشتری میبیند و میفهمد. اشکالی ندارد؛ بد نیست به فیلسوفی خارجی که در این مورد کلی زحمت کشیده ارجاع بدهم. به نظر من این خیلی نزدیک است به همان چیزی که ما اسمش را تجربهٔ مذهبی گذاشتیم، و به همین نوع تمرینهایی که قرآن میدهد: اینکه به چیزهای خاصی بیشتر دقت کنید تا شاید وارد آن ساحت درجهدوم، یا در واقع درجهاول، شوید و درک بیشتری پیدا کنید.
تا حالا در قرآن به چیزی برخوردیم که گفتم از نوع استدلال و گزاره نیست؛ بیشتر شبیه تمرین دادن است: چیزی گفته میشود که انگار من باید در برابرش عکسالعمل نشان دهم و دنبال چیزی بروم تا چیزی را بفهمم؛ مثل متذکر شدن. متذکر شدن در قرآن هم، فکر کنم، بُعد دیگری دارد. به هر حال قبلاً به این بهعنوان نکتهای غیر از حالت متعارفِ گفته شدن حقایق اشاره کردم. حالا میخواهم به چیزهای دیگری اشاره کنم: اینکه دستکم بخشی از هدایتِ قرآن چگونه ایجاد میشود. هیچ چیز جامعی نمیخواهم بگویم.
میخواهم چیزی را همراه با مثالی بگویم که شاید واقعاً برای شروع خوب نباشد. اول آن را برای بعد گذاشته بودم؛ وقتی نوشتم، احساس کردم که اولی و سومی باید کنار هم بیایند و این دومی باید برود. چون مثال، به قول علما، کمی «شاذ» است. این اصطلاح را اینطور به کار میبرند: دربارهٔ یکی از علما، از فقها، میگویند نظرش دربارهٔ فلان چیز خیلی شاذ است؛ یعنی چیز عجیبی گفته و مثلاً هیچکس این حکم را اینطور و به این شدت نداده است. فکر کنم ترجمهٔ دقیقش «رادیکال» میشود؛ ترجمهٔ فارسی نداریم؛ عربی داریم. میخواهم بگویم شما ممکن است قرآن را بخوانید و چیزی در ذهنتان ایجاد شود، بیآنکه خودتان استدلال کرده باشید. چنین چیزی در قرآن کم هم نیست. توضیحی میدهم؛ بقیهٔ مثالها هم شاید بهنوعی در همین قالب بیایند: از نوع فکر کردن و فهمیدن یک گزارهٔ معمولی نیستند.
مثالم خیلی شاذ است. نمیخواهم اصلاً دربارهٔ خود این مسئله صحبت کنم، که یکی از شبهات معروف است و تا حالا خیلی روی آن مانور دادهاند. در قرآن ماجرایی آمده: پیغمبر ظاهراً از دختری به اسم زینب خوشش آمده و بعد او را به عقد زید درآورده؛ بعداً زینب از زید، به سبب اختلاف، طلاق گرفته و بعد پیغمبر با او ازدواج کرده است. میخواهم کمی دربارهٔ آمدن این ماجرا در قرآن صحبت کنم. اینکه میگویم شاذ است، یعنی خوب بود مثال کمی لطیفتری میزدم؛ توضیح دادن خود این مسئله و حرف زدن دربارهاش سخت است؛ ولی اشکالی ندارد، چون به نظر من مثال خوبی است، دستکم برای اینجور تأثیرهایی که میخواهم دربارهشان صحبت کنم. ماجرا را احتمالاً شنیدهاید؛ در این مورد هم کلی کتاب هست.
ممکن است خواندن چیزی در قرآن تأثیری بگذارد که خودتان حتی نفهمید. میخواهم بگویم این آیه در مسلمانها تأثیری گذاشته است؛ این آیه و آیات مشابه. آیهٔ مشابه دیگر آیهای است که اول سورهٔ تحریم هست. به نظر میآید ماجرای آن مربوط به اختلافی خانوادگی میان بعضی از زنان پیغمبر است. روایتهای مختلفی وجود دارد که ماجرا چه بوده و ماجرا نقل نشده است؛ ولی به هر حال در قرآن آمده که در اثر اختلافی، اعتراضی که مثلاً یکی از زنها کرده، پیغمبر یکی از زنهای دیگر یا چیزی را بر خودش حرام کرده است. حالا معلوم نیست؛ آن آیه در این مورد صراحت ندارد؛ ولی فکر نمیکنم به هیچ وجه بشود گفت ماجرا به زنان پیغمبر ربطی ندارد. داستان که زیاد میسازند؛ ولی از خود قرآن برمیآید که قشقرقی هم بوده؛ یعنی حالت اعتراضآمیزی داشته است.
یعنی کسی اعتراضی کرده و اتفاقی افتاده است: در خانهٔ پیغمبر قشقرقی شده و چیزی اتفاق افتاده است. حالا انواع روایت وجود دارد که آنچه پیغمبر بر خودش حرام کرده چه بوده: آیا یکی از زنهای خودش را بر خودش حرام کرده؟ یا مثلاً عسل؛ روایت معروفی هست. ولی اصلاً مهم نیست؛ مهم این است که موضوع به زنها و اختلافات داخلی خانهٔ پیغمبر مربوط است.
ماجرای زینب و دو سؤال
بگذارید اول نکتهای را روشن کنم: هر چیزی که در قرآن میبینید، دو سؤال را از هم تفکیک کنید. مثلاً بگذارید روی همان ماجرای زینب متمرکز شوم. دو مسئله وجود دارد: یکی اینکه اصولاً چرا این اتفاق افتاده است؛ این یک سؤال است. سؤال کاملاً مستقل دیگر این است که چرا در قرآن آمده است. ممکن بود پیغمبر از دختری خوشش بیاید، همهٔ این کارها اتفاق بیفتد، خداوند به او وحی کند و بگوید برو با این ازدواج کن و پیغمبر هم برود با او ازدواج کند؛ همهٔ چیزهایی که به پیغمبر الهام میشد و جبرئیل میگفت، جزو قرآن نبوده است. میخواهم این دو سؤال را تفکیک کنم. دربارهٔ اینکه یک ماجرای تاریخی چرا اتفاق افتاده، باید توجیهی داشته باشید که اصلاً چرا اینطور بوده است؛ و باید توجیهی داشته باشید که چرا در قرآن منعکس شد، چون هر چیزی در قرآن منعکس نمیشود. به نظر من این دو واقعاً یکی نیستند؛ مستقل هم نیستند؛ ولی بهنوعی به دومی میشود بدون پاسخ دادن به اولی پاسخ داد. من میخواهم به دومی پاسخ بدهم.
در ماجرای زینب، که در قرآن نقل میشود، نقطهای هست که به نظر من جای دقت کردن دارد. ماجرا در قرآن اینطور است: خدا به پیغمبر میگوید که تو از این دختر خوشت آمد، ولی از مردم ترسیدی که با او ازدواج کنی و او را به عقد زید درآوردی؛ بعد اینها با هم اختلاف پیدا کردند و امر میشود که با او ازدواج کن. ماجرا این است که زید طلاق میدهد و پیغمبر با او ازدواج میکند. این آیه را نگاه کنید: ۴۳؛ شاید ۴۳ باشد.
آدم خیلیخیلی معروفی هست به اسم نلبیکه. طبق معمولِ کسانی که در زمینهٔ اسلام تحقیق کردهاند، میگویند بیطرف نیستند. نمیخواهم بگویم آدم خوبی است و خیلی بیطرف بوده؛ ولی واقعاً آدم محققی است؛ یعنی تحقیقاتش ارزش دارد. او دربارهٔ این آیه چیز خیلی جالبی گفته است. کلاً به قرآن خیلی علاقهمند است و قرآن را بهعنوان یک کتاب خیلی جالب قبول دارد. گفته است: در تمام قرآن اگر بخواهم یک آیه را بگویم که خیلی شک میکنم از خود پیغمبر بوده باشد، این آیه است. پیغمبر آدم باهوشی بوده؛ کسی نمیتواند بگوید پیغمبر آدم باهوشی نبوده؛ حتماً اگر دست خودش بود، لازم نبود این ماجرای سؤالبرانگیز را در قرآن بنویسد. میگوید من همیشه دربارهٔ این آیه مینویسم که واقعاً باید چیزی از بیرون به او گفته شده باشد، برخلاف میل خودش؛ وگرنه هر آدمی اگر کمی عقل داشته باشد، میفهمد که این ماجرا را نباید در کتاب بنویسد که تا ابد بماند.
ترجمهای را برایتان میخوانم؛ ترجمهٔ خیلی خوبی نیست، ولی بد نیست: «و هنگامی که میگفتی بدان که نعمت داده بود خدا بدو و نعمت داده بودی تو به او: نگهدار نزد خویش همسر خود را و بترس خدا را؛ و نهان میداشتی نزد خود آنچه خدا آشکارکننده؛ و میترسیدی مردم را، و خدا سزاوارتر است که بترسیاش. تا گاهی که بگذرانید زید از آن زن حاجت را، همسرش گردانیدیمش تا نباشد بر مؤمنان سختگیری زنان پسرخواندگانشان را.»
به نظر میآید که این آیه این را میگوید که همسر پسرخواندهٔ خودشان را نمیگرفتند. اما این توجیهِ آمدن این ماجرا در قرآن نیست؛ حتی توجیه اصل این هم نیست که چرا خدا به پیغمبر میگوید باید ازدواج کنی، چون خدا میتواند مستقلاً آیهای بفرستد. اینکه پیغمبر چیزی را در دل خودش مخفی میکند، چون از مردم میترسد، تئوری دیگری میخواهد. بگذارید اینطور بگویم: از این آیات چیزی برمیآید، و آن این است که این ماجرای زنان پیغمبر، یعنی ازدواجهای متعدد، اصلاً به نظر میآید بهنوعی انگار بر پیغمبر واجب شده بود. یعنی وقتی خدا پیغمبر را ملامت میکند که تو برخلاف دستور ما، با اینکه از این دختر خوشت آمده بود، از مردم ترسیدی و نگفتی و رفتی، نمیدانم، او را به عقد زید درآوردی، و بعداً حتی خواستی که زید او را نگه دارد، در حالی که خوشت آمده بود، مثل این است که به پیغمبر توصیهای شده بود دربارهٔ اینکه اگر از زنی خوشش آمد چه کند. چون طبق آیهای که در سورهٔ احزاب هست، ازدواج پیغمبر، برخلاف سایر مؤمنان، مثلاً با تعداد زیادی زن مجاز بوده است، و اینجا مؤاخذه میشود که چرا از ترس مردم این کار را نکرده است.
ببینید، اینجا موردی وجود دارد که پیغمبر خودش به دلایل مثلاً اجتماعی میفهمد که این کار ممکن است بدنامی به بار بیاورد؛ بنابراین جلوی خودش را میگیرد و این دختر را از خودش دور میکند؛ ولی خدا دارد میگوید تو نباید این کار را میکردی؛ اگر خوشت آمده بود، چیزی را در دل خودت پنهان نمیکردی. من اینطور میفهمم. البته آیه آن صراحت را ندارد که بگوید پیغمبر از آن دختر خوشش آمده است؛ ولی فکر میکنم همه همین را میفهمند. دربارهٔ شأن نزول و داستانش: دربارهٔ آن آیهٔ سورهٔ تحریم به نظر میآید که نسخههای خیلی مختلفی برای شأن نزولش وجود دارد، ولی اینجا وجود ندارد؛ یعنی اینجا تقریباً همه همین را میگویند که پیغمبر از زینب خوشش آمد، او را به عقد زید درآورد و بعداً، وقتی اختلاف پیش آمد، حتی سعی کرد که طلاق نگیرند؛ ولی خدا دارد میگوید که مثل اینکه خطایی صورت گرفته، و مؤاخذه میکند که چرا اینطور رفتار کردی.
جدا از حرفهایی که میخواهم بزنم، فقط این نکته را میگویم: در آیه به نظر میآید امری از طرف خدا وجود دارد، و مؤاخذهای برای پیغمبر که چرا به خاطر مردم با این دختری که به نظر میآید از او خوشش آمده بوده ازدواج نکرده است. میخواهم دربارهٔ توجیه همین مسئله صحبت کنیم. این دو نکته را جدا تحقیق کنید: یکی اینکه پیغمبر اصولاً چرا ازدواج میکرده، چنانکه از همین آیه برمیآید؛ حالا با دید کاملاً مؤمنانه نگاه کنید: چرا خدا از پیغمبر چنین چیزی خواسته و مؤاخذه میکند که پیغمبر خوشش آمده و نمیخواهد ازدواج کند؟ پیغمبر به ملاحظاتی خودداری میکند، ولی به نظر میآید امری وجود دارد که نباید این کار را بکنی.
چرایی ازدواجهای پیامبر
این یک نکته است. این سؤال که چرا اینطور بوده، کاملاً مستقل است. سؤال مستقل دیگر به نظرم این است: هر چه بوده، و به هر دلیلی که خدا از پیغمبر خواسته زیاد ازدواج کند، چرا در قرآن چنین ماجرایی نقل میشود؟ و آن ماجرای سورهٔ تحریم، با ابهامی که دارد، که به هر حال به نظر میآید به احتمال خیلی زیاد دعوایی، یعنی اختلافی میان زنان پیغمبر و پیغمبر، بوده است، چرا در قرآن نقل میشود؟ میخواهم توجیهی بکنم که وقتی آدم به چنین آیهای میرسد، این آیه چه خوبیای دارد و، شاید بهطور ناخودآگاه، چه تأثیری گذاشته است. شاید الان کسی این توجیه مرا قبول نکند و هیچکس هم به آن فکر نکرده باشد، ولی وجود این آیه خودبهخود این تأثیر را میگذارد. تأثیرش چیست؟
ببینید، بهطور تاریخی دو چیز خیلی اساسی وجود دارد. یکی، بیرون از ادیان، مسئلهٔ به اصطلاح تابو بودن سکس است، تابو بودن مسائل مربوط به روابط میان مرد و زن. مفصل صحبت کردم دربارهٔ اینکه این جدایی مرد و زن در تاریخ چقدر مؤثر بوده در اینکه مردها دنیایی مردانه و مستقل از زنان ایجاد کردند. به واقعیتی خیلی معروف اشاره میکنم: از اقوام خیلی ابتدایی همیشه نسبت به مسائل جنسی تابویی وجود داشته است؛ تابو یعنی حسی گناهآلود، همراه با مقدار زیادی تحریم. این چیز جالبی نیست؛ یعنی اصلاً اینطور نیست که از حقیقتی نشئت گرفته باشد؛ در واقع بهشدت مثل انحرافی در فکر بشر است که همیشه با حالت تحریم و دور نگه داشتن با این مسائل برخورد میکند. حتی وقتی دو نفر بهطور قانونی هم ازدواج میکنند، مسائل جنسی بهنوعی هنوز حالت تابو را بهشدت داشته و هنوز هم دارد.
این یک نکته است؛ نکتهای که به نظر من نه فقط اینجا، بلکه در خیلی جاها میشود به آن اشاره کرد: قرآن دارد سعی میکند این تابو را بشکند؛ یعنی بهنوعی با مسائلی مثل روابط میان مرد و زن کمی عادیتر برخورد کنند و آن حالت ابهامی که حولوحوش این مسئله وجود دارد، آن حالت انحرافی گناهآلود، شکسته شود؛ مثلاً همان آیهای که از رابطهٔ محبت میان مرد و زن میگوید. میخواهم به شما نشان بدهم که این تابو هنوز وجود دارد؛ حالا جایی ضعیفتر است و جایی قویتر. جایی که این تابو جزو دینشان است، ازدواج کردن، چون همراه با رابطهٔ جنسی است، اصلاً بهتر است صورت نگیرد. به اصطلاح میگویند کسی که ازدواج میکند از بهشت تجرد اخراج میشود و وارد جهنم میشود. برای همین اصلاً طلاق قانونی نیست؛ کسی که وارد آن جهنم شد، نمیتواند به تجرد برگردد. این محدودیت بهنوعی بهعنوان اصول مذهبشان نهادینه شد؛ یعنی حس منفی داشتن نسبت به رابطهٔ مرد و زن کاملاً چیزی است که رسماً جزو اصولشان اعلام میکنند؛ مخصوصاً کاتولیکها و قسمت سنتیترشان. البته به نظر خودم این در اسلام هم همچنان هست، با وجود اینکه میخواهم سعی کنم بگویم قرآن بهگونهای خیلی عادیتر برخورد میکند.
هر جای قرآن که میبینید دربارهٔ مسائل جنسی صحبت میشود، خیلی عادی صحبت میشود، انگار اصلاً چیز بدی وجود ندارد. یکی از نشانههای خدا در قرآن در واقع محبت و عشقی است که میان زن و مرد به وجود میآید. الان در فرهنگ خود ما کدام برایمان مقدستر و معنادارتر است: عشق میان مادر و فرزند یا عشق میان زن و شوهر؟ باور کنید ما در فرهنگمان همچنان اینطوریم که در عشق میان مرد و زن چیزی کثیف هم هست؛ یعنی درست است که ممکن است همدیگر را خیلی دوست داشته باشند، ولی به هر حال انگار چیزی ناخالص، چیزی حیوانی، در آن وجود دارد؛ در حالی که عشق میان مادر و فرزند خیلی مقدس است. ولی قرآن عشق میان مادر و فرزند را جزو نشانههای وجود خدا نمیگیرد. همین که اصولاً یکی از نشانههای وجود خدا همان عشقی است که به نظر ما چیزی کثیف در آن وجود دارد، خودش بهنوعی انگار تطهیر کردن چیزی است که کثیف به نظر میرسد. همهٔ ما الان در ذهنمان تا حدودی این تابو را داریم: اینکه در رابطهٔ مرد و زن به هر حال انگار چیزی حیوانی اتفاق میافتد. حتی رسماً در کتابها این کلمهٔ «حیوانی» نوشته میشود که رابطهٔ جنسی چیزی حیوانی است، یعنی دور از شأن انسان.
تابو و مسائل جنسی
این یک نکته است: انحرافی خیلیخیلی عمیق و تاریخی که از هزارههای قبل همینطور بوده و مانده و هنوز هم هست. هیچوقت هیچ جامعهای در تاریخ بشر مسئلهٔ سکس را حل نکرده است؛ یعنی همیشه یا در حالت تفریط بودهاند یا در حالت افراط؛ اینطور نبوده که دیدی مثبت پیدا کنند. یا مثلاً همین اروپاییها را الان نگاه کنید؛ نمیدانم بشود اسمش را افراط گذاشت؛ چیزی خیلی پیچیدهتر از افراط است. به نظر میآید که دیگر تابوها وجود ندارد، ولی مثلاً نهاد ازدواج هم دیگر در آن وجود ندارد. هنر این است که بتوانید بهنوعی تابو را بشکنید؛ یعنی آن حالت نجس بودن را از این رابطهٔ میان مرد و زن بردارید؛ رابطهای طبیعی و خداخواسته است.
به هر حال برای من، با حالت مذهبی، کمی عجیب است که چطور میشود تصور کرد که این مسیحیها بهنوعی این را به گناه اول، اصلاً به آدم و حوا، بردهاند؛ اینکه چیزی گناهآلود است که میان بشر گذاشتهاند؛ اینطور تئوریزه کردهاند. من فکر میکنم خیلی طبیعی است که برای آدم مذهبی هر چیزی که خدا خلق کرده و خواسته، بهنوعی چیز خوبی به نظر بیاید؛ خدا چیز بدی را نخواسته است. حالا کاری نداریم. این تابوی خیلی قدیمیای است که دستکم هنوز هم میان ما هست. در آدمهای مذهبی اصولاً این تابو هیچوقت برداشته نشده است. در مسیحیت و خیلی جاهای دیگر، در یهود، نهادینه شده است؛ در اسلام نهادینه نشده، و کسی هم رسماً، بهعنوان چیزی دینی، نمیگوید که این چیز زشتی است؛ ولی حسش هنوز وجود دارد؛ یعنی در همین منطقهٔ خاورمیانه حس کثیف بودن نسبت به مسائل جنسی بهشدت بوده است.
این یک نکته. نکتهٔ دیگر این است که در تمام ادیان، از هزارههای قبل، و لازم نیست اصلاً دین الهی باشد، تمایل به اصطلاحاً مقدس کردن پیغمبر و افراد مقدس بهشدت وجود دارد. یعنی اگر ول کنید، آدمهای پیرو یک دین شروع میکنند به غلو کردن دربارهٔ پیغمبر خودشان؛ مثلاً مسیح تبدیل به خدا شده است. هر دینی را نگاه کنید؛ کمی ول کنید، بلافاصله این آدمها تبدیل میشوند به موجوداتی در حد خدا؛ اگر رسماً خدا نشوند، چنانکه مسیح رسماً خدا شده، چیزی در حد خدا میشوند. این دو چیز وجود دارد: یکی اینکه پیغمبر را آدمی در حد خدا و مقدس بدانند، یکی هم اینکه سکس و علاقهٔ زن و مرد را چیز کثیفی بدانند.
با این ماجرا که در قرآن نقل میشود، دیگر لازم نیست فکر کنید؛ نمیتوانید این دو را با هم داشته باشید؛ یعنی یا مجبورید پیغمبر را خیلی بالا نبرید، یا این را که به نظر شما خیلی پایین است بالاتر بیاورید؛ آن یکی اصلاً خیلی بالاست. گرایش طبیعی شما این است: دو چیز را که به هم بزنیم، یا هر دو متوقف میشوند، یا آن یکی کمی بالا میآید و این یکی کمی پایین میرود. این چهار آیهای را که دربارهٔ زنان پیغمبر در قرآن هست در نظر بگیرید. اصلاً کلاً در قرآن تمام مدت برخورد با پیغمبر این است که چرا این کار را کردی؛ اصولاً حالت تعریف و تمجید نسبت به پیغمبر کمتر است.
به نظر من قرآن نه فقط اینجا سعی دارد این تابو را بشکند. این واقعاً چیزی مذهبی نیست؛ یعنی زشت دیدن رابطهٔ مرد و زن اصلاً چیزی نیست که از مذهب آمده باشد؛ چیزی است که از هزارههای قبل همینطور مانده است. جامعهشناسان و روانشناسها، مثلاً فروید، حرفهای خیلی جالبی دارند دربارهٔ اینکه این تابو چطور ایجاد شده است. فروید شروع کرده و خیلی حرف زده است: اینکه مسائل جنسی چطور تبدیل به تابو شد و تحریم به وجود آمد، و چرا محارم بهنوعی از کسانی که میشود با آنها ازدواج کرد جدا شدند؛ حرف زیاد هست. در زبان فارسی هم از فروید چیزهایی ترجمه شده است. کتابی هست به اسم «فرونشانی میل جنسی در جوامع ابتدایی»؛ خیلی روانکاوانه نیست، ولی فکتهای جالبی در آن هست دربارهٔ اینکه اصولاً مسائل جنسی در دورههای قدیم چطور بوده و چه نیروهای عجیبوغریبی نسبت به آن وجود داشته است. کتاب «جنس دوم» سیمون دوبووار هم دربارهٔ جنسیت زن است: اصولاً تابوها، در جهت فرهنگ مردان، همیشه بیشتر در جهت کثیف دیدن زن بهعنوان موجودی جنسی بوده است؛ آنجا هم چند صفحه در این باره نوشته است. به هر حال دربارهٔ اینکه این پدیده چطور به وجود آمد و چرا این حس حرام بودن و تحریم در اقوام ابتدایی و مشرک هم بوده، حرف زیاد زده شده است؛ به هر حال دیدیم که نسبت به مسائل جنسی همیشه چیزی وجود داشته است.
میخواهم بگویم یک توجیه من برای اینکه چرا چنین چیزی در قرآن ذکر میشود تا بماند، این است: حتی اگر کسی به آن فکر هم نکرده باشد، وجود چنین آیهای مانع از این شده که پیغمبرمان را خدا کنیم. نکردیم؛ هر قدر هم غلو کرده باشیم، از حدی بالاتر نرفته است؛ چون به هر حال جایی آمده که از دختری خوشش آمده است؛ یعنی از چیزی نهانی در درون پیغمبر خبر میدهد که خیلی جنبهٔ بشری دارد و از نظر ما چیز کثیفی است و شأن پیغمبر را پایین میآورد. خلاصه ما باید انتخاب کنیم میان اینکه پیغمبر را چقدر میخواهیم بالا ببریم و اینکه این را چقدر میخواهیم چیز کثیفی بدانیم: اینکه پیغمبر از دختری خوشش آمده و ترسیده که به مردم بگوید، چقدر بدی در آن وجود دارد؟ من فکر کنم این آیه الان هنوز در جامعهٔ ما حلشده نیست.
برای همین برای این مسیحیها تصویری که این آیه میدهد قابل حل نیست، چون اصلاً در شأن پیغمبر نیست که چنین ماجرایی داشته باشد؛ چون، همانطور که میگویم، مسئلهٔ تابو بودن سکس جزو مذهبشان نهادینه است؛ اصلاً آنقدر برایشان جزو بدیهیات است که امکان ندارد به اصطلاح فکر کنند که آن تکهٔ فکرشان غلط است. پیغمبر آنها ازدواج هم نکرده است؛ اصلاً آنقدر آدم مقدسی است. میخواهم بهعنوان یک توجیه بگویم، جدا از اینکه این ماجرا چرا اتفاق افتاده و خوب و بدش چیست، که چیزی کاملاً مستقل است: دربارهٔ اینکه چرا در قرآن ذکر میشود، این آیه و آیههای مشابه انگار شأن پیغمبر را کم میکنند؛ یکی از شیوههایش همین است؛ یعنی خدا این مسئلهٔ جنسی را مدام به پیغمبر میزند؛ به مریم هم میزند. این آیهای که در قرآن دربارهٔ مریم میآید، «احصنت فرجها»، وقتی ترجمه میکنم، به هر حال چیز مؤدبانهای دربارهٔ مریم به نظر نمیرسد؛ یعنی حتماً اگر ببینند چنین آیهای در قرآن هست، خونشان به جوش میآید که اصلاً چنین چیزی دربارهٔ مریم گفته شده است.
اصولاً در قرآن روندی از عادیسازی دربارهٔ مسائل جنسی وجود دارد؛ و یکی از کارهایی که در قرآن هست این است که از پیغمبرها مایه گذاشته میشود، چون دو فایده دارد: اولاً پیغمبرها تبدیل به خدا نمیشوند؛ ثانیاً از تقدس آنها چیزی هم به این چیزی میرسد که بیش از اندازه ملعون و کثیف شمرده شده و کمی حالت عادیتری پیدا میکند. میخواهم بگویم وجود این آیات در قرآن واقعاً تأثیر خودش را گذاشته است؛ یعنی در جوامع اسلامی هیچوقت آنقدر که مثلاً در جوامع مسیحی هست، نهادینه نشده که مسائل جنسی چیزهای کثیفیاند؛ رابطهٔ میان زن و مرد کثیف دانسته نشده است. ببینید، این کار اصلاً با احکام ازدواج نمیشود؛ مسئله دیدگاه معنوی ما نسبت به چیزی است. وقتی این پیغمبر زیاد ازدواج کرده و شرح چنین چیزهایی در قرآن آمده که نمیشود انکارش کرد، این خودبهخود این حس را از آدمها گرفته است که مسئلهٔ جنسی چیز خیلی کثیفی است.
تأثیر ناخودآگاه آیات
یعنی دستکم در فرهنگ ما این حس نهادینه نشده است، هرچند هنوز وجود دارد. دیگر اینکه ما پیغمبر خودمان را در حد خدایی و خیلی بالا هم نبردهایم. به هر حال برخورد قرآن با پیغمبر بهگونهای است که بشر بودنش مدام تثبیت میشود؛ یعنی مرتب به جنبههایی اشاره میشود، لغزشهای کوچکی هم که پیغمبر داشته ذکر میشود، و حتی چنین چیزی در قرآن میآید. میخواهم بگویم تأثیری که چنین چیزی در قرآن میگذارد اصلاً بیرون از فکر کردن است، حتی بیرون از فهمیدنِ اینکه من دارم چنین چیزی میفهمم. همین که این آیات در قرآن هست و شما آن را میخوانید، تأثیری روی شما میگذارد: ارزشهایی که زیادی بالاست با چیزی پایین قاطی میشود و در واقع تعبیری در ذهن شما ایجاد میشود. این نوع تأثیر گذاشتن در قرآن هست: تأثیرهایی که احتیاجی به فکر کردن و تحلیل کردن ندارند و اثر خودشان را میگذارند. وجود چنین آیهای روی مسلمانها تأثیر گذاشته است.
نمیدانم؛ حالا آن مسئلهٔ اول را، اینکه اصلاً چرا اینطور است و چرا پیغمبر مؤاخذه میشود که چرا این کار را نکردی، کنار بگذاریم. احساس میکنم دلیل ذکر کردن چنین چیزهایی در قرآن بیشتر این است: چیزهای خیلی درونی و خاص، مثلاً مربوط به درون زندگی زناشویی پیغمبر، گاهی در قرآن انعکاسهایی پیدا میکند، و نتیجهاش این است که در واقع از تقدس پیغمبر چیزی خرج میشود و حس کثیف بودن در مردم آنجا اصلاح میشود؛ در عین حال از تقدس بینهایت پیغمبر هم جلوگیری میشود. نمیدانم؛ این مثال شاذی بود؛ میتوانستم مثالهای دیگری بگویم که این مفهوم جا بیفتد؛ ولی چیزی که دارم میگویم کاملاً روشن است: نوع تأثیری که ذکر چنین ماجرایی در قرآن میگذارد بیرون از تفکر است؛ مثل این است که روی ناخودآگاه شما تأثیری میگذارد، بیآنکه به آن فکر کرده باشید. ممکن است من تحلیلی نداشته باشم از اینکه چرا این آیه در قرآن آمده، ولی میخواهم بگویم تأثیر خودش را میگذارد و گذاشته است.
اصلاً تأثیر واضح نوع برخورد خدا با پیغمبر در قرآن این بوده که ما دچار غلو بیش از اندازه نشدهایم: پیغمبر ما نه با خدا کشتی گرفته، نه، نمیدانم، تبدیل به خدا شده، نه دچار چیزهایی شبیه این شده است. در قرآن با پیغمبر خیلی عادی برخورد میشود و ما هم عادی برخورد میکنیم. به نظر من این آیهٔ خاص، و آیهٔ مشابه دیگرش که در سورهٔ تحریم هست، مخصوصاً این آیه، چنین است: اگر این آیه را همینطور که من میفهمم بفهمیم، کسی نمیتواند بگوید این خیلی چیز کثیفی است که مردی دختری را ببیند و از او خوشش بیاید؛ برای پیغمبر ما چنین اتفاقی افتاده است. اگر او را آدم مقدسی میدانی، چطور چنین اتفاق کثیفی؟ بعد هم در قرآن ذکر میشود و خدا میگوید اصلاً تو چرا این کار را نکردی.
میخواهم بگویم انگار اینجا دربارهٔ زنهای پیغمبر چیزی دارد شکسته میشود. من میگویم ممکن بود همهٔ این اتفاقها بیفتد؛ ذکر شدنش در قرآن تأثیر جداگانهای میگذارد، و آن این است که انگار حرمتهایی شکسته میشود و تقدسهایی کمی کم میشود، که به نظرم چیز خوبی است. کاری که خیلیها کردهاند این است که این آیه را نادیده گرفتهاند، یا از آن رد میشوند و نمیگذارند تأثیر بگذارد. به تفسیری مراجعه کردم؛ یادم نیست چه نوشته است. مثلاً دربارهٔ آن آیهٔ تحریم بهنوعی میگویند که عسل را بر خودش تحریم کرد؛ نمیدانم. آن آیهٔ تحریم، با جریان معروفی که پشتش هست، کاملاً و بهشدت بیشتر از این آیه این تأثیر را میگذارد. ماجرای آن آیه مسئلهٔ رعایت نکردن نوبت همسرهای پیغمبر است که قشقرق راه افتاده است: پیغمبر در واقع نوبت یکی از همسرانش را رعایت نکرده است. دربارهٔ نوبت هم که دیگر علناً صحبت شده است. همین که پیغمبر، میدانید، در قرآن آماج جزئیترین مسائل درون خانهاش است، چیزهایی که کثیف به نظر میرسند؛ و به نظر من این آیات تأثیر خیلی مثبتی دارند و تا حدودی تأثیر خودشان را گذاشتهاند: پیغمبر خدا نشد.
میخواهم بگویم از آن طرف هم این تأثیرش را گذاشته است: آن مسئلهٔ تحریم مسائل جنسی تا حدودی میان مسلمانها حل شده است؛ مسلمانها آنطور که آنها مشکل دارند، مشکل ندارند؛ دستکم ازدواج میکنند؛ آن حسی که رسماً در آنها هست، که این چیز خیلی کثیفی است، در ما نیست. من قبول دارم که این آیات تأثیری را که باید میگذاشتند، نگذاشتهاند. اینکه جهان برای پیغمبر خلق شده، حالا بحث جدایی است. حدیثی هست دربارهٔ افلاک؛ اگر افلاک همهٔ جهان باشد، پس همهٔ جهان برای یک نفر خلق شده است، اگر این حدیث درست باشد؛ ولی فکر نمیکنم منظور از افلاک همهٔ جهان باشد؛ نمیدانم در قرآن افلاک به این معنا باشد.
ببینید، نکته اصلاً همین است: دربارهٔ مسئلهٔ ازدواج پیغمبر در همین سورهٔ احزاب چیزهایی هست؛ قیدی که بر همهٔ مؤمنان و همهٔ آدمها هست از پیغمبر برداشته شده است؛ و حتی میخواهم بگویم از این آیه بهنوعی به نظر میآید که نهتنها قید برداشته شده، بلکه بهنوعی امری وجود دارد؛ یعنی جای مؤاخذه دارد که چرا انگار این کار را نکردی. پیغمبر، با محدودیتهایی که گفته شده، در ازدواج کردن آزادی عمل خیلی زیادی دارد؛ این رسماً در قرآن تثبیت شده است، و برای همهٔ آدمها نیست. محدودیتی مثل اینکه یک مرد اصلاً بیش از چهار ازدواج نمیتواند بکند، برای پیغمبر نیست؛ در قرآن دربارهٔ زنان پیغمبر حکم خاصی آمده است. اینجا هم به نظر میآید پیغمبر دارد مؤاخذه میشود؛ انگار امری به او شده و انجام نداده است: چرا این کار را کرده؟ مثلاً از مردم ترسیدی؛ نباید میترسیدی. یعنی به نظر میآید، و این حس خود من است، که به پیغمبر امر شده بود که با هر زنی که در آن محدوده از او خوشش آمد، ازدواج کند. این به هیچ وجه برای همه نیست؛ مثلاً اگر مردی زن داشته باشد، نمیتواند همینطوری برود و با کس دیگری که از او خوشش آمده ازدواج کند. مطمئناً دربارهٔ ازدواج پیغمبر نکات خاصی در قرآن ذکر شده و اینها نتیجهٔ آن نکات است.
الان واقعاً خیلی سعی میکنم دربارهٔ قرآن صحبت کنم. فکر میکنم خیلی چیزها، همهٔ چیزهایی که در قرآن آمده و بهنوعی ممکن است بحثبرانگیز باشد، دو جواب میخواهد: یکی اینکه آن اتفاق چرا افتاده، و یکی هم اینکه چرا در قرآن آمده است.
ادراک زیرآستانهای و قرآن
به نظر من با این آمدن در قرآن باید بهگونهٔ دیگری برخورد کرد: تثبیت شدن چیزی که قرار است در فرهنگ بماند. چرا قرار است چنین ماجرایی، که ظاهراً هم بیاهمیت است، در فرهنگ ما بماند؟ هیچ نیازی به ذکر این موضوع در قرآن نیست. پیغمبر خیلی کارهای دیگر میتواند بکند؛ لازم نیست در این مورد خاص چیزی گفته شود. زینب میخواهد طلاق بگیرد؛ وقتی طلاق گرفت، پیغمبر میتواند او را عقد کند؛ همهٔ مسلمانها از قبل قبول کردهاند که پیغمبر میتواند چنین کاری بکند. چرا این ماجرا ذکر میشود؟ نمیخواهم بگویم دلیل کاملاً مشخصی دارد، چون جزئیاتی میآید که باید بیشتر در آن رفت. احساس من این است که یک تأثیر مثبت که این آیه و این ماجرا میتوانسته داشته باشد، و به نظر من تا حدودی داشته، نه کاملاً، این است که مشکلی را حل میکند: مشکل مقدس شدن پیغمبر و تابو شدن مسائل جنسی. واقعاً به نظرم تا حدودی تأثیر گذاشته است. ایشان میگوید بعضیها هنوز هم پیغمبر را در حد خدا میدانند.
حالا من مثال شاذی زدم، ولی کلاً اینجور چیزها در قرآن زیاد است. کنار هم آمدن بعضی چیزها خودبهخود این تأثیر را میگذارد. مثلاً فرض کنید وسط آیههای معروف طلاق یکدفعه حکم انفاق میآید؛ بهنوعی چیزهایی در ذهن آدم قاطی میشوند. آیا لازم است شما بفهمید و به آن فکر کنید؟ کسی دارد با شما حرف میزند؛ بعد حرفش را قطع میکند، یکدفعه چیز دیگری میگوید و دوباره حرفش را ادامه میدهد؛ بهطور ناخودآگاه اتفاقی در وجودتان میافتد: اینها به هم مربوط میشوند. این حالتی که در قرآن هست، که چیزهای ظاهراً نامربوط کنار هم قرار میگیرند، وقتی آن را میخوانید، بیآنکه فکر کنید، در ذهنتان ارتباط برقرار میشود. اگر وسط آیههای طلاق یکدفعه چیزی بیاید، میگویم لازم نیست شما به آن فکر کنید؛ ذهن شما بهطور ناخودآگاه چیزهایی را به هم مربوط میکند. اینها همیشه بهنوعی معنا دارند؛ یعنی دلیلی دارد که چیزهایی ذکر میشود و چیزهایی کنار هم قرار میگیرد.
یک بار با ایشان صحبت کردم و اسمش را آوردم: الان علمی وجود دارد، یعنی اصطلاحی هست، «سابلیمینال پرسپشن». چون نظام مقدس سرمایهداری میخواهد تبلیغ کند تا مردم کالایی را بخرند، کلی مطالعه کردهاند که چطور میشود چیزهایی را گفت، بدون اینکه مستقیم چیزی گفته باشید، تا چنین چیزی در ذهن مخاطب برود. اینجور چیزها را سابلیمینال پرسپشن میگویند، یعنی تصویرهای ناخودآگاه. باور کنید مطالعات نظام مقدس سرمایهداری به درد مطالعهٔ قرآن، یعنی بحث کردن دربارهٔ قرآن، میخورد. از این تیپ تکنیکها اصلاً در قرآن هست: چیزهایی را کنار هم آوردن، دو چیز نامربوط را به هم مربوط کردن، چیزی مقدس را کنار چیزی ظاهراً نامقدس قرار دادن. اینها چیزهایی است که لازم نیست شما به آن فکر کنید؛ تأثیر میگذارد. من دارم از چیزی جدا از اینکه حقایقی ذکر شده باشد و بتوانیم به آن فکر کنیم صحبت میکنم؛ چنین چیزی را هم در قرآن بررسی کنید.