→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۹ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

تکمیل برخی نکات از جلسات پیشین

۱۴,۹۱۶ واژه · ۲۲ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

سخنران با نظر المیزان دربارهٔ آیه‌های ماجرای زینب شروع می‌کند و آنچه را حمید در جلسهٔ پیش به المیزان نسبت داده تصحیح می‌کند. بعد می‌خواهد استدلال خود دربارهٔ آیه‌ای را که می‌گوید مذکر مانند مؤنث نیست دوباره بگوید و با کسانی که به آن راضی نبودند بحث کند. او می‌گوید حاضران در بحث‌کردن روی این متن تجربهٔ کمی دارند و بحث را دو سه جلسه کش می‌دهد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

المیزان دربارهٔ آیهٔ معروف ماجرای زینب در قرآن چیزی بینابین گفته است. حمید در جلسهٔ قبل دربارهٔ این آیه تعبیری کرد و به المیزان استناد داد؛ می‌خواهم فقط همین را بگویم. نظر علامه طباطبایی دربارهٔ آن آیه‌ها این است که آنچه پیغمبر در قلب خودش پنهان می‌کند این است که خداوند ازدواجش با زینب را واجب کرده و پیغمبر می‌ترسد این را بگوید، و خدا گویی به او می‌گوید چرا این را نمی‌گویی. یعنی علاقه‌ای در میان نیست؛ فقط حکمی از سوی خداوند به پیغمبر داده شده که باید اجرا کند. نظر طباطبایی این است، نه آن چیز عجیبی که حمید می‌گفت و کمی باورنکردنی بود.

به نظر من تفسیر المیزان معمولاً تفسیر بسیار معتدلی است. گاهی ممکن است بعضی‌ها دربارهٔ چیزی که در آن می‌خوانید نظرهای بسیار عجیب و غریبی داده باشند؛ نمی‌دانم چطور بگویم، مسئله ادبی نیست؛ مسئله این است که به نظرم المیزان درک خوبی دارد. در بعضی جاها که ممکن است اکثریت مطلق هم حرفی را غلط زده باشند، المیزان را نگاه کرده‌ام و دیده‌ام که بسیار با احتیاط چیز متوسطی گفته است. در این مورد هم المیزان چیزی بینابینِ آن تفسیر معروف‌تر و این حرف عجیب حمید گفته است. حمید می‌گفت آن جملهٔ وسط خطاب به زید است؛ و واقعاً بسیار عجیب است که در قرآن خطاب ناگهان به کسی جز پیغمبر بشود.

موضوع دیگری که بی‌میل نیستم دربارهٔ آن بحث کنم، استدلالی است که روی آیه‌ای کردم که می‌گوید مذکر مانند مؤنث نیست. هفتهٔ پیش، وقتی داشتیم می‌رفتیم، در راه بعضی افراد معلوم‌الحال از این استدلال راضی نبودند و می‌خواهم کمی دربارهٔ آن بحث کنم. مثل موضوع سماوات، وقتی چیزی ممکن است جنبهٔ ادبی داشته باشد، فکر می‌کنم بد نیست بحث را کمی، دو سه جلسه، کش بدهیم. احساسم این است که جمع شما اصولاً در بحث کردن روی این متن، به نظر می‌آید، تجربهٔ زیادی ندارد. نمونه‌اش، فکر می‌کنم، بحث‌هایی بود که اینجا دربارهٔ سماوات شد؛ استدلال‌ها خیلی ضعیف بود، از این قبیل که ممکن است چنین باشد یا نباشد. می‌خواهم استدلال خودم را مختصر تکرار کنم و بعد با کسانی که حرفی دارند چند دقیقه‌ای دربارهٔ آن بحث کنیم؛ فکر می‌کنم مفید است.

استدلالم این بود که در شروع داستان مریم در قرآن چنین عبارتی آمده است: مادر مریم وقتی مریم متولد می‌شود، به نوعی متأسف است از اینکه فرزندش دختر شده، چون نذر کرده بود او را خادم یک مکان مذهبی کند. به نظر می‌آید افراد معلوم‌الحال اینجا هستند و جلو نشسته‌اند تا بحث کنند؛ من اتفاقاً مطمئن‌تر شده‌ام. استدلالم این است که مادر مریم با تأسف می‌گوید فرزندم دختر شده است، و در ادامهٔ این حرف جمله‌ای هست که بیشتر به نظر می‌رسد سخن خداوند باشد، نه ادامهٔ حرف مادر مریم.

اتفاقاً آن روز که این استدلال را می‌کردم، یادم نبود که در میانهٔ جملهٔ مادر مریم چیزی هست که به وضوح جملهٔ مادر مریم نیست. پس از سخن مادر، می‌گوید خداوند به آنچه او به دنیا آورده آگاه‌تر و داناتر است؛ بعد این جمله می‌آید که مذکر مانند مؤنث نیست، و سپس داستان ادامه پیدا می‌کند. به فرم دقیق این جمله نگاه کنید: می‌گوید مذکر مانند مؤنث نیست.

آن روز چنین استدلال کردم که اصلاً مهم نیست این جمله را چه کسی می‌گوید. اگر جمله از سوی خداوند باشد، کمی غلیظ‌تر می‌شود، چون خدا دارد آن را می‌گوید؛ اما اصلاً استدلالم این نبود. استدلالم این بود: فرض کنید چنین جمله‌ای، همین‌طور بسیار انتزاعی، در شروع داستان مریم در قرآن آمده است؛ و محتوای این داستان این است که مریم به جایی می‌رسد که پیغمبر بزرگ زمان خودش، یعنی زکریا، تحت تأثیر او قرار می‌گیرد؛ یعنی داستان در واقع بر مقام معنوی مریم تأکید دارد. بنابراین این جمله جز نفی این چه معنایی می‌تواند داشته باشد که مادر مریم اشتباه می‌کند که از مؤنث شدن فرزندش متأسف است؟ به نظر می‌آید معنای این آیه به نوعی دفاع از فضایل زنانه است، که پیش از داستان مریم آمده است.

نکتهٔ اصلی این است. به قسمت اولش نمی‌خواهم ارجاع بدهم؛ به نظرم به‌طور قاطع می‌شود گفت که با احتمال بیشتر این جمله اصلاً منسوب به مادر مریم نیست و انتسابش به خداوند است، چون میان دو جمله‌ای قرار گرفته که به وضوح از مادر مریم نیست. نکتهٔ اصلی‌ام این است که آمدن چنین جمله‌ای در شروع چنین داستانی مثل این است که من فقط پرسشی در ذهن شما ایجاد کنم: فکر می‌کنید مردها بهترند یا زن‌ها؟ اصلاً پاسخی ندهم؛ فقط از شما بپرسم به نظرتان مردها از نظر معنوی بالاترند یا زن‌ها، و این پرسش در ذهنتان بماند؛ بعد داستان مریم را تعریف کنم که چه کرد و زکریا گویی چگونه از او یاد گرفت. این واقعاً چه به نظر می‌آید؟ به نظر می‌آید ماجرای این داستان در تقویت این معناست که اشتباه می‌کنید اگر فکر می‌کنید مذکر از مؤنث خیلی بهتر است.

نمی‌خواهم، و دوست ندارم، نتیجه بگیرم که معنای این آیه این است که زن‌ها برترند؛ نمی‌گویم معنایش این است. آن را نفی برتری مردها می‌دانم، چون مادر مریم از اینکه فرزندش دختر شده تأسف می‌خورد، بعد این آیه می‌آید و بعد داستان ذکر می‌شود. به نظرم این تعبیری که شما می‌کنید، که فقط این تفاوت‌ها مطرح باشد، کمی جای حرف دارد. در ادامه، خودبه‌خود معنویت مریم مطرح می‌شود و اینکه زکریا به نوعی تحت تأثیر او قرار می‌گیرد؛ داستانی در فضای معنوی است که نشان می‌دهد زنی از نظر معنوی چقدر می‌تواند بالا برود. اگر هم بگویید منظور تفاوت است، یعنی آیه می‌خواهد بگوید زن و مرد در زمینهٔ معنوی با هم تفاوت دارند، به نظر من آیه معنادار نمی‌شود.

خودتان فکر کنید یعنی چه: مادر مریم تأسف می‌خورده که فرزندش پسر نشده، تأسفی که همیشه می‌خوردند، و دلیل عمده‌اش هم این است که فکر می‌کند نمی‌تواند نذرش را ادا کند، چون نمی‌تواند او را به آنجا بفرستد. بعد چنین آیه‌ای می‌آید و بعد آن داستان. این شروع، مقدمهٔ داستان مریم در قرآن است و داستان بر معنویت بسیار بسیار بالای مریم تأکید دارد.

حرفم این است که از این آیه چنین برداشت می‌شود که دست‌کم در زمینهٔ مسائل معنوی، این تصور که مردها برتری‌ای دارند غلط است؛ دست‌کم این برداشت را می‌شود کرد. خودمان را به مسائل معنوی محدود کنیم و نگوییم آیه به‌طور کلی سخن می‌گوید؛ اما در زمینهٔ معنوی و تقرب به خدا، اشتباه بزرگی است اگر کسی فکر کند مردها به نوعی بر زن‌ها برتری دارند. دست‌کم برتری مردها در این زمینه، به نظر من، در این ماجرا دارد نفی می‌شود. زمینهٔ این سخن همان چیزی است که بعداً مریم در آن پیش می‌رود؛ وگرنه داستان مریم بی‌ربط می‌شود.

می‌خواهم بگویم اگر مفسری زن وجود داشت، به‌طور طبیعی می‌گفت این آیه به وضوح دارد برتری زن بر مرد را می‌گوید. ما دوست نداریم چنین نتیجه‌ای بگیریم؛ می‌خواهیم بگوییم آیه در زمینهٔ خاصی سخن می‌گوید و برتری هم نمی‌گوید، بلکه دست‌کم تساوی را می‌گوید. اگر زمینه‌ای در کار است، همان زمینه‌ای است که داستان بعداً به آن اشاره می‌کند؛ مثلاً مطمئناً دربارهٔ آشپزی نیست. اگر بگویم زن‌ها، فرض کنید، نسبت به مردها برترند و بعد داستانی بیاورم دربارهٔ اینکه مریم به کجاها رسید، و منظورم آشپزی باشد، باید داستانی بیاورم که در آن زنی در مسابقهٔ آشپزی در برابر مردی برنده شده است. می‌خواهم بگویم محتوای داستانی که بعداً می‌آید به‌شدت معنوی و مربوط به تقرب به خداست: حضرت زکریا، پیغمبر بزرگ خدا، واقعاً تحت تأثیر مریم قرار می‌گیرد؛ یعنی تحت تأثیر زندگی مریم می‌رود و دعا می‌کند و حضرت یحیی متولد می‌شود. همهٔ این موجودات مقدس خاندان آل عمران به نوعی به مریم مربوط‌اند: عیسی را خودش به دنیا آورده و یحیی هم به نوعی به ماجرای مریم ربط دارد.

تأثیر مریم بر خاندان عمران

اگر زمینهٔ خاصی هم در کار است، زمینهٔ خاص همان چیزی است که باید در داستان بیاید. اینکه می‌گویم در این متن تجربه ندارید، یعنی هیچ‌وقت نباید انتظار داشته باشید استدلال روی این متن مانند استدلال ریاضی به نتیجه‌ای قطعی برسد. آدم ممکن است برداشت‌های مختلفی داشته باشد، مثل تئوری. من الان می‌گویم چنین برداشتی دارم؛ شما باید تئوری‌های مقابل بیاورید: اینکه آن تفاوتی که آنجا مطرح است چه چیز دیگری می‌تواند باشد و آیا با متن سازگار است یا نه. فقط استدلال من نیست که قاطعانه نیست؛ هیچ استدلالی روی متن قطعیت کامل ندارد؛ استدلال احتمال خوبی پدید می‌آورد که مطلب چنین است.

باید چیزی در برابر حرف من بیاورید؛ همان‌طور که مثلاً در داستان زینب، کسی باید روایت دیگری بیاورد و بگوید علامه طباطبایی ماجرا را جور دیگری روایت می‌کند: اینکه خدا چیزی از پیغمبر خواسته و پیغمبر ترسیده آن را به مردم بگوید، و آن چیز این بوده که خدا به پیغمبر امر کرده با زینب ازدواج کند. بعداً زید آمده که زینب را طلاق بدهد و پیغمبر ترسیده که اگر طلاق واقع شود، باید آن امر را اطاعت کند، و این ممکن است در جامعه خوب نباشد.

پیش از ادامهٔ بحث، دربارهٔ ماجرای زینب بگویم که من آن ماجرا را به‌عنوان مثالی به کار بردم از اینکه پیوندی میان مقام پیغمبری و چنین چیزی ایجاد می‌شود که این بالا می‌آید و آن پایین می‌رود. لزومی ندارد از این آیه‌ها استفاده کنم؛ این تیپ آیه‌ها دربارهٔ زنان پیغمبر در قرآن زیاد است. این را به‌عنوان مثالی رادیکال گفتم که خیلی رویش بحث شده و رویش مانور داده می‌شود، مثل اینکه دارم به مشکلی جواب می‌دهم. وگرنه آن آیه‌ای که ایشان مثال زد، دربارهٔ رعایت نوبت زنان، چیزی است که در قرآن آمده؛ آدم وقتی آن را می‌خواند، اگر به نظرش بیاید که چنین مسائلی بسیار سطح پایین و سخیف‌اند، آن را در شأن پیغمبر نمی‌بیند. آنجا مسئلهٔ نوبت زنان خیلی مستقیم‌تر به بخشی از روابط زن و مرد اشاره دارد که دقیقاً همان چیزی است که همه به آن حساسیت نشان می‌دهند. می‌خواهم بگویم اختلافی که دربارهٔ معنای این داستان پیش آمده، ربطی به آن حرف من ندارد؛ من آیه‌های دیگری از قرآن می‌توانم برایتان بیاورم که همان حالت را دارند و دربارهٔ پیغمبر چیزی می‌گویند که کمی در شأن پیغمبر به نظر نمی‌آید.

داستان مریم به نوعی ظرفیتی ایجاد می‌کند تا ببینید در ادامهٔ داستان به کجا می‌رسد؛ در واقع وقتی در آغاز به نوعی پایین آورده می‌شود، این امکان فراهم می‌شود که جلوه‌اش در معنویت نشان داده شود. این نکته را دوباره تکرار می‌کنم: چه بخواهید چه نخواهید، وقتی این مقدمه را می‌خوانید و وارد داستان می‌شوید، مقایسهٔ مذکر و مؤنث در ذهنتان هست؛ قبول دارید؟ جمله‌ای آن بالا هست.

ممکن است گفته شود که مادر مریم قصدی داشت که در آن شرایط اجتماعی مرسوم نبود، و منظور جمله این نیست که دختر بدتر یا پایین‌تر است و اصلاً مقایسه‌ای در کار نیست. اما من اصلاً از جملهٔ مادر مریم استفاده نمی‌کنم؛ از جمله‌ای استفاده می‌کنم که پیش از آنکه وارد داستان مریم شویم، آن بالا آمده است؛ جمله‌ای که مذکر و مؤنث را با صراحت با هم مقایسه می‌کند. مسئله اینجا این است: می‌شود گفت مقام معنوی مریم خیلی بالاست، و در این هیچ حرفی نیست؛ اما در مقایسه با مردها، مقام معنوی زن‌ها چگونه است؟

آنچه شما می‌گویید این است که فرض کنید این جمله اولاً به خود مادر مریم مستند است. این خودش، با توجه به اینکه میان دو جمله‌ای قرار گرفته که به مادر مریم مربوط نیست، کمی ضعیف است و قوی‌تر این است که بگوییم از سوی خداست؛ چون من آن روز که این را می‌گفتم، فکر می‌کردم این جمله میان جملهٔ مادر مریم و جمله‌ای از سوی خداست، اما یک جمله هم این سو هست، همان که خداوند به آنچه او به دنیا آورده داناتر است. ببینید، شما این جمله را چنین تعبیر می‌کنید که گویی برعکس گفته شده باشد و از آنِ مادر مریم باشد، و بعد در نفی این باشد که زن هم به درد خدمت در مکان مقدس می‌خورد.

فرض کنید می‌شد گفت پسرها را می‌فرستادند تا در دیر خدمت کنند و کارهایی می‌کردند و دیر را سروسامان می‌دادند. اگر چنین بود، باید از دختری مثال زده می‌شد که به دیر رفته و آن را خیلی خوب اداره کرده است. آیا اصولاً داستان دربارهٔ ادارهٔ دیر است؟ نه. چرا دیر پسرها را قبول می‌کرد؟ یک دلیل عمده‌اش این بود که اولاً واقعاً زن را لایق خدمت خدا نمی‌دانستند؛ ثانیاً دیر یک سری کارهای روزمره داشت که این‌ها انجام می‌دادند. اصولاً دربارهٔ آن تیپ کارهای غیرمعنوی حرفی در کار نیست که مریم از عهدهٔ یک سری کارها برآمده باشد.

داستان فقط دربارهٔ این است که ببینید مریم چه شد. واقعاً در آیات به شکلی اعجاب‌انگیز با مریم برخورد می‌شود: اینکه از نظر معنوی به کجاها رسیده است؛ به جایی رسیده که خداوند هر روز برایش غذا می‌آورد. جوابی که مریم به زکریا می‌دهد فوق‌العاده جالب است. آیه چنین است که هر وقت زکریا وارد می‌شد، می‌دید کنار مریم رزقی هست؛ از او می‌پرسد این از کجا برایت می‌رسد، و مریم، مثل اینکه پرسشی بسیار بیهوده از او کرده باشند، می‌گوید از نزد خداست. در دنیای مریم این پرسش اصلاً معنایی ندارد؛ جوابش چنین است: خدا داده است. مریم به نوعی ارتباط مستقیم عجیب و غریبی با خدا رسیده است؛ در این آیات بر این تأکید می‌شود که زکریا چیزی یاد می‌گیرد و چیزی به زکریا افزوده می‌شود.

علت اینکه دارم استدلال و بحث می‌کنم همین است: وقتی آدم روی متن استدلال می‌کند، وارد چنین فضایی می‌شود؛ این‌طور نمی‌شود که آخرش مربعی بگذاری و بگویی استدلالم تمام شد و ثابت شد. هر کسی می‌تواند برداشتی بکند؛ واقعاً چنین انتظاری نداشته باشید. یکی از عادت‌های شما این است که خیلی قاطعانه درس می‌خوانید: قضیه‌ای می‌گویند، اثباتش را می‌نویسند، همه‌چیزش را ثابت می‌کنند و شکی باقی نمی‌ماند؛ ولی در فلسفه و در درک متن همیشه شک باز می‌ماند و چنین نیست. من با احتمال می‌توانم بگویم. قبلاً بارها گفته‌ام و دوباره می‌خواهم بگویم: همیشه از اول جلسه تا آخرش چند «احتمالاً» و «شاید» هست. مخصوصاً وقتی آدم دربارهٔ قرآن صحبت می‌کند، اصولاً باید زیاد تأکید کند که با احتمال سخن می‌گوید؛ و این خطرناک است.

احتمالاً می‌دانید که امام خمینی بعد از انقلاب در جلساتی تفسیر حمد گفت و بعد ظاهراً عده‌ای معترض شدند و قطع شد؛ چون خیلی عرفانی بود و بعضی موافق نبودند. فکر می‌کنم پرکاربردترین واژه در این جلسات «احتمال» و «احتمالاً» بوده است؛ در هر جلسه بارها، تا جایی که همهٔ چیزهایی که می‌گوییم احتمال است، مبادا یک بار گیر بیفتیم که چیزی را قاطعانه گفته‌ایم. دربارهٔ قرآن خوب است که زیاد با «شاید» و «احتمال» سخن بگوییم. کس دیگری تئوری دیگری ندارد؟ این‌ها همه تئوری‌هایی است که می‌شود مطرح کرد، و باید دید کدامش بیشتر می‌خورد.

باز این هم مهم نیست. من می‌گویم فرض کنید فقط یک پرسش است. اگر این مهم باشد، حرف مرا بیشتر تأیید می‌کند؛ اگر هم نباشد، باز اشکالی ندارد. یعنی اگر صرفِ ایجاد پرسش باشد، این داستان را با این ذهنیت می‌خوانی که می‌خواهی زن و مرد را با هم مقایسه کنی؛ اصلاً مهم نیست که در آغاز به این سو سوق داده شده باشی که زن ممکن است برتری داشته باشد؛ همین مقدمه کافی است. می‌گویم دو علامت سؤال جلوی زن و مرد بگذارد؛ وقتی داستان را می‌خوانی، خودبه‌خود گویی داری فکر می‌کنی کدام‌یک از این دو جنس ممکن است برتری‌هایی داشته باشد؛ و بعد داستان به‌شدت بر این تأکید دارد که مریم نسبت به پیغمبری مثل زکریا خیلی بالا رفت.

من واقعاً میل دارم بگویم مرد و زن مساوی‌اند و نمی‌خواهم از این آیات نتیجه بگیرم که این آیات می‌گویند زن‌ها حتماً از نظر معنوی برترند؛ استدلال من هم به این نتیجه نمی‌رسد. اینکه گفتم «بزرگ‌تر یا مساوی»، برای احتیاط بود؛ یعنی خودم میل دارم بگویم که مساوی‌اند.

برتری مریم و تساوی زن و مرد

اصولاً یک سری فضایل مردانه داریم و یک سری فضایل زنانه. به نظر می‌رسد، و فقط به نظر می‌رسد، که زن‌ها در یک سری چیزهای معنوی کمی جلوترند؛ در عوض مردها فضایل روزانه و فضایل کار کردن دارند، اصولاً در دنیا جلوهٔ بیشتری دارند و کالچر بیشتری تولید می‌کنند. زن‌ها اصولاً ممکن است از نظر معنوی خیلی خیلی پیش بروند؛ وظایف اجتماعی و کالچرالِ خیلی سنگین به عهده نمی‌گیرند. اما در تقرب به خدا، به نظر من، واقعاً و خیلی صادقانه بگویم، کلاً از این آیات برمی‌آید که زن‌ها از نظر تقرب ممکن است حتی مزیت‌هایی داشته باشند، در برابرِ مزیت‌های روزانه‌ای که مردها دارند.

این‌ها بحث‌های مربوط به این آیه بود، چون ایشان گفت که آن استدلال شما هیچ، دلم می‌خواهد استدلال دیگری روی متن بکنم. به نظر من مهم‌ترین چیز در این جلسه‌هایی که دربارهٔ قرآن بحث می‌کنیم این است که آدم کمی یاد بگیرد با متن چگونه برخورد کند. بی‌غرضانه ببینید: این آیه در قرآن هست، همهٔ مفسرها مرد بودند و روی این آیه این موضوع را مطرح نکرده‌اند؛ من جایی ندیده‌ام که خیلی دربارهٔ این بحث کنند که وجود این جمله در شروع این داستان چه معنایی دارد.

خاطره‌ای یادم آمد. پیش از آنکه قرآن را بخوانم، در اوایل انقلاب بحث‌های مذهبی و ضدمذهبی و چپی زیاد بود. مارکسیست‌ها کتابی چاپ کرده بودند، که اسمش را یادم نیست، و در آن به‌عنوان پیدا کردن مشکلاتی در اسلام و قرآن یک سری چیزها گفته بودند و به اصطلاح شبهه‌هایی پیدا کرده بودند. یکی‌اش همین بود که در قرآن به صراحت آمده و آن را چنین ترجمه کرده بود که مردها از زن‌ها برترند؛ و این برایم خیلی مسئله شده بود که با این صراحت نوشته است؛ به عربی‌اش هم خوب دقت نکرده بودم. علت اینکه این چیزها در ذهن من است این است که این پرسش که چنین آیه‌ای در قرآن هست، پیش از آنکه اصلاً برای اولین بار قرآن را بخوانم، در ذهنم بود. بعد رفتم خواندم و برعکس شد.

اگر مثلاً در آغاز داستانی، فرض کنید داستان لوط، می‌آمد که زنش خیلی بدکاره است و خودش خیلی خوب است، بلافاصله همهٔ مفسران تأکید می‌کردند که ببینید، این را نوشته است. اما اینجا که آمده، انگار اصولاً هیچ‌کس در طول تاریخ این آیه را تحویل نگرفته که چیزی اینجا نوشته شده است. این یک بحث بود. برای صرف‌نظر کردن از آن، باید تئوری خوبی بیاورید که آیه را توجیه کند. ایشان تئوری‌ای گفت و شما هم چیزی گفتید، شبیه همین چیزی که ایشان گفت؛ اگر می‌خواهید، دربارهٔ آن بحث کنیم.

تئوری‌های توجیه آیه

احساسم این است که در داستان روی ماجرای خدمت کردن خیلی تأکید نیست؛ آنچه در آیات مطرح است عبادت کردن است، یعنی زندگی کردن به‌عنوان چنین موجودی در دیر. ببینید، حتی اگر این آیات منحصر به این بود که مقام مریم را ببینیم، تأثیری که من می‌گفتم کمتر بود؛ اما در این آیات تأکید می‌شود که زکریا در برابر مریم درس می‌گیرد. یعنی مقایسه‌ای پیش می‌آید و مقام معنوی مریم به نوعی با قرب زکریا مقایسه می‌شود؛ نمی‌شود از آن در رفت. دست‌کم این، نفیِ این است که مردها از نظر معنوی برتری دارند؛ در نفی آن، من می‌گویم «بزرگ‌تر یا مساوی» ثابت می‌شود، نمی‌گویم اکیداً ثابت می‌شود که زن‌ها بهترند.

اگر بخواهید خیلی خوش‌بینانه نگاه کنید، ذهنیت غلطی وجود دارد که این آیه همراه با داستان می‌خواهد آن را بشکند. ببینید، واقعاً علت عمدهٔ اینکه زن‌ها را در دیر راه نمی‌دادند این بود که به نوعی احساس می‌کردند اصولاً عبادت خدا با مردهاست و معنویت را بیشتر به مردها نسبت می‌دادند. کتابی چاپ و ترجمه شده، نمی‌دانم به آن اشاره کرده‌ام یا نه، دربارهٔ نظر مردها دربارهٔ زن‌ها. خلاصه کتاب بدی نیست؛ خانم‌ها نخرند، آقایان بخرند تا ببینند که واقعاً افتضاح است. در این کتاب از آدم‌های قدیمی و خیلی مهم، از زمان یونان تا مثلاً ژاک شیراز، جمله‌هایی نقل شده که دربارهٔ زن‌ها چگونه حرف زده‌اند. در بیش از نیمی از این کتاب اصولاً بحث این است که زن‌ها آدم هستند یا نه. واقعاً در قدیم چنین بوده است؛ فکر نکنید بحث سر این بوده که کمی پایین‌تر یا بالاترند. مثلاً ارسطو به‌راحتی جملهٔ خیلی معروفی دارد که مردها کوته‌مویانِ بلنداندیش‌اند و زن‌ها درازمویانِ کوته‌اندیش. جداً بحث این است که آیا زن‌ها جزو جامعهٔ انسانی حساب می‌شوند یا نه. بنابراین می‌شود این آیات را خوش‌بینانه چنین تلقی کرد که ذهنیت بسیار غلطی وجود دارد که به‌شدت دارد شکسته می‌شود: اصلاً مساوی‌اند.

دو جور می‌شود بحث کرد. یکی اینکه دربارهٔ موضوع خود این آیات مستقیماً بحث کنید. من استدلالی کردم که به نظر می‌آید دست‌کم در زمینه‌های معنوی گزاره‌ای از نوع «بزرگ‌تر یا مساوی»، یا اگر خوش‌بین باشیم «مساوی»، وجود دارد. بحث دیگر این است که محسن می‌گوید در جاهای دیگر قرآن آیه‌هایی هست که برعکس است و در مجموع نگاه کنیم. برای همین می‌خواهم این موضوع را به بحث بگذارم، چون به نظر من مفید است. دقیقاً چنین است: من جایی چیزی پیدا می‌کنم و فرض کنید با احتمال ۹۰ درصد حرفم را قبول کردیم؛ اما اگر جای دیگری با صراحت چیز دیگری گفته باشد، متن را باید کامل نگاه کرد.

بحث متنی و احتمال نود درصد

بنابراین آن ۱۰ درصد اینجا ربط پیدا می‌کند: درست یا غلط بودن استدلال من به این بسته است که جای دیگری نقض خیلی واضحی بر این چیزی که می‌گویم وجود نداشته باشد. حالا آقای محسن می‌خواهد از جای دیگر قرآن چیزی بگوید. در قرآن جاهای زیادی داریم که می‌گوید هیچ کسی بار دیگری را به دوش نمی‌کشد. مثلاً در آیه‌ای دربارهٔ پیغمبر آمده است که از حساب آن‌ها چیزی بر او نیست. قرآن بسیار تأکید دارد که هر کسی در گرو همان چیزی است که به دست آورده؛ نیکی کند چنین، بدی کند چنان. جایی هم، تقریباً در اواخر قرآن، همین را با یک استثنا می‌گوید.

بحث سر این بود که گفته می‌شد فقط خواندن معنای عربی قرآن کافی نیست. خواستم تأکید کنم که عامل‌های مهم این‌اند: اولاً بدانیم معنایش در زبان عربی چه می‌شود، و دیگر اینکه کلی به آن نگاه کنیم، یعنی سرتاتهش را بخوانیم و بعد نظر بدهیم. این بحثی که شما الان می‌کنید، در اصول فقه بابی دارد: یک سری جاها حکمی عام گفته می‌شود و بعد جایی تبصره‌ای به آن زده می‌شود، و آن تبصره به همه‌جا می‌خورد. حرفی که شما می‌زنید خوب است که بر آن تأکید شود؛ چون الان در جامعه، فرض کنید، می‌خواهند برداشت کنند که هر چه پیامبر بگوید درست است و برای آن یک آیه می‌آورند.

بگذارید مثالی بزنم از برداشت‌های غلط و خیلی جالب از تک‌آیه. اوایل انقلاب بحث‌های اقتصادی خیلی داغ بود. مارکسیست‌ها در بحث‌های اقتصادی خیلی دست بالا را داشتند و همهٔ مسلمان‌ها به نوعی می‌خواستند بگویند ما به نوعی سوسیالیست هستیم، مثلاً با اقتصاد اسلامی؛ مثلاً سازمان مجاهدین خلق که خیلی از چیزهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی‌شان مارکسیستی بود، ولی در عین حال مسلمان هم بودند و به نوعی دین را هم قبول داشتند. روی این آیه در حدی استدلال می‌شد که تمام در و دیوار مملکت را با آن نوشته بودند، حتی از طرف چیزهایی که وابسته به حکومت بودند، نه این گروهک‌های شبه‌مارکسیستی.

حکومت و نوشته روی دیوار

آن آیه را به این معنا می‌گرفتند که فقط کار است که به اصطلاح چیزی برای آدم پدید می‌آورد؛ مثلاً در بحث مالکیت، فرض کنید اگر زمینی داشته باشم، باید رویش کار کنم تا چیزی عایدم شود. در حالی که آیه به وضوح دربارهٔ قیامت است؛ یعنی از قبل و بعدش، و اصلاً از کل قرآن، بدیهی است که این آیه مربوط به این است که در آخرت برای انسان چیزی نمی‌ماند جز آنچه در دنیا برایش سعی کرده است. یعنی مثلاً از آدمی که خیلی استعداد دارد، در آن دنیا نمی‌پرسند چقدر علم یاد گرفتی؛ مهم این است که چقدر سعی کرده است. ممکن است علمش ۱۰۰ برابر آدم دیگری شده باشد، ولی با استعدادهای خیلی بالا. سعی مهم است، اینکه شما در زندگی‌تان چقدر تلاش می‌کنید؛ وگرنه استعدادهایمان می‌تواند خیلی متفاوت باشد. یعنی پتانسیل‌هایی به شما می‌دهند و مهم این است که چقدر این‌ها را تحقق می‌بخشید.

مردم معمولاً خودشان را از نظر چیزی که دارند با هم مقایسه می‌کنند، نه از نظر مقدار سعی‌ای که کرده‌اند؛ و این برای شما که آدم‌های بااستعدادی هستید خطر خیلی بزرگی محسوب می‌شود. فکر نکنید اینکه چیزی یاد گرفته‌اید حساب می‌شود؛ این را اصلاً حساب نمی‌کنند؛ فقط اینکه چقدر انرژی صرف کرده‌اید و تلاش کرده‌اید را حساب می‌کنند. ظاهراً آیه چنین چیزی می‌گوید و آیهٔ خطرناکی هم هست. هیچ ربطی هم به اقتصاد ندارد؛ قبل و بعدش را هم باید خواند. نمی‌شود آیه را از قرآن چنین برداشت و گفت دلم می‌خواهد این را اقتصادی تعبیر کنم؛ آن سوره و آیات قبل و بعد ربطی به مسائل اقتصادی ندارد.

ترجیح می‌دهم اول خودم به نتیجهٔ خوبی برسم. دوست دارم دربارهٔ چیزی که رویش استدلال می‌کنم بحث کنیم، چون فکر می‌کنم اینجا اصولاً لازم است بحث کردن روی این متن تمرین شود؛ بیشتر از هر چیزی لازم است همین‌طور تمرین شود.

نکتهٔ دیگر دربارهٔ ماجرای زینب است. گفتم که در المیزان نیست؛ المیزان را نگاه کردم؛ آنچه دفعهٔ قبل دربارهٔ ماجرای زینب گفته شد، در المیزان نیست. المیزان موضوع را چنین تعبیر می‌کند که به پیغمبر حکم شده با زینب ازدواج کند و این چیزی است که پیغمبر پنهان می‌کند؛ این حکم را پنهان می‌کند. تو چیز خیلی عجیب و غریبی می‌گفتی؛ در پاسخ گفته شد که نه، فقط گفته شده که آن خطابِ وسط به زید است. آن یکی خیلی بد است: از تفسیر کشاف نقل کرده بود که پیغمبر عاشق زن مردم شد.

در گفت‌وگو گفته شد که من چنین نمی‌گویم؛ آنچه در تاریخ می‌گویند این است که پیغمبر زینب را از مدت‌ها پیش می‌شناخته و به او علاقه‌ای داشته؛ زید با او ازدواج کرده و کار به جایی رسیده که زید آمده او را طلاق بدهد، و پیغمبر می‌خواهد این زن همسر زید بماند، چون اصولاً می‌ترسد خودش با او ازدواج کند.

آنچه من می‌گویم این است که حکمی کلی دربارهٔ پیغمبر وجود داشته، که ماجرای تعدد زوجات پیغمبر هم به آن مربوط است: اگر پیغمبر از زنی خوشش آمد، در آن حیطهٔ بزرگ‌تری که برای او بیش از دیگران تعیین شده، که تعدد زوجات را لازم نیست رعایت کند و حتی بعضی از محارم بر او حلال‌اند، به دلایلی باید با او ازدواج کند. پیغمبر بر سر چیزی مؤاخذه می‌شود: قرار است اگر دوست دارد با کسی ازدواج کند، این کار را بکند؛ این چیزی است که خداوند از پیغمبر خواسته است. تعبیر من این است: پیغمبر از این جهت مؤاخذه می‌شود که زینب را دوست دارد و زید که با او اختلاف دارد آمده که طلاقش بدهد؛ طبیعی است که طلاق داده شود و پیغمبر به همان حکم عمل کند و خودش با او ازدواج کند. یعنی آنچه وجود دارد حکمی خاص دربارهٔ زینب نیست؛ حکمی کلی است که اگر از زنی خوشش آمد با او ازدواج کند؛ ولی این کار را نمی‌کند، چون اصولاً وقتی پیش بیاید، می‌ترسد که مثلاً مردم حرفی دربیاورند.

اینجا به دلیل خاصی مؤاخذه می‌شود: حتی وقتی کار به جایی رسیده که به‌طور طبیعی این دو اختلاف پیدا کرده‌اند و پیش پیغمبر آمده‌اند و زید می‌خواهد طلاق بدهد، که طبیعی است طلاق داده شود، پیغمبر کار اضافه‌ای هم انجام می‌دهد تا چنین نشود و آن زن همسر زید بماند؛ اینجاست که به نوعی مؤاخذه می‌شود. حکمی وجود دارد، ولی نه دربارهٔ زینب. من این را می‌گویم، چون در واقع می‌خواهم چیزی کلی بگویم که ماجرای ازدواج‌های پیغمبر را هم توضیح دهد: شما چگونه توجیه می‌کنید که این همه حکم خاص دربارهٔ ازدواج برای پیغمبر نازل شد؟ دلیلی داشت.

من توجیهی کلی برای ازدواج‌های پیغمبر دارم که این آیه را هم در بر می‌گیرد: می‌گویم به پیغمبر، در محدوده‌ای بزرگ‌تر از مؤمنان، به دلیلی امر شده که اگر از کسی خوشش آمد با او ازدواج کند؛ چنین چیزی وجود داشته و ادعای من این است. با این، این آیه را به‌راحتی می‌خوانم و توجیه می‌کنم، چه پیش‌تر از زینب خوشش می‌آمده یا نه؛ چیزی در قلبش هست. اما طباطبایی می‌گوید اینجا حکمی خاص دربارهٔ زینب وجود دارد: به پیغمبر امر شده با زینب ازدواج کند و پیغمبر آن را پنهان می‌کند. آیا این از نظر علامه طباطبایی خیلی مخالفت با امر خدا حساب نمی‌شود؟

ببینید، اگر خدا به من امر کرده باشد که اگر از کسی خوشم آمد با او ازدواج کنم، اصولاً این چیزی مربوط به شخص خود من است که واقعاً آن‌قدر خوشم آمده یا نیامده؛ امر خاصی دربارهٔ او وجود ندارد. به نظرم آنچه طباطبایی می‌گوید، برای پیغمبر خیلی بدتر می‌شود تا آنچه من می‌گویم؛ در نظر من چیز بدی پیش نمی‌آید. آنچه علامه طباطبایی می‌گوید این است که خدا دربارهٔ ازدواج با زینب به پیغمبر امر کرده و پیغمبر از ترس مردم این کار را نمی‌کند؛ و این خیلی بد است.

گفته شد که پیغمبر این کار را به خاطر خودش نکرد، بلکه برای مسائل دین بود. یعنی خدا به پیغمبر چیزی برخلاف مسائل دین گفته است؟ ببخشید، این حرف را بعدها ابوبکری‌ها هم زدند و گفتند ما آن کار را برای مسائل دین کردیم. اصولاً اگر فرض بر این است که حکمی وجود دارد که خدا یا پیغمبر گفته، باید انجام شود؛ نه اینکه من دوباره بنشینم و فکر کنم که خدا اینجا متوجه مسئله نیست و من تشخیص می‌دهم. قبول کنید که احساس می‌کنم آنچه من می‌گویم دربارهٔ پیغمبر خفیف‌تر است.

اختلاف من اصولاً این است که هیچ حکم خاصی دربارهٔ زینب وجود ندارد. پیغمبر واقعاً زینب را دوست دارد، همان‌طور که در اکثر تواریخ نوشته‌اند که میان پیغمبر و زینب علاقه‌ای هست و دوطرفه هم هست؛ منتها پیغمبر نمی‌خواهد آن را آشکار کند، به سبب همان تبعات اجتماعی که فکر می‌کند داشته باشد؛ در حالی که حکم کلی این است که پیغمبر اصولاً اگر از کسی خوشش آمد ازدواج کند. حکم کلی این است که به پیغمبر آپشن‌های بزرگی داده شده، مثل یک توصیه؛ و اینکه از کسی خوشش می‌آید یا نه، تشخیصش با خود پیغمبر است. به نظر من توجیهی هم که طباطبایی کرده کمی مسئله دارد.

اگر به شما بگویم فرض کنید پیغمبرید و اگر از کسی خوشتان آمد با او ازدواج کنید، ممکن است من از همهٔ آدم‌ها خوشم بیاید؛ اینکه کجا احساس کنم واقعاً میل دارم، دیگر به تشخیص پیغمبر است. حکمی اینجا وجود ندارد؛ پیغمبر باید تشخیص بدهد که به اندازهٔ کافی از این آدم خوشش می‌آید و او جزو کسانی است که دوست دارد با او ازدواج کند یا نه. اما اگر اسم برده شده باشد و جبرائیل آمده و به پیغمبر گفته باشد با این زن ازدواج کن و پیغمبر پنهان کند و بگوید نه، به مصلحت نیست، فرق دارد.

تئوری سومی هم هست: شاید خدا به پیغمبر خبر داده بوده که این اتفاق می‌افتد، و وقتی زید می‌آید و به پیغمبر می‌گوید، پیغمبر با اینکه می‌دانسته این اتفاق می‌افتد، گویی قضیه را پنهان می‌کند و مثلاً می‌گوید طلاق نده؛ این امر نیست، یک خبر است و پیغمبر وظیفه‌ای نداشت. نه، لحن آیات واقعاً مؤاخذه‌آمیز است: چرا این کار را نکردی؟ چرا چیزی را که در دلت مخفی کردی، از ترس مردم مخفی کردی؟ ترسش ترس از مردم است. به زید که پیشش آمده نگفته که واقعاً چنین اتفاقی قرار است بیفتد و گفته او را نزد خودت نگه دار. مگر خدا گفته به مردم بگو؟

ایشان توجیه دیگری می‌کند: موضوع این است که در مورد خاص زینب امری نشده، بلکه خبر داده شده که زید می‌آید و او را طلاق می‌دهد و بعداً زینب از آنِ پیغمبر خواهد شد؛ ممکن است ۲۰ سال دیگر این موضوع برایش پیش بیاید؛ در نتیجه پیغمبر دوست داشته آن را به عقب بیندازد. در این مورد بحث نمی‌کنم. طبق این توجیه، امری نبوده که آن مشکل پیش بیاید؛ خبری بوده که این اتفاق می‌افتد، و پیغمبر از این جهت مقصر است که چرا کاری می‌کند که آن خبری که به او داده‌اند تحقق پیدا نکند. آنچه در کشاف آمده فاجعه است: پیغمبر به خانهٔ مردم رفته و خوشش آمده است.

من شخصاً اصولاً نسبت به داستان‌هایی که حول‌وحوش قرآن، در شأن نزول، ساخته شده، خیلی تعهدی ندارم. جمله‌هایی در قرآن هست و من باید به نوعی چیزی پیدا کنم که با این‌ها بخورد. این داستانی که شما می‌گویید داستانی رمانتیک است؛ کمی به درد همان فرانسوی‌ها می‌خورد. اما اصولاً از این آیات چنین چیزی درنمی‌آید. آنچه در آیات نشان داده می‌شود این است که زید ظاهراً آمده که طلاق بدهد و پیغمبر ممانعت می‌کند، در حالی که چیزی را در قلب خودش مخفی می‌کند. این چیزی که در قلبش مخفی می‌کند چیست؟ آیا امر خاصی دربارهٔ زینب به او شده؟ مسئلهٔ ازدواج خودش با زینب. اما اینکه چگونه است: من می‌گویم حکمی کلی وجود دارد که می‌تواند با هر کسی که دوست دارد ازدواج کند، و حتی مثل توصیه‌ای به او شده که مفید است و خوب است این کار را انجام دهد، و در این مورد تمایل دارد و پنهان می‌کند؛ یا اینکه دربارهٔ زینب حکم خاصی شده؛ یا اینکه خبری بوده.

کلاً می‌خواهم بگویم آیات را نگاه کنیم. حتی بگذارید چنین بگویم: فرض کنید آن داستان هم درست باشد. حرف من دربارهٔ چیزهایی است که در قرآن ثبت می‌شود؛ بخش‌هایی که حذف می‌شود لابد حکمتی در آن نبوده است. دفعهٔ قبل گفتم: اینکه چرا این اتفاق افتاده یک پرسش است و اینکه چرا در قرآن ثبت شده پرسشی است که باید به آن جواب داد. بخشی از این ماجرا در قرآن ثبت شده است؛ مؤخرات و مقدماتش را ما نمی‌دانیم و لازم نیست بگردیم و پیدا کنیم و توجیه کنیم.

در گفت‌وگو گفته شد که به پیغمبر گفته شده کاری که می‌خواهی انجام بدهی مشکلی ندارد. حتی حرف ایشان در واقع این است که ممکن است زید به خاطر پیغمبر بخواهد زینب را طلاق بدهد، و باز همین هم حلال است و حرام نیست؛ کسی که پسرخواندهٔ پیغمبر است چیزی را متوجه شده است. اما نکته این است که چیزی جور درنمی‌آید: هیچ‌کس نمی‌داند آن چیزی که در قلب پیغمبر است چیست و خدا می‌گوید من آن را آشکار می‌کنم؛ اما در داستانی که شما می‌گویید، زید می‌داند. اینجایش کمی ایراد دارد؛ داستان را خوب نساخته‌اند.

من می‌گویم توصیه‌ای به پیغمبر وجود دارد: در آن محدوده‌ای که تعیین شده، اگر تمایل به ازدواج با کسی داری، ازدواج کن. آن موقع که توصیه می‌شده، خدا شرایط اجتماعی را هم در نظر داشته است. این هم حرفی است. تمایل مستقل از این فکرهایی است که آدم بعداً می‌کند که آیا صلاح هست یا نیست. به پیغمبر توصیه‌ای هست که به صرف تمایل داشتن به ازدواج با کسی عمل کند؛ مثلاً فایده‌ای در آن هست. و مؤاخذه می‌شود که در این مورد زید آمده و می‌خواهد طلاق بدهد، و تو هم که تمایل به ازدواج داری، چیزی را مخفی می‌کنی؛ چون اگر طلاق بدهد، این زن مشمول آن توصیه می‌شود، زیرا دیگر زنی است که می‌شود با او ازدواج کرد. گویی پیغمبر از اینکه این کار را بکند نگران بود، به‌ویژه چون حکمی وجود دارد که اعراب با زن پسرخواندهٔ خودشان ازدواج نمی‌کنند، و شاید پیغمبر از شکستن این حکم هم کمی نگران بوده است.

نمی‌خواهم توضیح بدهم؛ دفعهٔ قبل هم گفتم نمی‌خواهم توضیح بدهم که چرا چنین حکمی دربارهٔ پیغمبر وجود دارد؛ فقط می‌خواهم بحث‌های ادبی دربارهٔ قرآن بکنم. اصلاً اگر قرار باشد یک جلسه بنشینم و کلی حرف بزنم تا چیزی بگویم، وقت هدر می‌رود؛ فقط به آن اشاره می‌کنم. احتمالاً مدت کمی بوده است. اگر بپرسید چرا این ماجرا به آن زمان افتاد، شاید چون آن توصیه هنوز نیامده بوده است؛ نمی‌دانم.

پرسشی که ایشان می‌کند موجه است. این توصیه از اول پیغمبری نبوده؛ به وضوح به نظر می‌آید که از جایی، از سالی، توصیه‌ای به پیغمبر شده است؛ باید تاریخ‌ها را دید؛ مربوط به دوران مدینه است و بیشتر این بحث‌ها در سورهٔ احزاب مطرح شده است. اینکه این توصیه کی به پیغمبر شده، پرسش تاریخی موجهی است و این باید از نظر تاریخی به نوعی جور دربیاید. یکی از دلایل، به استناد همین آیات، نشان می‌دهد که توجیه علامه طباطبایی به نظرم درست نیست.

چند چیز وجود دارد. یکی اینکه آیاتی هست که تأکید می‌کند پیغمبر می‌تواند در محدوده‌ای بزرگ‌تر از مؤمنان ازدواج کند؛ شما همین را چگونه توجیه می‌کنید؟ چرا؟ دو توجیه می‌شود داد: یکی اینکه بگویید پیغمبر خودش خیلی میل داشته این کار را بکند و این کار را کرده؛ دیگر اینکه این کار به نوعی فایده‌ای داشته است. من می‌خواهم بگویم نوع دوم است؛ نکتهٔ مهمی اینجا بوده که پیغمبر این کار را کرده است. ولی شما شاید باید چند چیز را توجیه کنید: یک اینکه چرا پیغمبر اصولاً دستش بازتر بوده؛ دو اینکه چرا از این مسئله استفاده کرده، خوشش می‌آمده یا توصیه‌ای به او شده؛ و اینکه اینجا مؤاخذه چه معنایی دارد. آن توجیهی که علامه طباطبایی برای مؤاخذه می‌گوید، خودش بعید است: اینکه مشکل این باشد که مثلاً دربارهٔ زینب حکم شده است. شما باید سه چیز را توجیه کنید.

می‌خواهم بگویم فرض کنید پیغمبر تمایل زیادی نداشته که چند همسرِ اضافه داشته باشد؛ چیز مفید و عاقلانه‌ای برای این کار وجود داشته، دلیلی وجود داشته؛ این را می‌شود جانشین توصیه کرد. لازم نیست خداوند چیزی عاقلانه را رسماً به پیغمبر ابلاغ کند؛ بگوییم پیغمبر می‌دانسته که این کار خوب است و آن را نکرده است.

در گفت‌وگو گفته شد: به نظر من احساس از این آیات این است که اصلاً حالت امری وجود دارد، چون مؤاخذه می‌شود: کاری را که قرار بوده بکند، از ترس مردم نکرده است؛ یعنی مخالفت. مسئله این است که مخالفت با امر خدا در حدی که زینب را به اسم گفته باشند یک چیز است؛ اما مخالفت با امر خدا چیست وقتی امر این است که با هر کسی تمایل داشتی ازدواج کن؟ تشخیص اینکه تمایل به آن حد رسیده یا نرسیده با خود آدم است و اگر آدم اینجا کار اشتباهی بکند، مخالفت با امر خدا نمی‌شود. گفته شد که باز یک ذره مخالفت است. اگر پیغمبر از مردم نمی‌ترسید، متوجه می‌شد که این جزو همان چیزهاست؛ ولی ترس از عواقبش در کار بوده است.

به هر حال می‌خواهم بگویم چنین نیست که به پیغمبر امر شده باشد با زینب ازدواج کند و نکرده باشد؛ آنچه من می‌گویم خیلی خفیف است. پیغمبر اصولاً در سطحی اشتباهاتی کرده است؛ عصمت پیغمبر را هیچ‌کس به این معنا معتقد نیست که کاملاً درست عمل می‌کرد. بارها در قرآن پیغمبر عتاب می‌شود و بارها مورد مؤاخذه قرار می‌گیرد؛ از جمله اینکه مثلاً مردی کور وارد مجلسی شده و فریاد زده و پیغمبر روی برگردانده است؛ این کار خوبی نیست. اسم این‌جور چیزها را ترک اولی می‌گذارند. می‌خواهم بگویم توجیهی که من می‌کنم در حد همان ترک اولی است؛ اما آنچه شما می‌گویید به نوعی اصلاً مخالفت با امر خداست: اینکه بدانم خدا به من امر کرده این کار را بکن و من بگویم نه، مصلحت نیست، و تشخیص بدهم که اینجا مصلحت این است که این کار را نکنم. می‌خواهم بگویم توجیه من را می‌شود در حد ترک اولی رساند؛ چیزی است که در حد پیغمبر مؤاخذه دارد، اما نه چیزی که مخالفت صریح با امر به حساب بیاید.

امامت و مکانیزم تعیین

من علاقهٔ خیلی خیلی خاصی به علامه طباطبایی دارم، ولی در یک مورد چیزی نوشته است که می‌گویم به نظرم چنین نیست؛ شما هم آن را غلیظ‌تر نکنید. نکته دقیقاً این است: اینجا داستانی وجود دارد که به نظر من با فرهنگ ما خیلی نمی‌خورد. در فرهنگ ما، همچنان، پس از همهٔ این تلاش‌هایی که به نظر می‌آید در قرآن وجود دارد، به نوعی توبیخ مسائل میان زن و مرد هنوز هست؛ در علامه طباطبایی هم، در فرهنگ سنتی، همین توبیخ وجود دارد. علامه طباطبایی دربارهٔ اینکه پیغمبر در سن پنجاه و چند سالگی از دختری خوشش بیاید، دقیقاً این جمله را نوشته است که این با تربیت الهی سازگار نیست؛ گویی اگر خداوند کسی را تربیت کرد، او دیگر با این کارها چه کار دارد. این واقعاً در فرهنگ عرفانی ما هست که آدم‌ها از مراحلی می‌گذرند و اصلاً از مادیات و جسم جدا می‌شوند. وقتی چنین نگاه کنید، در شأن مقام پیغمبر نیست که اصلاً به کسی علاقه پیدا کند؛ آدمی که به چنین مقامی می‌رسد، حالتی انتزاعی و مجرد پیدا می‌کند.

می‌خواهم بگویم این مشکل، که اصولاً از نظر فرهنگی وجود داشته، با داستان‌هایی که ایشان نقل کرد، و به گفتهٔ ایشان بدترش هم هست، تشدید شده است. بعضی‌ها چیزهای بدی نوشته‌اند: اینکه پیغمبر برود و زنی را که همسر کس دیگری است ببیند و خوشش بیاید. الان یادم آمد: داستان را واقعاً چنین نقل می‌کنند که زید به این دلیل می‌آید و می‌خواهد طلاق بدهد و پیغمبر قبول نمی‌کند. اینجا چیز زشتی وجود دارد که قابل توجیه نیست. علامه طباطبایی در مقام توجیه این‌جور چیزهاست، و به نظر من توجیهش خیلی درست نیست؛ احتیاجی به توجیه وجود ندارد؛ در این آیات چیز بدی نیست. به نظر من به پیغمبر توصیه‌ای شده و گویی به دلیل مسائلی به آن توصیه عمل نمی‌کند؛ همه‌چیز دست خودش است و امر خاصی وجود ندارد.

بگذریم. می‌خواهم مقدماتی بگویم دربارهٔ بحث‌هایی که مربوط به فهمیدن قرآن است. به نظر من خیلی طبیعی است که آدم فهمیدن قرآن را به نوعی از فهمیدن واژه‌های قرآن شروع کند و ببیند واژه‌ها را در قرآن چگونه باید فهمید. می‌خواهم کمی مقدمه بگویم که چه نظریاتی دربارهٔ فهمیدن قرآن وجود دارد؛ فقط در حد اینکه فکری در ذهنتان ایجاد شود که بعداً بشود دربارهٔ آن بحث کرد. بگذارید کمی توضیح بدهم که اصلاً اختلاف سر چیست.

کلام و القای حالت

فقط می‌خواهم موضوع بدهم تا کمی دربارهٔ آن فکر کنید. یک نکته این است که اصولاً قرآن برای آدم‌ها قابل فهم است. بگذارید چند چیز بگویم که نمی‌خواهم دربارهٔ آن‌ها بحث کنم. یکی چیزی است که قبلاً، نه در این جلسات، کمی قدیمی‌تر، دربارهٔ آن بحث کرده‌ام و دوباره نمی‌خواهم بحث کنم: اینکه اصولاً باید معتقد باشیم کلماتی که در قرآن هست مستقیماً کلام خداست یا نه؛ یا اینکه به نوعی حالتی به پیغمبر القا می‌شود و کلام، کلام پیغمبر است و پیغمبر واسطهٔ تبدیل چیزی که به او می‌رسد به کلمات است. این نظریه‌ای است که اخیراً عده‌ای، تلویحاً یا گاهی صریح‌تر، دربارهٔ آن صحبت کرده‌اند. مثلاً به نظر می‌آید حرف‌هایی که عبدالکریم سروش دربارهٔ تجربهٔ نبوی می‌زند به نوعی به این برمی‌گردد؛ گویی چنین ادعایی در حرف‌هایش هست.

من یک جلسه دربارهٔ این چیزها صحبت کردم. فکر می‌کنم موضوع این است که اگر کسی بخواهد چنین نظر عجیبی بدهد، کاملاً مخالف ظواهر آیات است. من استدلال‌هایی کردم که خیلی از آیات نشان می‌دهند این چیزها اصلاً به صورت کلمه ظاهر می‌شود؛ این فرض خیلی بعید است. اگر کسی بخواهد چنین نظریهٔ جدیدی بدهد، خوب است دلایل خیلی قاطعی بیاورد؛ صرف اعلام نظریه هیچ چیزی را حل نمی‌کند. همه به نوعی معتقدند این کلمات، کلماتی است که مستقیماً از سوی خداوند به پیغمبر داده می‌شود و باید کلمه‌به‌کلمه از آن دفاع کرد: چرا این کلمه است، یا چرا آن جمله به این شکل آمده است. اگر کسی می‌خواهد نظریهٔ جدیدی ادعا کند، باید واقعاً قاطعانه از قرآن یا به‌طور معقول دلایلی ارائه کند؛ من دلیلی ندیده‌ام. اگر کسی به این بحث‌ها علاقه‌مند است و دلیلی می‌بیند، می‌تواند بعداً اینجا مطرح کند تا با هم بحث کنیم. من می‌خواهم فرض را بر این بگذارم که قرآن کلمه‌به‌کلمه مقدس است، یعنی چیزی است که خداوند مستقیماً وحی کرده است. ایشان می‌گویند آن چیزهای عددی که در قرآن پیدا کرده‌اند نشان می‌دهد خیلی بعید است دخالت انسانی در آن بوده باشد و لابد کل این متن الهی است.

بگذارید نکته‌ای دربارهٔ این نظریه بگویم: عبدالکریم سروش هر دفعه که نظریهٔ جدیدی می‌دهد، زیرش چیزی هست که نمی‌گوید. گویی همیشه، با نیت خیلی خوبی، در تمام این سال‌ها کوشیده است محدودهٔ چیزی را که باید از آن دفاع کنیم هی کوچک و کوچک‌تر کند تا قابل دفاع‌تر باشد. کل جریان، از اول که قبض و بسط شریعت را مطرح کرد تا تجربهٔ نبوی، همه در تلاش این است که دین کمی انعطاف‌پذیرتر شود؛ که اگر تیری به سویش رها شد، بشود جایی از آن را کمی این‌ورتر برد تا تیر به دین نخورد؛ یعنی انعطافش را زیاد می‌کند. قبض و بسط به وضوح چنین بود و تجربهٔ نبوی هم چنین است. اگر شما کلمات را مقدس ندانید، هر جا کلمه‌ای در قرآن هست، می‌توانید آن را به پیغمبر نسبت دهید و توجیه کنید؛ نکته در واقع این است که فرهنگ عربی پیغمبر می‌تواند در این وساطت پیغمبر تأثیر گذاشته باشد.

کلمات قرآن و فهم مخاطب

مثلاً پیغمبر آن حالتی را که القا شده به چیزی تبدیل کرده است که کمی با فرهنگ عربی سازگار است. در واقع این توجیهی است برای اشکالی که می‌گیرند که بعضی از مشخصات فرهنگ عربی در قرآن بازتاب پیدا کرده است؛ این اشکال چنین حل می‌شود: بازتاب وجود دارد و این دو به نوعی سازگارند، چون پیغمبر این وسط واسطه بوده است. می‌خواهم بگویم این نظریه اصولاً به خاطر همان اشکال، برای رفع آن، به وجود آمده است؛ و آنچه زیرش هست و صریحاً بیان نمی‌شود این است که اگر اشکال گرفتند که چرا فلان کلمه در قرآن آمده که خیلی عربی است، می‌شود چنین توجیه کرد که پیغمبر حالت را به چیزی تبدیل می‌کرده که با فرهنگ خودش درمی‌آمیخته است.

مثلاً چرا در قرآن «حورالعین» گفته شده که «سیاه‌چشم» ترجمه می‌کنند؟ البته ظاهراً دربارهٔ این ترجمه بحث هست. فرض کنیم به زن‌های بهشتی سیاه‌چشم گفته شده باشد؛ در زن بودنشان هم بعضی بحث دارند که چرا می‌گویید زن‌اند؛ صرف اینکه مؤنث به کار رفته، یعنی این‌ها واقعاً زن‌اند؟ بگذریم. موجودات بهشتی در قرآن سیاه‌چشم تعبیر شده‌اند. عده‌ای می‌گویند چون اعراب سیاه‌چشم را دوست داشتند، مثلاً برای تشویق اعراب، چنین کلمه‌ای در قرآن آمده است. اگر نظریهٔ تجربهٔ نبوی را قبول کنید، این چنین توجیه می‌شود که فرهنگ عربی چنین بوده است: چیزی که به پیغمبر القا شده موجود بهشتی بسیار زیبایی است و این در کلام پیغمبر به صورت «حورالعین» آمده است. کلاً انعطاف را زیاد می‌کند؛ خیلی چیزها را می‌توانید به‌راحتی بگویید که این کلمه چنین بوده و آن هم چنان شده است.

به نظر شخص من باید ایرادهای خیلی اساسی‌ای پیدا شود که نشود توجیهشان کرد؛ تازه بعد از آن هم، تجربهٔ نبوی نظریه‌ای است که خیلی جای حرف دارد. من شخصاً میل ندارم دربارهٔ این مسئله بحث کنم، چون نظریهٔ تجربهٔ نبوی به اندازهٔ کافی شواهدی ارائه نکرده که آدم بخواهد جدی بگیرد؛ همین‌طوری نظریه است. می‌خواستم بگویم زیرش چیزی هست: ببینید، مسیحیت در کلام و الهیاتش فوق‌العاده پیشرفت کرده است. آن‌ها مشکلات اساسی با کتاب مقدس دارند؛ اصولاً کتاب مقدس را کلام خدا نمی‌دانند. ادعایشان این است که این‌ها حداکثر تحت چیزی شبیه تجربهٔ نبوی به وجود آمده است؛ یعنی کاتبانی می‌نشستند و به نوعی خوب می‌نوشتند. اصلاً موضوع این نیست که خداوند در تورات و انجیل سخن می‌گوید؛ این‌ها تاریخ بنی‌اسرائیل و تاریخ زندگی مسیح است که به وضوح به دست افرادی نوشته شده و چنین نیست که کلام، کلام خدا باشد؛ این ادعا وجود ندارد. مسیحی‌ها بر این اساس که این کلام، کلام خدا نیست، در رفع بسیاری از شبهه‌هایی که دربارهٔ کتاب مقدس هست موفق شده‌اند.

قدرت سیاسی ودین

یعنی الان ابزارهای غربی خیلی مؤثری وجود دارد که اگر این موضوع را که کلام، کلام خداست کنار بگذارید، کلی از اشکال‌ها را می‌شود با استفاده از بحث‌هایی که الهیات کرده، در یک چشم به هم زدن رفع کرد. به نظر من نظریهٔ تجربهٔ نبوی تلاشی است برای اینکه بشود آن ابزارها را به کار برد. مسیحی‌ها خیلی خوب موفق شده‌اند که مثلاً برای داستان‌های عجیب و غریب داخل کتاب مقدس به نوعی توجیهی کلی پیدا کنند؛ و اگر ما نظریهٔ تجربهٔ نبوی را قبول کنیم، از موفقیت آن‌ها هم می‌توانیم چنین استفاده کنیم. فکر می‌کنم آن چیز اساسی که زیر این نظریه هست و هیچ‌وقت بیان نمی‌شود این است که کلام خدا خودش در قالبی قرار می‌گیرد. اگر شما تجربهٔ نبوی را بپذیرید، لازم نیست از تک‌تک کلمات قرآن دفاع کنید؛ از محتوای کلی باید دفاع کنید.

گفته شد که در جواب اینکه حالت خاص فرهنگی عربی در قرآن آمده، می‌شود گفت کلام خدا هم می‌تواند از فرهنگ آن زمان استفاده کند؛ چه اشکالی دارد؟ اما اگر مثلاً عقیدهٔ غلطی در آن فرهنگ وجود داشته باشد چه؟ یکی از مشکلات اساسی این مسئله سر سماوات است؛ می‌گویند این جزو معتقدات اعراب بوده است. همان مشکلی که گفتم، نمی‌دانم شما بودید یا نه؛ به هر حال یک مشکل این است که به نظر می‌آید این نظریه در قرآن راه پیدا کرده است؛ این را چگونه توجیه می‌کنید؟ توجیهش با تجربهٔ نبوی خیلی راحت است: خداوند مثلاً چیزی القا کرده و پیغمبر مسئلهٔ آسمان‌ها را ترجمه کرده است.

یعنی اشکال این است که فیلتری فرهنگی در کار است؛ ممکن است خیلی هم اشتباه نکرده باشد، ولی جایزالخطاست؛ موجودی است که در فرهنگ عرب بزرگ شده و یک سری اصطلاحات و چیزهای فرهنگی را رعایت می‌کند. مثلاً حتی این ایراد را می‌گیرند که چرا بهشت به صورت جایی خوش آب و هوا و باغی سرسبز است، منظره‌ای که اعراب صحرانشین خیلی دوست دارند؛ شاید آدم دیگری آن را دوست نداشته باشد. مسئلهٔ فرهنگی یعنی اینکه بعضی از توصیفات و عقایدی که در قرآن منعکس شده می‌تواند چیزهای خاص عربی باشد، در حالی که دیدگاه ما به نوعی این است که فرهنگ عرب در قرآن انعکاس پیدا نکرده است. نمی‌خواهم بحثی باز کنم؛ ولی واقعاً اگر کسی در دفاع از تجربهٔ نبوی، در دفاع از اینکه کلمات، کلمات خدا نیست، حرفی دارد، می‌توانیم بعداً بحث کنیم. این یکی از موضوعاتی است که نمی‌خواهم واردش شوم؛ به اندازهٔ کافی دلیلی نمی‌بینم که لازم باشد بحث کنیم.

اقلیت با فرهنگ و اکثریت

نکتهٔ دوم مسئلهٔ تحریف قرآن است. میل ندارم وارد بحث تحریف قرآن شوم. چیزهایی وجود دارد، از یک آیه تا یک سوره: خوارج می‌گفتند یک سوره کلاً به قرآن اضافه شده است، و آن سورهٔ یوسف بود، که البته قباحت داشت خداوند حتی وارد چنین داستانی شده باشد؛ تا در حد یکی دو آیه که کم یا زیاد شده، یا مثلاً اِعراب بعضی کلمات این‌ور و آن‌ور شده است. ادعاهایی وجود دارد که به‌شدت به تحقیقات تاریخی احتیاج دارد. واقعاً موضع کسانی که می‌گویند قرآن تحریف شده خیلی ضعیف است؛ یعنی اصولاً هیچ‌وقت استناد خوبی پدید نیامده که چیزی را نشان دهد؛ یکی دو داستان وجود دارد. من اصلاً کاری به این‌ها ندارم؛ می‌خواهم فرض کنم که شاید چند آیهٔ قرآن کم و زیاد شده باشد؛ لازم نیست دربارهٔ آن بحث کنیم.

می‌گویم کتابی که به دست ما رسیده به اندازهٔ کافی خوب است و معجزه هم هست؛ حتی اگر چیزی هم کم و زیاد شده باشد، احساس نمی‌کنم ضرورتی دارد وارد بحث‌های تاریخی شویم، حتی اگر سوره‌ای کم و زیاد شده باشد. از همین سوره‌هایی که مانده، اگر یکی اضافه است، کنارش بگذاریم؛ بقیه‌اش خوب است. شما چیزی را می‌بینید و از همین که می‌بینید تشخیص می‌دهید که کار بشر نیست؛ ادعای تحریف به نوعی این استدلال را تقویت می‌کند.

من حرفی ندارم که بگویم تحریف اتفاق افتاده است. می‌خواهم فرض کنم، و وارد این بحث نشویم، که همهٔ کلمات قرآن همین‌طور که در قرآن آمده کلام خداست و معنا دارد؛ پیغمبر در آن دست نبرده و هیچ موجودی جز خدا در فرم کلمات دخالتی ندارد. بنابراین ارزش دارد دربارهٔ واژه صحبت کنم، مثل مفسرانی که بحث می‌کنند چرا این واژه انتخاب شده و آن واژهٔ دیگر انتخاب نشده؛ یعنی بشود با این حد از دقت بحث کرد. اگر مثلاً مترادف واژه را بگذارید، معنایش تغییر می‌کند؛ اگر عدم دقتی وجود داشته باشد، نمی‌شود در این سطح بحث‌های دقیق کرد. مفسران اصولاً روی کلمات خیلی دقیق بحث می‌کنند. من می‌خواهم فرض را بر این بگذارم که چنین دقیق است و وارد آن دو بحث نشویم، مگر اینکه کسی اینجا ادعاهایی مطرح کند تا بعد بحث کنیم.

خیلی مقدماتی بگویم که چه موضوع‌هایی مطرح شده است. اصولاً ادعایی وجود دارد که قرآن قابل فهم نیست، چون زبانش زبان رمز است. عرفا این ادعا را کرده‌اند، و عده‌ای که در تاریخ اصطلاحاً به آن‌ها اخباری می‌گویند، یعنی جریان اخباری‌گری، هم این ادعا را کرده‌اند. مثلاً اخباری‌های شیعه معتقدند که اصولاً فقط امامان کلام خدا را می‌فهمند؛ به روایتی استناد می‌کنند که بر پایهٔ آن کسی قرآن را نمی‌فهمد جز پیغمبر و جانشینانش؛ یعنی آدم‌ها قرار نیست قرآن را بفهمند و باید به امامان مراجعه کنند. عرفا جور دیگری تردید می‌کنند: کلمات اصولاً ظاهر قرآن است و مورد استناد نیست؛ چیزی پشت این‌ها وجود دارد.

نص و تفسیر تاریخی

مثلاً همین الان در تهران پیش درویشی بروید و از «سبع سماوات» بگویید؛ می‌گوید سبع سماوات همان هفت شهر عشق است، مراتب معنوی است؛ اعتباری قائل نیست که اینجا از آسمان‌ها حرف زده می‌شود. یا مثلاً اخباریون می‌گویند شمس و قمر که در قرآن می‌آید، قمر ماه نیست؛ شمس پیغمبر است و قمر حضرت علی یا امام. می‌خواهم بگویم ادعایی در این حد رادیکال وجود دارد که اصولاً کلمات قرآن آن چیزهایی که ما می‌فهمیم نیست و چیزهای دیگری مراد است، و ما باید مثلاً به عرفایی که واصل هستند، یا به امامان، یا به اولیای خدا مراجعه کنیم تا بفهمیم اصلاً این آیه یعنی چه؛ یعنی من حق ندارم به ترجمه‌ای که از آیه می‌فهمم استناد کنم. این یک طرف بحث است.

یک سر طیفی که وجود دارد در این حد رادیکال است که معنای کلمات اصلاً آن چیزی نیست که ما می‌فهمیم و ممکن است به چیزهای دیگری اشاره کند؛ کمی آن‌سوتر در طیف این است که ظاهر وجود دارد، ولی پشتش باطنی هست که باید کسی برای ما کشف کند. بحث مهمی که در سال‌های اخیر خیلی خیلی زیاد مطرح شده، و همهٔ آدم‌هایی که در زمینهٔ قرآن کار می‌کنند دربارهٔ آن مقاله‌ای نوشته‌اند و حرفی زده‌اند، همین مسئله است: آیا زبان قرآن عرفی هست یا نه؟ یعنی آیا منظور قرآن همان چیزی است که عرب می‌فهمیده، یا ممکن است کلمات و عباراتی در قرآن باشد که معانی دیگری بدهد که عرب نمی‌توانسته متوجه شود؟ می‌خواهم این نظریهٔ عرفی بودن را با استدلال‌ها و مقداری از اشکال‌هایی که به آن می‌گیرند بگویم تا بعداً دربارهٔ آن بحث کنیم.

در سه سطح می‌شود عرفی بودن را مطرح کرد. یکی اینکه واژگانی که در قرآن هست واژگان عربی است و همان معنایی را می‌دهد که عرب می‌فهمیده؛ یعنی کلمه‌ای که در قرآن آمده کلمه‌ای عربی است و ملاک این است که اعراب زمان پیغمبر از این کلمهٔ عربی چه می‌فهمیدند. مثلاً من یک بار صحبت کردم که کلمهٔ «نجس» در قرآن هست و می‌خواهیم ببینیم نجس یعنی چه. می‌گوییم عرب زمان پیغمبر نجس را به معنای پلید می‌فهمید، نه به معنای چیزی که باید آب کشید. بنابراین معنای آن آیه که دربارهٔ نجس بودن مشرکان است این نیست که مشرکان نجس‌اند، یعنی مثلاً نمی‌شود به آن‌ها دست زد؛ یعنی این‌ها موجودات پلیدی هستند. فهم اعراب زمان پیغمبر، یعنی زبانِ به اصطلاح حجازِ آن تاریخ، ملاک معنا کردن این واژه‌هاست. این سطح اول عرفی بودن است.

آیه‌ای که می‌گویم همین است که از «لسان قوم» سخن می‌گوید؛ و آیه‌ای که می‌گوید اگر قرآن را اعجمی نازل می‌کردیم، می‌گفتند چرا آیاتش تفصیل نشده است؛ این اعجمی باشد و ما عرب؟ طرفداران نظریهٔ عرفی بودن به این آیات استدلال می‌کنند، از جمله همین‌ها. اینکه قرآن می‌گوید این عربی است یعنی چه؟ یعنی این زبان عربی خودتان است؛ ما این را به زبان عربی نازل کردیم؛ یعنی دست‌کم واژگانش عربی و قابل فهم است. آیه‌ای که خیلی معروف است می‌گوید هر پیغمبری که آمده به لسان قوم خودش صحبت کرده است. کسانی که دست‌کم در این سطح از عرفی بودن دفاع می‌کنند، می‌گویند واژگان عربی است و منظور همان چیزی است که عرب زمان پیغمبر می‌فهمیده؛ لزوماً مخالف این نیستند که قرآن بطن داشته باشد.

اینکه قرآن به زبان عربی است دلیلی دارد: اگر این دلیل نبود، پیغمبر می‌توانست در یونان به زبان عربی حرف بزند. چرا پیغمبر در عربستان به زبان عربی حرف می‌زند؟ چون باید به لسان قوم خودش صحبت کند. این بحث دیگری است که زبان پیغمبر باید با زبان قوم یکی باشد؛ و آیه‌ای هم هست که می‌گوید با آن ام‌القری، یعنی مکه، و پیرامونش را انذار کنی. این یک سطح است.

سطح دوم این است که همهٔ قواعد عربی همان‌طور که در زبان عربی بود رعایت شده است؛ نه فقط قواعد، بلکه به اصطلاح فصاحت و بلاغت اعراب، نوع ضرب‌المثل‌ها و استعاره‌ها؛ مثلاً فرض کنید اعراب از استعاره و تشبیه و همهٔ چیزهایی که در عرف متداول است استفاده می‌کردند. نه تنها واژگان عربی است، بلکه سبک صحبت کردن هم همان سبکی است که اعراب می‌فهمیدند؛ از همان ابزارهای ادبی استفاده می‌کند که برای مردم ملموس است. مثلاً فرض کنید در قرآن کنایه هست، استعاره هست، چیزهایی که اعراب می‌فهمیدند؛ چیزی در قرآن نیست که مردم با آن سبک سخن گفتن اصلاً آشنا نباشند. فرض کنید در زبانی اصولاً استعاره جایی نداشت و خیلی صریح صحبت می‌کردند؛ این مشکل ایجاد می‌کرد که این آیه یعنی چه، آیه‌ای که به‌طور استعاری چیزی را می‌گوید و از تشبیه استفاده می‌کند. نکتهٔ دوم، که علامه طباطبایی بر هر دو قسمت آن تأکید دارد، این است که نه تنها واژگان عربی است و همهٔ قواعد عربی در آن رعایت شده، بلکه حتی زیبایی‌شناسی‌اش، یعنی نوع فصاحت و بلاغت قرآن، با همان قواعد زیبایی‌شناسی است که اعراب می‌فهمیدند؛ مثلاً از جناس استفاده می‌کند، از سجع استفاده می‌کند؛ یعنی زبان عربی و فرهنگ حجاز آن زمان تا این حد، در حد زبان، در آن دخالت دارد.

وحدت امت و اختلاف بعدی

سطح سوم را عده‌ای ادعا دارند، از جمله آقای خرمشاهی که احتمالاً می‌شناسید؛ از قرآن‌پژوهان معتبر معاصر است. اصولاً آدمی است که خیلی محتاطانه کار می‌کند؛ مثلاً اگر مقاله‌ای بنویسد، خیلی در جریان به اصطلاح مین‌استریم قرآن‌پژوهی است و حرف رادیکال نمی‌زند. مقالهٔ معروفی در همین زمینه دارد که برای انعکاس فرهنگ عرب در قرآن مثال‌هایی می‌زند؛ و محتاطانه بودنش در این است که از شروع مقاله تا آخرش ۱۰ بار می‌گوید منظورم این نیست که اتفاق بدی افتاده، ولی می‌خواهم بگویم چنین چیزهایی در قرآن هست.

قسمت سوم این نظریهٔ عرفی بودن این است که وقتی خداوند می‌خواهد با ملتی صحبت کند و در فرهنگی عده‌ای آدم را خطاب می‌کند، باید طوری صحبت کند که آن‌ها بفهمند؛ و فقط مسئلهٔ فهم کلام نیست؛ اصطلاحاً می‌گویند باید محرم آدم‌ها شد تا بشود روی آن‌ها تأثیر گذاشت؛ بنابراین مسامحه‌ای نسبت به فرهنگ عربی هم وجود دارد. عرفی بودن به این معنا که نه تنها واژگان، بلکه قواعد و زیبایی‌شناسی زبان عرب در آن زمان دخیل است؛ عده‌ای معتقدند حتی فرهنگ آن زمان هم به نوعی دخیل است. مثلاً فرض کنید ضرب‌المثلی به کار می‌رود، از ضرب‌المثل اعراب استفاده می‌شود و ممکن است آن ضرب‌المثل عربی فرهنگی پشتش باشد؛ به هر حال در قرآن استفاده می‌شود.

یعنی عرفی بودن سه سطح دارد. اینکه تا کجایش را می‌شود دفاع کرد و کدامش درست است، جای بحث دارد؛ دفاع اصلی‌شان همین آیات قرآن است که به وضوح از عربی بودن و لسان قوم حرف می‌زنند. مثلاً این عدهٔ سوم معتقدند که لسان قوم فقط واژه و قاعده نیست؛ اصولاً زبان یک قوم شامل فرهنگ هم می‌شود و فرهنگ در آن دخالت دارد. اساس دفاع کسانی که دفاع می‌کنند این است که می‌گویند قرآن، با توجه به اینکه کتاب هدایت است و کتاب مبین است، باید عنصر مفاهمه در آن باشد. اینکه بگویم این کتاب را فرستادم تا شما را هدایت کند، ولی هیچ چیزی از آن نفهمید؛ این واژه آن چیزی که شما می‌فهمید نیست، چیز دیگری است، بروید بپرسید؛ این با حکمت الهی سازگار نیست. کسی کتابی برای هدایت بفرستد و مدام به مردم بگوید این را بخوانید و در آن تدبر کنید، و قرآن مرتب این دعوت را دارد و استدلالشان خیلی همین است، و بعد مردم بخوانند و از پیغمبر بپرسند و او بگوید نه، آن واژه اینجا معنای دیگری دارد؛ مثلاً معنایش شتر نیست، کوه است؛ ما این را به شتر می‌گفتیم؛ حالا چرا شما آن را به معنای کوه به کار می‌برید؟

علامه حتی از آیه‌ای استفاده می‌کند که از اختلاف سخن می‌گوید و تا این حد نتیجه می‌گیرد که همهٔ مردم باید در کل قرآن احساس سازگاری کنند. علامه به‌شدت تأکید دارد که قرآن را این‌طور تا ته می‌شود فهمید؛ آدم می‌تواند مؤمن باشد، قرآن را بخواند و واقعاً مراد قرآن را بفهمد و به آن چیزی که خدا می‌خواسته برسد. از موضعی که می‌خواهم شما را به فکر وادارم، به این راحتی‌ها نیست. موضوع این است که الان تحقیقات زبان‌شناسی و استراتژی‌های جدید نشان می‌دهند که حتی در واژه‌ها انعکاس فرهنگ هست. واژه‌ها موجوداتی نیستند که بشود همین‌طور مثل ابزار به‌راحتی از آن‌ها استفاده کرد و هر چه می‌خواهی ساخت؛ حتی در این حد که در مجموعهٔ واژگان یک زبان در واقع انعکاس فرهنگ و جهان‌بینی آن مردم وجود دارد.

سقیفه و واقعیت سیاسی

یعنی اینکه به چه چیزهایی اهمیت می‌دهند. فرض کنید من ممکن است در زبان عربی به زور یک کلمه به معنای برف پیدا کنم، مثل زبان خودمان؛ ولی اسکیموها ۱۰ واژه برای برف دارند. مثلاً اسکیموها برفی را که به صورت پودر است یک اسم می‌گویند و آن را که جور دیگری است جور دیگری، چون در زندگی‌شان مدام برف می‌بارد و برایشان فرق دارد. ما که چند سال یک بار ممکن است برف ببینیم، یک کلمه گذاشته‌ایم و می‌گوییم برف. در واقع واژگانی که در یک زبان وجود دارد یا ندارد، اهمیت چیزها را در نظر آن مردم نشان می‌دهد؛ یعنی مسائل فرهنگی در سطح واژگانی که در زبان هست انعکاس پیدا می‌کند. نمی‌شود به‌راحتی در رفت و گفت واژگانش عربی است، قواعد و زیبایی‌شناسی‌اش، همه‌چیزش عربی است، ولی فرهنگ عرب در آن نیست. این یک اشکال است.

کسانی که معتقدند زبان قرآن عرفی است، یعنی کلمات همان کلمات عربی زمان حجازند، باید قبول کنند که فرهنگ در آن انعکاس پیدا کرده است؛ نمی‌شود سطح دو و سه را به‌راحتی از هم جدا کرد. واقعاً زبان‌شناسی امروز چنین ادعایی دارد و مثال‌های خیلی خوبی هم دارند. من قبلاً اینجا مثالی سرخ‌پوستی زدم. مثال خیلی رادیکالی است؛ یعنی فکر می‌کنم شک و شبهه وجود داشته باشد که این زبانی که می‌گویند واقعاً وجود داشته باشد؛ ممکن است بد فهمیده باشند. می‌گویند قبیله‌ای سرخ‌پوستی کشف شده که زبانی دارد که در آن شکل مقدم بر کاربرد است. یعنی من می‌گویم میز چهارگوش، میز گرد، و آن‌ها می‌گویند چهارگوشِ میز؛ اشیا را اول برحسب شکل نگاه می‌کنند و بعد به کاربردش، در حالی که در همهٔ زبان‌های دنیا کاربرد بر شکل و رنگ و این چیزها اولویت دارد. اگر چنین کسی وارد جایی شود که چهار میز چهارگوش با چهار صندلی چهارگوش هست، کلاً ۸ چیز چهارگوش می‌بیند؛ ولی اگر چهار میز چهارگوش با چهار چیز گرد باشد، هشت میز نمی‌بیند؛ چهار چهارگوش می‌بیند و چهار گرد، که مثلاً میز هم هستند. ببینید، اصلاً جهان‌بینی در آن هست که شکل مقدم است یا کاربرد.

بنابراین نمی‌شود به‌راحتی از قواعد دستوری و واژگان گذشت و گفت که این‌ها جزو فرهنگ حساب نمی‌شوند؛ باید جواب این را داد. پرسش‌های دیگری هم هست: اگر آنچه در قرآن هست همان است که اعراب می‌فهمیدند، این ادعاهای بزرگی که در قرآن هست، که همه‌چیز در آن است، یعنی چه؟ به نظر نمی‌آید که در این حجم بشود با کلمات همه‌چیز را توضیح داد. بنابراین باید قبول کرد که آیه ممکن است منظوری جز آنچه من می‌فهمم داشته باشد. نظریهٔ عرفی بودن باید دقیقاً مشخص کند که منظورش این است که واقعاً همین است که اینجا نوشته شده، یا پشتش چیزهای دیگری هم هست؛ مثلاً اگر بخش‌های مختلفی دارد، به آن‌ها چگونه می‌شود رسید؟

حضرت علی و کناره‌گیری

می‌خواهم به بخش دوم برسم: آیا حق دارم بگویم شمس یعنی پیغمبر و قمر یعنی مثلاً حضرت علی، یا نه؟ جایی در قرآن هست که می‌گوید به ملکهٔ سبا همه‌چیز دادیم؛ همان تعبیر «همه‌چیز». اینجا را که می‌خوانیم، اصولاً نشان می‌دهد که تعبیر «همه‌چیز» به معنای همه‌چیزِ مطلق نیست.

پرسش دیگری می‌خواهم مطرح کنم. فرض کنید نظریهٔ عرفی بودن را قبول کرده‌اید و قبول کرده‌اید که واژه را باید همان‌طور فهمید که عرب می‌فهمید. اکنون در فهمیدن واژه در قرآن دو سبک کاملاً مختلف وجود دارد. یکی اینکه به‌شدت سراغ ریشه‌یابی لغت می‌روند؛ نمونهٔ خیلی کلاسیکش این است که می‌خواهند ببینند شورا یعنی چه؛ نگاه می‌کنند ریشهٔ این کلمه از چه آمده، واژه‌شناسی به معنای ریشه‌یابی می‌کنند و بعد آن را معنای واژه می‌گیرند؛ مثلاً چرا به این شورا می‌گفتند. این علمی است، به اصطلاح فقه‌اللغه، که به لغت چنین نگاه می‌کند که تبارش چیست و از کجا آمده، و بعد می‌کوشد معنایش را روشن کند. روش دیگر این است که به ادبیات عرب جاهلی مراجعه می‌کنند و کاربرد واژه را نگاه می‌کنند؛ کاری ندارند این لغت چگونه ساخته شده؛ نگاه می‌کنند عرب آن را چگونه استعمال می‌کرده است. سبک دیگری هم وجود دارد که تأکیدش روی کاربرد واژه در خود قرآن است.

این سبک‌ها کاملاً از هم جدا می‌شوند؛ هر تفسیری را بردارید، اینکه چقدر از هر کدام از این‌ها در معنای واژه‌ها استفاده می‌کند فرق می‌کند. حتی با فرض اینکه عرفی بودن را بپذیریم، باز اینجا باید تصمیم گرفت. من دارم چیزهایی را می‌گویم که می‌شود به آن‌ها فکر کرد. اصولاً اگر واقعاً جایی اختلافی پیش می‌آید، سر واژه است؛ اگر دو تفسیر وجود دارد، اساسش این است که از این واژه چه می‌فهمیم. باید تکلیف واژه‌ها را روشن کنیم: چگونه می‌شود اینجا واژه را فهمید؟ به اندازهٔ کافی پرسش مطرح کردم.

در عرفی بودن، کلمات همه کلمات خداست و پیغمبر هیچ دخالتی نداشته است؛ از کلمه چه می‌فهمم؟ قائلان به عرفی بودن معتقدند که زبان قرآن زبان حجازِ همان ۱۵ قرن پیش است؛ با همان زبان کسی آمده و به اصطلاح استادانه صحبت کرده است.

تفسیرهای متأخر

ببینید، در تجربهٔ نبوی تأکید روی سطح سوم عرفی بودن است؛ اصولاً سطح یک و دوِ عرفی بودن را همه قبول دارند، وقتی می‌گویند عرفی بودن. حرف آن‌هایی که از تجربهٔ نبوی سخن می‌گویند این است که ذهنیت پیغمبر، یعنی جهان‌بینی عرب که در ذهن پیغمبر است، دخالت دارد. اگر بپرسید سطح سوم را از کجا قبول کرده‌ام: به خاطر همان که واقعاً نمی‌شود آن را از زبان جدا کرد. نظریهٔ صحیح چیست؟ اگر سه سطح را قبول کنیم، پیغمبر می‌توانسته واسطهٔ آن سطح سوم باشد یا نباشد. سطح سوم یعنی خداوند مسامحه کرده و با تساهل با مردم رفتار کرده؛ چیزی از فرهنگشان هم آورده تا خوششان بیاید یا بهتر بفهمند. ممکن است پیغمبر ناخودآگاه این کار را کرده باشد و خداوند خودآگاه.

ولی من فکر می‌کنم لازم نیست فقط یکی از این‌ها باشد؛ می‌تواند هر دو باشد: هم عرفی باشد و هم استادانه. یعنی وقتی ما این‌قدر آگاهانه صحبت می‌کنیم و شنوندگان این برداشت را می‌کنند، آن برداشت هم منظور هست؛ اما برداشت‌های دیگری هم هست که آن‌ها هم منظورند. گفته شد که پس این با عرفی بودن قابل جمع است. گفتم کسانی که به عرفی بودن معتقدند اصولاً حرفشان این است که زبان همان زبان عربی است و همین حرف‌ها را یک شاعر عرب هم می‌توانست بزند، ولی در نهایت استادی گفته شده است؛ برای همین است که نمی‌شود مشابهش را آورد.

نمی‌خواهم بحث کنم؛ فقط خواستم پرسش‌هایی مطرح کنم که بشود روی آن‌ها فکر کرد. بعداً سعی می‌کنم نظر خودم را دربارهٔ عرفی بودن به آن معنا نشان دهم. برای اینکه هیجانش زیاد شود این را می‌گویم: به این هم فکر کنید که بدیهی نیست که برای فهم واژه‌ها، واژه‌های زبان عرب به همان معنایی باشد که اعراب به کار می‌بردند؛ مثلاً برای فهمیدن واژه بروم شعر عرب را نگاه کنم.

قرار شد، بیرون از این بحث‌های قرآنی، به دلایلی دربارهٔ یک سری چیزهای به قول ایشان فرقه‌ای، یعنی دربارهٔ تشیع و این‌جور چیزها، اینجا صحبت کنم؛ این جدا از این بحث‌هاست و واقعاً ربطی به بحث‌های من دربارهٔ قرآن ندارد.

حق خلافت و فرهنگ قبیله

اینکه چرا کار به اینجا رسیده دلایل تاریخی دارد: اگر حرف‌هایی زدم، برداشت‌هایی شده و کار به جایی رسیده که جلسهٔ قبل کسی پرسید شما شیعه هستید یا نه؛ ماجرا تا این حد بیخ پیدا کرده است. من از اولش گفتم که بحث‌های فرقه‌ای را دوست ندارم؛ چنین تعبیر شد که لابد مشکلی هست، مشکل خیلی حادی وجود دارد که نمی‌خواهم وارد آن شوم. ولی چیزهای دیگری هم این را تقویت کرده است. مثلاً در جلسه‌ای، در این معنا که باید به خلفای راشدین احترام گذاشت، بین شوخی و جدی گفتم «حضرت عمر»؛ و این خیلی بیخ پیدا کرد که اصلاً «حضرت عمر» گفته شد. البته آخر این جلسه می‌خواهم باز بگویم چرا می‌گویم باید گفت حضرت عمر. «حضرت عمر» گفتنش شوخی است؛ جدی‌اش این است که چرا باید به خلفای راشدین احترام گذاشت، هرچند ممکن است کارهای خیلی بدی هم کرده باشند.

بگذارید اول کمی دربارهٔ عقاید خودم بگویم. عقایدم اصولاً ممکن است با عقاید عرف عام فرق‌هایی داشته باشد، ولی نه در حدی که شاید بعضی‌ها بپرسند شیعه هست یا نه. اول می‌خواهم کمی دربارهٔ مسائل شیعه و سنی، اینکه اصولاً چگونه شروع شده، صحبت کنم. واقعاً پیش از آنکه شروع کنم، بگویم که اصلاً علاقه‌ای به زدن چنین حرف‌هایی نداشتم. دلیلش را به این آقای محمودی خیلی توضیح دادم، ولی این چیزها آن را خوب منعکس نمی‌کند. شاید روزی دربارهٔ اینکه چرا این بحث‌ها، به نظر من، چنین است حرف بزنم؛ چون در همین جلسه هم مجموع عقاید من معلوم می‌شود که چرا خیلی علاقه‌ای به وارد شدن به این بحث ندارم.

این جلسات قرار است دربارهٔ قرآن صحبت کنیم: اینکه قرآن را می‌شود فهمید یا نه، چگونه می‌شود فهمید، و موضوع قرآن چیست و دربارهٔ چیست. پرسشی مطرح شد که احادیث در بحث ما چه جایی دارد. این الان جزو آن جلسات نیست؛ در آن جلسات هم، چون دربارهٔ قرآن است، استفاده از احادیث نامعقول نیست و اگر لازم شد می‌شود به حدیثی استناد کرد. منتها حدیث را باید سنجید: چقدر محکم است، کجا نقل شده و اولین بار کجا دیده شده. متأسفانه مجموعهٔ احادیث، نه شیعه و نه سنی، چندان بررسی‌شده نیست. مثلاً فرض کنید حدیثی هست که می‌گویند در کتابی در قرن دوم نوشته شده، ولی آن کتاب نمانده و ما این نقل را در کتابی می‌بینیم که در قرن دهم نوشته شده و به آن کتاب قرن دوم که ما نداریم استناد می‌کند؛ باید به این آدم اعتماد کنیم که آن کتاب دستش بوده و نوشته است. می‌خواهم بگویم اصولاً برای یک حدیث مهم است که اولین بار کجا روی کاغذ آمده؛ و متأسفانه اصلاً بررسی‌شده نیست.

ولی فکر می‌کنم می‌شود؛ الان همین چند مرکزِ خوبِ کارهای کامپیوتری در قم هست. نمی‌دانم این کارها را می‌کنند یا نه، ولی خیلی کار می‌کنند و به نظر می‌آید این را جدی گرفته‌اند. کلی کار می‌شود کرد: می‌توانید همهٔ احادیث را به کامپیوتر بدهید و به نوعی بر اساس تاریخ مرتبشان کنید. خیلی کارها می‌شود کرد که تا حالا نشده است؛ شیعیان نمی‌کنند، سنی‌ها هم، نمی‌دانم، نمی‌کنند.

بگذارید حرفم را بگویم. البته این بحث‌ها بحث تاریخی پس از نزول قرآن است؛ پس احادیث و روایات تاریخی مؤثرند. احادیث جزو تاریخ‌اند؛ تاریخی یعنی چیزی که برای ما نقل شده که فلانی این را گفت و فلانی چنین کرد؛ تاریخی چیزی است که به ما رسیده و تضمین خدایی پشتش نیست. اگر جایی احتیاج به استدلال بود، صحبت می‌کنیم.

بگذارید از اینجا شروع کنم که نظر شخصی خودم را می‌گویم. هیچ شکی برایم نیست که ماجرای غدیر خم به همین شکلی که روایت می‌شود اتفاق افتاده و معنایی نداشته جز اینکه پیغمبر علی را به‌عنوان جانشین خودش به مردم معرفی کرده است. به نظر من کاری که علامه امینی کرده، احساس می‌کنم، به نوعی مسئله را حل کرده است. واقعاً عجیب است کسی بخواهد بیاید بگوید این اتفاق نیفتاده و آن جمله گفته نشده است. یا باید توجیهات عجیب و غریبی کرد که بعضی از برادران اهل سنت می‌کنند: اینکه منظور پیغمبر این بوده که هر کس با من دوست است با این هم دوست باشد؛ مردم داشتند می‌رفتند، همه را جمع کرده، بالای منبر رفته و گفته من با این دوستم، شما هم با این دوست باشید.

توجیه دیگری هم دارم که شاید کمتر شنیده باشید، و توجیه خیلی واضحی است بر اینکه پیغمبر به نوعی دربارهٔ جانشین خودش حرف زد و علی را معرفی کرد. گذشته از این، همهٔ اخباری که از داخل سقیفه، آنجا که این اتفاق افتاد و ابوبکر را انتخاب کردند، به ما رسیده؛ نمی‌خواهم بگویم این اخبار درست‌اند یا غلط؛ ولی به هر حال تقریباً در همهٔ کتاب‌های تاریخی که دربارهٔ آن بحث کرده‌اند، مثلاً تاریخ طبری یا تاریخ یعقوبی که معتبرند، یا حتی، فکر می‌کنم، در صحیح بخاری که کتاب اهل سنت است، ذکر شده که عده‌ای در آن جلسه به هیچ وجه قبول نکردند و گفتند جز علی کسی را قبول نمی‌کنیم. اتفاق تاریخی که ظاهراً آنجا افتاده این است که بحث‌هایی بوده، جنگ و جدلی بوده و عده‌ای کوتاه نمی‌آمدند. برای چه کوتاه نمی‌آمدند؟

بگذارید دلیلی بگویم که به نظر من از همهٔ دلایل واضح‌تر است. ابوبکر، که می‌گویند سنت پیغمبر را اجرا می‌کرده، خودش برای خودش جانشین تعیین کرده و هیچ‌کس در این اختلافی ندارد. اگر سنت این بوده که جانشین تعیین نکنند و پیغمبر کسی را برای خودش تعیین نکرده، ابوبکر چرا این کار را کرد و مکتوب کرد که عمر جانشین اوست؟ عمر هم برای جانشین خودش دست‌کم سازوکاری گذاشت: کسی را تعیین نکرد، ولی عده‌ای را تعیین کرد که بروند بحث کنند و فردی را هم تعیین کرد که حرف آخر را بزند.

ابوبکر، عمر و مکانیسم جانشینی

ببینید، این اتفاق، مخصوصاً این اتفاق که ابوبکر جانشین تعیین کرده، به نظر من معنایش این است که همه می‌دانستند سنت پیغمبر این بوده که کسی را تعیین کند، یعنی کسی را معرفی کرده است، جدا از آن ماجرای تاریخی. هیچ‌کس، شیعه یا سنی، شک ندارد که ابوبکر مکتوب کرد که عمر جانشین اوست. پس یا خلاف سنت پیغمبر عمل کرد، که سنی‌ها، برادران اهل سنت، قبول نمی‌کنند؛ یا اگر سنت پیغمبر بود، پس آن بالا هم حتماً اتفاق مشابهی افتاده است. افتاده است؛ من به شما می‌گویم که چنین اتفاقی افتاده است. اصلاً دلیل نمی‌آورم؛ هنوز تفهیم اتهام نشده که دفاع کنم؛ اول حرفم را می‌زنم، بعد که تفهیم اتهام شد، دفاع می‌کنم و دلیل می‌آورم.

بگذارید چیز دیگری بگویم؛ می‌خواهم به قرآن استناد کنم، نه با آیه‌های خاص. همهٔ پیغمبرها، بدون استثنا، شاگردان خاص داشتند؛ یعنی پیغمبری که جایی ظهور می‌کرد، عده‌ای آدم خیلی خیلی برجسته اطرافش بودند. مثلاً قرآن صریحاً ذکر می‌کند که ابراهیم از پیروان نوح بوده؛ صریحاً ذکر می‌کند که لوط آن آدم اصلی است که تحت تأثیر ابراهیم خودش پیغمبر شد؛ یا مثلاً دربارهٔ حضرت موسی. به هر حال یک نفر در اطرافشان پیدا می‌شد که آدم خیلی سطح بالایی می‌شد. حرفم تاریخی نیست. اگر قبول کنید که اصولاً باید چنین شخصی وجود داشته باشد، دست‌کم یک نفر، آیا در کل شیعه و سنی و همهٔ برادران ادعایی وجود دارد که کسی جز حضرت علی نامزد چنین مقامی باشد؟ مثلاً آیا اهل تسنن معتقدند ابوبکر چنین آدمی بوده که به مدارج بالایی رسیده و می‌توانسته جانشین معنوی پیغمبر باشد؟ ادعایش را هم ندارند.

آن‌ها هم قبول دارند که حضرت علی آدم خاصی بوده و با بقیه فرق می‌کرده؛ خود عمر و ابوبکر هم قبول داشتند. خیلی‌هایشان آدم‌های بدی نبودند. روابط عمر با حضرت علی خیلی خوب بود؛ هر جا گیر می‌کرد، پیش او می‌رفت و مرتب از او کمک می‌خواست. خلاصه معنویت حضرت علی را همان زمان به نوعی قبول داشتند؛ همین الان هم اهل تسنن قبول دارند، در حدی که شما احتمالاً نمی‌دانید. ببینید، چیزی که الان میان اهل تسنن اصولاً خیلی متداول است، تصوف است؛ آنجا شاخه‌ها و گرایش‌های تصوف خیلی خیلی بیشتر از ما وجود دارد. اینجا دراویش و صوفیان در اقلیت‌اند؛ آنجا تقریباً سنی بودن، در تمام محل‌هایی که سنی هستند، همه‌جا همراه با نوعی تصوف است؛ و تمام فرقه‌های صوفی سنی، بدون استثنا، به‌عنوان افتخار نسب خودشان را به حضرت علی می‌رسانند؛ یعنی آدم معنوی و عارف دیگری جز حضرت علی سراغ ندارند. اینکه فرقه‌ای در شاخه‌ای وجود دارد که دشمن حضرت علی است، فرقه‌ای هم این‌سو وجود دارد که می‌گوید علی خداست؛ این‌ها کلاً ۴ نفرند.

فرقه‌های غالی و مقام علی

اصولاً ببینید، دربارهٔ معنویت و مقام حضرت علی از نظر معنوی حرفی نیست؛ هیچ‌کس حرفی ندارد. فکر می‌کنم اگر کسی قرآن را بخواند، احساسش این است که شیعهٔ خاص این پیغمبر کیست؛ چون در قرآن ذکر می‌شود؛ مثلاً آمده که ابراهیم از شیعهٔ نوح بود. یعنی آدم خاصی هست که گویی راه را از نظر معنوی ادامه می‌دهد. آن‌ها پیغمبر می‌شدند و حضرت علی پیغمبر نشده؛ ولی به نظر می‌آید واقعاً در رفتن از اینکه اینجا دربارهٔ حضرت علی چیز خاصی نبوده خیلی سخت است. تاریخ هم چیزی جز این به ما نمی‌گوید؛ واقعاً ماجرای غدیر ماجرای مهمی است و تقریباً همه قبول دارند که اتفاق افتاده است. توجیهاتی که می‌کنند یکی از دیگری بدتر است: می‌گویند دعوا سر غنائم جنگی بوده و پیغمبر این کار را برای این کرده که علی متهم بوده غنائم را بد تقسیم کرده، و او را بالا برده که مردم کتکش نزنند.

به هر حال، مجموعهٔ عقاید من در این باره این است که به نظر من پیغمبر جانشین خودش را به مردم معرفی کرد و مردم به دلایل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نپذیرفتند. به نوعی احساس می‌کنم معلوم بود که نمی‌پذیرند؛ پیغمبر خودش می‌دانست که نخواهند پذیرفت، به دلایل قبیله‌ای. پیغمبر رئیس و مثلاً حاکم شده و همهٔ قبایل زیر دستش‌اند؛ حضرت علی مثلاً پسرعموی اوست؛ مشکلاتی وجود داشت، دعواهای میان انصار و مهاجران؛ به نظر می‌آمد که جو طوری است که احتمال اینکه نپذیرند دست‌کم زیاد است. برای همین، نکته این است که پیغمبر می‌توانست پیش از آنکه فوت کند علی را به جای خودش نصب کند، ولی این کار را نکرد؛ و در قرآن این مسئله به اصطلاح تثبیت نشد. این‌ها را به این معنا می‌گیرم که جو جامعه طوری بود که احتمال خوبی وجود داشت که از این امر تخطی کنند؛ ولی به هر حال امرِ معرفی وجود داشته است؛ بنابراین از نظر دینی واجب بود که بپذیرند، چون پیغمبر تعیین کرده بود که این بهترین کسی است که می‌تواند جای او باشد. این دربارهٔ حضرت علی.

من می‌گویم اصلاً خوب شد که این اتفاق افتاد؛ برخلاف عده‌ای که معتقدند این اتفاق باعث انحراف در اسلام شد و اگر علی خلیفهٔ اول می‌شد چنین می‌شد و چنان نمی‌شد؛ اصلاً چنین نیست. اینکه شیعه به اقلیت تبدیل شد، با توجه به حرف‌هایی که قبلاً اینجا زده‌ام، برای من واضح است که اقلیت بودن، شیعه را سالم نگه داشت. سنی‌ها، برادران اهل سنت، چرا اعتقادهای عجیب و غریب پیدا کردند؟ مثلاً این اعتقادی که اهل سنت پیدا کردند که اولوالامری که در آن آیه آمده یعنی هر کسی که حاکم شود؛ مثلاً معاویه حاکم شود، اولوالامر است و از نظر دینی واجب است از او اطاعت کرد. این هم حرف شد؟ ببخشید، برادران اهل سنت چنین چیزهایی می‌گویند. چرا؟ چون اکثریت‌اند.

اولی‌الامر و اطاعت از حاکم

اکثریت همیشه به‌شدت در معرض هجوم خرافات و عقاید بد است و اقلیت سالم‌تر می‌ماند. پس خوب است که عده‌ای آدم خاص، مثل سلمان و ابوذر و مقداد و عمار یاسر، آدم‌های خالص‌تر، به آن اقلیت بروند و اقلیتی تشکیل شود که بدانند حق اینجاست. یعنی خیلی هم اتفاق بدی نیفتاده که مثلاً تخطی صورت گرفته است. وقتی حکومتی می‌شود، چنین می‌شود. می‌خواهم بگویم اصولاً سنتی که غالب می‌شود خراب می‌شود؛ شیعه بعداً حکومتی شد و به نظر من کمی خراب شد. دکتر علی شریعتی تمام دعوایش این است که ای کاش صفویه تشکیل نمی‌شد. می‌گوید اقلیت بودن و حس انقلابی داشتن شیعیان خوب بود: آدم‌هایی که تحت فشارند و در معرض اینکه کشته شوند، هر کسی سراغشان نمی‌رود؛ هر آدم منفعت‌طلب متوسط‌الحالی نمی‌رود شیعه شود؛ وقتی خطر مرگ وجود دارد، آدم‌های خاص می‌روند و شیعه می‌شوند. پس اقلیت بودن برای شیعه خوب بود. من اصلاً با اینکه این اتفاق افتاد مشکلی ندارم؛ فکر می‌کنم اینکه در قرآن ذکر نشد و پیغمبر نصب نکرد، برای درست شدن چنین اقلیتی لازم بوده است.

ببینید، جو زمان مرگ پیغمبر این است که ناگهان در یکی دو سال آخر، کمتر از دو سال، همهٔ اعراب مسلمان شدند. قبایلی هستند که همین دیروز بت می‌پرستیدند؛ همان‌هایی که یک بار تعبیر «یدخلون فی دین الله» را دربارهٔ آن‌ها گفتم؛ همین‌طور داخل شدند؛ نه چیزی می‌فهمند و نه اصلاً می‌دانند اسلام چیست؛ ممکن است نماز را هم هنوز نفهمند. فقط به نوعی انقیاد سیاسی را قبول کرده‌اند که این پیغمبر رئیس کل ماست. برای اولین بار در طول تاریخ قبایل عرب زیر لوای یک حکومت سیاسی درآمدند؛ معلوم است این جو شکننده است. حالا اگر زور بگویم که پیغمبر فوت کرد و حتماً باید این آدم را قبول کنید، آدمی ۳۵ ساله که جد و آباد این‌ها را در جنگ کشته است: این‌ها همه با حضرت علی بد بودند. آدم‌های متنفذ بیشتر این قبایل قریش از حضرت علی بدشان می‌آمد، چون به هر حال دلاوری‌هایی داشت و، چنان‌که به نظر می‌آید، آدم‌های زیادی را در جنگ‌ها از بین برده بود. فکر کنم در عربستان در هزار سال کسی زیر ۶۰ سال رئیس نشده است؛ ۳۵ ساله را نمی‌پذیرفتند، آن هم پسرعموی پیغمبر را. مشکلاتی وجود داشت. من احساسم این است که اصلاً اتفاق بدی نیفتاد.

پرسیده شد که پس چرا این‌طور حکومتی شد؟ چون حکومت لازم بود که تشکیل شود. یک خوبیِ این اتفاق این است که چون مردم به نوعی تا حدود زیادی روی ابوبکر توافق کردند، حکومت قوی تشکیل شد.

حکومت و ضرورت تشویق

اگر پیغمبر علی را نصب می‌کرد و از دنیا می‌رفت، حکومت ضعیفی می‌شد، اختلاف‌های داخلی پیش می‌آمد و اصلاً اینکه اسلام بتواند گسترش پیدا کند زیر سؤال بود. وجود حکومت خوب است؛ و اینکه آن فرهنگ خالص‌تر حالت اقلیت پیدا کند؛ همهٔ این اتفاق به نظر من در مجموع مفید بود. از نظر فرهنگی خوب است آدم‌هایی که کمی بافرهنگ‌ترند و از اسلام کمی بیشتر می‌فهمند، به اقلیت بروند. گفته شد که حکومت اصل آن را خراب می‌کند. اما اقلیت که وجود دارد؛ همیشه اقلیت حرف درست را می‌زند؛ همین الان در ایران هم همین‌طور است.

شما پرسشی کلی دارید: حالا که بد است و فرهنگ حکومت به نوعی خراب می‌شود، حکومت تشکیل بدهیم یا نه؟ حکومت باید تشکیل می‌شد؛ قبول ندارید که باید تشکیل می‌شد؟ حکومت اسلامی باید تشکیل می‌شد، چون قبایل مسلمان شده بودند و مرجع سیاسی‌شان به‌طور طبیعی پیغمبر شده بود؛ باید تشکیل می‌شد؛ می‌خواهیم اسلام را در دنیا تبلیغ کنیم. موضوع این است که اگر احتیاطی هست، فرض کنید همهٔ چیزهایی را که به شما می‌گویم قبول دارید و الان حکومتی تشکیل داده‌اید؛ یعنی می‌دانید که ممکن است فساد پیش بیاید. نمی‌گویم هر حکومتی که تشکیل شود، هر چقدر هم احتیاط کند، زود فاسد می‌شود؛ نه لزوماً. الان فکر می‌کنم فرهنگ به جایی رسیده که بشود حکومتی تشکیل داد؛ ولی آن موقع ممکن بود اصلاً نشود این کار را کرد. این حرف‌ها دربارهٔ حکومت خیلی در حاشیه است.

من دارم از این صحبت می‌کنم که اینجا اقلیتی به وجود آمد که اقلیت باشعورتری بود و اصحاب کمی برجسته‌تری در آن بودند؛ و حضرت علی تنها کسی است که نامزد این است که جانشین معنوی پیغمبر باشد. به نظر من ماجرای غدیر خم از نظر تاریخی خیلی معتبر است و توجیه خوبی جز مسئلهٔ جانشینی ندارد. ایشان پرسیدند که اگر در قرآن می‌آمد، مردم یا قبول می‌کردند یا نه؛ اصلاً اسلام از بین می‌رفت؛ آیا سازشکاری شده که در قرآن نیامده است؟ من دارم می‌گویم اینکه در قرآن نیامده، به نظر من خوب بوده است؛ اصلاً اتفاق بدی نبوده که در آن زمان اقلیتی کمی بافرهنگ‌تر بود. این خیلی نکتهٔ مهمی نیست؛ دارم توصیفی می‌کنم با شواهدی.

یک ماجرای موازی تاریخی: اعراب در زمان خلیفهٔ دوم، که دیگر اسمش را نمی‌برم چون ظاهراً خیلی رویش حساسیت وجود دارد، ایران و یک سری جاها را فتح کردند. این‌ها چیزهای تاریخی بدیهی است: در داخل حکومت اسلامی، غیر از برده‌ها، طبقه‌ای اجتماعی به وجود آمد که به آن‌ها موالی می‌گفتند؛ آدم‌های غیرعربی بودند که آنجا زندگی می‌کردند، و مسلمانان غیرعرب، مثلاً در ایران. امپراتوری ایران، طبق اسناد مشخص تاریخی، در وضع خیلی بدی بود؛ از نظر سیاسی نارضایتی مردم خیلی زیاد بود و حتی از نظر دینی؛ در اواخر حکومت ساسانی اینجا یک عالمه قیام دینی داریم. اصولاً مردم گویی از طبقات روحانی زرتشتی به کلی زده شده بودند. به نظر می‌آید که در ایران، جدا از مسئلهٔ سیاسی که ایران فتح شد، مردم خیلی راحت دین جدید را قبول کردند و دلبستگی‌شان به دین قبلی‌شان خیلی کم بود.

یک چیز خیلی سادهٔ تاریخی را نگاه کنید: فرض کنید این‌ها از اسلام به کلی ناراضی بودند و مثلاً زرتشتی بودن خودشان را هنوز بیشتر دوست داشتند. چند سال پس از ماجرای صدر اسلام، ابومسلم ایرانی از اینجا برخاست و رفت و جریان خلافت اموی را درب‌وداغان کرد. یعنی ایرانی‌ها عملاً حکومت مرکزی اعراب را فتح کردند و می‌توانستند از سلطهٔ اعراب بیرون بیایند، ولی کاری نکردند؛ نه غیرمسلمان شدند و نه آنجا حکومت زرتشتی برپا شد؛ در تاریخ اصلاً حرفی از دوباره زرتشتی شدن نیست، جز جریان‌هایی خیلی خاص. می‌خواهم بگویم به نظر می‌آید مردم آن‌قدر از دین قبلی خودشان ناراضی بودند که این دین را به نوعی پذیرفتند.

اما جریان تاریخی خیلی بدیهی این است که از زمان معاویه به بعد، اصلاً حکومت اسلامی نبود؛ حکومت عربی بود، کاملاً نژادپرستانه؛ موالی چیزی در حد برده‌ها بودند؛ کسی که عرب نبود اصلاً آدم حساب نمی‌شد. مردم ایران، که امپراتوری‌شان این‌قدر بزرگ بود که خودشان را تقریباً بزرگ‌ترین امپراتوری دنیا می‌دانستند، تحت سلطهٔ آدم‌هایی قرار گرفتند که دینشان واقعاً چیز زیادی نیست؛ یعنی وجه اصلی‌شان دینی نیست و فقط قدرت سیاسی‌اند. به نظر می‌آید در خیلی جاها دلبستگی‌هایی به اسلام وجود دارد، ولی با اعراب به‌شدت مخالف‌اند.

پرسش من خیلی ساده است: عکس‌العمل طبیعی مثلاً مردم ایران چیست؟ حکومتی عربی وجود دارد، اکثریتی که آنجا حکومت تشکیل داده‌اند و به این‌ها ظلم می‌کنند؛ و این‌ها می‌شنوند که در جایی که حکومت اسلامی هست، مثلاً در کوفه، عده‌ای آدم مخالف، اقلیتی از نظر سیاسی، وجود دارد. آیا طبیعی نیست که موالی به اپوزیسیونی که در اسلام وجود دارد گرایش پیدا کنند؟ چون من دین خودم را، دین جدید خودم را، دوست دارم، ولی در عین حال آدم‌هایی که این دین جدید را آورده‌اند به‌شدت ظلم می‌کنند. ذهنیت من چه می‌شود؟ اینکه این‌ها نماینده‌های اصلی آن دین نیستند و نمایندهٔ اصلی دین کسان دیگری‌اند؛ و بعد می‌شنوم که آنجا اتفاق‌هایی هم دارد می‌افتد: نوهٔ پیغمبر را زدند و کشتند؛ آن اقلیت تحت فشار است. می‌خواهم بگویم خیلی طبیعی است که ایرانی‌ها به شیعه گرایش پیدا کردند، چون با حکومت مرکزی اعراب به‌شدت مخالف بودند.

ظلم حاکمان و نمایندهدین

تحت ستم بودند و دوست داشتند که حتی بر ضد حکومت مرکزی کاری بکنند، ولی در عین حال به نظر می‌آید دین را پذیرفته بودند. خیلی طبیعی است که ما به شیعه گرایش پیدا کردیم، به آن اقلیت گرایش پیدا کردیم، چون ناراضیان این حکومت بودیم. ناراضی‌ها چه می‌کنند؟ سراغ اپوزیسیون می‌روند؛ سراغ آن عده‌ای که از نظر سیاسی در اقلیت و تحت فشارند، مثل خودشان. اصلاً احساس همدلی به وجود می‌آید: وقتی من در حکومتی تحت فشارم و آنجا هم عده‌ای، مثلاً نوهٔ پیغمبر، تحت فشارند، معلوم است که به آن آدم‌هایی که آنجا هستند گرایش قلبی پیدا می‌کنم؛ قبول دارید؟

نکتهٔ خیلی مهمی می‌خواهم بگویم، برخلاف حرف‌هایی که خود ما ایرانی‌ها می‌زنیم: بیشتر از آنکه ما حق و باطل را تشخیص بدهیم، مخالف اعراب بودیم و برای همین شیعه شدیم. خیلی‌ها روی این مانور می‌دهند که ما ملتی هستیم که اهل حقیم؛ اصلاً چنین نیست. ما خیلی طبیعی شیعه شدیم، چون شیعه مخالف حکومت مرکزی بود که به ما هم ظلم می‌کرد؛ همدلی داشتیم؛ هر دو تحت ستم یک حکومت بودیم. در ایران حتماً آدم‌هایی هم بودند که اهل حق بودند و حق و باطل را تشخیص می‌دادند.

دربارهٔ موالی: موالی در تاریخ اسلام چهرهٔ خیلی روشنی دارند. تمام ماجرای خون‌خواهی امام حسین پس از کربلا در واقع تحت سیطرهٔ خاص موالی بود. اولین جنبشی که پس از کربلا خود کوفیان راه انداختند و سرکوب شد، عرب بودند، کوفی بودند؛ ولی مختار موالی را جمع کرد و همه را زد. یعنی حتی در حکومت آنجا هم کسانی که از نظر نظامی رفتند و شیعه را تقویت کردند، همین موالی بودند؛ آدم‌هایی که قبول نداشتند تحت سیطرهٔ یک حکومت نژادپرست عربی زندگی کنند. توضیح من این است که از اولش اکثریت قریب به اتفاق ما ایرانی‌ها و سایر موالی به این دلیل طرفدار شیعه شدیم، نه اینکه آدم‌های خیلی بافرهنگ و باشعوری بودیم و اسلام را مثلاً از آن‌ها بهتر می‌فهمیدیم.

این‌ها باید تفتیش شود: جوی وجود دارد که ما ملتی هستیم که حق را شناختیم و اصلاً این را کشف کردیم. ما کجا ملتی هستیم که حق را شناخته‌ایم؟ کلاً معلوم است که ما این همه دروغ می‌گوییم. و این حس ایرانی‌ها که چون شیعه‌اند، موجودات تاریخی خیلی مهمی هستند؛ من این را قبول ندارم. به نظرم ایرانی‌ها و سایر موالی خیلی طبیعی طرفدار شیعه شدند؛ به شیعه در این سو بیشتر گرایش پیدا شد تا در خود آن محدوده‌ای که حکومت عربی مستقر بود.

شیعه شدن ایرانی‌ها فقط به صفویه برنمی‌گردد که اجباری شد. شیعهٔ اثنی‌عشری در زمان صفویه به نوعی عمومیت پیدا کرد و اجباری شد، ولی تشیع خیلی زود به این سو نقل مکان کرد؛ مثلاً آل‌بویه شیعه بودند؛ شمال، کرانهٔ دریای خزر، یکی از مراکز تشیع بود؛ آن‌ها هم خلافت عباسی را داغان کردند. کلاً ما ایرانی‌ها در طول تاریخ چند بار برخاستیم و این‌ها را درب‌وداغان کردیم. جو ایران را برای خودتان واقعاً تصور کنید: ایرانی‌ها آقای همهٔ دنیا بودند و حالا عده‌ای عرب آمده‌اند و نژادپرستانه بر آن‌ها حکومت می‌کنند؛ این حس مخالفت با حکومت عربی خیلی شدید بوده است.

صفویه و گسترش تشیع

خیلی طبیعی است که دو فرقه پیدا شود و یکی‌اش حکومتی نباشد. اهل تسنن حکومتی بودند؛ این همان اکثریتِ به اصطلاح اسلام است و تمام اتفاق‌های بدی که برای یک اکثریت می‌افتد برایش افتاده است. آن آیه را به‌عنوان یک نمونه اشاره کردم: آن تعبیر به نظر من عجیب و غریب که هر کس حاکم شد بپذیریم. چه کسی چنین حرفی می‌زند که خدا به مؤمنان امر کرده هر کس حکومت را دست گرفت از او اطاعت کنند؟ به معاویه می‌گویند حضرت معاویه، به حضرت علی هم می‌گویند حضرت؛ خودت می‌بینی که عجیب و غریب است. البته نمی‌گویند حضرت یزید؛ ولی در تاریخشان هم حضرت علی می‌گویند و هم حضرت معاویه.

دربارهٔ جریان تشیع در ایران فقط چیز کوچکی می‌گویم: خیلی به خودمان نبالیم و فکر نکنیم که ما، به‌عنوان آدم‌هایی خیلی خیلی حق‌شناس که اسلام را بهتر از همه می‌فهمیم، تشیع را به‌عنوان دین حق شناختیم و فهمیدیم که حضرت علی و فرزندانش حرف درست را می‌زنند. ما خیلی طبیعی شیعه شدیم و به شیعه گرایش پیدا کردیم، تا جایی که مثلاً در قرن دهم رسماً اینجا حکومت شیعه به وجود آمد و همیشه هم با سنی‌ها در حال اختلاف بود. من از مرکز تشیع می‌گویم؛ نمی‌گویم اکثریت شیعه بودند؛ می‌گویم گرایش به اقلیت به ایران منتقل شد؛ به نوعی مرکز شیعه از مثلاً کوفه و جنوب سوریه، که بیشتر آنجاها شیعه بودند، به ایران، و خیلی به شمال ایران، آمد. اکثریت همیشه طرفدار حکومت مستقر است. می‌خواهم بگویم چرا ایرانی‌ها بیشتر از خود اعراب یا جاهای دیگر به شیعه گرایش نشان دادند. حرفم دربارهٔ اکثریت مردم ایران نیست؛ اکثریت مردم ایران به دلیل منافع خودشان با اعراب همکاری کردند؛ ولی تشیع در ایران گرفت؛ این را قبول ندارید؟

گفته شد که تشیع در تمام پهنهٔ حکومت اسلامی هم بود: مصری‌ها هستند و خیلی جاهای دیگر؛ فاطمیان به مصر رفتند و حکومت اسماعیلی تشکیل دادند. ببینید، الان زیدی‌ها در یمن‌اند؛ تمام این شیعیان در واقع موالی‌اند؛ زیدی‌ها همین الان هم در یمن مستقرند؛ اصل حکومت اسماعیلیان، یعنی جریان اسماعیلی، در مصر بوده و بعداً میان مسلمانان هند منتقل شده است.

من دارم توجیه می‌کنم که ایرانی‌ها اصولاً شیعه و غیرشیعه را خیلی نمی‌فهمیدند. خیلی به خودمان امیدوار نباشیم که اجداد ما حق را تشخیص دادند؛ اجداد ما تحت فشار بودند و می‌فهمیدند که این حکومتی که هست غلط است. مذهب اهل سنت ایدئولوژی این حکومت مستقر بود؛ طبیعی است آن‌هایی که حس مخالفت دارند از آن تبعیت نکنند؛ عده‌ای هم سازشکارند و با هر حکومتی سازش می‌کنند. دارم توجیه می‌کنم که موالی چرا در تاریخ اسلام این‌قدر به شیعه توجه کردند، شیعه شدند و برای شیعه جنگیدند: نه برای اینکه فرق حضرت علی را با ابوبکر می‌فهمیدند، بلکه برای اینکه فرق خودشان را با اعراب می‌فهمیدند؛ و این دو خیلی با هم فرق دارند.