او بحثی را که به نظرش بسیار مهم و پایهای است، یعنی اینکه واژهها و زبان قرآن را چگونه میفهمیم، پیش میبرد. اول سه مرحلهٔ عرفیدیدن زبان قرآن را مرور میکند، بعد طیف کسانی را که در این زمینه چیزی گفتهاند با استدلالهایشان میآورد، و سپس دربارهٔ تفسیر و ضابطه، زبان و فرهنگ و نظر ایزوتسو صحبت میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
اینکه واژهها را در قرآن چگونه میفهمیم، به نظر من بحثی بسیار مهم و بسیار پایهای است؛ دو جلسه قبل آن را بهعنوان نخستین بحث، در قالب یک پرسش مطرح کردم.
فهم واژهها در قرآن
زبان قرآن را چگونه میفهمیم؟ آیا باید بپذیریم که این همان زبان اعراب، دقیقاً ۱۴۰۰ سال قبل، است یا مثلاً زبانی رمزی است؟ این بحث از آغاز دربارهٔ قرآن مطرح بوده و سابقهٔ بسیار زیادی دارد. من بهعنوان طرح مسئله سه چیز، یعنی سه مرحله، گفتم. این را اصولاً بحث عرفیدیدنِ زبان قرآن میگویند، به این معنا که همان زبانی است که مردم با آن صحبت میکردند؛ این دیدگاه مخالف دارد و موافق دارد. میخواهیم دقیقاً ببینیم آدمهایی که معتقدند زبان قرآن عرفی هست یا نیست چه میگویند و معنای این دقیقاً چیست، و آیا میتوانیم بپذیریم که عرفی است یا اگر نیست، چگونه.
سه چیز کاملاً مشخص گفتم. نخست اینکه بپذیریم واژگان قرآن واژگان عربیِ همان زمان است؛ یعنی وقتی کلمهای را در قرآن میخوانم، ملاکِ اینکه معنای این کلمه چیست، این است که عرب آن زمان از آن چه میفهمید. جملهای را هم که بر اساس استراکچر دستوری خاصی نوشته شده، ملاکش این است که اعراب آن زمان با شنیدن آن جمله چه میفهمیدند. بنابراین حداقلش این است که بپذیریم واژگان جزو ادبیات عرب همان زمان است.
مرحلهٔ دوم این است که کل ادبیات، شامل گرامر، که به نظر بدیهی میرسد باید مربوط به همان زمان باشد، و مثلاً معانی و بیان، یعنی تکنیکهای ادبیای که در قرآن به کار میرود، مثل استعاره و هر چیز دیگری که استفاده میشود، چیزهایی است که برای مردم آن زمان تعریف شده بود، و ما هم باید آنها را به همان معنایی بفهمیم که آنها میفهمیدند. به نظر میآید درست نیست بگوییم چیزی در قرآن هست که مردم آن زمان نمیفهمیدند ولی ما میفهمیم؛ ملاک، چه دربارهٔ واژه و چه هر چیز دیگر، همان است که عرب آن زمان میفهمید. مثلاً کلمهٔ «قرتاس» را در قرآن میبینم؛ آنچه من از آن برداشت میکنم و آنچه عرب آن زمان برداشت میکرد نباید یکی باشد؟ این همان بحث است.
زبان عرفی و سه مرحله
من دارم مراحل بحث را میگویم. شما حتی قبول ندارید که واژه را آنطور که عرب میفهمید بفهمید؛ یعنی در واقع حتی مرحلهٔ اول، یعنی عرفیبودن، را هم نمیپذیرید. خیلیها ممکن است بپذیرند که واژگان، واژگان عرب ۱۴۰۰ سال پیش است، ولی دربارهٔ معانی و بیان بگویند که یک سری تکنیکهای ادبی برای نخستین بار در قرآن ابداع شده، و نپذیرند که اینها جزو ادبیات جاری عرب بوده است.
مرحلهٔ سوم فرهنگ است. عدهای عرفیبودن را تا این حد ادامه میدهند که اصولاً فقط اینطور نیست که از زبان قوم استفاده شده باشد؛ فرهنگ قوم عرب هم در قرآن انعکاس پیدا کرده است. مثلاً بعضی از عقاید و آداب و رسومشان و نحوهٔ نگاهکردنشان به دنیا هم در قرآن هست؛ یعنی در واقع نوعی جهانبینی عربی هم در قرآن نفوذ دارد. این عده مسلماناند و این حرفها را هم میزنند؛ یعنی معتقدند به دلایلی فرهنگ عربی در قرآن هست و اینطور نیست که قرآن فرهنگی بینالمللی و جهانی داشته باشد.
میخواهم طیفی از آدمهایی را که در این زمینه چیزهایی گفتهاند بگویم و بعد بکوشم جای خودم را در این طیف مشخص کنم؛ استدلالهای هر کدام را هم میگویم.
در یک سرِ طیف کسانی مثل اشعری هستند و خیلیهای دیگر، از جمله آدم معروفی به اسم شاطبی؛ در زمان حاضر هم خیلیها که در کشورهایی مثل مصر زندگی میکنند، و آدمهای جدید زیادی، این حرف را میزنند: هر کلمهای که در قرآن آمده همان معنایی را دارد که عرب میفهمید. اشعری را به این دلیل نوشتم که جملهٔ معروفی دارد: ما از اینکه خداوند بر عرش مستوی شد چه میفهمیم؟ اینکه خداوند بر عرش است، به همان معنایی که عرب میفهمد؛ و میفهمیم که خداوند دست دارد. اما نکتهٔ جالب جملهاش این است که میگوید همان چیزی را میفهمیم که عرب میفهمید، پس سؤال هم نمیکنیم که چطور. جملهٔ معروف اشعری همین است: بگویید خداوند واقعاً دست دارد، اما نپرسید یعنی چه.
دربارهٔ یدالله هم، به جای اینکه تعبیرهایی برای آن بیاورند، موضع اشعری بیش از آنکه اعتقاد به این باشد که خدا واقعاً دست دارد، این است که آنها نمیفهمیدند دقیقاً یعنی چه، پس دیگر سؤال هم نمیکنیم تا از محدودهٔ فهم آن آدمها خارج نشویم؛ فوقش بپذیریم که استعاره است، ولی سؤال نکنیم و وارد بحث نشویم. اینها برای بحث من چندان مهم نیستند؛ از اینجا به بعد مهم میشود.
در اینجا آقای خرمشاهی هست که چیزهای خیلی معروفی گفته است، و یک نفر دیگر که خودش معروف نیست، ولی مقالهٔ خیلی معروفی دارد. اینها معتقدند که فرهنگ عربی در قرآن هست؛ یعنی جدا از اینکه همهٔ واژگان و ادبیات دقیقاً همان چیزی است که اعراب به کار میبردند، فرهنگ عربی هم در قرآن هست.
آقای مصباح در اینجا قرار دارد، چون در این زمینه با صراحت زیاد بحث کرده است. اینها معتقدند که فرهنگ در قرآن نیست، ولی واژگان و ادبیات و همهچیز همان ادبیات زمان نزول است. بحثی هست که در فقه بسیار تثبیتشده است و همه آن را دربارهٔ قرآن قبول دارند: وقتی آیهای فقهی در قرآن هست، رمز و رازی در آن نیست و همین چیزی که میخوانید حجت است. برای همین میگویم همه؛ آقای خویی هم این را نوشتهاند. ایشان کتاب خیلی معروفی به اسم «بیان» دربارهٔ قرآن دارد.
یک نفر دیگر تقریباً مهمترین کسی است که در علوم قرآنی کار میکند؛ کارش کلاسیک است. آدم بسیار باهوشی است؛ خیلی کلاسیک کار میکند و نباید از او انتظار چیزهای جدید داشت، ولی واقعاً بسیار محقق است و تا ته این موضوع رفته است. کسی است که زندگیاش را برای علوم قرآنی گذاشته و بسیار هم بااستعداد بوده است. کتابی دارد مینویسد که چند جلدش درآمده است؛ به گمانم مهمترین کتاب علوم قرآنی است که حداقل در شیعه از آغاز تاریخ تا حالا نوشته شده، و شاید در کل جهان اسلام از نظر جامعیت چیز خاصی باشد. آدم خیلی مهمی است. او را در همین حدود میگذارم؛ حالا شاید بشود جایش را جلوتر برد یا نه.
ایزوتسو، اسلامشناس ژاپنی، که آدم مهمی است و خیلی روی واژگان قرآن کار کرده، اینجاست. یک آدم خیلی مهم دیگر هم که اینجاست آقای جوادی آملی است. عرفا به خودشان اجازه میدهند کلمه را در معنای غیرواقعیاش، بهعنوان رمز، به کار ببرند.
مقولههای کلام اصولاً مقولههای قرآنیاند: اسلام و ایمان و مقولههایی که خیلی رویشان بحث میشود، یا مثلاً صفات خدا. متکلمان خیلی احساس میکنند که واقعاً دربارهٔ مقولههای قرآنی بحث میکنند، ولی اینطور نیست و تفاوتهایی هست؛ مثلاً آنچه در کلام اسلام یا ایمان میگویند با آنچه در قرآن هست تفاوت دارد. دستکم به نظر میآید مقولهها همانهاست. عرفا برداشتهای رمزی از قرآن دارند، ولی مقولات فلاسفه اصلاً هیچ ربطی به قرآن ندارد و آن را به قرآن ربط میدهند؛ خیلی فرق دارد. البته تفسیر فلسفیِ زیادی نداریم.
تفسیر علمی را هم نوشتم: کسانی که مثلاً در قرآن دنبال پروتون میگردند. از اینجا به بعد دیگر عرفیبودن را قبول ندارند؛ یعنی هیچکدام از اینها دیگر قبول ندارند که واژهای که در قرآن میآید همان معنایی را دارد که عرب میفهمید. اینها واژهها را بیرون از معنایی که اعراب میدانستند به کار میبرند.
بعد میرسیم به اخباریون. به نظر آنها کسی نباید خودش دربارهٔ معنای آیه فکر کند و برود ببیند چیست؛ باید بپرسد. قرآن برای فهم مردم نوشته نشده و خطابش به پیغمبر و اهلبیت و افراد خاصی است؛ دست شما به قرآن نمیرسد. فکر میکنید چیزی میفهمید، و اگر زیاد در آن نگاه کنید گمراه میشوید؛ بنابراین بهتر است اصلاً به فکر این کار نباشید.
اگر این را قبول نداشته باشی، اصلاً وارد فضای دیگری میشوی. مثلاً میتوانی بپذیری که واژهها عرفیاند و فرهنگ هم حتماً در قرآن بوده است.
استدلال قائلان به عرفیبودن خیلی ساده است: کتاب قرار است هدایت کند، پس باید برای عربی که در آن زمان بر او نازل شده مفهوم بوده باشد؛ بنابراین نمیتواند به زبانی جز زبان آنها سخن بگوید. آیاتی هم در قرآن هست دربارهٔ اینکه این قرآن به زبان عربی است، و مخصوصاً آیهٔ خیلی معروفی که میگوید هر پیامبری که آمده به زبان قوم خودش صحبت کرده است. بنابراین میگویند خود قرآن هم گفته که به همین زبان عربی است که مردم میفهمیدند. این را لازم هم میدانند، چون برای هدایت باید تفاهم صورت بگیرد: وقتی میخواهم هدایت کنم، مخاطب باید چیزهایی را که میگویم بفهمد.
استدلال سادهٔ دیگرشان این است که اگر اینطور نبود، یعنی اگر من الان که به فارسی حرف میزنم از هر کلمهای که به کار میبرم چیز دیگری را قصد کنم و قرار باشد شنونده به گونهٔ دیگری بفهمد، وظیفه دارم این را اعلام کنم. یعنی اگر زبان قرآن عرفی نیست، باید در خود قرآن گفته میشد که عرفی نیست. پس دو دلیل خیلی ساده دارند: یکی اینکه کلام باید قابل فهم باشد و اگر چیزی برای هدایت دیگران بگویم که فهمیده نشود، درست نیست؛ دیگر اینکه در قرآن هیچ اشارهای نشده که زبانش عرفی نیست، و برعکس به نظر میآید آیاتی وجود دارد که میگوید این قرآن به زبان قوم است. بنابراین از خود متن برمیآید که باید به عرفیبودن آن اعتقاد داشت.
استدلالهای گروه دیگر، یعنی قائلان به انعکاس فرهنگ، چیز دیگری است. یکی اینکه شواهدی ارائه میدهند که بعضی از چیزهای فرهنگی عرب در قرآن هست؛ مثلاً واژههای بازرگانی در قرآن هست و میگویند چون فرهنگ مکه بهشدت بازرگانی است، فرهنگ بازرگانی در قرآن انعکاس پیدا کرده است. یا تصویری که از بهشت در قرآن هست، و هفتهٔ قبل دربارهٔ آن صحبت کردم، به نظرشان ایدئال عربِ آن زمان است؛ یعنی فقط زبان نیست، بلکه ایدئالها و آرزوهای اعراب و چیزهای فرهنگیشان هم به نوعی در قرآن انعکاس یافته است. این یک نکته است: برای حرفشان شواهد دارند؛ مثلاً در آن مقاله یک سری شواهد فهرست کردهاند که نشان میدهد چیزهایی که در قرآن هست به فرهنگ عرب مربوط میشود.
به اضافهٔ اینکه بحثهای کلی هم دارند؛ بحثهای خیلی کلیای که اصولاً الان در غرب هست، و آن این است که زبان و تفکر و فرهنگ بهشدت به هم وابستهاند و تفکر و فرهنگ وابسته به زبان است. یعنی اگر من زبان خاصی را یاد بگیرم و به آن صحبت کنم، خودبهخود این زبان یک جهانبینی پنهان هم با خودش دارد؛ اینطور نیست که فکرکردن یا فرهنگ و جهانبینی داشتن مستقل از زبان باشد. زبان به آدم یاد میدهد که دنیا را چگونه ببیند.
بنابراین استدلالشان این است که اصلاً نمیشود. قائلان به عرفیبودن مراحل یک و دو را قبول دارند، یعنی میگویند واژگان از زبان عرب آمده، ولی فرهنگ انعکاس پیدا نکرده است. اینها استدلال میکنند که اصلاً نمیشود از یک زبان استفاده کرد و فرهنگ همراهش نیاید. در این صورت مشکل ایجاد میشود؛ حالا در چه حد؟ دستکم مجبور میشوند فرهنگ عربی را بفهمند. در مرحلهٔ عرفیبودن هم تقریباً از جهاتی، نه فرهنگ، ولی ادبیات جاهلی را حتماً باید بفهمید؛ کلمات را باید بفهمید که بین اعراب به چه معنایی به کار میرفتند. آنها معتقدند که اگر فرهنگ عرب را هم ندیده باشید ولی زبان عرب را بشناسید، همهچیز حل است؛ و اینها معتقدند که خود فرهنگ هم به نوعی در قرآن آمده است.
دکتر سروش هم معتقد است که پیامبر واژگانش را از فرهنگ خودش میگیرد. مثال مهم کسانی که به انعکاس فرهنگ معتقدند این است که میگویند هفت آسمانی که در قرآن هست به این دلیل است که اعراب به هفت آسمان اعتقاد داشتند. اینها میخواهند بگویند ممکن است چیزی در قرآن آمده باشد که الان برای ما قابل قبول نیست، ولی آن موقع، چون آنها به آن معتقد بودند، قرآن فقط به زبانشان صحبت نکرده، بلکه مطابق اعتقاداتشان با آنها صحبت شده است.
آقای جدیدی در مقالهاش دربارهٔ اینکه چرا باید از فرهنگ استفاده شود استدلال میکند که هدایت فقط حرفزدن از دور نیست و باید به آدمها نزدیک شوید؛ نمیشود آدم از دور بایستد و چیزهایی بگوید؛ باید با آنها همزبان شوید، بیش از اینکه فقط به زبانشان صحبت کنید.
دین فطری و ساختار وجودی
مثل اینکه وقتی با بچهای سروکار پیدا میکنید، باید به زبان بچهها صحبت کنید؛ بچه دنیا را به نحو خاصی میبیند، ولی شما همراهش میشوید. همراهشدن با اعتقادات یک قوم برای این است که بیشتر بر آنها تأثیر بگذارد. حالا اگر به کسانی که فکر میکنند هفت آسمان هست، هفت آسمان نگویید و عدد دیگری بگویید، هرچند درستتر درآید، مشکل ایجاد میشود. پس اینها تقریباً اعتقاد دارند که این اتفاق خوب و لازم بوده است: هدایت فقط با زبان عربی صحبتکردن نیست؛ صحبتکردن با همان فرهنگ برای هدایت بهتر است.
اسم آقای ابوزید را هم، چون خیلی معروف است، نوشتم؛ لازم نبود بنویسم. کتاب «معنای متن» او به فارسی ترجمه شده و کتاب خیلی خوبی است. او اعتقادات خاصی داشت؛ یکی از دوستان میگفت معتقد است حتی پیامبر هم ممکن است قرآن را کامل نفهمیده باشد و تعبیرات پیامبر از قرآن را هم مقدس نمیداند. به دلیل همین اعتقادات کارش به دادگاه کشید و دادگاه حکم به جدایی او از همسرش داد، با اینکه همسرش میخواست با او زندگی کند. اکنون در یک مؤسسهٔ مهم اسلامی در هلند کار میکند.
ایزوتسو معتقد نیست که واژهها همان واژههای عرب ۱۴۰۰ سال پیشاند، و برای این یک عالم شاهد دارد. ایزوتسو تقریباً این مشکل را حل میکند: واژهها واژههای عرب نیستند، ولی اینطور هم نیست که قرآن قابلفهم نبوده باشد. علاوه بر اینکه شواهد خیلی زیادی برای حرفش میآورد، نشان میدهد که مشکل انعکاس فرهنگ هم حل میشود.
اینکه فرهنگ چقدر به زبان وابسته است بحث مفصلی است و نظریههای زیادی دارد. ولی نکتهٔ جالب این است که ایزوتسو از آدمهایی است که بهطور افراطی معتقدند فرهنگ و زبان به هم وابستهاند؛ بنابراین بدیهی است که اگر بخواهد فرهنگ را از قرآن جدا کند، باید برای واژهها تعبیرهای دیگری داشته باشد.
نظر آقای جوادی آملی با این فرق دارد؛ اخیراً هم آن را اعلام کرده است. ایشان به چیزی معتقد است که اسمش را «زبان جهانِ فطرت» گذاشته است: معتقد است یک زبان مشترک بشری وجود دارد و همهٔ زبانها اشتراکهایی دارند که به وجود خود آدم مربوط است. مثلاً یک سری واژههای مشترک در همهٔ زبانها هست؛ نمیشود زبانی واژهٔ مادر نداشته باشد. ممکن است میان زبانها اختلاف زیادی باشد، ولی یک بیس مشترک هست که آقای جوادی آملی اسمش را زبان جهانِ فطرت میگذارد، و معتقد است قرآن به این زبان است. این را در تفسیرش، ذیل همان آیه، گفته است: زبانی که قرآن به کار میبرد خیلی نزدیک به چیزهای مشترک میان همهٔ زبانهاست. این نظر خیلی اطرافش بحث نشده است، چون به پشتوانهٔ تئوری و عملی احتیاج دارد.
چون خود آقای جوادی وارد جزئیات نشده، نمیخواهم تعبیرهای خاصی بکنم، ولی من اینطور میفهمم که واژهای که در قرآن میبینید یک مفهوم فطری است؛ مثلاً مادر چیزی است که حتی اگر در زبانی واژهاش نباشد، برای همهٔ آدمها مفهوم است. وقتی دین چیزی فطری قلمداد میشود، یعنی مربوط به ساختار وجودی انسان، قرآن در واقع فقط دربارهٔ امور کلیای صحبت میکند که مربوط به همهٔ انسانهاست. ممکن است زبانی پیدا کنید که واژهٔ مادر در آن نباشد، ولی معنایش این نیست که اهل آن زبان مفهوم مادر را نمیفهمند؛ بنابراین وقتی قرآن را میخوانند، میفهمند آن واژه که پدر و مادر میگوید معنایش چیست. انسانها تا حدود خیلی زیادی معیشت مشترکی دارند؛ بنابراین طبیعی است که زبانشان اشتراکهای زیادی داشته باشد.
نظر آقای جوادی این است که احتمالاً قرآن به زبان دیگری هم میتوانست نازل شود و آنجا هم خدا با قسمتهای مشترک آن زبان صحبت میکرد. معنای این حرف این است که چیزهای خیلی خاصی که در یک فرهنگ باشد و فطری نباشد در قرآن نیامده است. من کلاً دارم میگویم استدلال هر کدام از اینها چیست.
استدلال ایزوتسو بیش از هر چیز این است که شواهد ارائه میکند. کتاب خیلی خیلی خوب او، «خدا و انسان»، اصولاً پر از شواهدی از واژههایی است که در قرآن آن معنایی را که در زبان عرب داشتهاند نمیدهند. توضیح میدهم که معنا چگونه ساخته میشود. موضوع بحث امروز من همین است که ایزوتسو چگونه تحلیل میکند که این معانی از کجا میآیند و چرا آن معنایی نیست که اعراب میگفتند.
استدلال اصلی ایزوتسو همین شاهد آوردن است و بحث تئوری ندارد؛ یعنی او کسی نیست که بخواهد از قرآن دفاع کند یا به آن حمله کند و مثلاً در دفاع از قرآن بگوید چون نباید فرهنگ در آن باشد، پس چنین است. بهعنوان یک زبانشناس نظرش این است که اینطور هست. ادبیات جاهلی عرب را حفظ است و میگوید این واژهها آن معنایی را که اعراب به کار میبردند ندارند؛ هزاران مثال دارد که معانی تغییر کردهاند.
از نظر ایزوتسو بیس کلمات قرآن همان عربی است، ولی او در هر زبان و هر فرهنگی واژههایی را جدا میکند و به آنها واژههای کلیدی میگوید. معتقد است واژههای کلیدی قرآن واژههای زبان عرب نیستند. مثلاً کلمهای که یک بار در قرآن به معنای کاغذ آمده، و تعداد زیادی از واژهها که واژههای مهمی نیستند و بیس فهمیدن قرآناند، همان معنای عربی را دارند؛ ولی نکتهٔ اساسی این است که واژههای کلیدی واژههای عرب نیستند. بحث این است که این واژهها در قرآن چگونه معنا پیدا میکنند.
احساسم این است که از این بحثهای عرفانی و مذهبی، یعنی تفسیر عرفانی، و از اینکه اینقدر دلبخواهی دربارهٔ قرآن صحبت کردهاند، خیلی به قرآن آسیب رسیده است. دکتر سروش هم خیلی تحت تأثیر اینگونه بحثهاست. دکتر سروش مجاز میداند که کسی دنیا را به نحو خاصی ببیند، مثلاً به قطب و مرشد معتقد باشد، و بعد برود در قرآن رمز و رازهایی پیدا کند که به این چیزها اشاره میکند. این رفتن به سمت فهمیدن قرآن نیست.
در طول تاریخ هرچه دلشان خواسته به قرآن چسباندهاند، بهطوری که معنای اینکه اصلاً بشود تفسیر قرآن گفت و با استدلال نتیجهای را از این آیه گرفت، محو شده است؛ تفاسیر اینقدر با همدیگر اشتراکشان کم است. فکر میکنم دکتر سروش هم میخواهد بگوید هر کسی هرچه فهمید؛ مثلاً یکی قرآن را عرفانی میبیند. بیس حرف دکتر سروش این است که اصولاً نمیشود از پیشفرضهای ذهنی فرار کرد، که در فلسفه حرف متداولی است؛ بنابراین عارف پیشفرضهای ذهنی عرفانی دارد و قرآن را طبعاً همانطور میفهمد. ولی من میتوانم عارف باشم و دنیا را اینطور ببینم، اما وقتی قرآن میخوانم مواظب باشم که پیشفرضهای عرفانی تأثیر نگذارد. مخصوصاً تفسیرهای فلسفی را بخوانید: چون مقولات فلسفی ربطی به قرآن نداشت، ببینید چگونه کوشیدهاند به بعضی از آیهها معنای فلسفی بدهند.
موضوع این است که ما هیچوقت نمیتوانیم در فهمیدن، نه کتاب، نه قرآن و نه هیچ چیز دیگری، از پیشفرضهای ذهنیمان فرار کنیم. ولی فرض کنید من میخواهم قرآن را بخوانم و بفهمم و واقعاً ببینم چه میخواسته بگوید. مثلاً چون ذهنم پر از مفاهیم علمی است، وقتی سراغ قرآن میروم، این متن الزاماتی دارد و از آن به نظر میآید که در آن حرفی از پروتون نیست. اینکه بگویم نفس واحدهای که در قرآن آمده پروتون است، تحمیلکردن یک مفهوم به کتاب است. یعنی اگر کمی دقت کنم و کمی عادلانه برخورد کنم، میدانم که این نفس واحده پروتون نیست. این همه تفسیرهای علمی عجیب و غریب که از قرآن شده، یا تفسیرهای فلسفی، نشان میدهد مفسر درست برخورد نکرده که میگوید منظور این آیه این است؛ اگر کمی دقت کند، معلوم است که در این متن حرفی از پروتون زده نشده است.
اینکه دلم بخواهد در قرآن پروتون پیدا کنم و بروم جایی چیزی پیدا کنم، خوب نیست. نباید به خودمان اجازه بدهیم پیشفرضهای ذهنیمان را، با اینکه میدانیم چنین پیشفرضهایی داریم و اینها چیزهای خاصی مربوط به دورهٔ تاریخی زندگی خودمان است، بر قرآن حمل کنیم و قرآن را به این رنگ دربیاوریم. وقتی میبینم مقولات فلسفی مثل جوهر و عرض و ذات و صفات در قرآن نیست، و مفهوم حرکت، به آن معنا که مفهومی بیسیک در فلسفه است، در قرآن نیست، اینکه بروم بکوشم اینها را به نحوی از قرآن دربیاورم یعنی عادلانه و صمیمانه برخورد نمیکنیم و داریم میکوشیم چیزی را تحمیل کنیم. متن الزاماتی دارد و نمیشود هر چیزی را به متن تحمیل کرد.
مسئله را اینطور بگویم: شما واژهای را جایی میبینید؛ مثلاً موضوع هفت آسمان، که زیاد دربارهٔ آن بحث کردهام. فرض کنید آدمی که شیفتهٔ علم است، مثلاً یک هواشناس، میآید و میگوید هفت آسمان یعنی هفت لایهٔ جو. صمیمانه و عادلانه برخورد کردن یعنی لااقل یک دور همهٔ قرآن را برود و هرجا هفت آسمان آمده نگاه کند و ببیند اینکه میگویم هفت آسمان یعنی لایههای جو، همهجا میخورد یا نه، یا بیبررسی دارم میگویم. این را نگاه نمیکنند. نمونهاش جایی است که به قومی گفته میشود: آیا این هفت آسمان را نمیبینید؟ نه آن بیچارهها لایههای جو را میدیدند و نه ما میبینیم؛ هیچکس نمیبیند. به نظر میآید این تحمیل فرضیهای است که با متن نمیخورد؛ هر چیزی را نمیشود به این متن تحمیل کرد. نمیتوانید نفس واحده را پروتون بگیرید؛ آن وقت آیه چه میشود؟ شما را از نفس واحده آفریدیم، یعنی دارد به قوم پیغمبر میگوید که ما انسانها را از پروتون آفریدیم!
منظورم این است که ما نمیتوانیم فرار کنیم؛ هرچقدر سعی کنیم، به هر حال پیشفرضهای ذهنی ما اثر میگذارند؛ ولی باید بکوشیم پیشفرضهای بیربطی را که ممکن است در ذهنمان باشد کنار بگذاریم. وقتی معنایی را به یک آیه یا به یک واژه نسبت میدهیم، حداقل نگاه کنیم و ببینیم همهجا این واژه این معنا را میدهد یا نمیدهد. فهم متن قواعدی دارد؛ نمیشود متن را بیقاعده و هرچه دلم خواست خواند. عرفا و فلاسفه، و متکلمان کمتر، واقعاً هرچه دلشان میخواسته گفتهاند.
در زمینهٔ مستندسازی هم میگویند هیچ مستندسازی نمیتواند دربارهٔ موضوعی فیلم بسازد بدون اینکه جهتگیری خودش را در فیلم دخالت دهد؛ فیلم مستند به معنای چیزی کاملاً بیطرف که هیچ نظری در آن ابراز نشده باشد وجود ندارد. به هر حال جایی که کات میزند یا روی تصویری بیشتر مکث میکند، همهٔ اینها حس او را القا میکند. این یک حرف است و واقعاً همینطور است. ولی حرف دیگر این است که مستندسازی، مثل بعضی آدمهای سیاسی، بیاید و بگوید چون نمیشود از دست پیشفرضها فرار کرد و من از ذهنیت خودم نمیتوانم فرار کنم، رسمیاش میکنم و فیلم را از روی ذهنیتم اینطور میسازم که مردم همان چیزی را ببینند که من دوست دارم ببینند. به هر حال میشود سعی کرد؛ این دو خیلی فرق دارند. ما باید تلاش کنیم که پیشفرضهایمان تأثیر کمتری داشته باشند.
من میگویم باید تئوری داشت؛ حداقل باید تئوری داشته باشیم تا این حرفها را سلیقهای نزنیم. عرب اصلاً از نفس واحده پروتون نمیفهمید. ممکن است گفته شود متن معنای واحد ندارد و من الان قرآن را بهتر از یک عرب ۱۴۰۰ سال پیش بفهمم. با این مشکلی ندارم و حرفی ندارم؛ منتها نکته این است که فهمیدن باید قواعدی پشتش باشد. باید بگویم واژهها را چگونه میفهمم، ادبیات را چگونه میفهمم و چرا بهتر میفهمم. وقتی هر واژه را معنا میکنید، مثل این است که یک تئوری دارید، و این تئوری باید با همهٔ شواهد جور دربیاید.
ممکن است گفته شود عارف چیزی را تجربه کرده و میگوید من این را دیدهام و آیه توصیف همان است. ولی باید یک سری قاعده باشد که قابل ارائه به همه باشد تا همه بتوانند آن را تطبیق دهند. ممکن است بپرسید اصلاً چرا باید اینطور باشد. اولاً فرق بگذارید میان اینکه کسی چیزهایی را برای خودش میفهمد و اینکه تفسیر مینویسد و میگوید معنای این آیه همان است که من فهمیدم. ملاصدرا ظاهراً خیلی صادقانه میگوید ایدهٔ حرکت جوهری را از آیهای در قرآن گرفته است؛ این حرفی است از این قبیل که داشتم قرآن میخواندم و از این آیه ایدهای گرفتم و چیزی به ذهنم رسید. این دو، دو چیزند. یکی برای خودش، مثلاً وقتی قرآن میخوانده، بهطور ذوقی احساسی به او دست داده است؛ این فرق دارد با اینکه بهعنوان مفسر بیاید و این را معنای آیه بنویسد، واژه را در معنایی خارج از معنای معمولش بگیرد در حالی که آن واژه جاهای دیگر معنای دیگری دارد، و هرچه ذوق خودش برمیدارد بدون استدلال کافی به متن نسبت دهد.
همهٔ حرفم این است که باید بر پایهٔ متن استدلال کرد: اگر واژهای را به این معنا میگیرم، باید دلایلی از داخل خود متن هم داشته باشم. عارفی که معتقد است آنچه را میبیند در قرآن مییابد، اگر از آیهای چیزی میفهمد، این باید با محتوای خود آیه و با بقیهٔ آیاتی که به آن مربوطاند بخورد، نه اینکه بدون دقت چیزی بفهمد. حرفم در نهایت این است که تفسیرهای عرفانی اصلاً دقت ندارند؛ یعنی برای فهمیدن روش ندارند.
معتقدم حرفهای درستوحسابی که زده شده همینهاست؛ مثلاً ایزوتسو مستدل بحث میکند و میگوید یعنی چه و استدلال میکند. این را با نوعی همدلی میگویم؛ ولی حرف من دربارهٔ تفسیرهای عرفانیِ بیحسابوکتاب و بیضابطه است. مثلاً میگویند منظور از هفت آسمان اشاره به آسمان واقعی نیست و هفت آسمان معنوی است؛ یعنی واژهٔ آسمان را در قرآن به معنای دیگری میگیرند، داستانها را تأویل میکنند و کاملاً از ظواهرشان خارج میکنند. یک بار میگویید پشت این داستان معنایی وجود دارد، یک بار میگویید این داستان و چیزهایی که در آن اتفاق میافتد سمبل است. بگویید چرا؛ چگونه میفهمیم کجایش سمبل است و کجایش نیست؟ من اصلاً ندیدهام که ضابطهای بگذارند؛ مثلاً بگویند داستانها همه سمبل است ولی احکام نیست.
اسماعیلیه دیگر اصلاً؛ چیزهایی که اسماعیلیه دربارهٔ قرآن میگویند اصلاً معلوم نیست. مثلاً احکام، حتی آیات معروف احکام، را تأویل باطنی میکنند؛ یعنی میگویند نماز را اصلاً لازم نیست بخوانید و این اشاره به چیزهای معنوی دیگری دارد؛ یا روی کلمهٔ هفت، چون هفت امام دارند، حرف میزنند. اینقدر دلبخواهی حرف میزنند. اسماعیلیه حتی به اینجاها میرسد و به همین دلیل به آنها باطنیه میگویند؛ دیگران معمولاً به احکام کاری ندارند و ظواهر را خیلی نقض نمیکنند.
فکر میکنم با این مخالف نیستم که کسی از آیهای چیزی بفهمد که مردم دیگر نمیفهمند؛ ولی اگر بخواهد آن را بیان کند، باید ضابطه داشته باشد؛ نه اینکه بیضابطه برای خودم بیایم از سر ذوق چیزی بگویم و متن را به هم بریزم؛ مثلاً بیدلیل بگویم آدم، آدم نیست و نماد چیزی است. احساسم این است که عارف حتی میتواند چیزهایی را که میفهمد بنویسد، ولی اسمش را تفسیر نگذارد؛ اینها چیزهایی ذوقی است. من خودم ممکن است چیزی از آیهای از قرآن به ذهنم برسد و بنویسم که این آیه را میخواندم و چنین چیزی به ذهنم رسید؛ نمیگویم معنایش این است. اگر بخواهم بگویم تفسیرش این است و معنایش این است، باید کمی ضابطه داشته باشد.
مقدمهای که علامه طباطبایی بر «میزان» دارد خیلی خوب است؛ اساس حرفش این است که تفسیر باید اصولی داشته باشد. خلاصه اینکه اگر بگویم شروع کردهام قرآن را بفهمم و تفسیر کنم، باید بگویم روشم این است و مشخص باشد چه کار دارم میکنم. اگر جایی گفتم این رمزی است، باید قرینهای ارائه کنم که این رمزی است؛ اگر بدون قرینه گفتم رمزی است، پس آنهایی که رمزی نیست، چرا رمزی نیست؟ یعنی نمیتوانم بیحساب حرف بزنم که هرجا دلم خواست بگویم این رمزی است و آنجا که نمیفهمم بگویم نیست. روش داشتن خیلی مهم است؛ روشی که واقعاً بشود بیان کرد.
ممکن است اشکال شود که این عارف چه فرقی با من دارد؟ او چیزی دیده و بعد آن را به متن نسبت میدهد؛ من هم چیزی میفهمم و میخواهم نسبت بدهم؛ چرا معیار ما باید فرق کند؟ این همان حرفی است که همیشه در جلسات قبل میزنم و در این جلسات هم خیلی دربارهٔ آن صحبت شده است: ضوابط دست من نیست که هر چیزی دلم میخواهد بگویم؛ اگر قرار است چیزی بگویم و به دیگران منتقل کنم، ضوابط خاص خودش را دارد.
در مثالی که دربارهٔ ملاصدرا زدم، اینکه ملاصدرا بگوید این را فهمیده، فرق دارد با اینکه بگوید معنای آیه این است. ممکن است من این آیه را خوانده باشم و ایدهٔ جالبی به ذهنم رسیده باشد، در حالی که ممکن است معنای آن آیه ایدهای که به ذهنم رسیده نباشد. میخواهم بگویم نسبتدادن معنایی به آیهٔ قرآن باید کمی ضابطهمند باشد؛ وگرنه همین افتضاحی میشود که در طول تاریخ شده است: هر کس هرچه دلش میخواهد میگوید و اسمش را هم تفسیر میگذارد. خلاصه، این متن الزاماتی دارد؛ مثلاً نمیتوانم معنای واژه را دلبخواهی بگیرم، در حالی که جاهای دیگر آن معنا را نمیدهد، و بدون هیچ قرینهای آنجا معنای واژه را عوض کنم.
به نظر من اگر عرفا بخواهند اینطور بگویند که من چیزی میفهمم و استدلالی هم ندارم، میتوانند بگویند؛ مجازند ایدههای خودشان را بگویند؛ شاید کسی بعداً بتواند دلیل بیاورد که این میتواند معنای آیه باشد. ولی اگر بیضابطه حرف میزنند، من اسمش را تفسیر نمیگذارم. من میتوانم یک کتاب ادبی بخوانم و نقدی بنویسم و بگویم چنین احساساتی به من دست داده است؛ ولی هرچه ضابطهمندتر باشد، بیشتر میتوانم اسمش را نقد بگذارم یا بگویم دارم آن کتاب را تحلیل میکنم. این فرق دارد با اینکه در کافهای نشسته باشم و به دوستم بگویم این را خواندم و چنین حسی داشتم. منتقد کسی است که میتواند دربارهٔ اثر معینی منظم بحث کند و دیگران را با خودش همراه کند که مثلاً این صحنه در این فیلم معنایش این است و چنین حسی در آن هست. اگر فقط حسی در درون من ایجاد شده، نمیتوانم بگویم دارم دربارهٔ خود آن اثر حرف میزنم. میشود دربارهٔ قرآن حرف زد و آدم برای خودش بنشیند و ایدههای خودش را بگیرد، ولی نمیشود اسمش را تفسیر گذاشت.
این آدمها در طول تاریخ در تفسیر عرفانی، تفسیر فلسفی و تفسیر روایی هرچه دلشان میخواسته گفتهاند، بدون اینکه ضابطهٔ مشخصی داشته باشند. خیلیها هستند که میگویند بگذارید هر کسی از دید خودش هرچه از قرآن میفهمد بگوید. به نظر من تفسیر یعنی چیزی که کمی ضابطهٔ بیشتری داشته باشد.
اشکال خیلی اساسی و کلی همهٔ این نظرها این است که بحثها خیلی خیلی از راه عقلی و دور از متن است. مقالهها و کتابهای هیچکدام از این آدمها را که نگاه کنید، میبینید نمیآیند مثلاً اگر میگویند زبان فراعرفی است، چند کلمه نشان بدهند که غیر از واژگان عرب است، یا سعی کنند شواهد بیاورند؛ فقط بحثها از راه دور است. خرمشاهی فقط یک سری شواهد آورده دربارهٔ اینکه فرهنگ تأثیر دارد؛ ولی مثلاً اینکه واژگان از معنای خودشان انحراف پیدا کرده باشند، یادم نمیآید چنین بحثهایی داشته باشد؛ فقط چند شاهد فرهنگی میآورد.
کلاً بحثها از دور است؛ یعنی استدلال میکنند که برای اینکه هدایت به مردم برسد، پس باید عرفی باشد؛ آن یکی هم میگوید چون اگر عرفی باشد فرهنگ وارد میشود و این درست نیست، پس عرفی نیست. خیلی بحثها اینطور از راه دور انجام میشود. تمام این آدمها را نگاه کنید؛ در این بحثها کمتر مثالهای خوب میآورند که آدمها را قانع کنند که نظرشان درست است.
مثالی هست که آسیموف در یکی از کتابهایش میگوید و من این مثال را خیلی دوست دارم: در آکادمیهای علوم، انگار سالهای سال، دو قرن، بحث بود که اگر کسی سنگی را از بالای دکل کشتی رها کند، سنگ چه مسیر هندسیای را طی میکند و پایین میآید. مینشستند و بحث میکردند که نیمدایره است یا نیمسهمی یا هرچه؛ میخواستند با یک استدلال عقلی این مسئله را حل کنند و برایشان خیلی مهم نبود که واقعاً مسیر چیست. این بحثها کمی آدم را یاد آن میاندازد: آدم بنشیند و بحث و جدل کند که چون اینطور است، باید اینطور یا آنطور باشد، و واقعاً سراغ مثالها نرود و مثالها را نگاه نکند، بحث را روی همین کلمات نبرد و واژگان را واقعاً تست نکند. این کار خیلی طبیعی است: بروید واژههای عربی زبان جاهلی و ادبیات جاهلی را بخوانید و واژههایش را نگاه کنید، بعد بروید ببینید در قرآن معنایش همان هست یا نه. این روش بسیار طبیعیتری برای بحث است تا اینکه آدم از دور بایستد و بگوید چون اینطور است، باید اینطور باشد. این یک نکته.
نکتهٔ دیگر این است که چیزی خیلی خیلی مهم در همهٔ این بحثها، بهجز بحثهای زبانشناسانه، این است که دربارهٔ معنای لفظ طوری صحبت میکنند که انگار چیز بدیهیای است: لفظ یک معنایی دارد؛ این معنا چیست؟ همان معنا نزد اعراب؛ انگار که اگر لفظی را به عرب جاهلی بگویید، مشکلی در اینکه معنایش چیست وجود ندارد. این تفکر خیلی پیشپاافتادهای است. در زبانشناسی، اینکه معنای یک لفظ چیست و چگونه میتوانید یک لفظ را معنا کنید، خودش بحث است.
در کتابی بحث جالبی دربارهٔ معنای سگ هست؛ چند صفحه بحث کرده و فرض کرده که موجودی از کرهٔ دیگری آمده و شما میخواهید بگویید سگ یعنی چه. اگر توانستید به او بگویید سگ یعنی چه! یعنی تعریفی بدهید که وقتی سگی میبیند، بفهمد سگ است. اصلاً معنای الفاظ چیز واضحی نیست؛ الفاظ همیشه مصداقهای مبهمی دارند و نمیتوانید بهراحتی بگویید یک لفظ اصلاً معنایش چیست. اما در برخورد همهٔ این آدمهایی که بحث کردهاند، معنای لفظ چیزی بدیهی و ساده است: عرب چیز مشخصی میفهمید و حالا در قرآن قرار است آن چیز جور دیگری بشود؛ انگار معنا چیزی به اندازهٔ خود لفظ است که به آن چسبیده است.
حوزههای معنایی واژگان
معنای لفظ همیشه هالهای از ابهام دارد. از خود عرب هم بپرسید، مثلاً معنای تقوا را از یک عرب جاهلی بپرسید، نمیتواند دقیقاً به شما بگوید معنایش چیست؛ چیزهایی میتواند بگوید. بنابراین بحث این نیست که یک معنای خیلی فیکس و مشخص هست و ما قرار است آن را تغییر بدهیم؛ معنای مبهمی وجود دارد و این معنای مبهم به نحوی تغییر میکند و انحرافهایی پیدا میکند. از نظر کسانی که معتقد به عرفیبودناند، چیز عجیبی است که لفظ یک معنا داشته باشد و حالا در معنای دیگری به کار برود. در واقع قرار نیست اتفاق این باشد که یک لفظ بهطور کلی از معنای خودش خارج شود و معنای دیگری پیدا کند؛ اینطور نامعقول است؛ وگرنه چرا آن کلمه را به کار میبرد؟ معمولاً هالهای از ابهام، با مرزهای نامشخص، همراه معنای لفظ هست و در آن تغییراتی ایجاد میشود. قائلان به فراعرفیبودن معمولاً معتقدند که معنا تغییر میکند، چیزهایی از آن حذف و چیزهایی به آن اضافه میشود، نه اینکه بهکلی و بهطور اساسی تغییر کند.
نکتهٔ دیگر اینکه حتی آنهایی که معتقد به تأثیر فرهنگاند، با موضوع تأثیر فرهنگ خیلی ساده برخورد میکنند؛ یعنی خیلی در جریان بحثهایی که الان دربارهٔ زبان و فرهنگ هست نیستند. کسانی که به عرفیبودن قائلاند خیلی راحت میگویند بله، واژگان همان است، ادبیات همان است، ولی فرهنگ واردش نشده است. این جای بحث دارد؛ بحثهای اصولیای هست که وقتی زبان همان است، فرهنگ هم وارد میشود. پرسش این است که فرهنگ چگونه وارد میشود و چه توجیهی باید داشته باشیم. میخواهم بگویم این آدمها که به عرفیبودن معتقدند، اصولاً از این موضوع بحث نمیکنند که چطور فرهنگ وارد نشد.
موضوع زبان و فرهنگ دو ریشهٔ تاریخی موازی دارد. آدمی هست به اسم هومبولت، که آلمانی است، و اولین کسی است که اعلام کرد زبان و تفکر یگانهاند؛ در واقع تفکرِ خارج از زبان نداریم؛ تفکر همیشه در زبان اتفاق میافتد و تمام دیدگاه ما نسبت به جهان را زبان شکل میدهد. کار خودش چون دقیق نشده، الان به آن ارجاع نمیدهند و فقط بهعنوان آدمی شروعکننده از او یاد میشود. در آلمان این بحث از هومبولت شروع میشود تا به آدمی به اسم وایزگربر میرسد. ایزوتسو در حاشیهای نوشته که در تلقیای که از تأثیر زبان دارد، خیلی مدیون وایزگربر است. اینها آدمهاییاند که خیلی معتقدند فرهنگ و زبان با هماند؛ جریان آلمانیاش جریان قویای بوده و هنوز هم هست.
در آمریکا هم ساپیر و وورف این نظریه را پی گرفتند و این بحث را الان مستقیماً به اسم اینها میشناسند. ریشهٔ خیلی از بحثهای این زبانشناسها این بود که با زبانهای سرخپوستی آشنا شدند و به نظرشان آمد که سرخپوستان به دلیل زبانهایی که دارند، دنیا را جور دیگری میبینند. این بحثها در آمریکا به این دلیل شروع شد که زبانهای سرخپوستی، که مخصوصاً اوایل قرن مطالعه میشد، چیزهای عجیبی داشت، و به نظرشان آمد که وقتی زبان اینطور است، دنیای آدم جور دیگری میشود. مثلاً وورف در مطالعاتش دربارهٔ قبیلهای به نظرش آمد که اینها درکی مشابه ما از زمان ندارند. خیلی بحثها اینطور بود که واژهها دیدگاه ایجاد میکنند: اینکه برای چیزی واژه داشته باشند یا نداشته باشند.
مثال معروف رنگهاست: چند رنگ در این طیف وجود دارد؟ همه میدانیم که طیف کاملاً پیوسته است؛ چرا ما آن را به هفت دسته تقسیم کردهایم؟ در زبان روسی آن رنگ آبیای که ما میگوییم نیست؛ یک واژه برای چیزی بزرگتر دارند که چیزهای دیگری را هم شامل میشود. اسپانیاییها برای رنگ آبی دو اسم دارند؛ یک اسپانیایی وقتی این طیف را میبیند، در آن قسمت آبی، نیمی را یک اسم و نیم دیگر را اسم دیگری میدهد.
آزمایشی را بگویم که واقعاً انجام شده است: با یکی از این قبایل سرخپوست آزمایشی انجام دادند که زرد و نارنجی ندارند؛ یعنی کلمهٔ جدا برای زرد و نارنجی ندارند و هر دو را یک چیز میدانند. در این آزمایش به این آدمها اشیای زرد و نارنجی نشان میدهند و مثلاً یکی را انتخاب میکنند، و او باید در حافظهاش نگه دارد که کدام انتخاب شد. فرض کنید در طیفی از اشیای رنگی یک زرد و یک نارنجی هست؛ اگر این آزمایش را با شما انجام دهند و زرد را بردارند و فردایش بپرسند کدام را برداشتند، آن را نشان میدهید؛ ولی اینها مشکل دارند و بهراحتی در خاطرشان نمیماند که زرد بوده یا نارنجی، چون وجودداشتنِ یک کلمه باعث میشود چیزی کمی در هوشیاری ثبت شود و اینها برای آن چیز کلمه ندارند.
ساپیر و وورف اوایل در صورت افراطی نظریه معتقد بودند که حتی ادراک آدم در دست زبانش قرار میگیرد: آدم وقتی برای چیزی کلمه ندارد، انگار آن را نمیبیند، و وقتی زمان را در زبانش ندارد، ادراکش نسبت به زمان با ادراک ما فرق میکند. آزمایشهای زیادی این را رد کردند؛ تقریباً هیچکس الان به این سرِ افراطیِ طیف، که ادراک تحت تأثیر زبان قرار میگیرد، توجه ندارد. ولی اینکه زبان به نحوی روی ادراک، مثلاً روی سیو کردن در حافظه، تأثیر میگذارد، آزمایشهای مدونتری مثل همین که الان توصیف کردم دارد: اینکه داشتنِ یک کلمه مشکل ایجاد میکند یا نه؛ اگر کلمه نباشد، در سیو کردن مشکل پیش میآید. فقط سیو کردن نیست؛ خیلی از تأثیرات زبان بر تفکر و فرهنگ بحث شده است؛ منتها اینطور نیست که در این حد افراطی باشد که ما دنیا را جور دیگری ببینیم، ولی تأثیرات عاطفیِ کلمات واضح است. وقتی واژهای در یک زبان همراه با بار منفی به کار میرود، خودبهخود این بار منفی را با خود دارد؛ در نتیجه زبان حامل فرهنگ میشود. نمیشود با یک زبان صحبت کنید و این تصورات فرهنگی بر شما تأثیر نگذارد.
فرضیهٔ ساپیر و وورف دو بخش دارد. اصل نخست طیفی است از حالت خیلی افراطی، که میگوید تفکر فقط توسط زبان انجام میشود و همهچیز فقط توسط زبان ایجاد میشود، تا اینکه ما تا حدی تحت تأثیر زبان قرار میگیریم. اصل دوم این است که معتقد بودند زبانها میتوانند تا حد دلخواه با هم فرق داشته باشند. این دو مطالعهٔ این زبانها را شروع کردند. یکی از نتایج فرضیهٔ ساپیر و وورف این است که ترجمه ممکن نیست: برای یک کلمه در یک زبان نمیتوانید معادل عینی در زبان دیگر پیدا کنید؛ حتماً بارش تفاوتهایی دارد، و این چیزی است که در شعر دیده میشود.
اما الان بهطور فوقالعادهای متوجه شدهاند که زبانها چقدر به هم شباهت دارند. فضای الان زبانشناسی این است که مطالعهٔ دقیق زبانهای مختلف، بیشتر همه را دچار این شیفتگی کرده که ما چقدر با هم اشتراک داریم. دلیل خیلی سادهای بگویم: گرامر انگلیسی را در نظر بگیرید؛ از زمانی به این طرف متوجه شدند که هزاران قاعده وجود دارد که اصلاً گفته نمیشود و شاید کسی هم آن را یاد نگیرد. یک عالمه قاعده وجود دارد که همهٔ ما به کار میبریم و در همهٔ زبانها به کار میرود؛ مثلاً قاعدههایی برای اینکه جمله ابهام پیدا نکند. الان که میخواهیم به ماشین زبان یاد بدهیم، فهمیدهایم که گرامر خیلی پیچیده است؛ اگر سعی کنید قواعد گرامر انگلیسی را بنویسید، نمیتوانید همه را پوشش دهید؛ خیلی چیزها وجود دارد. ولی این قواعد، به دلیل بدیهیبودنشان، معمولاً همان چیزهایی است که در همهٔ زبانها هست؛ ما در واقع فقط دربارهٔ قسمتی که کمی خاص و مشکل است بحث میکنیم. به نظر میآید گرامرها خیلی جاها اختلاف دارند، ولی اشتراکشان خیلی زیاد است. الان نسبت به گرامر احساس وحدت میشود؛ چامسکی در زبانشناسی نظریهای دارد به اسم گرامر یونیورسال، که به نظر او همهٔ زبانها را مشابه هم میکند. پس بحثها در حالت حادش واقعاً این سالهاست که دیگر کسی به این چیزها معتقد نیست.
دلیل خیلی سادهٔ دیگرش ترجمه است: ما ترجمه میکنیم و هیچ زبانی وجود ندارد که نشود ترجمهاش کرد؛ همهٔ زبانها را الان ترجمه میکنیم. فوقش این است که زبانی کلمهای دارد که باید برایش یک یا دو جمله بنویسیم. مثلاً یک زبان استرالیایی برای نوع خاصی از حفره یک اسم دارد؛ من میتوانم این را در دو جمله توضیح دهم. چون ترجمه انجام میشود، حالا اگر با زحمت هم شده، نشان میدهد که زبانها خیلی با هم اشتراک دارند.
توصیفی که وایزگربر از چگونگی تأثیر زبان در فرهنگ دارد، به نظر من، احساس میکنم عمیقتر از حرفهای تجربیای است که میزنند؛ با تجربههای بیشتر به نظر میرسد تأثیر زبان کمتر است. وایزگربر حرف خیلی کلیای دارد: ما واژگانی داریم؛ واژگان چه میکنند؟ هر واژه در واقع بیانِ مجموعهای از چیزهاست. ما دنیا را پارتیشنبندی میکنیم و مجموعهای از چیزها که شباهتهایی به همدیگر دارند، افتخار این را پیدا میکنند که واژهای برایشان گذاشته شود. برای اینکه به واقعیتهای جهان خارج اشاره کنیم، باید پارتیشنهایی داشته باشیم تا بتوانیم روابط آنها را توضیح دهیم. در سطح واژه، ما تشخیص میدهیم که چه چیزی صلاحیت این را دارد که واژه داشته باشد و چه چیزی ندارد، و این کاملاً دلبخواهی است؛ مثل همین که زبان روسی کلمهٔ آبی ندارد و نمیتوانیم بگوییم چرا. ممکن است ما هم مثل اسپانیاییها آبی را دو قسمت کنیم و دو رنگ مختلف به نظرمان برسد. یک زبان استرالیایی هست که واژهٔ درخت ندارد؛ درختان خاص اسم دارند، ولی برای مجموع چیزهایی که ما درخت درک میکنیم واژهای ندارند. واژگان مفاهیم و اشیا را به نحوی برای ما پارتیشنبندی میکنند که بتوانیم مفاهیم را بیان کنیم و دربارهشان صحبت کنیم.
اگر کل واژگان یک زبان را در نظر بگیرید، اینها صرفاً یک توده نیستند؛ واژهها با هم رابطه دارند. اینها معتقدند که در هر حوزهٔ واژگانی یک سری حوزههای معنیشناختی خاص وجود دارد. مثلاً همین مفهوم حوزهٔ معنیشناختی را از این کتاب دربارهٔ قرآن به کار ببریم: کل واژگان عرب را در نظر بگیرید؛ واژگان قرآن خودش مثل یک حوزه، یک سابسیستم، است. اینها بهشدت معتقدند که واژگان یک سیستم است و سازماندهی شده است. مثلاً کلمهٔ کتاب را در قرآن نگاه کنید: با کلمهٔ نبی و با اهل کتاب و چیزهای دیگری مربوط است؛ کتاب وقتی در قرآن میآید، با مفهوم نبوت، با خدا، با مفهوم تنزیل و الفاظ مختلف دیگر مربوط است؛ این یک حوزهٔ معنیشناختی خاص است. به قول ایزوتسو، مثلاً نبی را بهعنوان واژهٔ کلیدی آن میگیرد. البته این خیلی چیز قطعیای نیست که بگویید حوزههای معنیشناختی دقیقاً چیست و واژههای کلیدی هر کدام چیست.
موضوع این است که در هر زبانی، هر واژه یک سری کلمات نزدیک به خودش دارد، که ممکن است متضادش باشند یا هر جوری به آن مربوط باشند، و اینطور در حوزهٔ معنایی آن قرار میگیرند و به آن ربط پیدا میکنند. اینکه چه کلماتی به چه کلماتی ربط داشته باشند یا نداشته باشند، از نظر اینها جهانبینی را شکل میدهد: این پارتیشنبندی که میبینیم، اینکه چه چیزهایی به همدیگر مربوطاند و چه چیزهایی به همدیگر نزدیکاند، اتفاقی است که در آن زبان میافتد. هر زبانی چنین نمودارهای خیلی بزرگی دارد: حوزههای معنیشناختیِ تودرتو، که بعضی ارتباط خاصی با هم دارند و بعضی واژههای مشترک دارند؛ یعنی یک استراکچر وجود دارد. یک واژه ممکن است بعد از مدتی از یک حوزهٔ معنیشناختی دربیاید و به حوزهٔ دیگری برود و معنایش کاملاً تغییر نکرده باشد، ولی ارتباطاتش عوض شود: ممکن است ارتباطی قطع شود و با چیز دیگری ارتباط پیدا کند.
اساس بحث وایزگربر این است که جهانبینی اینطور روی واژگان سوار میشود: اینکه چه چیزهایی مربوط به همدیگر دیده میشوند. دو موضوع وجود دارد: یکی اینکه واژهها چهاند، یعنی چه چیزهایی صلاحیت واژهشدن دارند و چه چیزهایی ندارند. اگر در یک واژگان واژهٔ خاصی برای موجودی وجود نداشته باشد، در واقع در جهانبینی آن زبان آن موجود وجود ندارد. فرض کنید در زبان عربی کلمهای به اسم جن وجود دارد که ظاهراً اشاره به یک موجود است؛ در زبان عربی کلمهٔ جن وجود دارد و جن یک موجود است؛ پس چون این کلمه در واژگان هست، در آن جهانبینی اعتقاد به اینکه چنین موجودی وجود دارد هست. یا وقتی واژههایی مثل بت وجود دارد، به این خاطر است که بت در آن فرهنگ معنایی دارد و برایش واژه گذاشتهاند. یا مثلاً صد اسم برای شمشیر یا شتر دارند؛ اینکه واژهها چه هستند و چند واژه برای یک چیز دارند، یعنی پارتیشنبندیاش چقدر ریز انجام شده، اهمیت آن را نشان میدهد. موضوع دیگر این است که واژهها چگونه به هم مربوطاند، یعنی حوزههای معنیشناختی کوچکتر یا سابسیستمها چه شکلی دارند، و این به نوع دیدگاه مردم نسبت به دنیا مربوط میشود؛ پارتیشنها هم روی دیدگاه تأثیر دارد. ایزوتسو سعی میکند توضیح بدهد که چرا اینها اساسیاند.
یکی از اصطلاحاتی که در کتاب به کار میبرد، کلمات کلیدی است؛ مثلاً ایمان و اسلام و کلماتی از این قبیل کلیدیاند. جن احتمالاً کلمهٔ کلیدی نیست؛ درست است که دربارهٔ آن صحبت شده، ولی در جهانبینی قرآن نقشی غیراساسی دارد. کلیدیبودن بستگی به این دارد که مفهوم واژه چقدر اساسی تلقی میشود؛ صرفاً تکرار نیست که بگوییم چقدر آمده است. هر زبانی کلمات کلیدی خودش را دارد؛ این فقط دربارهٔ یک کتاب نیست؛ دربارهٔ زبان عربی جاهلی هم میشود از کلمات کلیدیاش بحث کرد، اینکه چه چیزهایی برای آنها خیلی مهم بوده است. در هر حوزهٔ معنیشناختی معمولاً یک کلمهٔ کانونی وجود دارد که اسم آن حوزه را از آن میگیرند؛ مثلاً حوزهٔ معنیشناختی ایمان. اینها کلمات کلیدی مهم قرآناند و هر کدام ارتباطات خاصی با واژههای دیگر دارند.
مفهوم دیگر معنای اساسی و معنای نسبی است. هر واژه در هر واژگانی یک معنای اساسی دارد که اگر آن را از متن بیرون بیاورید هم همان معنا را دارد. مثالش همین کتاب است: کتاب در زبان عربی معنای اساسیای دارد، به معنای نوشته؛ ممکن است با واژهشناسی بفهمید از کجا ریشه گرفته است. هر طور کتاب را به کار ببرید، یک معنای اساسی، چیزی در مایهٔ نوشته، در آن هست. معنای نسبی همان است که این ارتباطها به واژه میدهد. در قرآن دیگر کتاب به معنای نوشته نیست؛ با اهل کتاب، منظور اهل این نوشته یا اهل خواندن نوشته نیست؛ کتاب در قرآن مفهومی مقدس است، چون در چنین حوزهٔ معناداری قرار گرفته است. وقتی در قرآن به کتاب میرسید، انگار دربارهٔ واژهٔ دیگری با معنای دیگری صحبت میشود.
معنای نسبی واژهها بر اساس اینکه چگونه با واژههای دیگر ارتباط پیدا میکنند شکل میگیرد، و قسمت عمدهٔ معنا در واقع در همین قسمت است. معنای اساسیِ خیلی از واژهها ممکن است در بعضی استعمالها اصلاً دخالت نداشته باشد. گاهی واژههایی هست، و مثال میزنند، که معنایشان در طول تاریخ برعکس شده، یعنی متضاد خودشان شدهاند؛ پس حتماً از معنای اساسیشان چیزی در آنها باقی نمانده است. معنای نسبی از طرز استعمال یک واژه به وجود میآید، و معنای اساسی چیزی است که در همهٔ این استعمالها مثل یک معنای ثابت به نظر میآید. معنای نسبی آن چیزی است که در اثر این ارتباطات به وجود میآید؛ مثلاً واردشدن کتاب در حوزهٔ معنیشناختی خاصی در قرآن معنای آن را متفاوت میکند.
هر واژه تصوراتی همراه خودش دارد. آنچه نهایتاً از این تصورات به وجود میآید، شاید همین دستگاهی از واژههاست که با هم ارتباط دارند و حوزههای معنیشناختی متفاوتی دارند: کل واژگان یک زبان، همراه با تصوراتی که با واژههاست، چیزی ایجاد میکند که اسمش را دستگاه تصوری میگذارند؛ و این دستگاه تصوری در واقع جهانبینی آدمی است که به آن زبان صحبت میکند. جهانبینی ما اصلاً چیست؟ یک سری تصورات از دنیا داریم، و اینکه چه ارتباطهایی میان چیزها هست و چه چیزهایی وجود دارد؛ این را در واقع واژهها القا میکنند. اگر زبانی را تحلیل کنید و حوزههای معنیشناختیاش را بشناسید، به نحوی میفهمید که آنها دنیا را چگونه میبینند، به وجود چه چیزهایی باور دارند و به چه چیزهایی اهمیت میدهند. مثلاً واژهای هالهٔ تقدس دارد یا ندارد؛ اگر ذرهای تقدس داشته باشد، در یک حوزهٔ معنیشناختی که به مفهومی مقدس مربوط است شرکت میکند. مثلاً «قرتاس» هیچ مفهوم مقدسی ندارد و به معنای کاغذ است؛ کلمهای است که یک بار آمده است. این واژه اصلاً نقشی در دنیای قرآن ندارد و معنایش همان است که عرب میگفت.
کاری که ایزوتسو در این کتاب میکند این است که این را نشان میدهد؛ به نظر من کسی که این کتاب را بخواند، میبیند این ادعا ثابت میشود: کلمات عربیای که در قرآن به کار رفته، یعنی آن واژههایی که کلیدیاند، معنایی را که همان واژه در زبان عربی میداد نمیدهند؛ هیچیک از این واژهها معنای عربی خودش را نمیدهد. این به این دلیل است که حوزههای معنیشناختی خیلی خاصی در قرآن ایجاد شده که معنای این واژهها را بهشدت تغییر میدهد. اینقدر مثال در این کتاب هست که دیگر اصلاً شکی باقی نمیماند که این حرف درست است.
چند مثال را که خیلی واضح است میزنم. یک مثال کفر است، که ببینید همهجا معنای نسبیاش تغییر میکند. کفر در قرآن در حدی تغییر کرده که دیگر اصلاً ربطی به معنای پیشینش ندارد و کاملاً یک واژهٔ جدید میشود. در زبان و ادبیات جاهلی کفر به معنای ناسپاسی بود. اگر بخواهید حوزهٔ معنیشناختی کفر را نمایش بدهید، خیلی چیز بزرگی است؛ کفر از کلمههای کلیدی خیلی مهم قرآن است و همهچیز به نوعی ارتباط مثبت یا منفی با آن پیدا میکند.
یک چیز خیلی ساده: کفر در قرآن هم بهعنوان متضاد شکر میآید و هم بهعنوان متضاد ایمان؛ در زبان عربی این لینکها وجود ندارد؛ دو لینکِ پایینِ نمودار اصلاً وجود ندارد. کفر در زبان قرآن تبدیل شده به متضاد اصلی ایمان؛ نه اینکه متضاد شکر و اسلام نیست، ولی همیشه کافر در برابر مؤمن میآید. بنابراین وقتی قرآن میخوانید، مفهوم کفر مفهوم بیایمانی است، نه مفهوم ناسپاسی، به این معنا که کسی نسبت به آدمی که به او چیزی داده ناسپاسی کند. معنای کفر بهعنوان چیزی مخالف اسلام غالب میشود؛ نه اینکه این لینک از بین برود؛ این لینک هست. مثل این است که ایدئولوژیک میشود؛ همهٔ واژهها در قرآن ارتباطات جدیدی پیدا میکنند.
اصلاً چرا کفر در برابر ایمان میآید؟ به این خاطر که کفر در برابر شکر است. خداوند میگوید من آیات خودم را به مردم نمایش میدهم، و کسانی هستند که به آیات کفر میورزند. این یعنی چه؟ یعنی گویی قدر آیاتی را که به آنها عرضه میشود نمیدانند. آیات مثل یک موهبت الهی است: خداوند نشانههای خودش را عرضه میکند، ولی کسی شکرگزار این آیات نیست، از آنها استفاده نمیکند، ناسپاسی میکند و بعد ایمان نمیآورد. پس یک لینک از اینجا شروع میشود: ایماننیاوردن نتیجهٔ کفر به نعمت الهی است. بعد در کل قرآن که نگاه کنید، همهجا کفر بهطور مستقیم در برابر ایمان و در برابر اسلام به کار میرود و به واژهای جدید تبدیل میشود؛ معنای سابق خودش را، یعنی ناسپاسی نسبت به آدم، در قرآن اصلاً دیگر ندارد. کفر در قرآن مفهوم دینی جدیدی میشود که زبان عربی اصلاً واژهٔ مشابهش را نداشته است، و کمکم با استعمال این واژه و برقرارکردن لینکهای جدید، معنای جدیدی پیدا کرده است.
تعداد مثالها خیلی زیاد است؛ چند مثال دیگر بگویم. مفهوم آیه در قرآن مفهوم مذهبی و فلسفی خیلی مهمی است. آیه در عربی جاهلی در این مورد به کار میرفت که اگر کسی در صحرا گم شود و بعد علامت و نشانهای ببیند که راه را نشان میدهد، به آن نشانه در آن موضع آیه میگفتند. ولی این کلمه در قرآن، در حوزههای معنیشناختیِ ایمان و کفر و همهجا، ظاهر میشود و به مفهومی کاملاً دینی، خیلی عمیق و فلسفی تبدیل شده است. این واژه در زبان عربی معنایی را که در قرآن میدهد نمیدهد؛ ولی نه اینکه هیچ اشتراکی نداشته باشد؛ اینطور نیست. خلاصه دلیلی دارد که آن واژه برای مفهومی که قرآن میخواسته ایجاد شود انتخاب شده است؛ ولی در اثر استعمال در خود قرآن و لینکهایی که ایجاد میشود، آیه معنای خاصی پیدا کرده است.
نمونهٔ سادهتر کریم است. کریم در زبان عربی به کسی میگفتند که در آبا و اجدادش آدم مهم و سرشناس باشد: میگفتند فلانی کریم است، یعنی اصل و نسب دارد.
تحول مفهومی ایمان و کفر
در خود حوزهٔ معنایی کریم در زبان جاهلی تغییراتی صورت گرفته بود: نشانهٔ کریمبودن یک آدم را این میدانستند که بهراحتی مثلاً نصف اموالش را ببخشد؛ این نشانهٔ این بود که آن شخص اصل و نسب دارد. بعد این کار سنت شده بود و برای اینکه ثابت کنند کریم هستند، این کار را میکردند. بخشندگی، به این دلیل که نشانهٔ کرامت به آن معنا بود، خیلی متداول بود؛ مثلاً به شاعری میبخشیدند. ولی کریم در قرآن عین آن کرامت نیست. مفهومی است مشابه آنچه ما «گرامی» میگوییم؛ نمیدانم، معنای خیلی دقیق فارسی برای کریم نیست؛ بیشتر «بزرگواری». یعنی همان مفهومی که در اصیلبودن هست در آن هست؛ مفهوم بزرگواری و خیلی چیزها در آن هست.
ایزوتسو نشان میدهد که در کل واژگان قرآن، واژهٔ الله کانونیترین واژهٔ قرآن است. اگر واژهٔ الله را در واژگان قرآن نگاه کنیم، در مرکز قرار میگیرد و به همهچیز لینک دارد؛ هیچ واژهای در قرآن انگار بدون ارتباط با الله استعمال نمیشود. همهٔ واژههای کلیدی به نحوی با الله لینک دارند؛ یعنی الله در مرکز همهٔ واژگان قرآنی قرار گرفته و با همهچیز مربوط است. ولی در نموداری که از واژگان عرب کشیده، الله هم وجود دارد، و عربها به نحوی معتقد بودند که خالقی هست؛ اما واژهٔ الله در زبان عرب خودش است و یک سری کلمات اطراف خودش، و زیاد با هیچچیز لینک ندارد. در قرآن همهٔ کلمههای مهم به الله لینک دارند؛ الله در مرکز است و همهچیز به آن لینک دارد؛ ولی در واژگان عرب، الله همراه با چند واژه در گوشهای است و به هیچچیز لینک ندارد. ایزوتسو میگوید این جهانبینی همان جهانبینی نیست: جهانبینی قرآن خدامرکز است و جهانبینی جامعهٔ عرب انسانمرکز است.
واژهٔ دیگر تقواست. تقوا در زبان جاهلی به معنای حالتی بود که یک موجود زنده در برابر خطرهای خارجی برای حفظ خودش دارد؛ این واژه با مشتقاتش به این معنا در زبان عرب به کار میرفت. در زبان قرآن، از معنای محافظتکردن از خود در برابر کیفر الهی، کمکم تبدیل شده به مفهوم زهد و پارسایی و اینکه آدم تقوا داشته باشد، یعنی پرهیزگاری. این واژه در قرآن معنای خیلی کلیای دارد؛ به پرهیزگاران متقین میگویند و تقوا شرط خیلی چیزهاست. مثلاً فرض کنید به زبان عربی بگویید شرط هدایت تقواست؛ عرب ۱۴۰۰ سال پیش چه میفهمد؟ اینکه برای آنکه آدم در بیابانها گم نشود، شرطش این است که مواظب خودش باشد.
این همان چیزی است که آخر آن جلسه گفتم: به دلیل این همه اختلافی که میان این واژهها و زبان عربی پیش آمده، اصلاً نمیشود گفت قرآن به زبان عربی ۱۴۰۰ سال پیش است؛ زبانش را در واقع خودش ساخته است. پرسش ایزوتسو بهعنوان یک زبانشناس این است که یک کتاب اصلاً چگونه اینهمه مفهوم ساخته است؛ اینهمه مفهوم جدید ساخته که در زبان عربی به هیچ وجه مشابه ندارند، یا این لینکها اصلاً در آن وجود ندارد. یعنی در یک حجم کوچک، معنای این مقدار واژه یا اصلاً بهکل تغییر کرده، یا به چیزهایی با لینکهای خیلی جدید تبدیل شدهاند که معنایشان را تغییر داده، اگر کاملاً تغییر نکرده باشد. این چیز خیلی جالبی در قرآن است. متنهای دیگری هم در دنیا هست که واژهها را با معنای جدید به کار میبرند، ولی یکی دو تا، ده تا؛ اما در قرآن دهها واژهٔ اصلی بهطور مستقیم از آن زبان گرفته نشده است؛ فقط چیزی مثل تقوا گرفته شده و طوری استعمال شده که کمکم مفهومی جدید و مذهبی شده است.
این نکتهٔ جالبی دربارهٔ قرآن است. اصلاً شاعر، مثل حافظ، باید اینکاره باشد؛ شاعر اصولاً باید واژههای مخصوص خودش را داشته باشد. مثلاً شعر نو؛ یکی از ویژگیهایش این است که شاعر نوپرداز حتماً واژهها را به معنای خاص خودش به کار میبرد؛ مثلاً شب در شعر نیما حتماً معنای سیاسی دارد و با شبِ محاورهٔ ما کمی فرق دارد. ولی اینکه کار به این حد برسد که تقریباً همهٔ واژهها با معنای دیگری به کار بروند، فرق دارد. ایزوتسو نکتهای میگوید: آیات قرآن برای عوام شگفتانگیز بود، در عین زیبایی؛ و در عین حال از بعضی از این استعمالها تعجب میکردند.
حالا چیزی بگویم: آیات مکی را، که اول قرآن نازل شده، نگاه کنید؛ میبینید که کلمات کلیدیاش کمتر است و کمتر شکل گرفتهاند. مثلاً در نخستین آیات، «خلق» فرقی با معنای عربیاش ندارد و تقریباً همان معنایی است که همه میفهمند. یعنی شروع قرآن با واژههایی بوده که اینگونه مفاهیمِ عجیبتر برای اعراب کمتر در آن بوده است؛ آیاتی از این قبیل را الان هم ما همانطور میفهمیم که عرب در آغاز میفهمید. ولی به تدریج بعضی از این واژهها از معنای معمول خودشان خارج شدند. قطعاً اولین باری که کلمهٔ تقوا در آیهای به کار رفته، فهمیدنش کمی سخت بوده تا جا بیفتد که این کلمه به چه معنایی به کار میرود؛ معنای کلمات قرآن برای اعراب بسیار بدیهی نبوده است.
اصلاً اینطور نیست که کلماتی که قرآن به کار برده میان اعراب متداول بوده باشد؛ کلماتی بوده که بعداً معنایشان را میپرسیدند و معلوم میشد که جایی این کلمه هست. در دورهٔ اول تفسیر، که به آن دورهٔ صحابه میگویند، یعنی دورهٔ حافظان قرآن، آدمها میآمدند و از حافظان میپرسیدند که این کلمه یعنی چه. صدها روایت اینطور داریم که از ابن عباس میپرسیدند معنای این واژه چیست؛ واژههایی به کار رفته بود که معنایش برای همه معلوم نبود. روایت معروفی هست که کسی بالای منبر گفت در این آیه معنای یکی از دو کلمه را میداند، ولی نمیداند دیگری یعنی چه. این واژهای نبوده که خیلی استعمال کنند؛ اصلاً اینطور نیست که واژههای قرآن واژههای خیلی متداولی بوده باشند. گاهی واژهٔ خیلی غیرمتداولی که شاید بعضی از قبایل استفاده میکردند در آن به کار رفته است، و در دورهٔ اول تفسیر قرآن مشکل داشتند که یک واژه اصلاً یعنی چه و از کجا آمده است. میخواهم بگویم از بدیهیات تاریخی است که لفظها همه لفظ متداول حجاز نبودند؛ بعضی از واژهها برای مردم غریب بودند و واژههایی بود که سالها بود دیگر زیاد استعمال نمیشد. این یک نکته.
نکتهٔ دوم تاریخی که خیلی مهم است این است که این واژهها بعد از اینکه در فرهنگ قرآن آمدند، در طول تاریخ تغییر معنا دادند. مطمئن نباشید که هر واژهای را که فکر میکنید میفهمید، درست متوجه میشوید؛ مثل اسلام، که در قرآن به معنایی که ما میفهمیم نیست؛ اسلام چیزی مثل ایمان است. معنای خیلی از واژهها در طول تاریخ عوض شده و تغییرات عمده یا جزئی کردهاند؛ مثلاً وارد فقه شدهاند، مثل نجس، که در فقه به معنای دیگری به کار رفته است؛ ولی نجس در قرآن آن معنا را ندارد. یعنی قرآن، علاوه بر اینکه با قبل خودش خیلی تفاوت دارد، با بعد خودش هم واقعاً تفاوت دارد، و میتوانم برای این تفاوتها مثالهایی بزنم.
مجموعهٔ خیلی بزرگی از اسناد داریم و در دوران عباسی چند مجموعه از کلام جاهلی فراهم شده است. ممکن است گفته شود این اسناد در همان دوره خراب شده و نمیشود کاملاً به آنها اعتماد کرد؛ مثلاً ممکن است واژهای را بعد از قرآن به کار برده باشند. این اتفاق افتاده است و مطمئناً چیزهایی داریم که بعد از قرآن است؛ ولی اینطور نیست که خیلی ابهام داشته باشد؛ دربارهٔ بسیاری از اشعار کاملاً مطمئناند که این شعر مربوط به یک شاعر جاهلی است. از مجموعهٔ استعمالها در این اشعار پیداست که الله نقشی در واژگان آنها ندارد. این را هم واقعاً میدانیم که اعراب به الله احتمالاً مثل موجودی زائد نگاه میکردند که حالا کاری کرده و دیگر کاری به کار ما ندارد. اصولاً انسان در واژگان آنها لینک چندانی به الله نداشت و الله با اعمال انسانی هم لینکی نداشت. همین برای من کافی است که بفهمید در قرآن نه این واژهها و نه لینکهایشان، لینکهای اولیهٔ آن زمان نیست.
استدلالهای قائلان به عرفیبودن را هم حساب کنیم: قرآن به هر حال برای آنها مفهوم بوده است؛ درست است که این واژهها معنای جدیدی داشتند، ولی مشکلی در هدایتشدن پیش نمیآمد. یعنی استدلالهایی که اینها میکنند با این تئوری سازگار درمیآید.
پس مفاهمه تعطیل نمیشود، با اینکه یک سری واژهها به نحوی از معانی خودشان جدا میشوند. اما استدلالهایی که میگویند چون زبان، زبان عربی است، حامل فرهنگ است، یا اینکه ضربالمثلهای عرب و مانند آن در قرآن هست، چه؟ ضربالمثل واقعاً استدلالی نیست. اصلاً من میتوانم از ضربالمثلی در کتابی استفاده کنم، و این معنای فرهنگی ندارد؛ یک ضربالمثل فارسی ممکن است معنای خیلی خوبی داشته باشد و من بخواهم به آن ارجاع بدهم.
حرفم فعلاً این است که دربارهٔ این تئوریهای کلی، که چون زبان، زبان عربی است حامل فرهنگ است، اگر مثال خاص فرهنگی هست، باید دربارهٔ آن بحث خاص کرد. چیزی که برای من خیلی عصبانیکننده است این است که میگویند فرهنگ بازرگانی در قرآن، به دلیل اینکه بیع و ربا آمده، تأثیر گذاشته است. اعراب کلی واژه برای بازرگانی داشتند، مثل نسیهخریدن؛ از هزار شغلی که اعراب داشتند هیچکدامش در قرآن نیامده است، و آنوقت این را تأثیر فرهنگ بازرگانی میدانند. خرمشاهی هم این را بهعنوان یکی از شواهدِ تأثیر فرهنگ آورده است که در قرآن دربارهٔ چیزی بازرگانی حرف زده شده. این خیلی پرت است؛ ولی چیزهایی مثل توصیف بهشت جای بحث خاص دارد. یعنی آن استدلال کلی را که چون زبان، زبان عربی است پس فرهنگ عربی است، با این حرفها تا حدودی کنار میزنم. از شرف، که از مفاهیم اخلاقی عرب جاهلی است، فقط یکی از مشتقاتش یک بار در قرآن به کار رفته است.
در آخر، یک نکتهٔ مهم: سه راه برای فهمیدن معنای واژه هست. یکی ریشهشناسی است که در تفسیرهای جدید خیلی به کار رفته است؛ یکی کاربرد واژه در شعر جاهلی، که در همان دورهٔ اولیهٔ تفسیر قرآن، که مشکل بیشتر کلمات بود، بهشدت به آن پرداختند؛ و دیگری طرز استعمال واژه در خود قرآن. هر سهٔ اینها میتواند به فهمیدن معنای واژه کمک کند. اصلاً اینطور نیست که بخواهد رتبهبندی خیلی دقیقی داشته باشد. مثلاً کلمهای که یک بار میآید، از استعمالش در خود قرآن چیزی دستگیرتان نمیشود و باید سراغ راههای دیگر بروید؛ ولی واژهٔ ایمان، که هزار بار میآید، اصلاً احتیاج ندارید سراغ آن راهها بروید؛ ببینید واژهٔ ایمان در قرآن در برابر چه چیزهایی و با چه چیزهایی لینک دارد. بنابراین اینکه از کدام راه استفاده کنیم، به فرکانس آمدن واژه بستگی دارد.
مثلاً وقتی میخواهم دربارهٔ اسلام بحث کنم، مهم است بدانم «مسلم» در زبان عربی چه کاربردی داشت؛ «مسلم» واژهای است که اعراب جاهلی به کار میبردند. نکتهٔ خیلی مهم این است که خیلیها ادعا میکنند کلمهٔ اسلام پیش از قرآن به این صورت به کار نرفته و این تعبیرِ خود قرآن است؛ ظاهراً در شعر جاهلی چنین چیزی نداریم که این کلمه به این صورت به کار رفته باشد. ولی چیزی که میخواهم بگویم این است که لفظ باید ریشهٔ خودش را داشته باشد؛ مثل اینکه میخواهم مفهومی را بگویم و نزدیکترین واژه را برایش پیدا کردهام. برای اینکه ببینیم چه تغییراتی در آن داده شده، معنای اساسی را شعر جاهلی میتواند نشان دهد؛ بعد باید دید با توجه به معنای اساسی، واژه در قرآن چگونه استعمال شده است. اگر استعمالهای زیاد اسلام در قرآن را ببینید، معنایش این مسلمانیِ بعدیِ ما نیست؛ خیلی کلیتر است و آدمهای دیگری را هم شامل میشود. اسلام در قرآن قاعدتاً به معنای تسلیم خدا شدن است، یعنی تسلیمشدن در برابر ارادهٔ خدا.
دربارهٔ خواندن قرآن به ترتیب نزول: همان کاری که قرآن با اعراب کرد، با خواننده هم احتمالاً میکند و معنای واژهها کمکم خیلی مشخص میشود. به نظر میآید در قرآن اینطور است که آیاتی که زودتر نازل شدهاند، واژههای کلیدی کمتری دارند. ادعا میشود که واژهٔ اسلام اصلاً در آیات مکی نیست و نخستین بار در آیات مدنی آمده، یعنی دیر ظاهر شده است.