→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۱۲ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

دشواری‌های فهم معنای واژگان با تمرکز بر رمان تهوع سارتر

۱۵,۸۰۱ واژه · ۳۲ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با این ادعا آغاز می‌شود که معنای واژه‌های کلیدی قرآن را امروز هم فقط حدوداً می‌فهمیم، و پرسش از عرفی بودن زبان قرآن و کار ایزوتسو را پیش می‌کشد. سپس نشانه‌های ضعف فرضیهٔ ساپیر-وورف و ساختار واژگان قرآن می‌آید. بخش دوم میان مفهوم و مصداق واژه فرق می‌گذارد و با مثال رمان تهوع می‌گوید فهم دقیق واژه‌های قرآن به تجربهٔ مصداق بسته است؛ پایان جلسه به جهان‌بینی، تفسیر عرفانی و جایگاه انسان در قرآن می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

بدیهی است که واژگان نهج‌البلاغه و حوزه‌های معناشناختی‌اش شبیه قرآن است، ولی مجموعهٔ واژگانی که نهج‌البلاغه به کار می‌برد خیلی فرق دارد. ببینید، قرآن در واقع مبدأ تحولی است که با آن فرهنگ جدیدی پدید آمده است؛ پس از قرآن این کلمه‌ها تقریباً به همان معنایی به کار رفته‌اند که در قرآن هست. مسئله، مقایسهٔ کلمه‌های قرآن با پیش از قرآن است، یعنی پیش از آنکه این فرهنگ پدید بیاید؛ این دو خیلی با هم فرق می‌کنند. امروز که صحبت کنم، شاید کمی برایتان روشن‌تر شود که ما هم اکنون همه‌چیزش را یاد نگرفته‌ایم.

وقتی واژگان جدیدی پدید می‌آید و شما با واژهٔ تازه‌ای مواجه می‌شوید، همیشه فکر می‌کنید که آن را فهمیده‌اید. عرب‌هایی هم که آن زمان بودند فکر می‌کردند همه‌چیز را می‌فهمند، ولی توضیح می‌دهم که این‌طور نیست. برای ما هم اکنون همین‌طور است: قرآن می‌خوانید و فکر می‌کنید معنای فلان واژه را می‌فهمید، ولی نمی‌فهمید؛ دقیق و آن‌طور که باید، نمی‌فهمید. دلایل واضحی هم دارد. ما اکنون کلمات کلیدی قرآن را به کار می‌بریم، اما بعضی از آن‌ها را در غیر معنایی که در قرآن هست استعمال می‌کنیم؛ بنابراین از آن کلمات کلیدی به معنای قرآنی‌شان استفاده نمی‌کنیم. با این همه، ما خیلی بهتر از یک عرب دوران جاهلی که تازه با این واژه‌ها آشنا شده بود می‌فهمیم، چون فرهنگی شکل گرفته است و ما در این فرهنگ زندگی می‌کنیم. ولی به همان اندازه که این فرهنگ از آن صورت اولیه‌ای که در قرآن بوده فاصله گرفته است، ما طبعاً واژه‌های کلیدی را کمتر می‌فهمیم. هرچه این فاصله بیشتر باشد، در هر زمینه‌ای آن واژه‌ها تغییر شکل‌هایی پیدا کرده‌اند و نسبت‌شان با یکدیگر دیگر شبیه آن چیزی نیست که در قرآن هست.

بگذارید مثال خیلی ساده‌ای بزنم: از کلمهٔ «آیه» چه می‌فهمید؟ وقتی مردم دربارهٔ آیه، مثلاً آیات قرآن، صحبت می‌کنند، یا اگر شما کلمهٔ آیه را در جامعه بگویید، مردم از آن یک جمله از قرآن را می‌فهمند. آیه به این معنا در نظر مردم هست: در قرآن تقسیم‌بندی‌هایی وجود دارد، سوره و آیه. الان به هر کس بگویید آیه، همین را می‌فهمد؛ مثل اینکه شعری باشد و یکی از مصراع‌هایش را آیه بنامیم. ولی آیه در قرآن مفهوم خیلی پیچیده‌ای است؛ آن‌قدر پیچیده که یک آدم معمولی به‌راحتی نمی‌تواند آن را بفهمد.

مفهوم پیچیده آیه

چرا پیچیده است؟ چون همین کلمه هم برای پدیده‌های طبیعی به کار می‌رود و هم برای جمله‌های این کتاب؛ یعنی در دو مورد کاملاً متفاوت استعمال می‌شود. این مفهومی کلی است که بار فلسفی و عرفانی زیادی دارد؛ بنابراین طبیعی است که یک آدم معمولی آن را نفهمد.

سؤال شما این است که گویا ما این فرهنگ را اکنون فهمیده‌ایم، یا فرض کنیم که فهمیده‌ایم. من سؤال را نمی‌فهمم؛ نه، اصلاً این‌طور نیست. اول توضیح می‌دهم مشکل شما چیست. سؤالی که مطرح می‌کنند این است که اگر این‌قدر تفاوت وجود دارد میان مفهوم بعضی از کلمات کلیدی قرآن و آنچه در زبان عرب جاهلی بود، تفاوتی که من از زبان ایزوتسو توصیف کردم، پس فهمیدن قرآن برای مردم عرب خیلی سخت بوده و ضریب هوشی خیلی بالایی می‌خواسته است. این کلمهٔ «ضریب هوشی» را در این کلاس به کار نبرید؛ اصلاً مسئله ضریب هوشی نیست. منظور این است که فهم و شعور خیلی بالایی لازم بود تا کسی از استعمال این کلمات بفهمد که معنایشان چیست.

اولاً با توجه به اینکه پیغمبر آن زمان زنده بود، می‌توانستند به او رجوع کنند و اتفاقاتی می‌افتاد. ثانیاً اصولاً این موضوع آن‌قدر پیچیده نیست. وقتی کلمه‌ای، به‌ویژه کلمه‌ای کلیدی، زیاد استعمال می‌شود، کم‌کم مفهومش در ذهن جا می‌افتد؛ این هیچ ربطی به ضریب هوشی ندارد. امروز توضیح می‌دهم که این کلمات چگونه جا می‌افتند؛ به چیزهای دیگری مربوط است، نه به ضریب هوشی. ضریب هوشی از مفاهیم سرمایه‌داری است؛ در این کلاس از مفاهیم سرمایه‌داری استفاده نکنید.

این درست است که متن‌هایی که بعد از قرآن پدید آمده‌اند، از جمله سخنان حضرت علی، گاهی حتی کپی‌برداری دقیق از قرآن‌اند؛ مثلاً عبارتی که در قرآن داریم، در دعاهایی که داریم دقیقاً عیناً آمده است. اصلاً در متون اسلامی بعد از قرآن بسیار زیاد عیناً یا مشابه آیات قرآن به کار رفته است. بنابراین چنین شباهت‌هایی وجود دارد.

شباهت متون اسلامی با قرآن

با این حال، زبان حضرت علی در نهج‌البلاغه به‌وضوح با قرآن فرق دارد. اگر کسی به اصطلاح درایت داشته باشد، حتی اگر جمله‌ها را از بر نباشد و قرآن را یک دور و نهج‌البلاغه را هم یک دور خوانده باشد، وقتی جمله‌ای برایش بخوانید، با احتمال خیلی بالا درست می‌گوید که از نهج‌البلاغه است یا از قرآن. نهج‌البلاغه زبان خیلی فاخری دارد و ریتم سخن حضرت علی با آنچه در قرآن می‌بینیم فرق دارد، هرچند باز در جاهایی عیناً آیات قرآن را به کار می‌برد. همین‌طور یکی از نکات خیلی جالب، فرق میان نهج‌الفصاحه و قرآن است. این دو را همین‌طور به عنوان دو کتاب عربی بخوانید. بعضی معتقدند که هر دو را پیغمبر نوشته است؛ در این صورت باید آدم بسیار زیرکی بوده باشد که یکی را این‌گونه و دیگری را آن‌گونه بنویسد، چون زبان این دو واقعاً تفاوت‌های اساسی دارد. کسی باید با زحمت بسیار یک متن خیلی خوب بنویسد و بعد متن دیگری که گاهی حتی نوع کلماتش چندان به قرآن شبیه نیست.

بگذریم. به هر حال فهمیدن قرآن ضریب هوشی بالا نمی‌خواسته است. نکتهٔ اصلی این است که نه‌تنها آن‌ها خیلی خوب نمی‌فهمیدند، ما هم خیلی خوب نمی‌فهمیم؛ حدوداً می‌فهمیم و فکر می‌کنیم که می‌فهمیم. اینکه چقدر می‌فهمیم را کمی بعد بررسی می‌کنیم. بگذارید مقدمات را دوباره بگویم و بعضی چیزها را تکرار کنم، سپس به نکته‌ای برسیم که در حرف‌های شما بود و آن را بیشتر توضیح دهم: اثبات اینکه این واژه‌ها با واژه‌های عربی خیلی فرق دارند احتیاج چندانی به اسناد تاریخی ندارد و به‌راحتی می‌شود آن را فهمید.

بحث این بود که آیا زبان قرآن عرفی است، عرفی به این معنا که همان زبانی است که مردم عرب آن زمان با آن صحبت می‌کردند. این پرسش سه مرحله داشت: یکی اینکه آیا واژگان قرآن همان واژگان است یا نه؛ دیگر اینکه آیا دستور زبان و معانی و بیان آن، یعنی گرامر و شیوه‌های بیان که جنبه‌های هنری زبان، یعنی فصاحت و بلاغت، هم در آن می‌آید، عیناً مثل زبان عرب دوران پیغمبر است یا نه؛ و سوم اینکه فرهنگ قرآن با فرهنگ عرب چه رابطه‌ای دارد. بر حسب قضاوتی که آدم دربارهٔ این سه عنصر می‌کند، طیفی از کسانی که تا کنون اظهار نظر کرده‌اند تشکیل می‌شود: از کسانی که زبان قرآن را کاملاً عرفی می‌دانند، به‌طوری که حتی فرهنگ را هم در قرآن دخیل می‌دانند؛ تا کسانی که فرهنگ را دخیل نمی‌دانند ولی واژگان و گرامر را همان واژگان و گرامر عرب می‌دانند؛ تا کسانی که اصولاً، مانند بعضی از تفاسیر فلسفی، همه‌چیز را رمز می‌دانند و معتقدند این واژگان آن واژگان نیست و هیچ چیزش شبیه آن نیست. معمولاً آنچه تقریباً کسی دربارهٔ آن ادعای زیادی ندارد گرامر است؛ خیلی‌ها با صراحت معتقدند که گرامر قرآن همان است که نزد عرب بود. ولی دربارهٔ واژگان، خیلی‌ها معتقد بودند که رمزی است.

طیف فهم واژگان و رمز

این طیف از کسانی آغاز می‌شد که زبان قرآن را عرفی می‌دانند، به این معنا که واژگان و گرامر و حتی فرهنگ را در آن دخیل می‌دانند، و در انتها به ایزوتسو و آقای جوادی آملی می‌رسید. جلسهٔ قبل دربارهٔ حرف‌های ایزوتسو صحبت کردم؛ بحث این جلسه به نوعی به موضوعی ربط دارد که آقای جوادی آملی مطرح کرده است.

بگذارید اساس استدلال‌های ساده‌ای را که وجود داشت تکرار کنم. اساس استدلال طرفداران عرفی‌بودن زبان قرآن این است که زبان وسیلهٔ ارتباط است و قرار است مایهٔ هدایت شود، پس مخاطب باید آن را بفهمد؛ بنابراین باید به زبان خود او باشد، و نمی‌شود با آدمی که زبانش عربی است به زبان دیگری صحبت کرد. استدلال اصلی کسانی که به تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ معتقدند این است که اولاً فرهنگ به نوعی در زبان مندرج است: نمی‌توانید به زبانی صحبت کنید و فرهنگ منتقل نشود، چون از واژگان گرفته تا گرامر و همهٔ چیزهایی که در زبان هست به نوعی حامل فرهنگ است. از قرن گذشته تا کنون خیلی‌ها دربارهٔ این موضوع صحبت کرده‌اند و من هم کمی دربارهٔ کسانی که این ادعا را کرده‌اند بحث کردم. پس یک ادعا این است که به محض اینکه به زبانی صحبت کنید، بخشی از فرهنگ آن زبان هم شامل حرف‌هایی می‌شود که می‌زنید؛ نمی‌شود از فرهنگ فرار کرد. نکتهٔ دیگر اینکه کوشش می‌شد نشانه‌هایی از فرهنگ عربی نشان داده شود که واقعاً در قرآن هست، یعنی به‌طور تجربی نشان داده شود که فرهنگ تأثیر گذاشته است.

فکر می‌کنم حرف‌هایی که ایزوتسو می‌زند، و من جلسهٔ قبل دربارهٔ آن‌ها بحث کردم، نشان می‌دهد که با وجود هر دو استدلال می‌شود گفت زبان قرآن عرفی نیست. نه اینکه فقط فرض کنیم؛ به نظر من ایزوتسو این را ثابت می‌کند. همین کتاب «خدا و انسان در قرآن» او نشان می‌دهد که زبان قرآن زبان عرفی حجاز نیست و در عین حال قابل فهم هم بود؛ تا آن حد عرفی نیست که فرهنگ در آن تأثیر نمی‌گذارد. این نتیجه با همان فرض‌هایی است که خود سنت متبوع ایزوتسو دارد، یعنی سنت آلمانی که معتقد است فرهنگ در زبان وجود دارد. ایزوتسو با توجه به آن مقدمات نشان می‌دهد که چون ساختار واژگانی که قرآن به کار می‌برد با ساختار واژگان عربی یکی نیست، فرهنگ عربی به آن ترتیب در قرآن انعکاس پیدا نمی‌کند، و در عین حال این نوع صحبت کردن قابل درک هم هست.

مقدمات ایزوتسو و ساختار واژگانی

یعنی می‌توانید واژه‌ای را از معنای واقعی‌اش بگیرید و میان آن و واژه‌های دیگر نسبت‌های جدیدی برقرار کنید، به‌طوری که مفاهیم تغییر کنند، و در عین حال آدم‌ها بتوانند بفهمند. شما مثلاً در آغاز واژه‌ها را کمتر در معناهای نامأنوس به کار می‌برید و کم‌کم در اثر استعمال، معنای واژه‌ها روشن می‌شود که آن معنای سابق نیست و معنای جدیدی است. یکی از مثال‌هایی که در پایان به آن رسیدیم، اگر یادتان باشد، آیهٔ «ان اکرمکم عند الله اتقاکم» بود. با توضیحی که ایزوتسو داده است، این جمله در زبان عربی حجاز اصلاً قابل درک نیست؛ اگر آن را با آن معناها بگیرند، چیز کمی خنده‌داری می‌شود. به هر حال پس از مدتی، که خیلی هم طول نکشیده، این آیه هست و ما الان تقریباً می‌فهمیم که کرامت دیگر آن کرامت به معنای عربی‌اش نیست. الله هم دیگر در آن گوشه قرار ندارد، در مرکز قرار دارد و همه‌چیز به او ربط دارد؛ بنابراین «عند الله» معنا دارد. کلمهٔ تقوا هم اصلاً از آنچه عرب می‌فهمید خیلی تغییر معنا پیدا کرد.

بگذارید مقدماتی کلی را دوباره تکرار کنم. بقیهٔ مطالب در این جهت است که می‌خواهم توضیح بدهم این فرض که فرهنگ توسط زبان تعیین می‌شود و رابطهٔ خیلی تنگاتنگی میان درک ما از دنیا و زبان وجود دارد، از زمانی که مطرح شده تا کنون خیلی ضعیف شده است. می‌خواهم نشانه‌هایی از این تضعیف را بگویم و بعد سراغ بحثی برویم که امروز می‌خواهیم مطرح کنیم.

دفعهٔ قبل گفتم که این بحث در سنت رایج زبان‌شناسی مطرح است؛ و سنت‌های رایج همیشه سنت‌های انگلیسی، یعنی آمریکایی-انگلیسی، هستند، چون زبان انگلیسی در دنیا مسلط است. مشابه این سنت را در آلمانی هم داریم که زودتر از سنت انگلیسی شروع شده است. چنان‌که دفعهٔ قبل گفتم، وابستگی فرهنگ و زبان را هومبولت آغاز کرده و وایزگربر و دیگران ادامه داده‌اند؛ ایزوتسو در واقع بیشتر در همان سنت آلمانی قرار دارد. ولی در سنت رایج اسم این را فرضیهٔ ساپیر-وورف می‌گذارند. ساپیر و شاگردش وورف این ادعا را خیلی عمیق و با قدرت زیاد بیان کردند که فرهنگ تحت تأثیر زبان است، یعنی نحوهٔ اندیشیدن ما وابسته به زبان است؛ حتی این ادعا را دارند که اندیشه بدون زبان وجود ندارد. از زمانی که این حرف زده شد تا کنون، جریان‌ها همه در جهت تضعیف آن پیش رفته‌اند. الان می‌گویند فرضیهٔ ساپیر-وورفِ «استرانگ» (قوی) را دیگر تقریباً هیچ‌کس قبول ندارد، و صورت «ویک» آن، یعنی اینکه زبان روی فرهنگ تأثیر می‌گذارد، را کم‌وبیش قبول دارند. می‌خواهم نشانه‌هایی از این را بگویم؛ اگر کسی بخواهد کمی مطالعه کند، موضوع جالبی است. اول بگویم که این بحث اصلاً از کجا شروع شد.

فرضیه ساپیروورف

دیدگاه‌هایی که در جهت خلاف ساپیر-وورف بوده‌اند تقویت شده‌اند. اساس ساپیر-وورف این است که تفکر وابسته به زبان است. این فرضیه به اصطلاح دو اصل داشت: یکی «دترمینیسم» بود و یکی «رلتیویتی»؛ رلتیویتی می‌گوید زبان‌ها می‌توانند هرچقدر ممکن است از یکدیگر دور شوند، بنابراین آدم‌ها در زبان‌های مختلف دنیاهای مختلفی دارند. همین است که خیلی تضعیف شده است. در واقع ادعایی که چامسکی و دیگران می‌کنند، وحدت زبان‌ها را نشان می‌دهد؛ ما کلاً به این سمت رفته‌ایم که زبان‌ها، برخلاف آنچه از اول به نظر می‌آمد، با یکدیگر وحدت دارند.

ماجرای ساپیر-وورف از اینجا شروع شد که آمریکایی‌ها زبان‌های سرخ‌پوستی را مطالعه کردند. مثلاً خود وورف متخصص زبان قبیلهٔ هوپی بود. در مرحلهٔ اولی که این زبان را مطالعه کرد، به نظرش رسید کشف خیلی مهمی کرده است: اینکه در زبان هوپی اصلاً زمان مطرح نیست. احساس کرد آدم‌هایی که زبانی دارند که در آن گذشته و حال و آینده اصلاً مطرح نیست، زمان را درک نمی‌کنند؛ احساس وورف واقعاً این بود که هوپی‌ها درکی را که ما از زمان داریم ندارند. این روی او خیلی تأثیر گذاشت، و می‌گویند تأثیر زیادی داشت در اینکه قاطعانه اعلام کند زبان تا حد خیلی زیادی تفکر را تعیین می‌کند، یعنی جهان‌بینی و نگاه ما به دنیا تحت تأثیر زبان است و زبان‌ها هم می‌توانند خیلی با هم فرق داشته باشند. تحقیقات بعدی، یعنی آزمایش‌هایی که نسل بعد از وورف روی هوپی‌ها انجام دادند، نشان داد که آن‌ها به خوبیِ ما زمان را می‌فهمند. اصلاً اشتباه بود که به نظرشان می‌آمد چون در زبان هوپی‌ها زمان به‌طور واضح وجود ندارد، آن‌ها زمان را درک نمی‌کنند؛ آن‌ها به‌راحتی همهٔ آنچه را ما از زمان می‌فهمیم درک می‌کنند، منتها ساختار زبانشان فرق دارد.

مطالعات اولیهٔ زبان‌شناسی نشان می‌داد که زبان‌های مختلف خیلی با هم فرق دارند؛ مثلاً گرامرهایشان کاملاً متفاوت است و واژگانشان خیلی فرق دارد. ولی کم‌کم کار به اینجا رسیده است که زبان‌ها به نوعی رو به وحدت دیده می‌شوند. مثلاً همین حرفی که آقای محمودی زد، حرف از «یونیورسال گرامر» است؛ نظریهٔ خیلی معروفی که چامسکی گفته است. چامسکی مهم‌ترین زبان‌شناس قرن بیستم در سنت آمریکایی-انگلیسی است، یعنی اگر از آمریکایی‌ها بپرسید، حتماً چامسکی از همه مهم‌تر است، و واقعاً هم آدم مهمی است. او موضوع یونیورسال گرامر را مطرح کرده است، اینکه به نظر می‌آید گرامری جهانی وجود دارد. اول که زبان‌شناسان وارد زبان‌ها شدند و زبان‌های مختلف را مطالعه کردند، به نظرشان می‌آمد گرامرها خیلی با هم فرق دارند.

گرامر جهانی چامسکی

دفعهٔ قبل گفتم اتفاقی که افتاده این است: وقتی گرامر زبانی، مثلاً فارسی، را مطالعه می‌کنید، گویی آدم فقط لازم می‌بیند بخش‌های خیلی خاص و مهمش را در کتاب گرامر بنویسد. صدها چیز مشترک میان همهٔ گرامرهای دنیا وجود دارد که در هیچ گرامری نوشته نمی‌شود، از بس بدیهی است. گرامر، به این مفهوم که این واژه‌ها را چگونه کنار هم بگذاریم تا جملهٔ معناداری بسازیم، اجزای خیلی زیادی دارد؛ هیچ زبان‌شناسی وقتی گرامر زبان خودش را می‌نویسد آن قسمت‌های مشترک را نمی‌نویسد، چون به نظر می‌رسد بدیهی‌اند، و فقط قسمت‌هایی را می‌نویسد که ممکن است اختلاف داشته باشند. قبلاً متوجه نبودند که صدها قاعدهٔ گرامری مشترک در همهٔ زبان‌ها هست. هرچه بیشتر و دقیق‌تر مطالعه کردند، بیشتر به نظر آمد که تقریباً عمدهٔ گرامر همهٔ زبان‌ها یکی است و در جاهایی با هم اختلاف‌هایی دارند، اختلاف‌هایی در حد بعضی اختلاف‌هایی که در واژگان وجود دارد. واژگان هم، چنان‌که می‌بینید، تا حدود زیادی مشترک است. همین پدیده که می‌توانید هر زبانی را، هرچقدر هم عجیب و غریب باشد، به‌راحتی به زبان‌های دیگر ترجمه کنید و آن را بفهمید، نشان می‌دهد که این زبان‌ها خیلی به هم شبیه‌اند؛ پدیدهٔ قابل‌ترجمه‌بودن خودش نشان‌دهندهٔ اشتراک زیاد میان زبان‌هاست.

الان حتی حرف از «غریزهٔ زبان» می‌زنند. دربارهٔ اینکه بچه چگونه زبان یاد می‌گیرد، معتقدند زبان غریزی و چیزی ژنتیکی است؛ گویی تا حدود خیلی زیادی حتی همین ساختار گرامر جهانی در ذهن وجود دارد، یعنی چیزهای خیلی کلی مربوط به زبان، حتی نحوهٔ یادگیری واژگان، به‌طور غریزی وجود دارد. این‌ها نشان می‌دهد که خیلی چیزها مشترک و مربوط به ساختار وجود آدم است، و به همان اندازه که آدم‌ها به هم شبیه‌اند، زبان‌هایشان هم واقعاً به هم شبیه است.

یا مثلاً کسی به اسم پینکر مدتی است بحثی را مطرح کرده به اسم «منتالیز»: اینکه زبانی که ما با آن فکر می‌کنیم زبانی نیست که با آن صحبت می‌کنیم. منتالیز کلمه‌ای ساختگی است، مثل «ژاپنیز» برای زبان ژاپنی؛ زبان منتال، یعنی زبانی که با آن می‌شود فکر کرد، زبان عقل. به نظر می‌آید منتالیز چیزی مشترک میان همهٔ آدم‌ها باشد. این نظریهٔ پینکر است؛ چندان نظریه‌ای نیست که همه قبول داشته باشند، ولی نظریه‌ای کاملاً مطرح است. به دلایلی که پینکر می‌آورد و شواهدی که ارائه می‌دهد، زبانی که با آن فکر می‌کنیم با زبانی که با آن صحبت می‌کنیم تفاوت‌هایی دارد و آن منتالیز تا حدود زیادی میان همهٔ آدم‌ها مشترک است؛ برای همین منطق در دنیا به نحو مشترکی قابل بیان است.

من دارم چیزهایی می‌گویم که نشان می‌دهد آن تأثیر اولیه‌ای که مطالعهٔ زبان‌های مختلف گذاشته بود، اینکه به نظر می‌رسید زبان‌ها خیلی با هم فرق دارند و بنابراین فرهنگ‌ها هم خیلی با هم فرق دارند و مردم ممکن است به شیوه‌های عجیب و غریبی به دنیا نگاه کنند، واقعاً توهم بوده است. همهٔ این شواهدی که می‌گویم نشان می‌دهند که کم‌کم داریم به این نزدیک می‌شویم که اختلاف‌ها خیلی کم است و زبان‌ها خیلی شبیه هم‌اند.

مغز را پردازشگری در نظر بگیرید که عملیاتی انجام می‌دهد: چیزهایی را به عنوان فرض به آن می‌دهید و آن‌ها را پردازش می‌کند. به دلایلی به نظر می‌آید این پردازش روی خود این کلمات انجام نمی‌شود؛ گویی این واژه‌ها به چیزهایی منطقی‌تر تبدیل می‌شوند و بعد آن‌ها هستند که پردازش می‌شوند، و دوباره گویی از منتالیز به زبان واقعی ترجمه می‌شوند. تا کنون حرف این بود که اصلاً تفکر و زبان یکی‌اند؛ به هر حال با هم ربط دارند.

مسئله این است که وقتی فکر می‌کنید، مثلاً فرض کنید استنتاج می‌کنید، چیزهایی در ذهنتان می‌آید و بعد از آن‌ها نتیجه می‌گیرید؛ واقعاً بعید است که بتوان گفت کسانی بدون کلمات فکر می‌کنند و به نتیجه‌ای می‌رسند. تا حدی، در حد احساسات، حسی دارید و این حس ممکن است به حس دیگری تبدیل شود؛ این را فکر کردن نمی‌گویم. مسئله این نیست که هر چیزی که در درون ما می‌گذرد زبان دارد؛ تفکر به معنای چیز خاصی است، مثلاً استدلال کردن و استنتاج کردن. واقعاً وقتی می‌نشینید و دربارهٔ چیزی فکر می‌کنید، گویی مفروضاتی دارید، آن مفروضات را به زبان می‌آورید و بعد شروع به فکر کردن می‌کنید؛ یعنی هر قدر در خودآگاه خودتان باشید و تفکر خودآگاه بکنید. می‌شود از وجود تفکر ناخودآگاه هم حرف زد، ولی آنچه تفکر می‌نامند معمولاً چیزی است که در خودآگاهی می‌گذرد، و خودآگاهی پر از زبان است. اصلاً رابطهٔ خیلی عمیقی میان زبان و خودآگاهی وجود دارد.

شرط این سخنرانی این نبود که کسی تهوع را خوانده باشد، ولی بخشی از آن به این بستگی دارد که کسی آن را خوانده باشد یا نه؛ من الان می‌توانم روی این حساب کنم که دست‌کم یک نفر اینجا تهوع را خوانده است.

پرسش بیرون از کلاس

این موضوع‌هایی که گفتم واقعاً خیلی لازم نبود؛ ولی چون کمی دربارهٔ ساپیر-وورف صحبت کرده بودم، بد نبود بدانید که وضع کنونی ساپیر-وورف چگونه است. تقریباً هیچ‌کس دیگر به آن وضعیتی که آن‌ها اول ادعا کرده بودند معتقد نیست، و مقدار زیادی از این تحت تأثیر عمیق‌تر شدن زبان‌شناسی است. آن موقع زبان‌شناسی خیلی سطحی‌تری داشتیم و اختلافات بیشتر به نظر می‌آمد؛ هرچه زبان‌شناسی عمیق‌تر شده، به نظر می‌آید اختلافات کمتر است. تازه روی همان موجوداتی که به نظر می‌آمد دنیا را به شیوه‌های خیلی عجیبی می‌بینند آزمایش هم انجام دادند و دیدند که نه، همه یک‌جور می‌بینند و خیلی با آدم‌های معمولی فرق ندارند.

اشارهٔ خیلی کوتاهی هم بکنم به چیز دیگری که پیشرفت کرد: بحث‌های فلسفی پیرامون زبان. ویتگنشتاین و سوسور هم جزو آدم‌های خیلی مهم زبان‌شناسی و فلسفهٔ زبان‌اند. در سنت فرانسوی، سوسور مهم‌ترین زبان‌شناس قرن بیستم است، نه چامسکی؛ هم در جنبه‌های فلسفی حرف‌هایی برای گفتن داشته و هم به معنای واقعی زبان‌شناس بوده است. ویتگنشتاین چیزی می‌گوید که به نظر من دلیل خیلی ساده‌ای است بر اینکه زبان‌ها نباید خیلی با هم فرق کنند. قبلاً هم این حرفش را گفته‌ام: زبان نتیجهٔ نوع معیشت است؛ یعنی نحوهٔ وجود ما و نیازهای حیاتی ما به‌شدت به زبان ربط دارد. چون نحوهٔ معیشت آدم‌ها خیلی شبیه هم است، و از نظر حیاتی که نگاه کنید همهٔ ما در واقع یک چیز هستیم، طبیعی است که زبانمان باید خیلی شبیه هم دربیاید، که درآمده است. زبان‌های مختلف در خیلی جاها به هم شباهت دارند، چون ما موجودات شبیهی هستیم.

نکته‌ای می‌خواهم بگویم که هیچ ربطی به این بحث ندارد، فقط به نظر من نکتهٔ خیلی جالبی است. دو گرایش مهم فکری در زمان حاضر وجود دارد، که شاید کنار هم آوردن آن‌ها خیلی معنا نداشته باشد: یکی پست‌مدرنیسم است و یکی فمینیسم. فمینیسم را به این معنا می‌گیرم که از نظر فلسفی خیلی روی تساوی زن و مرد تکیه می‌کند: تساوی حقوق، و حتی تساوی زن و مرد به این معنا که این دو موجود خیلی شبیه هم‌اند. چیز خیلی جالبی وجود دارد: یکی از به اصطلاح فراروایت‌های پست‌مدرنیسم، تفاوت خیلی زیاد میان آدم‌هاست. اصلاً پست‌مدرن‌ها چرا ادعا می‌کنند که حقیقت مشترکی برای همهٔ آدم‌ها وجود ندارد؟ می‌گویند آدم‌ها خیلی با هم فرق می‌کنند. از طرف دیگر، واقعیت این است که آدم‌ها خیلی شبیه هم‌اند. زبان همین را نشان می‌دهد؛ زبان‌شناسی نشان می‌دهد که آدم‌ها از نظر ذهنی خیلی شبیه هم‌اند؛ فیزیولوژی‌شان و همه‌چیزشان مثل هم است و اختلاف‌ها خیلی جزئی است.

شباهت ذهنی آدم‌ها و زبان

دقیقاً یک اختلاف مهم میان آدم‌ها وجود دارد و آن این است که دو جنس‌اند: زن و مرد. در دوران حاضر، پست‌مدرنیسم این‌گونه روی اختلاف خیلی زیاد آدم‌ها تأکید می‌کند، و فمینیست‌ها، به همان معنایی که گفتم، روی شباهت زن و مرد؛ درست برعکس آنچه واقعاً هست. به جایی رسیده‌ایم که آن شباهت‌های خیلی زیادی را که همه می‌بینیم این‌گونه منکرند. آن اختلاف اساسی را، که اگر موجودی از فضا بیاید و از او بپرسی آدم‌ها چه فرقی با هم دارند می‌گوید بعضی این شکلی‌اند و بعضی آن شکلی، می‌گویند نیست؛ ولی بعد دربارهٔ آدم‌ها می‌گویند زمین تا آسمان با هم فرق دارند، به‌طوری که جهان نمی‌تواند در ذهن آدم‌ها به‌طور مشترک انعکاس پیدا کند؛ بنابراین حقیقتی که من می‌فهمم ربطی به حقیقتی که دیگری می‌فهمد ندارد. این را همین‌طور به عنوان نکته‌ای جالب گفتم؛ خودم گاهی به آن فکر می‌کنم و خیلی برایم جالب است که این‌ها چرا این‌طور شده‌اند؛ نمی‌دانم.

حرف‌هایی را که دفعهٔ قبل زدم و آنچه ایزوتسو گفته بود خیلی تکرار نمی‌کنم. اساس حرفش این بود که واژگان یک زبان توده‌ای درهم‌ریخته نیست؛ واژگان ساختار دارد و ساختار واژگان، یعنی ارتباط میان این واژه‌ها، به جهان‌بینی آدم‌ها ربط دارد. یعنی وقتی در فرهنگی واژه‌هایی حوزه‌های معناشناختی کوچک‌تر را تشکیل می‌دهند، یک «استراکچر» کلی هست با یک سری «ساب‌استراکچر» که نشان می‌دهد اهل آن فرهنگ دنیا را واقعاً چگونه می‌بینند. در این سنت آلمانی، که کسی که آن را خیلی اساسی بیان کرده وایزگربر است، بیشتر به ساختار واژگان و رابطهٔ مفهومی واژگان با یکدیگر توجه می‌شود، نه به تک‌تک واژه‌ها؛ و معتقدند آنچه باعث می‌شود جهان‌بینی در واژگان وجود داشته باشد ساختاری است که ما به واژگان می‌دهیم. مثلاً می‌توانید کلمهٔ الله را در واژگانتان وسط بگذارید تا همه‌چیز به آن ربط داشته باشد، یا آن را کنار بگذارید؛ همین مشخص می‌کند که این جهان‌بینی توحیدی هست یا نیست، به‌جز اینکه اصلاً بعضی واژه‌ها می‌توانند وجود داشته باشند یا نداشته باشند.

ایزوتسو به دو نکتهٔ خیلی اساسی اشاره می‌کند. یکی اینکه واژگان قرآن زیرمجموعهٔ کوچکی از واژگان عربی است. واژه‌هایی در زبان عربی هست که خیلی کلیدی بودند و در قرآن نیستند، مثلاً شرافت و شجاعت؛ حتی یک بار هم یکی از مشتقات این مفاهیم اخلاقی اساسی عرب در قرآن نیامده است، و خیلی چیزهای دیگر. پس اینجا زیرمجموعهٔ خاصی داریم: خیلی واژه‌ها استفاده نشده‌اند، و نسبت‌ها و روابط واژه‌هایی هم که استفاده شده‌اند با یکدیگر کاملاً به هم ریخته است، مخصوصاً در واژه‌های کلیدی، نه در واژه‌های ساده‌ای که به چیزی در جهان خارج اشاره می‌کنند. بنابراین طبیعی است که جهان‌بینی‌ای که قرآن می‌سازد با جهان‌بینی اعراب اصلاً شباهتی ندارد.

جهان‌بینی قرآن و جهان‌بینی عرب

فقط به نکته‌ای که اول گفتم دوباره اشاره می‌کنم: لازم نیست من زبان عرب جاهلی را بشناسم تا بفهمم این واژه‌ها واژه‌های عربی نیست. من قبلاً در جلسه مدام به ایزوتسو استناد کردم، به عنوان محققی که زبان حجاز را خیلی خوب می‌شناسد، همهٔ اسناد مربوط به زبان عربی پیش از قرآن را مطالعه کرده و واژه‌ها را می‌شناسد؛ ولی واقعاً لزومی ندارد که برای اثبات اینکه یک مفهوم کلیدی قرآن در زبان عربی نیست، به چیزهای تاریخی استناد کنم. واضح است که مفهومی مثل تقوا، کفر یا آیه، با این مفهومی که در قرآن دارد، در زبان عربی وجود ندارد. این فرهنگ قرآنی این‌قدر فرهنگ خاصی است.

بگذارید این‌طور بگویم: الان در هیچ فرهنگی جز فرهنگ اسلامی، کلمهٔ تقوا به این معنایی که در قرآن هست وجود ندارد. در فرهنگ‌های دینی کشورهای دیگر، کفر به این معنایی که در قرآن داریم، یعنی در مقابل شکر و اسلام و ایمان و هم‌زمان متضاد هر سهٔ این‌ها، وجود ندارد؛ در هیچ زبان دیگری، حتی زبان‌های مذهبی‌ای که الان وجود دارند، این مفهوم به این شکل نیست. ممکن است کلمه‌های مشابهی پیدا کنید که مفهومی شبیه کفر بدهند، ولی فرهنگ قرآنی فرهنگ خیلی تنهایی است؛ یعنی این‌طور نیست که الان در دنیا مانندش را داشته باشیم، چه برسد به اینکه کسی بخواهد این فرهنگ را با این واژگانش با فرهنگ پیش از قرآن، یعنی جاهلیت، مقایسه کند. واضح است که وقتی در زمان جاهلیت الله موجودی است که اصلاً کاری به کار ما ندارد، و فرهنگی جانشین آن می‌شود که مرکزش الله است و، به قول ایزوتسو، حتی مفاهیم بازرگانی و داد و ستد هم در ساختار این واژگان به نوعی به الله ربط پیدا می‌کنند و همه‌چیز در واقع به الله پیوند دارد، این‌ها نمی‌توانسته قبلاً وجود داشته باشد.

نکتهٔ خیلی ساده این است: چیزی خیلی بدیهی و واضح است که اقوام از شنیدن قرآن خیلی شگفت‌زده می‌شدند؛ حالت شگفتی‌شان وجود داشت. باز لازم نیست به چیزی استناد تاریخی کنم؛ دلایل خیلی واضحی وجود دارد، و آن این است که ما خودمان هم اگر واقعاً این عادت‌ها را کمی کنار بگذاریم، همین الان قرآن را بخوانید، در کلی از جاهایش شگفت‌زده می‌شوید، اگر جلوی خودتان را نگیرید. مثلاً اگر من الان متنی را این‌طور شروع کنم: «بسم الله الرحمن الرحیم»، یعنی به نام خداوند مهربانِ مهربان، و دو کلمه را خیلی نزدیک به هم تکرار کنم و بعد بگویم «الف لام میم»، شما شگفت‌زده نمی‌شوید که این چیست؟ من هم الان که می‌شنوم، می‌پرسم یعنی چه. «الف لام میم» را هیچ‌کس هم نمی‌فهمد؛ فکر می‌کنید کسی می‌فهمد الف لام میم یعنی چه؟ می‌خواهم بگویم دست‌کم از همین حروف مقطعه می‌فهمیم که خیلی چیزها در قرآن بود که نمی‌فهمیدند، و الان هم ما نمی‌فهمیم. ما خیلی فکر می‌کنیم که خیلی چیزها را می‌فهمیم. بگذارید بحث را ادامه دهم و بگویم منظورم از اینکه «فکر می‌کنیم می‌فهمیم» چیست: فکر می‌کنیم خوب می‌فهمیم، ولی می‌فهمیم و خوب نمی‌فهمیم.

حروف مقطعه و فهم ناقص

بنابراین قرآن چیز خیلی خاصی است؛ واژگان خاصی دارد و سبک خاصی دارد. همین‌طور چند جلسه جلوتر برویم، چیزهای شگفت‌انگیز زیادی می‌بینید که ممکن است در نظر اول متوجهشان نشوید، ولی واقعاً شگفت‌انگیزند. فعلاً در سطح واژگان بحث می‌کنیم. فرض کنید کلمهٔ آیه: کجای دنیا چنین کلمه‌ای وجود دارد که به معنای نشانه باشد و برای جمله‌ای در متن هم به کار برود؟ ببینید، این جهان‌بینی خاصی است: گویی این کتاب با عالم خارج منطبق است، بنابراین یک کلمه را می‌شود برای دو معنای مختلف به کار برد. همان‌طور که خورشید و طلوع خورشید و آغاز شب آیه‌اند، آنچه اینجا نوشته شده هم آیه است؛ این‌ها همه نشانه‌اند.

پیچیدگی‌هایی در زبان قرآن وجود دارد که برای فهمیدنش حتی ارجاع تاریخی لازم نیست؛ لازم نیست بدانم پیش از اسلام در زبان چه خبر بوده است. همین‌قدر که بدانیم جهان پیش از اسلام جهانی توحیدی نبوده، واضح است که این مفاهیم نمی‌توانسته قبلاً وجود داشته باشد، چون اصولاً مسئلهٔ ارتباط انسان و الله مطرح نبوده است؛ بنابراین کلمهٔ تقوا نمی‌توانسته به این معنا وجود داشته باشد. ببینید، همهٔ این‌ها، مثل کفر و تقوا، در رابطه با الله است که معنا دارند؛ این‌ها به این معنایی که الان می‌فهمیم نمی‌توانسته وجود داشته باشند، چون نتیجهٔ جهان‌بینی توحیدی‌اند؛ نتیجهٔ این‌اند که الله را وسط بگذارید و همه‌چیز را با پیوند به او تعریف کنید. دست‌کم این را به عنوان نکته‌ای تاریخی می‌دانیم که پیش از اسلام بت‌پرست بودند و موحد نبودند؛ همین کافی است تا بفهمم لازم نیست به اسناد و مدارک تاریخی اعتماد کنم. در این واژه‌ها جهان‌بینی توحیدی موج می‌زند: همه‌چیز در ارتباط انسان و خدا تعریف می‌شود، و این چیزی نیست که در فرهنگ جاهلی وجود داشته باشد.

نکته‌ای که باعث می‌شود ما الان زیاد شگفت‌زده نشویم این است که این واژگان عادی شده است. مثلاً همهٔ شما الان فکر می‌کنید می‌فهمید کفر در قرآن یعنی چه، ولی باور کنید نمی‌دانید. به این معنایی که ما الان کفر را به کار می‌بریم، که معمولاً به غیرمسلمان‌ها کافر می‌گویند، هیچ ربطی به کفری که در قرآن آمده ندارد؛ کفر به عنوان واژه‌ای که در مقابل شکر و ایمان و اسلام، هر سه، قرار دارد ربطی به آن ندارد. اسلامی هم که ما الان به عنوان اسم یک دین از آن می‌فهمیم، با اسلامی که در قرآن آمده یکی نیست. در قرآن کلمهٔ اسلام چیزی مثل ایمان است: یک حالت است، یک حالت روانی، نه اسم یک دین. چون تأکید این دین روی این حالت اسلام، یعنی تسلیم بودن در مقابل خدا، زیاد بود، اسمش اسلام شد.

اسلام به عنوان حالت نه نام دین

خیلی‌ها قرآن را می‌خوانند و هرجا اسلام و مسلم می‌بینند، فکر می‌کنند منظور این است که آدم به دین پیغمبر اعتقاد داشته باشد، یعنی همین مسلمان به معنایی که ما می‌بینیم. برای فهم این لازم نیست تحقیقات تاریخی بکنید؛ خود متن این‌ها را نشان می‌دهد. مثلاً الان اصطلاحی به کار می‌برند و می‌گویند اهل کتاب کافرند؛ کلاً به یهودی‌ها و مسیحیان کافر می‌گویند. ولی در قرآن مثلاً می‌خوانید «الذین کفرو من اهل کتاب»، یعنی کسانی از اهل کتاب که کافر شدند، و مشرکین. اسلام مثل ایمان است: همان‌طور که یک یهودی می‌تواند مسلم باشد، یک مسلمان هم می‌تواند مسلم باشد. بنابراین اسلام و کفر و مانند این‌ها در زبان محاورهٔ ما تغییر شکل‌هایی داده‌اند، و این یکی از نکته‌هایی است که باعث می‌شود اسلام را در قرآن به‌راحتی نتوانیم درک کنیم.

همان بلایی که سر عرب جاهلی می‌آمد، که این واژه‌ها معناهای دیگری داشتند و معناهای جدید پیدا می‌کردند، کمی هم سر شما می‌آید. یعنی وقتی این واژه‌ها را با چیزهایی که در ذهنتان هست می‌خوانید، اگر دقت نکنید، ممکن است متوجه اختلاف استعمال آن‌ها در قرآن با استعمالشان در عرف ما نشوید. کمی احتیاط لازم است؛ مخصوصاً اینکه مثلاً عرب خیلی زود می‌فهمید که اسلام به آن معنایی نیست که این کلمه در میان عرب جاهلی به کار می‌رفت، چون خیلی فاصله داشت؛ ولی الان کمی نزدیک‌تر است و تشخیص اختلاف ممکن است کمی ضریب هوشی بالاتری بخواهد.

اینکه آیات و موضوعات قرآن حتی شگفت‌انگیز بوده، بعدها عواقبی داشته است که فکر می‌کنم جایی به آن برسیم و دربارهٔ آن صحبت کنیم. اصولاً واژه‌ها را هم حتی نمی‌فهمیدند؛ این چیز خیلی بدیهی تاریخی است. دورهٔ اول به اصطلاح قرآن‌شناسی و تفسیر قرآن را دورهٔ صحابه می‌نامند و بعد دورهٔ تابعین را؛ این‌ها آغاز خواندن و تفسیر کردن قرآن است. در دوران صحابه و تابعین یکی از مهم‌ترین چیزها این بود که مردم می‌آمدند و می‌پرسیدند این کلمه اصلاً یعنی چه. دفعهٔ قبل گفتم که خلیفهٔ دوم بالای منبر گفت: من در این آیهٔ «و فاکهت و عبا» که در قرآن هست، می‌فهمم فاکهه یعنی چه، ولی ابا یعنی چه؟ و از مردم پرسید چه کسی می‌داند ابا یعنی چه. واقعاً بعضی از واژه‌ها نامأنوس بود. اصلاً رشته‌ای به وجود آمد، که هنوز هم می‌توانید در این زمینه مقاله پیدا کنید، به اسم «غریب‌القرآن»، دربارهٔ واژه‌های عجیب و غریبی که در قرآن هست و برای عرب مأنوس نبوده است.

واژه‌های نامأنوس و غریب‌القرآن

یعنی یک سری واژه وجود دارد که نامأنوس است: مثلاً در مکه زیاد استعمال نمی‌شده، ولی شاید قبیله‌ای آن را زیاد استعمال می‌کرده است. چنین کلماتی وجود دارد که دربارهٔ آن‌ها اختلاف بود. فکر می‌کنم ابن عباس است که روایت معروفی از او هست که می‌گفت من معنای «انفطار» را نمی‌فهمیدم، تا اینکه دو عرب آمدند که سر چاهی با هم دعوا داشتند و یکی‌شان در مقام ادعا گفت من اولین بار این چاه را «انفطار» کردم؛ آن وقت تازه متوجه شدم انفطار یعنی چه: یعنی چیزی را شکافتن تا چیزی از آن بیرون بیاید. حالا اینکه درست فهمیده یا نه، به هر حال یعنی کلماتی وجود داشته که آدمی مثل ابن عباس هم نمی‌فهمید و باید جایی می‌رفت و می‌گشت که این واژه کجا به کار رفته است. قرآن کتاب ساده‌ای نبود که همه خیلی راحت آن را بفهمند. کم‌کم چیزهای شگفت‌انگیز را می‌گویم؛ جایی ادعای شگفت‌انگیزی در زمینه‌های دیگری، به‌جز واژه‌ها، هم می‌کنم.

بگذارید باز نکته‌ای بگویم. لازم نیست دربارهٔ آن صحبت کنم، ولی فکر می‌کنم، مثل همان موضوع پست‌مدرنیسم و فمینیسم، موضوعی است که مطرح کردنش بد نیست. یکی از اشکال‌هایی که کسانی که معتقدند فرهنگ جاهلی در قرآن نفوذ پیدا کرده می‌گیرند، و یکی از چیزهایی که به آن استناد می‌کنند، این است که چون فرهنگ بازرگانی وجود داشته، واژه‌های مربوط به بازرگانی در قرآن پیدا می‌شود، مثلاً «ربا» یا «اشترا» به معنای مبادله کردن، و این را جزو تأثیرهای فرهنگ جاهلی در قرآن می‌دانند. ببینید، بعضی از این شبهه‌ها جوری است که اگر بخواهم بیش از این جوابشان بدهم، عصبانی می‌شوم. اگر آدم واقعاً خوب دقت کند، این واژه‌ها به معنای بازرگانی در قرآن نیامده‌اند. واژهٔ «اشترا» در قرآن آمده و درست است که مربوط به بازرگانی می‌شده، ولی همه جا را نگاه کنید: حرف این است که کسی دنیا را به آخرت فروخته است. یعنی «اشترا» را به عنوان واژه‌ای کلی به کار می‌برد که معنای مبادله می‌دهد، و اصلاً در معنای بازرگانی این را نداریم. آنجا هم که «اشترا» دربارهٔ کلام آمده، به همان معنای مبادله است؛ نوعی مبادله آنجا صورت می‌گیرد.

اصلاً موضوع این است که در قرآن حرفی از بازرگانی نیست. دقت می‌کنید عصبانیت من از کجاست؟ اصلاً هیچ چیزی از بازرگانی در قرآن نمی‌بینیم، مثلاً اینکه نسیه بخرید یا نسیه بفروشید یا جنس را بشناسید. معلوم است که فرهنگ بازرگانی در قرآن انعکاس پیدا نکرده است.

ادعای انعکاس فرهنگ بازرگانی

ولی همین که مستشرقی روزی آمده، چهار واژه را فهرست کرده و تعدادشان را شمرده و ادعا کرده که واژه‌های بازرگانی عرب در قرآن زیاد است و این نشان می‌دهد که فرهنگ جاهلی در قرآن انعکاس پیدا کرده است، عده‌ای هستند که موضعشان این‌قدر ضعیف است که با هر ادعایی که کسی بکند فوراً دست و پایشان را گم می‌کنند. یا شروع می‌کنند به جواب‌های چرند و پرند دادن، مثلاً چیزهای دیگری را می‌شمرند و می‌گویند نه، تعداد آن‌ها بیشتر است؛ یا اینکه اصلاً قبول می‌کنند. مثلاً همین مقاله‌ای که آقای بهاءالدین خرمشاهی، که آدم خیلی معتبری است، نوشته، واقعاً این را به عنوان یکی از شواهد بازتاب فرهنگ جاهلی در قرآن آورده است: اینکه مستشرقی آمده و ادعا کرده که در قرآن کلمات بازرگانی وجود دارد. کجای قرآن بازرگانی وجود دارد؟ بازرگانی وجود ندارد. او چهار کلمه را برداشته که به معناهای دیگری استعمال شده‌اند. بدیهی هم هست که بازرگانی در قرآن اصلاً محلی از اعراب ندارد، به‌جز چند چیز خیلی ساده، مثل مسئلهٔ حرمت ربا، که آن هم واقعاً به بازرگانی، به آن معنایی که میان عرب متداول بوده، ربطی ندارد؛ ربا همه جای دنیا، همین الان هم، هست، و به نظر می‌رسد ربا خوردن بیشتر به فرهنگ یهودی‌ها مربوط باشد تا به فرهنگ اعراب.

با اینکه چنین چیزهایی در کلمات قرآن آمده است، این عده نه‌تنها شروع می‌کنند صغرا و کبرای عجیب و غریبی برای جواب دادن بچینند، بلکه قبول هم می‌کنند؛ یعنی به محض اینکه کسی اشکالی گرفت، همه به علامت تسلیم دست بالا می‌برند. این مستشرقین غربی ابهتی دارند که اگر چیزی بگویند، فوراً تأثیر خودش را می‌گذارد.

اعتراض شد که همین که مفهوم «چیزی می‌خری و معامله می‌کنی» وارد قرآن شده و زیان و مانند این‌ها آمده است، کافی است؛ حتی اگر بازرگانی به معنای دقیق ربطی نداشته باشد، خود مفهوم مبادله، اینکه چیزی می‌دهید و چیزی می‌گیرید، وارد شده است. فرض کنید این مفاهیم وارد شده باشد؛ کجای کدام فرهنگ دنیا این مفاهیم را ندارد؟ خلاصه آدم چیزی می‌دهد و چیزی می‌گیرد. اعتراض دیگر این بود که در قرآن این حس هست که زمان را صرف می‌کنی و چیزی به دست می‌آوری. ببینید، این مفهوم آن‌قدر کلی است: اینکه ضرر می‌کنی، مثلاً عمرت را به بطالت می‌گذرانی و ضرر می‌کنی؛ اینکه سرمایه‌ای وجود دارد، مثلاً سرمایهٔ عمر. جایی هست که سرمایهٔ عمر وجود نداشته باشد؟ می‌خواهم بگویم این مفاهیم، اینکه آدم چیزهایی دارد و بعد می‌تواند از آن‌ها استفاده کند و چیزهایی به دست بیاورد، بازرگانی که نیست.

تمثیل تجارت و پتانسیل انسان

آدمی وجود دارد که این را نفهمد؟ برای اینکه چیزی به دست بیاوری، باید چیزی را خرج کنی. این‌ها در مفهوم بازرگانی به کار نرفته‌اند؛ مفاهیم کلی‌اند. این کلمات اینجا در معناهای بازرگانی به کار می‌رفت و واژه‌ها وجود داشت، ولی قرآن این واژه را به عنوان واژه‌ای بازرگانی استعمال نمی‌کند.

یکی از چیزهایی که ایزوتسو می‌گوید این است که اصولاً سه حوزهٔ زبانی در حجاز وجود داشت: یکی حوزهٔ خیلی عرب جاهلی، یعنی قبایل، که بیشتر در شعر به کار می‌رفت؛ یکی حوزهٔ به اصطلاح بازرگانی؛ و چیز خیلی محدودی هم که اهل کتاب داشتند، یعنی نوعی فرهنگ مذهبی هم آنجا وجود داشت. از واژگان بازرگانی آنجا خیلی زیاد استفاده می‌شده، ولی هیچ حرفی از بازرگانی در قرآن نیست؛ واژه‌ها، واژه‌های خیلی کلی‌اند.

اگر جایی مثالی بزنی که واژه‌ها به معنای غیرمتعارفی به کار رفته‌اند که به اعراب ربط دارد و برای من که الان زندگی می‌کنم مفهوم نیست یا مورد ندارد، حرف دیگری است. پرسیده شد که آیا این مفهوم می‌توانست وجود نداشته باشد، و شاید این تمثیل دربارهٔ زندگی تصویر بدی هم داشت. شاید این‌طور باشد؛ ولی این مفاهیم این‌قدر کلی‌اند که «شاید باشد» با چه احتمالی؟ می‌خواهم بگویم این مفاهیم این‌قدر کلی و بزرگ‌اند که در هر زبان دیگری چنین مفاهیمی داری. آن حرف وقتی حرف مستند و درستی بود که من ادعا کنم چیزهایی در بازرگانی اینجا وجود داشته که الان ما که بازرگان نیستیم با آن مفاهیم سروکار نداریم، و قرآن آن‌ها را استخدام کرده و به معناهایی به کار برده که برای زندگی من مهم نیست. ولی تو این تمثیل را، که به قول خودت بازرگانی است، به‌راحتی می‌فهمی، چون در زندگی خودت به نوعی تجارت می‌کنی، هرچند اسمش را تجارت نگذاری؛ یعنی امکاناتی را صرف می‌کنی تا چیزهایی به دست بیاوری. می‌خواهم بگویم آن استدلال در صورتی جای جواب دادن داشت که آثار بازرگانی را خیلی در قرآن ببینی.

فهم تمثیل بازرگانی

یعنی واقعاً خود بازرگانی را ببینی، نه استفاده از واژه‌های بازرگانی را؛ و بعد اینکه وارد مفاهیمی شویم که برای ما معنا ندارد. ولی الان همهٔ ما به‌راحتی می‌بینیم که این تمثیل برایمان معنادار است، و اگر کسی به ما نگوید، شاید اصلاً متوجهش هم نشویم؛ یعنی خیلی راحت می‌پذیریم که مثلاً داریم دنیا را صرف می‌کنیم تا چیزی به دست بیاوریم.

آنچه می‌خواستم بگویم، و گفتم لازم نیست به آن اشاره کنم، این است: ما در دورانی زندگی می‌کنیم که سنتی مذهبی حاکم نیست؛ در واقع سنتی الحادی حاکم شده است، حالا پشت ساینس. قبلاً دربارهٔ این موضوع صحبت کرده‌ام. اصولاً مذهبی‌ها در موضع ضعف‌اند. بحث‌های میان مذهبی‌ها و آدم‌های ملحد و کسانی را که وابسته به سنت مستقرند ببینید؛ حال و هوای خاصی دارد. مثلاً وقتی حرف از استدلال‌های خداشناسی می‌شود و کسی می‌خواهد وجود خدا را اثبات کند، بلافاصله کسانی که در سنت فلسفی حاضرند سخت می‌گیرند. مثلاً راسل بحث معروفی با کاپلتون دربارهٔ اثبات وجود خدا دارد که بی‌بی‌سی پخش کرد. به محض اینکه کاپلتون شروع به حرف زدن می‌کند، راسل چنان چیزهای منطقی دقیقی مطرح می‌کند: اینکه این کلمه‌ای را که به کار می‌برید باید دقیقاً تعریف کنید؛ «واجب‌الوجود» مثلاً یعنی چه؛ این مفهوم تحلیلی نیست. از نظر منطق چنان سخت می‌گیرند که طرف اصلاً نمی‌تواند حرف بزند؛ یعنی سطح دقت را تا حدی بالا می‌برند که اصلاً زبان به آن حد دقت نمی‌رسد. کاپلتون هم نمی‌تواند اثبات کند، و راسل می‌گوید من نمی‌گویم خدا هست یا نیست؛ می‌گویم نمی‌شود اثبات کرد. حرف راسل در آن جلسه این است که ما نمی‌توانیم وجود خدا را با استدلال منطقی ثابت کنیم. ضوابط منطقی را آن‌قدر ارتقا می‌دهند که دیگر واقعاً نمی‌شود چیزی را ثابت کرد یا حتی حرف زد؛ هر کلمه‌ای بگویید، نمی‌شود تعریفش کرد.

بعد همین‌ها شبهه ایجاد می‌کنند، مثلاً مسئلهٔ شر. راسل می‌آید و می‌گوید مثلاً کرم کدو چرا وجود دارد؛ همان آدمی که آنجا دقیق‌ترین چیزها را نمی‌شد به او گفت و ادعا می‌کرد این‌ها معنا ندارد. شما کمی در این مسئلهٔ شر دقت کنید: تعریف شر چیست؟ تا کنون اصلاً کسی تعریفی فلسفی از شر ارائه داده است؟ می‌خواهم بگویم مذهبی‌ها گویی اعتماد به نفس ندارند که بگویند: بسیار خوب، تو که این بلا را سر استدلال من آوردی و می‌گویی مسئلهٔ شر، شر را تعریف کن؛ حالا اگر توانستند تعریف کنند! ما هم می‌توانیم در مقابلش بایستیم و خط دقت را این‌قدر بالا ببریم که مثلاً کرم کدو یعنی چه، شرش کجاست؟ طرف باید تعریف کند و توضیح دهد، و به هیچ جا هم نمی‌رسد.

مسئله شر و سطح دقت استدلال

مذهبی‌ها فوراً به دست و پا می‌افتند. اثباتشان که قبول نشده، دربارهٔ مسئلهٔ شر کتاب می‌نویسند که آقا این‌طور است؛ عمهٔ شما مرد، اشکال ندارد، عوضش جای دیگری بهتر می‌شود؛ نسبی است؛ و فلان. اصلاً نباید جواب داد. اگر سطح دقت آن است که چیزی را نمی‌شود اثبات کرد، با آن سطح دقت اشکال هم نمی‌شود گرفت؛ بنابراین اصلاً نمی‌توانیم بحث کنیم. نمی‌شود جایی سطح دقت آن‌قدر بالا باشد که نشود حرف زد، و بعد در مسائلی مثل قرآن هرچه بگویند، ما فوراً «ای داد و بیداد» بگوییم و جواب بدهیم. این نشان می‌دهد که محیط آدم‌های فکری، آدم‌های مذهبی، دچار ضعف و تزلزل خیلی زیادی شده‌اند و آدم‌های طفلکی‌ای شده‌اند؛ تمام رسانه‌ها مدام این‌ها را بمباران می‌کنند و این‌ها باید از موجودیت خودشان دفاع کنند.

اصلاً جواب ندهید؛ راه بسیار است. یک راه کلی رفع کردن شبهه‌ها این است که بگویید سطح دقت را تعریف و مشخص کنند. اگر آن را پایین آوردند، شما فوراً بروید و استدلال‌های دقیق، مثلاً برهان‌های خداشناسی، را پیش بگذارید: اول این را ثابت کنید؛ اگر جواب دادند، بعد بروید سراغ شبهه. اگر فرهنگ مذهبی حاکم بود، همین‌طور می‌شد: ما سطح دقت را تعیین می‌کردیم؛ هر جا دلمان می‌خواست ضوابط را تعیین می‌کردیم؛ آنجا که دلمان می‌خواست سطح را پایین می‌آوردیم، و هر جا می‌خواستیم بالا می‌بردیم تا طرف نتواند شبهه وارد کند. الان برعکس است.

این، خلاصه، نکته‌ای بود دربارهٔ وضعیت آدم‌های مذهبی که مدام دچار تزلزل‌اند و دست و پا می‌زنند تا به نوعی این شبهه‌ها را رفع کنند، و متوجه نیستند که واقعاً در این مسئلهٔ شر — من خیلی چیز خوانده‌ام — اصلاً معلوم نیست مسئله چیست، و این همه به آن جواب می‌دهند. خلاصه تعریف شر چیست؟ به چه می‌گوییم شر؟ به آنچه برای ما ضرر داشته باشد؟ به اینکه چیزهایی وجود داشته باشد که برای من ضرر دارد؟ این کلاً همه‌چیز را زیر سؤال می‌برد: ضرر یعنی چه؟ ما چه هستیم؟ با کسانی که از این حرف‌ها می‌زنند این‌طور بحث کنید، تا اینکه سطح دقت را کمی پایین بیاورند؛ آن وقت فوراً وجود خدا را می‌شود ثابت کرد.

بحث‌هایی که امروز می‌خواهم بکنم دیگر کمی سخت است؛ چه کنم، موضوع سخت است. الان سراغ تهوع می‌رویم. می‌خواهم چیزهای دیگری بگویم. تفاوت اساسی این است که الان در زبان‌شناسی دو مفهوم خیلی مهم دربارهٔ واژه داریم: یکی مفهوم و یکی مصداق. انگلیسی‌اش را می‌گویم، چون طبق معمول در ترجمه‌های مختلف ممکن است چیزهای مختلفی ببینید: مفهوم را در مقابل «سنس» می‌گذارند و مصداق را در مقابل «ریفرنس». فرق مفهوم و مصداق این است که مصداق، یا ریفرنس، چیزی است که این واژه واقعاً در جهان خارج به آن اشاره می‌کند؛ رابطه‌ای است میان یک عنصر زبانی، نه فقط واژه، بلکه جمله یا هر عنصر زبانی دیگر، با یک عنصر غیرزبانی.

واژه و رابطه با جهان خارج

مثلاً مصداق واژهٔ سگ همین چیزی است که اینجا وجود دارد؛ این را مصداق، یا ریفرنس، می‌گویند: عنصر زبانی چیزی را بیرون از زبان مشخص می‌کند. مفهوم در واقع آن نظام پیچیدهٔ درون خود زبان است. آنچه ایزوتسو می‌گوید دربارهٔ مفاهیم است، نه مصادیق؛ اصولاً خود واژه‌ها و رابطهٔ میان خود واژه‌ها، یعنی عنصرهای زبانی، را در نظام و ساختار پیچیده‌ای که وجود دارد بررسی می‌کند. هر واژه مفهوم دارد. می‌توانید واژه را با واژه‌های دیگر تعریف کنید؛ مثلاً واژه‌ای می‌تواند با واژه‌های دیگر، به‌طور مترادف یا متضاد، هم‌نشین شود و این‌گونه کم‌کم مفهوم پیدا کند. نکتهٔ خیلی اساسی‌ای که سوسور اولین بار خیلی روی آن تأکید کرد این است که اصلاً مفهوم واژه‌ها با اختلاف معلوم می‌شود؛ یعنی واژه‌ها بیشتر از این جهت هویت پیدا می‌کنند که ببینیم اختلافشان با واژه‌های نزدیکشان چیست. دقت می‌کنید؟ این چیزی است که در دنیای زبان، یعنی در مفهوم، اتفاق می‌افتد.

حرف‌هایی که ایزوتسو می‌زند دربارهٔ مفهوم واژه است، نه مصداق؛ اصولاً به جهان خارج ارجاع نمی‌دهد. «استراکچر» واژه‌ها را بررسی می‌کند: اینکه این رابطه‌ها چگونه است و حوزه‌های معناشناختی خود این واژه‌ها چگونه است. هیچ جا ندیدیم که ایزوتسو دربارهٔ جهان خارج بحث کند. اسم کتابی که دارد، و واژه‌ای که در ترجمه‌اش به کار برده‌اند دقیق و درست است، مثلاً «مفاهیم اخلاقی و دینی در قرآن» است؛ مفهوم این واژه‌ها را به عنوان عنصرهای زبانی درون خود زبان بررسی می‌کند. یعنی همهٔ کارش این است که از نحوهٔ به کار رفتن این واژه در قرآن، به عنوان عنصری زبانی در متن، مفهومش را دربیاورد؛ کاری به جهان خارج ندارد. آنچه من الان می‌خواهم بگویم بیشتر دربارهٔ مصداق‌هاست؛ یعنی فضای بحث کمی فرق می‌کند. این موضوع کلاً سخت‌تر است؛ تقصیر من نیست.

یکی از شواهد پینکر جوانی مکزیکی است. ماجرای کاسپار هاوزر را می‌دانید چیست؟ کاسپار هاوزر بچه‌ای بود که تا سنین جوانی در زیرزمینی نگهش داشتند؛ بعد که بیرون آمده بود، تازه داشت زبان یاد می‌گرفت.

کاسپار هاوزر و یادگیری زبان

فیلم خیلی معروفی هست که تلویزیون ایران چند بار پخش کرد. موضوعی که طرفداران پینکر به آن استناد می‌کنند این است که یک جوان مکزیکی بدون زبان فکر می‌کرد، یا مثلاً کودکان کرولال به یک معنا فکر می‌کنند، در حالی که هیچ واژه‌ای ندارند؛ این یکی از شواهد آن است که چیزی به اسم منتالیز وجود دارد.

چیزی که گفتم این است که اصولاً یاد گرفتن واژه‌ها به خودآگاهی ربط دارد؛ یعنی رابطهٔ خیلی مستقیمی هست میان حضور یک مفهوم در خودآگاهی و طول کدی که برای آن به کار می‌برید. یعنی وقتی در زبانی برای مفهومی، مثلاً برای حسی، واژهٔ مشخصی دارید، این حس در خودآگاهی مردمی که آن زبان را به کار می‌برند بیشتر است. مثلاً ژاپنی‌ها برای احساسشان نسبت به طبیعت واژه‌های خیلی متنوعی دارند؛ مثلاً واژه‌ای دارند که ترجمهٔ تحت‌اللفظی‌اش تقریباً «احساس صبحگاهی» می‌شود. همهٔ شما کم‌وبیش می‌فهمید احساس صبحگاهی چه می‌تواند باشد؛ ولی اگر ۲۰ واژه داشته باشید که احساس‌های مختلف نسبت به طبیعت را طبقه‌بندی کند، مثل احساس صبحگاهی و احساس عصرگاهی — حالا مثلاً عصرگاهی احساس خاصی ندارد، ولی صبح احساس خیلی خاصی، مثلاً از تازه‌بودن، دارید — وقتی واژه‌های زیادی می‌گذارید، به این موضوع توجه بیشتری می‌کنید. بنابراین ارتباط با طبیعت در فرهنگ ژاپنی نمود بیشتری دارد: هرچه به چیزی بیشتر توجه کنند، واژهٔ بیشتری برایش می‌گذارند و بعد توجه بیشتر می‌شود. این حالت وجود دارد، ولی معنایش این نیست که من نمی‌توانم در فرهنگ خودم دربارهٔ احساس صبحگاهی فکر کنم. همیشه می‌شود دربارهٔ هر چیزی فکر کرد، چون ترجمه ممکن است؛ می‌توانم بگویم که در زبان خودم هم می‌توانم دربارهٔ احساس صبحگاهی فکر کنم.

اعتراض شد که اگر مثلاً برای احساس ساعت ۱۰ و ساعت ۱۱ هم واژه وجود داشته باشد، آیا واقعاً ترجمه ممکن است. ولی من می‌توانم آن را با یکی دو جمله بیان کنم، مثل همان مثالی که دفعهٔ قبل زدم: در زبان بومی‌های استرالیایی واژه‌ای وجود دارد به معنای سوراخی که نوع خاصی از پرنده هنگام جفت‌گیری‌اش جایی می‌کَند، و ممکن است چیزهای دیگری هم همراهش باشد؛ سوراخی خاص.

واژه‌های خاص زبان‌های بومی

خلاصه، من می‌توانم این را در زبان خودم بیان کنم؛ همین که دارم می‌گویم، شما می‌فهمید این چه‌جور سوراخی است. بنابراین اصولاً این‌طور نیست که مفهومی در یک زبان وجود داشته باشد که نشود آن را در زبان دیگر بیان کرد. منتها طول کد باعث می‌شود خودآگاهی بیشتر یا کمتر شود، یعنی توجه شما بیشتر یا کمتر شود. وقتی برای مفهومی لازم است یک عالمه حرف بزنم، این نشان می‌دهد که آن مفهوم در لایه‌های خیلی بالای خودآگاهی من وجود ندارد و دیرتر می‌توانم آن را بیرون بکشم؛ وقتی کد کوتاه‌تری دارم، سهل‌الوصول‌تر است.

به هر حال، این ادعایی که شما می‌کنید نزدیک به همان صورت استرانگ ساپیر-وورف است که الان کسی به آن اعتقاد ندارد. تأثیر زبان در سرعت دسترسی است. مثلاً دربارهٔ این گفتم که زرد و نارنجی در یک زبان سرخ‌پوستی وجود ندارد و این باعث می‌شود که این سرخ‌پوست‌ها در یادآوری اینکه مثلاً گوی زرد برداشته شده یا نارنجی، کمی بیشتر دچار مشکل شوند؛ نه اینکه اصلاً نتوانند. ولی ما چون کد مشخص و برچسب خاصی برای این رنگ‌ها داریم، به‌راحتی آزمایش را جواب می‌دهیم. چند گوی بگذارید، یکی زرد و یکی نارنجی؛ مثلاً زرد را یک بار بردارید و جابه‌جا کنید و بعد بپرسید. ما به‌راحتی یادمان می‌ماند که زرد بود، ولی آن‌ها ممکن است شک کنند که این گوی بود یا آن گوی، چون برای مفهوم زرد و نارنجی این برچسب را ندارند؛ بنابراین باید کمی به خودشان فشار بیاورند تا یادشان بماند کدام بود. این‌طور نیست که زبان تأثیر قاطع بگذارد؛ تأثیراتی می‌گذارد. ادعای «ویک»، که الان همه قبول دارند، این است که زبان تأثیراتی می‌گذارد، مثلاً در سرعت فکر کردن به یک مفهوم؛ نه اینکه مفهومی در یک فرهنگ قابل بحث باشد و در فرهنگ دیگر نباشد، به همین دلیل که همهٔ زبان‌ها به یکدیگر قابل ترجمه‌اند.

اگر بگوییم هر زبانی که تعداد واژه‌های بیشتری دارد، از محدودهٔ خیلی گسترده‌تری برخوردار است و دانشمندان خیلی بزرگ‌تری دارد، اصلاً این‌طور نیست. نمی‌خواهم وارد بحثش شوم، ولی این‌طور نیست: تعداد واژه‌ها اصلاً ملاک نیست؛ ساختار واژه‌ها مهم‌تر از تعدادشان است. مثلاً فرض کنید اعراب ۳۳۰۰ کلمه برای شمشیر داشتند؛ حالا به کجا می‌رسند؟ ۳۳۰۰ کلمه هم برای شتر بگذارند. حرفی که زده شد خیلی درست است: هرچه تعداد واژه‌ها بیشتر باشد، روی پردازش شما تأثیر منفی هم می‌گذارد. پس تعداد واژه را ملاک نگیریم. الان گرایش عمده در زبان‌شناسی این است که زبان‌ها از نظر تفکر معادل‌اند؛ این اختلاف‌ها آن‌قدر نیست که بتوانیم بگوییم یک زبان نشان‌دهندهٔ فرهنگی پیشرفته‌تر از زبان دیگر است. الان عمدهٔ کسانی که در این زمینه اظهار نظر می‌کنند چنین عقیده‌ای دارند. فرهنگ‌های به اصطلاح بدوی هم، که فکر می‌کنیم زبانشان چند واژه بیشتر ندارد و عقب‌افتاده‌اند، نشان می‌دهند که به هر حال از نظر زبانی مشکلی ندارند؛ ممکن است مشکلات تاریخی و اجتماعی داشته باشند، ولی مشکل زبانی ندارند.

من مفهوم و مصداق، این دو کلمه، را به معنای خاصی گفتم که الان در زبان‌شناسی «سنس» و «ریفرنس» می‌گویند، و الان ما در واقع وارد ریفرنس واژه‌ها می‌شویم. بحث‌های ایزوتسو دربارهٔ سنس واژه‌هاست، یعنی درون زبان بحث می‌کند. قرار است آقای اسدپور کمی دربارهٔ رمان تهوع صحبت کند.

برویم سراغ رمان تهوع. سؤال خیلی ساده‌ای دارم؛ دو نفر اینجا رمان تهوع را خوانده‌اند. چرا اسم این رمان تهوع است؟ این تهوع در این رمان یعنی چه؟ مثلاً چقدر یادتان هست؟ احساسی به این آدم، شخصیت اصلی رمان، دست می‌دهد که می‌گوید دچار تهوع می‌شود؛ یعنی چه؟ چه فهمیدید؟ می‌خواهم موردی را مثال بزنم: حسی در این آدم وجود دارد که سارتر اسمش را تهوع گذاشته است؛ شاید به فارسی بیشتر بگوییم دل‌به‌هم‌خوردگی. ولی منظورش تهوع نیست؛ به معنای فیزیکی دچار تهوع نمی‌شد. می‌خواهم بگویم اینجا واژه‌ای به کار می‌برد که در این آدم ریفرنس خاصی دارد. شما چه فهمیدید؟ ریفرنسش چه بود؟ چه حسی بود؟

رمان تهوع و حس خاص

یکی از پاسخ‌ها این بود که این آدم خودش را می‌بیند و بعد می‌بیند که دارد کارهایی می‌کند؛ کارش این بود که رمانی دربارهٔ شخصیتی فرانسوی می‌نوشت که به دربار روسیه رفته و کارهایی کرده است. از طرفی مانده که بودنش چیست، یعنی چه دلیلی برای بودنش دارد؛ و می‌خواهد اگر بتواند چنین دلیلی پیدا کند، یا قانع شود که این مسخره است. بعد مردم اطرافش را می‌بیند که احساس می‌کنند همه‌چیز را می‌دانند و برای زندگی‌شان دلیلی دارند: همهٔ روزهای هفته سر کار می‌روند، یکشنبه کمتر کار می‌کنند و استراحت می‌کنند و به کلیسا می‌روند؛ زندگی‌شان خیلی طراحی‌شده است، هدفشان مشخص است و کارشان را درست می‌دانند، و نمی‌فهمند که واقعاً همه‌چیز این نیست و این‌ها قالب‌هایی است که به آن‌ها تحمیل شده است. این احساس دل‌به‌هم‌خوردگی که به او دست می‌دهد، در حالت اولیه‌اش این است که این‌ها را می‌بیند و از جماعتی که اسمشان را «رجاله» می‌گذارد حالش به هم می‌خورد، و از اینکه این‌ها مدام او را احاطه کرده‌اند؛ و قسمت دومش، که خیلی مهم‌تر است، احساس دقیق‌تری است که از وضعیت خودش دارد.

ولی یک بار نسبت به سنگی حس خاصی به او دست می‌دهد، و نسبت به ریشهٔ درخت؛ این‌ها با آنچه شما می‌گویید خیلی جور نیست. می‌خواهم بگویم این حسی که او نسبت به آن سنگ دارد، به نظر می‌آید به‌طور مستقیم ارتباطی به مسئلهٔ پوچی ندارد. حتی فکر کنم دقیقاً جمله‌هایی هست که نسبت به آن سنگ دچار تهوع می‌شود؛ دقیقاً یادم نیست. نسبت به اشیای بیرون از خودش حس خاصی دارد؛ گاهی این حس یک‌دفعه به او هجوم می‌آورد؛ مثلاً جایی نشسته و این حس به او دست می‌دهد.

بگذارید کمی توضیح بدهم و تجربهٔ شخصی خودم را بگویم. من در سنین نوجوانی حس عجیبی داشتم، بیشتر نسبت به خودم تا نسبت به اشیا، و آن‌قدر چیز عجیب و غریبی بود که خیلی وارد خودآگاهی من نمی‌شد. اتفاقی که برایم افتاد این بود که روزی در کتابخانه کتاب تهوع سارتر را گرفتم و به‌طور اتفاقی چند قسمتش را خواندم، از جمله همان قسمتی که کنار درختی می‌نشیند و توصیف می‌کند که این درخت، ریشهٔ درخت، را می‌بیند و دچار این احساس می‌شود. با اینکه آنجا نشستم و این را خواندم، متوجه نشدم. به خانه آمدم و یک‌دفعه احساس کردم که این اصلاً دقیقاً داشت همین را می‌گفت؛ داشت دربارهٔ همین حس عجیبی صحبت می‌کرد که گاهی به من دست می‌دهد و شبیه حالت دل‌به‌هم‌خوردگی است. بلافاصله کتاب تهوع سارتر را خریدم و با هیجان خیلی زیاد خواندم که یک نفر دیگر در این دنیا دارد دربارهٔ این موضوع عجیب، که من اصلاً به آن فکر هم نمی‌کنم، حرف می‌زند.

اصلاً محتوای اساسی کتاب به نوعی دربارهٔ همین حس خاصی است که می‌شود نسبت به اشیا داشت. واقعیت این است که کتاب تهوع دربارهٔ حسی کمی عجیب و غریب صحبت می‌کند که بعضی دارند و بعضی ندارند. این حس آن‌قدر متداول نبوده که واژه‌ای برایش انتخاب شود؛ دقت می‌کنید؟ چون چیز کمیابی است، وارد فرهنگ عمومی نشده است. این همان حرفی است که فوکو می‌زند: زبان به نوعی حامل اقتدار است؛ یعنی فرهنگ مسلط است که زبان را به وجود می‌آورد. زبان خصوصی که نداریم؛ بنابراین زبان همیشه به چیزهایی اشاره می‌کند که خیلی عمومیت دارند، و ممکن است برای خیلی از حس‌های خصوصی خودتان در زبان واژه‌ای پیدا نکنید. به این دلیل است که زبان حامل اقتدار می‌شود؛ همان بحثی که الان با ایشان کردم: وقتی حسی خصوصی دارید که مورد قبول عام نیست، این حس خیلی در خودآگاهی‌تان نمی‌آید و از آن دور می‌شوید؛ به چیزهایی که برایشان واژه وجود دارد بیشتر می‌پردازید. نکتهٔ رمان تهوع این است که هزاران نفر این رمان را می‌خوانند و واقعاً نمی‌فهمند که اینجا بحث از حس واقعی خاصی است که سارتر دارد و آن را برای قهرمان داستانش توصیف می‌کند.

واژه و توجه خودآگاه

او خیلی هم سعی می‌کند این حس را خوب توصیف کند و مدام دربارهٔ این حالتی که نسبت به سنگ پیدا می‌کند حرف می‌زند. کسانی که این حس را ندارند رمان را می‌خوانند و فکر می‌کنند آن را می‌فهمند؛ هیچ‌کس نیست که اگر این حس را نداشته باشد، بفهمد چیزی اینجا هست که نفهمیده است. الان هر دو نفر رمان را خوانده‌اند و هیچ احساس نکرده‌اند که اینجا چیز اسرارآمیزی وجود دارد؛ تعبیرهایی برای خودشان کرده‌اند. مثلاً آقای اسدپور خیلی خوب این را به حالت‌های دل‌به‌هم‌خوردگی دیگری ربط می‌دهد که این آدم نسبت به جهان خارج و نسبت به فرهنگ دارد؛ ولی این آن چیزی نیست که آنجا درباره‌اش بحث می‌کند: حسی خیلی خاص و عجیب نسبت به اشیا.

اصلاً حس خیلی ساده‌ای است: حس خاص پیدا کردن نسبت به وجود داشتن اشیا. نگاه می‌کنید: این شیء الان وجود دارد؛ من با وجود این شیء رابطه دارم، وقتی لمسش می‌کنم. مثلاً وقتی نسبت به سنگ دچار تهوع می‌شود، اگر اشتباه نکنم سنگ را در دستش می‌گیرد. همهٔ ما وقتی چیزی را در دستمان می‌گیریم، احساس می‌کنیم این چیزی است که وجود دارد؛ ولی این احساسِ وجود داشتن یک شیء، یا وجود داشتن خود من یا اعضای بدن من، می‌تواند در سطح خیلی بالاتری اتفاق بیفتد؛ در سطحی که به‌طور ناگهانی دچار شگفتی شوید، مثل اینکه برق شما را گرفته باشد، و از حالتی که به شما دست می‌دهد چیزی شبیه دل‌به‌هم‌خوردگی به شما دست بدهد، از بس که این حالت سنگین است. این ارتباط می‌تواند گویی خیلی قوی‌تر از حالت معمولش باشد.

سارتر دچار این حالت بوده است، و اصلاً همهٔ فلسفهٔ اگزیستانسیالیسم روی این حالت بنا شده است. کسانی که با اگزیستانس خودشان رابطهٔ قوی دارند این احساسات را دارند؛ حالا شدت و ضعفش خیلی مهم نیست، ولی معمولاً از حالت عادی شدیدتر است. آن‌ها در پی بیان این حس‌اند و متعاقبش خیلی چیزهای دیگر به فکرشان می‌رسد. اگر این حس را داشته باشید، می‌فهمید که تمام چیزهای دیگری که این آدم در آن کتاب حس می‌کند به این مربوط است. این احساس پوچی و همهٔ این‌ها، به دلایلی که می‌توانم توضیح بدهم ولی نمی‌دهم، چون لازم نیست زیاد جلوتر بروم، به این مربوط است، مثلاً به احساس قوی‌ای که گاهی به این آدم نسبت به یک شیء دست می‌دهد.

حس پوچی و معرفت نفس

من بعدها، مثلاً یکی دو سال بعد، در کتاب «معرفت نفس» آقای حسن‌زاده آملی شرحی خواندم از اینکه ایشان در سنین خیلی بالا به حس خیلی قوی و عجیب و غریبی از همین شکل رسیده بود؛ آنجا کلی چیز نوشته و شعر گفته بود تا به نوعی منتقل کند که این حسش چیست: حسی خیلی عمیق و ناگهانی نسبت به هستی داشتن و نسبت به موجوداتی که هستند.

چرا بحث تهوع را به عنوان مثال گفتم؟ دقیقاً به خاطر نکته‌ای که اینجا پیش می‌آید. چرا احساس می‌کنم که مفهوم تهوع را خوب می‌فهمم؟ چون پیش از خواندن این کتاب این حس را داشتم؛ به محض اینکه این کلمهٔ تهوع را ببینم، می‌فهمم به چه اشاره می‌کند، چون مصداقش پیش من حاضر است. کسی که آن مصداق را نمی‌فهمد، هرچقدر هم این کتاب را بخواند، دقیقاً متوجه نمی‌شود چه می‌گوید. می‌فهمید منظورم چیست؟ اصلاً به نظر می‌رسد زبان گویی این‌طور تولید می‌شود.

بگذارید مثال خیلی ساده‌ای بزنم: بچه مفهوم سوزش و درد را چگونه یاد می‌گیرد؟ چون درد را حس می‌کند و گاهی سوزش هم دارد، کافی است در چند جمله بشنود تا بفهمد به این حسی که دارد سوزش می‌گویند و به آن یکی درد. گویی من اول چیزهایی را درک می‌کنم: چیزهایی را می‌بینم، الگویی جلوی چشمم هست، حسی دارم و با مصداق‌هایی ارتباط دارم؛ بعد می‌فهمم که به این چیزی که می‌فهمم فلان می‌گویند و آن اسم را برایش می‌گذارم. می‌خواهم بگویم گویی در یاد گرفتن واژه‌ها، درک کردن مصداق، در غالب اوقات، مقدمهٔ درک کردن واژه است. یعنی من اول مثلاً می‌دانم درد چیست و اسمش را بلد نیستم، بعد اسمش را یاد می‌گیرم. در الگوهایی که در ذهن بچه آمده، آب بوده است، آب به عنوان چیزی که می‌خورد: این حس را دارد که چیزی را هر روز به او می‌دهند و می‌خورد، و شیر هم؛ بعد یاد می‌گیرد که به این آب می‌گویند و به آن شیر. پس کسی که با دنیا ارتباط ندارد، یعنی اصولاً هیچ چیز درک نکرده است، زبان هم یاد نمی‌گیرد. می‌خواهم بگویم ما اول باید تجربه‌هایی نسبت به جهان خارج و جهان درونی خودمان داشته باشیم که به ما امکان دهد معنای واژه را بفهمیم.

چرا واژه‌های زبان‌های مختلف این‌قدر به هم شبیه‌اند؟ چون ما انسان‌ها خیلی شبیه هم هستیم: کارهایی که انجام می‌دهیم و نیازهای حیاتی‌مان همه شبیه هم است. طبیعی است که در یک زبان واژهٔ مادر وجود دارد؛ همهٔ زبان‌ها مادر دارند، پدر دارند. ممکن است تغییرات جزئی‌ای بکند، ولی برای اشاره به کسی که آدم را به دنیا آورده، واژهٔ پدر و مادر طبعاً وجود دارد، چون این مصداق‌ها در ذهن کودک هست: کودک مادر را می‌شناسد، ولو این کلمه را بلد نباشد، و بعد به‌راحتی می‌فهمد که واژهٔ مادر به این موجود اشاره می‌کند. دقت می‌کنید چه می‌گویم؟

واژه مادر و مصداق مشترک

آب و هزار چیز دیگر، حیاتی و غیرحیاتی؛ تا جایی که به‌ویژه جنبهٔ حیاتی دارد، همهٔ آدم‌ها یک سری واژهٔ مشترک دارند، چون مصداق‌هایشان برای همهٔ ما مهم است و همهٔ ما قبلاً آن‌ها را به نوعی درک کرده‌ایم. همهٔ ما می‌فهمیم درد یعنی چه و سوزش یعنی چه. ممکن است در فرهنگی برای درد و سوزش ۶ کلمه باشد، درست؛ ولی به هر حال، در حد اینکه بگوییم من دردم آمد یا احساس سوزش کردم، که ما این‌ها را با دو سه کلمه بیان می‌کنیم و می‌تواند یک کلمه یا بیشتر باشد، بعید است زبانی اصلاً این مفهوم را نداشته باشد؛ دقت می‌کنید؟ چون این مفهوم خیلی حیاتی است و همهٔ ما این مصداق را درک می‌کنیم.

کسی رمان تهوع را می‌فهمد و این موضوع را درک می‌کند که به نوعی پیش‌آگاهی داشته باشد؛ بعید است با خواندن رمان تهوع آن حس را از آن رمان بگیرید. کسانی که این حس را دارند، بلافاصله در این رمان می‌فهمند که چرا اسم این رمان تهوع است: چون واقعاً حس مرکزی این رمان همین حس عجیبی است که این آدم نسبت به هستی اشیا پیدا می‌کند و مدام سعی می‌کند توصیفش کند. فکر می‌کنم شاید سارتر تصورش این بوده که این‌قدر توضیح می‌دهد که هر کس بخواند بفهمد و به نوعی این حس را پیدا کند، ولی فکر نمی‌کنم موفق بوده باشد؛ بعید می‌دانم کسی با خواندن تهوع یک‌دفعه این احساس به او دست داده باشد.

حالا کمی به مصداق واژه‌های قرآن نگاه کنید. مثلاً همهٔ شما الان فکر می‌کنید می‌فهمید توبه یعنی چه؛ کلمهٔ توبه در قرآن آمده است، ولی اصلاً این‌طور نیست. کلمهٔ اسلام را به همان معنایی که در قرآن آمده، یا ایمان را، تا کسی ایمان را واقعاً به معنای واقعی تجربه نکند، معنای این واژه را نمی‌فهمد. کسی که حس توبه یک بار به او دست نداده باشد، نه اینکه از توبه هیچ نفهمد؛ می‌فهمد، مثلاً چیزهایی در این مایه که آدم پشیمان شود، و یک سری واژه‌های هم‌نشین این واژه را می‌شناسد و می‌بیند این واژه چگونه به کار می‌رود.

ببینید، این‌طور نیست که آقای اسدپور از تهوع هیچ نفهمد، مثل کلمه‌ای که ندانیم یعنی چه، مثلاً «ایکس»، و هیچ از آن نفهمیم؛ از نحوهٔ به کار رفتنش چیزهایی می‌فهمد که بی‌ربط هم نیست و کاملاً ربط دارد. این چیزهایی که الان ایشان می‌گوید کاملاً در حول و حوش آن مفهوم است، منتها بعضی نتایج آن‌اند و بعضی آثار آن. مثلاً پشیمانی جزو چیزهایی است که به توبه نزدیک است، ولی خود آن حس توبه چیزی است که تا کسی به آن نرسد و آن مصداق را نبیند، واقعاً عمیقاً آن را نمی‌فهمد و این واژه برایش واقعاً معنا نمی‌دهد.

توبه و اسلام به عنوان حس

همین‌طور اسلام: این حس، مثلاً ایمان داشتن و اسلام آوردن به آن معنایی که در قرآن هست، تا کسی آن را تجربه نکند، دقیقاً فهمیده نمی‌شود؛ مفاهیم اخلاقی و دینی قرآن را تا تجربه نکرده باشیم، دقیقاً نمی‌فهمیم. بنابراین این‌طور فکر نکنید که با آن کاری که ایزوتسو می‌کند، الان قرآن را می‌فهمم. با آن کار شمای خیلی خوبی پیدا می‌کنیم که جای این واژه کجاست و حدوداً چیست، ولی مصداقش را تا تجربه نکنم نمی‌فهمم. این حرفی که می‌زنم دربارهٔ قرآن و دربارهٔ هر چیزی در زبان درست است.

ببینید، ما شاعران کور مادرزاد داریم که از واژه‌های رنگ به‌خوبی استفاده می‌کنند، در حالی که اصلاً نمی‌دانند مصداقش چیست. معنایش این نیست که این آدم می‌داند آبی یعنی چه؛ اصلاً نمی‌داند رنگ یعنی چه، ولی می‌داند واژهٔ آبی را چگونه به کار ببرد و خوب هم به کار می‌برد. اگر شعرش را بخوانید، اصلاً نمی‌فهمید که این آدم کور است و هیچ‌وقت نفهمیده مصداق آبی چیست، چون با مفهومش کار می‌کند: می‌داند آبی دربارهٔ دریا و آسمان و چیزهایی به کار می‌رود؛ حتی می‌داند حسش چیست، مثلاً اینکه حس آبی حس آرامشی در خود دارد. همهٔ این‌ها را می‌فهمد بدون اینکه اصلاً بداند آبی یعنی چه، چون چیزی ندیده و نمی‌داند رنگ یعنی چه. همهٔ ما وقتی متنی مثل قرآن را می‌خوانیم، در جاهایی واقعاً مثل چنین آدمی هستیم که کورمال‌کورمال چیزهایی می‌فهمیم، نه آن معنای واقعی را.

جلسهٔ قبل این آقای مهینی مدام اول بحث وسط می‌پرید که عرفا می‌گویند بعضی چیزها را تا آدم عارف نشده باشد نمی‌فهمد. راست می‌گوید؛ عرفا این را دربارهٔ کسی می‌گویند که این مسیر را نرفته باشد. اصلاً چه کسی می‌تواند بدون اینکه تجربه کند بفهمد «سدرة المنتهی» که در قرآن آمده یعنی چه؟ شاید عارفی تا انتهای این مسیر سیر کند و آنجا یک‌دفعه متوجه شود که ها، سدرة المنتهی که نوشته بودند این بود: حسی به او دست می‌دهد و چیزی را در عالم کشف می‌کند که اسمش را می‌شود سدرة المنتهی گذاشت.

ببینید، وقتی چیزی وجود دارد که نمی‌شود به‌راحتی به آن اشاره کرد و در فرهنگ عامه نیست، چه کار می‌توانید بکنید؟ همین کاری که سارتر کرد: کلمه‌ای از فرهنگ عامه بگیرید که خودش شبیه آن حالت باشد. هیچ‌کدام از ما از روی خود این واژه نمی‌توانیم بفهمیم سدرة المنتهی یعنی چه؛ سدرة المنتهی واژهٔ کمی عجیب و غریبی است که در قرآن ساخته شده است. هیچ‌کس نمی‌فهمد این واژه به چه اشاره می‌کند، مگر اینکه اول مصداقش را به نوعی بفهمیم. می‌فهمید منظورم چیست؟ می‌خواهم بگویم حتی واژه‌های ساده‌تر قرآن، یعنی واژه‌های اخلاقی و دینی، هم تا مقدار زیادی این‌طورند. یک واژه ممکن است در قرآن در حدی به کار رفته باشد که کسی از همان یک کاربردش بفهمد یعنی چه.

مثلاً همین تهوع: سارتر فقط می‌توانست این را بگوید که فکر نکنید تهوع را راحت می‌فهمید؛ تهوع حالت خیلی خاص و عجیب و غریبی نسبت به هستی است، و این را در کتابش می‌گوید. من در کتابخانه نشستم و فقط یک بند مربوط به این حالت نسبت به ریشهٔ درخت را خواندم و فهمیدم یعنی چه. اصلاً وقتی آن حس را داری، یک بار هم که آن واژه به کار برود، می‌بینی که یعنی چه.

بگذارید مثالی بزنم. فرض کنید من نسبت به آیه‌های قرآن احساسی دارم: چیزی در قرآن هست، که نمی‌دانم کسانی که آن را خوانده‌اند چقدر به آن توجه کرده‌اند، و آن اینکه چقدر قاطعیت در آن وجود دارد. آدم‌ها وقتی حرف می‌زنند، «شاید» و «اگر» و «احتمالاً» خیلی در حرفشان می‌آید؛ قرآن همیشه، دربارهٔ هر چیزی که صحبت می‌کند، بدیهی و واضح سخن می‌گوید: این است؛ اگر این‌طور باشد، آن‌طور می‌شود. وقتی این را حس می‌کنید و این حس برایتان خیلی قوی می‌شود، ممکن است به نظرتان برسد که خوب است این حس اسمی داشته باشد و جایی به آن اشاره شده باشد. بعد شاید به ذهنتان برسد که مثلاً در آیه‌ای که می‌گوید «کتاب احکمت آیاته»، شاید «احکمت» یعنی همین.

مخصوصاً به نظر من این تعبیر «ذالک الکتاب لا ریب فیه»: «لا ریب فیه» یعنی چه؟ همهٔ آدم‌ها که حرف می‌زنند شک و شبهه‌هایی دارند، و آدم در کلامشان می‌بیند که جاهایی تزلزل‌هایی ظاهر می‌شود و از کلمهٔ «شاید» استفاده می‌شود؛ به نوعی آدم حس می‌کند گوینده خیلی با قاطعیت نمی‌گوید. وقتی این احساس به من دست داده باشد که واقعاً چنین چیزی در قرآن وجود دارد، و این حس به من دست بدهد که قرآن چنین صفت خاصی دارد، یعنی اینکه همه‌چیز همیشه به‌وضوح و با قاطعیت تمام برای ما بیان می‌شود، بدون اینکه هیچ شک و شبهه‌ای در کار باشد، احساس می‌کنم آن «لا ریب فیه» احتمالاً اشاره به همین موضوع است. تا من قرآن نخوانده باشم و حس خاصی نسبت به این آیات نداشته باشم، ممکن است معنای آن، «شکی در آن نیست»، را نفهمم. همین الان تفاسیر را نگاه کنید؛ هزار چیز می‌گویند: یکی می‌گوید یعنی نمی‌شود شک کرد، یکی چیز دیگری می‌گوید.

می‌خواهم بگویم عارفی که واقعاً، مطابق آنچه انسان کامل باید به آن برسد، همهٔ این حالت‌های مذهبی را تجربه کرده و خیلی بالا رفته است، مصداق همهٔ این واژه‌ها را به‌شدت درک کرده است. آدمی که درست زندگی کرده، مطابق فطرت زندگی کرده و سیر طبیعی خودش را طی کرده است، خوب تشخیص می‌دهد که چه چیزهایی مهم‌اند و به واژه احتیاج دارند؛ این حالت اسلام به واژه احتیاج دارد.

عارف و تجربه مصداق واژه‌ها

نکتهٔ خیلی مهمی که می‌خواهم بگویم، به‌جز رابطهٔ میان واژگان که ایزوتسو خیلی روی آن تأکید می‌کند، این است که اصولاً چه چیزهایی شایستگی این را دارند که واژه شوند. ایزوتسو این را منکر نیست؛ می‌گوید همین که قرآن زیرمجموعهٔ خیلی کوچکی از واژه‌ها را به کار می‌برد نشان می‌دهد که برای بعضی واژه‌ها، مثل شرافت و شجاعت، این شأن را قائل نیست که واژه باشند؛ آن حالت‌ها بیخودی برای خودشان اسم گرفته‌اند. دقت می‌کنید؟ خود اینکه چه چیزهایی واژه‌اند، حتی بدون اینکه ارتباطشان را بررسی کنید، بر اساس مصداق، به نوعی فرهنگ و جهان‌بینی در خود دارد: اینکه چه چیزهایی شایستگی آن را دارند که برایشان کدی کوچک بگذارید، ارزش‌گذاری است.

برای همین می‌خواهم بگویم این نکتهٔ خیلی مهمی است و واقعاً این‌طور است: نمی‌شود قرآن را همین‌طور، بدون اینکه تجربه‌های مذهبی یا تجربه‌های عارفانه داشته باشید، در بعضی جاهایش فهمید؛ هیچ نمی‌فهمید. از سدرة المنتهی من و شما هیچ نمی‌فهمیم. ممکن است آدمی تجربه‌اش خیلی وسیع باشد و بعد واژه‌های خیلی عجیب و غریب و خاصی را هم که کسی چیزی درباره‌شان نمی‌داند به‌وضوح بفهمد، مثلاً اینکه سدرة المنتهی یعنی چه. یا مثلاً توصیف عجیبی که عرفا خیلی به آن علاقه دارند و می‌گوید «به اندازهٔ قاب قوسین و ادنا»؛ عرفا خیلی از آن خوششان آمده است. لابد تجربه‌ای دارند که خیلی شبیه این است که مثلاً کمانی وجود داشته باشد و به اندازهٔ قاب قوسین یا نزدیک‌تر نزدیک شود. چرا این‌قدر خوششان آمده است؟ به نظر می‌آید به این دلیل که مصداق‌های شبیهی دیده‌اند.

حرفم این است که جدای از بحث‌هایی که ایزوتسو می‌کند، اصولاً ما به عنوان موجوداتی مشترک که در جهانی مشترک زندگی می‌کنیم، اگر مسیری را که دین می‌خواهد طی کنیم، تجربه‌های مشترکی پیدا می‌کنیم؛ و واژه‌های قرآن در واقع واژه‌هایی‌اند که روی آن مصداق‌هایی می‌نشینند که این آدم‌ها، اگر مطابق فطرت زندگی کنند، در زندگی خودشان پیدا می‌کنند. حرف این است که اگر مطابق فطرت زندگی کنید و در مسیری که باید باشید پیش بروید، این واژه‌ها همه برایتان معنا پیدا می‌کنند، همان‌طور که مثلاً واژهٔ درد برایتان معنا دارد: چیزی را حس کرده‌اید و با تمام وجود معتقدید که باید واژه‌ای داشته باشد، و بعد می‌روید و می‌فهمید که قرآن این واژه را، که نمی‌فهمیدید، برای این به کار برده است. ما واژه‌ها را حدوداً می‌فهمیم، نه دقیقاً؛ مثل همین چیزی که دربارهٔ تهوع سارتر هست. حالا این چیز خیلی عارفانه‌ای هم نیست؛ به هر حال حالتی انسانی است که ممکن است همه نداشته باشند.

واژه درد و فهم حسی

نکتهٔ مهم این است که اگر بپذیریم آدم‌ها خیلی شبیه هم‌اند، در جهانی مشترک زندگی می‌کنند و با خدای مشترکی سروکار دارند، آن وقت این حرف آقای جوادی آملی که زبان قرآن زبان جهان فطرت است به نوعی معنا پیدا می‌کند؛ یعنی جهانی وجود دارد که اگر آدم‌ها درست، مطابق فطرت خودشان، زندگی کنند، این واژه‌ها در آن معنا پیدا می‌کند، بدون اینکه کسی هیچ‌یک از ابتکارات ایزوتسویی را به کار ببرد. آدمی که سالم باشد، وقتی قرآن می‌خواند، خودش می‌فهمد که این اسلام مربوط به آن حالتی است که دارد، و ایمان برای آن حالت دیگرش به کار می‌رود؛ شکر را می‌فهمد و کفر را هم به عنوان متضاد این‌ها می‌فهمد. نکته‌ای که دربارهٔ مصادیق وجود دارد و آقای جوادی آملی روی آن تأکید کرده این است که ما بنا به فطرت می‌توانیم واژگان خاصی داشته باشیم که قرآن منطبق با این واژگان است.

پرسیده شد که منظور از فهم یک مطلب در اینجا دقیقاً چیست: آیا فهم یعنی اینکه من مصداقی را که نویسندهٔ این مطلب دارد، عینیتش را برای خودم داشته باشم؛ یعنی وقتی شما چیزی نوشته‌اید، من وقتی آن نوشته را فهمیده‌ام که مصداقی برای خودم ایجاد شود که دقیقاً منطبق بر مصداقی باشد که شما هنگام نوشتن داشتید؛ یا منظور این است که من بالاخره آن حرف را معنا می‌کنم؟ این‌طور نیست که ایشان نفهمیده باشد؛ می‌بینید که تقریباً فهمیده و درکی دارد. می‌خواهم بگویم چیزی آنجا وجود دارد، یعنی مصداقی کمی عمیق‌تر و واقعی‌تر.

پرسیده شد این عمیق‌تر بودن به چه برمی‌گردد. بحثی که ایشان می‌کند بحث متداولی است که الان در هرمنوتیک هست، نه دربارهٔ واژگان: اینکه آیا اصولاً فهمیدن یک متن رسیدن به قصد مؤلف است، یا هر کسی می‌تواند برای خودش معنایی از متن بکند و چیز مشترکی وجود ندارد؛ از بحث‌های متداول مورد علاقهٔ پست‌مدرن‌هاست و ارتباط زیادی به موضوعی که گفتم ندارد. در پاسخ گفته شد که به نظر می‌رسد ربط دارد: اینکه مثلاً بگوییم شاید سارتر آن موقع که تهوع را می‌نوشت منظورش این احساسی نبود که آرش می‌گفت؛ آیا فهم یعنی اینکه بتوانیم بگوییم آرش نفهمیده، چون منظوری که درک کرده منطبق با منظور سارتر نبوده است؟ چون الان خیلی‌ها از این حرف‌ها می‌زنند که معنای فهمیدن متن رسیدن به قصد نویسنده نیست. به این پرسش جواب نمی‌دهم؛ ولی آنجا چیزی وجود دارد.

قصد نویسندهو فهم متن

نکته این است: من می‌توانم فهم خودم از متن را با فهم شما مقایسه کنم. چگونه؟ ایشان الان صحبت‌هایی کرد؛ از او می‌پرسم اگر این حرف‌ها درست است، چرا این اصطلاح را نسبت به ریشهٔ درخت به کار می‌برد؟ نمی‌تواند جواب بدهد. می‌فهمید چه می‌گویم؟ فهمیدن یک متن یعنی من پیش خودم از نظر ذهنی چیزی درک کنم که با اجزای متن کاملاً جور باشد؛ و رسیدن به قصد مؤلف خیلی نزدیک به این است که به چنین چیزی برسی. چنان‌که گفتم، مقصود قصد ارادی و خودآگاه مؤلف نیست؛ مؤلف گاهی خودش نمی‌داند دقیقاً چه خلق کرده است؛ مثلاً شعری می‌نویسد و نمی‌داند. ولی اگر من حس و حالت آن زمانش را بفهمم، گویی نظریه‌ای منطبق بر همهٔ اجزای متن پیدا می‌کنم. ملاک این است که چقدر می‌توانم اجزای متن را انطباق بدهم، نه قصد آگاهانه. خیلی از مؤلفان چیزهایی نوشته‌اند که چیزهای جالبی در آن هست که خودشان هم نمی‌دانند. بنابراین آنچه الان رد می‌کنند این است که قصد آگاهانهٔ مؤلف ملاک باشد؛ قصد آگاهانه ملاک نیست، چون می‌دانیم خیلی از متن‌ها فراتر از آگاهی مؤلفشان وجود دارند. ولی معنایش این است که وقتی متنی را می‌فهمی، گویی نظریه‌ای داری که همهٔ اجزای متن را توجیه می‌کند. دقت می‌کنید؟ و الان آن معنایی از تهوع که من می‌گویم بر آن متن منطبق‌تر است، چون می‌توانم در همهٔ اجزایش دقیقاً به شما نشان بدهم که همیشه با آنچه می‌گویم جور درمی‌آید. به هر حال اگزیستانسیالیست‌ها چنین حس و حال‌هایی دارند.

بگذارید چیزی بگویم: قرآن در واقع چه کار می‌کند؟ گویی مصادیقی وجود دارد و برایشان اسم می‌گذارد. اسامی را چگونه انتخاب می‌کند؟ نزدیک‌ترین واژه‌هایی را که در همان واژگان عرب هست انتخاب می‌کند. این واژهٔ اسلام به نوعی به آن حس سِلم و اسلامی که در وجود آدم هست می‌خورد، همان‌طور که تهوع به آن حالتی که سارتر توصیف می‌کند نسبت و نزدیکی‌ای دارد.

این فقط کار قرآن نیست؛ همهٔ آدم‌ها به نوعی این کار را می‌کنند: همهٔ ما وقتی احساسات خودمان را بیان می‌کنیم، از واژه‌هایی استفاده می‌کنیم که فکر می‌کنیم به آن چیز نزدیک است؛ یعنی چیز عجیب و غریبی نیست. می‌خواهم به آدم خاصی اشاره کنم که به طور خاص این کار را انجام داده است: فلسفهٔ هایدگر پر از واژه‌های نامأنوسی است که قبلاً اصلاً استعمال نمی‌شد.

هایدگر و واژه‌های نامأنوس

مثلاً مفهوم اصلی فلسفهٔ هایدگر «دازاین» است؛ دازاین واژهٔ متداول آلمانی نیست. کاری که هایدگر کرده از همین حس فوق‌العاده نسبت به وجود است که هایدگر دارد، به‌طوری که سارتر در مقابل هایدگر ظاهراً اصلاً هیچ حسی ندارد. می‌گویند کسی تعریف می‌کند که پیش هایدگر رفت و دید روی میزش کتاب «هستی و نیستی»، مهم‌ترین کتاب فلسفی سارتر، هست؛ با هیجان به او گفت: راستی این را خوانده‌اید؟ چطور بود؟ خوشتان آمد؟ هایدگر با عصبانیت گفت: فکر می‌کنی من احمقم که چنین چیزی را بخوانم؟ و کل این فلسفه به نظرش چیزی بی‌ربط و بی‌خود بود. هایدگر آدمی است که اصلاً زندگی‌اش را بر آن به اصطلاح پدیدارشناسی هستی گذاشته است، یعنی در همین حس غوطه خورده و کلی چیز به دست آورده است. چون در جای عجیب و غریبی کار می‌کرده، کلمه کم می‌آورده و مدام برای خودش کلمه گذاشته است. مثلاً دازاین اصلاً در زبان آلمانی وجود ندارد؛ از ترکیب «آنجا» و «هست بودن» است، یعنی آنجا بودن؛ چنین واژه‌ای مفهوم اصلی فلسفهٔ هایدگر است. یا مثلاً «زورگه» به معنای نگرانی مفهومی است که هایدگر به کار می‌برد، ولی نه به معنای نگرانی؛ نوعی نگرانی یا چیز خاصی است، یعنی چیزی نزدیک به آن حسی که می‌خواهد بیان کند. یا اصطلاحی دارد، «داس منش»، و «منش» یعنی انسان، ولی آن را به معنای خیلی خاصی به کار می‌برد؛ به انسان ربط دارد، ولی به معنای خاص خودش به کار می‌برد؛ و کسی که این فلسفه را بفهمد، می‌فهمد این واژه یعنی چه و قبول می‌کند که واقعاً جا داشت برای این، واژه‌ای بگذارد.

وقتی وارد حیطه‌ای خصوصی می‌شوید که فرهنگ عمومی تا کنون به آن نرفته است، واضح است که واژه کم می‌آورید. کاری که می‌توانید بکنید، بهترین کاری که می‌توانید بکنید، این است که واژه‌ای انتخاب کنید که نزدیک باشد؛ ولی نه همان واژه به معنایی که عرب به کار می‌برد. واژه را از نوع کاربردش می‌فهمید؛ معمولاً راه درستی هم نیست که واژه را تعریف کنید. سارتر نمی‌تواند تهوع را در چند جمله برایتان تعریف کند؛ برایش رمان می‌نویسد تا به نوعی مفهوم تهوع و این حس و حال را بفهمید. هایدگر هم بیشتر از اینکه برای مفهوم‌ها تعریف بیاورد، این کلمات را به کار می‌برد؛ اگر اهل پدیدارشناسی وجود باشید، خیلی خوب می‌فهمید به چه اشاره می‌کند، هرچند ممکن است در خیلی جاها توضیح مفصلی هم برای یک کلمه بدهد. به هر حال در قرآن هم کاری که می‌بینیم همین است: واژه‌ها استعمال می‌شوند و آدمی که آن حس و حال را داشته باشد، خیلی خوب می‌فهمد که این واژه به کدام حس اشاره می‌کند، به شرط اینکه آن راه را تا جاهایی رفته باشد؛ و این مدارجی هم دارد.

استعمال واژه و حس مخاطب

فهمیدن مصداق یک کلمه درجه‌درجه است. یعنی الان مثلاً آقای اسدپور چیزی از تهوع فهمیده که این‌طور نیست که غلط باشد، ولی مثلاً ممکن است من کمی بیشتر بفهمم، و کسی مثل هایدگر بگوید من از آن حالت تهوع چیزی بیشتر از خود سارتر می‌فهمم.

ایشان به آیه‌ای اشاره کرد که در قرآن هست: نه‌تنها دربارهٔ واژگان، بلکه اصلاً این آیات قرآن در «صدور» کسانی است که ایمان دارند. ببینید، مثلاً فرض کنید نه فقط یک واژه، بلکه یکی از نشانه‌های خدا را در زندگی‌تان به‌شدت درک کرده باشید؛ چیزی در این دنیا شما را شدیداً متوجه توحید کرده باشد، مثلاً خیلی زیاد نسبت به روز و شب. آن وقت این آیه را خیلی خوب می‌شناسید؛ دقت می‌کنید؟ بعداً وقتی معنای همین آیه را، مثلاً اینکه از آیات خدا روز و شب است، می‌خوانید، آن را خوب می‌فهمید، چون گویی مصداقش را از قبل دارید. نمونهٔ دیگرش آیهٔ دیگری است: چه از آن می‌فهمید؟ حسی، مفهومی، گویی نشانه‌ای وجود دارد که اگر کسی به آن نزدیک شده یا رسیده باشد، این آیه را که می‌خواند برایش آشناست و می‌داند که یعنی همان که من می‌فهمم.

تأیید همین چیزی که می‌گویم همان است که ایشان اشاره کرد: در خود قرآن هست که این آیات اصلاً در سینهٔ آدم‌هایی است که ایمان دارند؛ کسانی که ایمان می‌آورند، گویی این آیه در سینه‌شان هست و وقتی می‌شنوند، می‌دانند یعنی چه، ولی من ممکن است معنایش را نفهمم. اینکه این‌ها «آیاتی در صدور» است، یعنی گویی این آیات در سینهٔ کسانی که آن را دارند هست، و بعداً وقتی می‌خوانند، می‌فهمند، چون گویی از قبل زمینه‌اش را دارند و پیش‌آگاهی پیدا کرده‌اند.

بنابراین فهمیدن قرآن به اینکه شما چه جور آدمی هستید، چه راهی را طی کرده‌اید و چه حس‌هایی در وجودتان هست ربط دارد. برای همین است که قرآن کسانی را که تقوا دارند هدایت می‌کند. ببینید، آدمی که احساسات و زندگی‌اش اصلاً هیچ ربطی به این چیزهای مذهبی که در قرآن هست ندارد، همین اتفاق برایش می‌افتد: همه‌چیز را بد می‌فهمد و نمی‌تواند بفهمد؛ مثلاً هیچ به این نزدیک نشده که حتی معنای یک واژه را بفهمد. واژه‌ها به نوعی واژه‌هایی‌اند که به چیزهایی اشاره می‌کنند؛ مثلاً اسلام. لزومی ندارد کسی که الان قرآن می‌خواند اصلاً بتواند درک کند اسلام یعنی چه. اگر آن حس را داشته باشد، می‌فهمد که اسلام اشاره به آن حس است؛ ولی اگر نداشته باشد، ممکن است واژه را به معنای دیگری، نزدیک یا دور، بفهمد؛ چنان‌که الان این‌طور است: خیلی‌ها قرآن را می‌خوانند و اسلام را به معنای دین اسلام می‌فهمند. مثلاً آیه‌ای را که دربارهٔ دین و اسلام است این‌طور می‌فهمند که دین کسی که مسلمان نباشد اصلاً مورد قبول نیست، و از این استدلال‌ها می‌کنند، چون اسلام را همان چیزی می‌فهمند که عرف به آن گفته است؛ آن‌قدر شهود ندارند و آن‌قدر نزدیک نیستند که قرآن را درک کنند.

قرآن هدایت همگانی نیست و خودش هم ادعا نمی‌کند که همگانی است؛ می‌گوید «هدی للمتقین». حداقل تقوا همین است که ایزوتسو دارد، یعنی دست‌کم در معنای یک واژه احتیاط می‌کند. حداقل چیزی که ما از تقوا می‌فهمیم این است که با احتیاط برخورد کنید: اگر می‌خواهید واژه‌ای را معنا کنید، همه جا را نگاه کنید؛ در معنا کردن مثلاً یک آیه کمی محتاط باشید؛ صادقانه سعی کنید بفهمید و به اندازهٔ کافی هم زحمت بکشید، و به‌راحتی نگویید که این یعنی فلان. این حداقل درجهٔ تقواست: اینکه آدم کمی پروا داشته باشد از اینکه معنایی را به یک آیهٔ قرآن نسبت بدهد؛ بعضی پروا ندارند. زمینهٔ این در همهٔ آدم‌ها هست، چون همهٔ ما آن فطرت را داریم و می‌توانیم آن راه را طی کنیم، و طی نمی‌کنیم؛ خیلی چیزها را عمیق نمی‌فهمیم.

باز این درجات دارد؛ معنای توبه درجات دارد. یعنی همهٔ شما چیزی از توبه می‌فهمید، ولی اگر خوب دقت کنید، می‌بینید نوع به کار بردن واژهٔ توبه در قرآن خیلی با آنچه در ذهنتان هست سازگار نیست: اصلاً خداوند هم در قرآن توبه می‌کند؛ خداوند توبه می‌کند، انسان توبه می‌کند؛ به نوعی پیچیده‌تر به نظر می‌آید. اگر بخواهید مطمئن شوید واژه‌ای را خوب فهمیده‌اید، وقتی می‌توانید مطمئن شوید که کاربردش در قرآن برایتان بدیهی باشد، یعنی بفهمید چرا این‌طور از این واژه استفاده می‌کند، مثلاً چرا اسلام را این‌طور به کار می‌برد.

بدیهی شدن استعمال واژه‌ها

آدم خیلی به‌راحتی می‌تواند بگوید که نمی‌فهمد. من الان می‌توانم بگویم که از سدرة المنتهی هیچ نمی‌فهمم، مگر اینکه مثلاً همان آیه را بردارم و کمی به آن فکر کنم؛ چیز درست و حسابی نمی‌فهمم. بروید تا آخر مدارج عرفانی را طی کنید؛ بعداً ان‌شاءالله سدرة المنتهی را هم می‌فهمید. قرار نیست کسی قرآن را کامل بفهمد.

مثلاً دربارهٔ واژه‌ای مثل سدرة المنتهی: ببینید، ایزوتسو نمونهٔ آدمی است که با تکیه بر مفاهیم خیلی سعی کرده و خیلی چیزها فهمیده است؛ اصلاً واژهٔ اسلام را در قرآن از خیلی کسانی که الان مسلمان‌اند بهتر می‌فهمد، ولو فرض کنیم که حس اسلام را نداشته باشد و مصداق واقعی‌اش را درک نکرده باشد. همین کتابی دارد به اسم «مفاهیم اخلاقی و دینی در قرآن»؛ سعی کرده و خیلی چیزها فهمیده است، چیزهایی که حتی من و شما هم ممکن است به این دقت و خوبی نفهمیم؛ با سعی زیاد فهمیده است. ولی هر واژه‌ای که فقط یک بار می‌آید، مثل اصطلاح سدرة المنتهی، دیگر واقعاً با سعی زیاد هم نمی‌توانید آن را بفهمید، جز اینکه سعی عملی بکنید و به نوعی نسبت به آنچه اسمش سدرة المنتهی است شهود پیدا کنید. قرار هم نیست همه‌چیز را بتوانید بفهمید؛ باید تا آخر راه بروید؛ تازه باید از دنیا بروید و به آن دنیا هم برسید؛ بعد شاید، احتمال دارد، همه‌چیز را بفهمید.

آن بحث دربارهٔ اثبات خدا، به اصطلاح، پرانتزی بیرون از بحث‌های اصلی من بود. در پاسخ به اعتراضی که دربارهٔ اثبات منطقی خدا مطرح شد، باید بگویم نکته‌ای که گفتم این نبود؛ نکتهٔ من این بود که سطح دقت بحث‌ها وقتی دربارهٔ اثبات خداست، با وقتی که شبهه وارد می‌کنند، خیلی فرق دارد. اثبات‌ها به معنای اثبات منطقی، با سطح دقت موجود، از نظر فلسفی معتبر نیستند؛ ولی این‌طور نیست که این اثبات‌ها بی‌معنا باشند. مثلاً برهانی مثل برهان دکارت معنا دارد. ببینید، زبان گنجایش این را ندارد که خیلی چیزها را با دقت در آن بیان کنید؛ ولی معنایش این نیست که مثلاً دکارت هیچ نمی‌فهمد و الکی برهانی صوری آورده و نوشته است. دکارت شهودی دارد نسبت به اینکه موجودی حتماً وجود دارد؛ چیزی می‌فهمد که نمی‌شود منتقلش کرد. اثبات‌ها به معنای صوری، وقتی سطح دقت را بالا ببرید، اشکال پیدا می‌کنند.

نکتهٔ حرف من این نبود که بیاییم خدا را اثبات کنیم یا نکنیم؛ نکتهٔ حرف من این بود که به این نکته دقت کنید: کسانی که مذهبی نیستند و در مقابل مذهبی‌ها قرار دارند، وقتی مذهبی‌ها استدلال می‌کنند، مو را از ماست می‌کشند، و خودشان هم شبهه وارد می‌کنند. مذهبی‌ها نباید زیر بار این بروند که گاهی با سطح دقت خیلی بالا با آن‌ها برخورد شود و گاهی با دقت خیلی پایین، و خلاصه معلوم نباشد در چه سطحی بحث می‌کنیم. حرفم این نیست که برویم خدا را ثابت کنیم؛ دربارهٔ این اثبات‌های وجود خدا قبلاً در جلسات پیش صحبت کرده‌ام.

بگذارید اشارهٔ دیگری به هایدگر بکنم؛ یک بار دیگر هم باید به او اشاره کنم. جملهٔ معروفی دارد که فکر کنم چند بار گفته‌ام: زبان خانهٔ آدمی است، خانهٔ هستی؛ یعنی ما گویی اصلاً در زبان زندگی می‌کنیم و خودآگاهی ما وابسته به زبان است. می‌خواهم به این نکته دقت کنید: واژگان قرآن، صرفِ همین واژگان، یعنی اینکه چه چیزهایی واژه دارند و چه چیزهایی ندارند، اهمیت دارد؛ ما واژگان زبان را برای توصیف هر چیزی که می‌بینیم به کار می‌بریم. اگر کسی غرق در این واژگان قرآن باشد، طبعاً جهان‌بینی‌اش عوض می‌شود؛ گویی خانهٔ دیگری پیدا کرده است. دارم از تأثیر سروکار داشتن زیاد با قرآن حرف می‌زنم. ببینید، مثلاً مفهوم شرافت و شجاعت در قرآن نیست؛ ما در خیلی جاها از کسی تعریف می‌کنیم که چقدر آدم شجاعی است؛ این مفهوم در فرهنگ ما همچنان مفهومی اساسی است. می‌خواهم بگویم اگر کسی با قرآن به چیزها نگاه کند و با قرآن فکر کند و حرف بزند، یعنی خودش را در این محدوده نگه دارد، خیلی چیزها در ذهنش حذف می‌شود: چیزهایی که به نظر می‌آید به دلیل فرهنگ خودمان برایشان واژه گذاشته‌ایم، چون به آن‌ها اهمیت می‌دهیم. منظورم را می‌فهمید. بنا به آن حرف هایدگر، اگر در قرآن زندگی کنید، خانه‌تان را عوض کرده‌اید؛ این خودش وجهی از هدایت شدن است: یاد می‌گیرید به چه چیزهایی بیشتر اهمیت بدهید.

من در این جلسات یک بار به تذکرة الاولیا توهین کردم و یک بار به تفسیر عرفانی.

تفسیر عرفانی و ذوق

ولی معنایش این نیست که به عرفا علاقهٔ خاصی ندارم؛ علاقهٔ خیلی خاصی دارم، و حتی در چیزهایی که دربارهٔ قرآن گفته‌اند چیزهای خیلی جالبی هست. ولی تفسیر عرفانی، چون بی‌در و پیکر است، یعنی ملاک‌های تفسیر را ندارد، ذوقی است: می‌خوانند، چیزی می‌فهمند و می‌گویند، و بر متن استدلال نمی‌کنند که مثلاً این واژه معنایش اینجا این شده است. اگر قرار باشد همه جا هفت شهر عشق یا هفت مرحلهٔ سیر و سلوک معنا شود، واقعاً همه جا می‌شود این معنا را کرد. نکته این است که ممکن است چیزهایی که در این تفسیرهای عرفانی می‌نویسند جالب باشد، ولی به عنوان تفسیر جالب نیست؛ به نظر من تفسیر حساب نمی‌شوند، چون ضابطه ندارند.

دربارهٔ تذکرة الاولیا، فکر می‌کنم عطار نمی‌فهمیده که تأثیر تذکرة الاولیا روی آدم غیرخواصی که آن را می‌خواند چه می‌تواند باشد. به نظر من روی آدمی که می‌خواهد وارد راه عرفان شود و تذکرة الاولیا را بخواند تأثیر سوء می‌گذارد، چون تصور باشکوهی از عرفان در تذکرة الاولیا هست و خوب نیست که آدم چنین تصوری از عرفان داشته باشد. مثلاً قرآن به‌جای اینکه حرف از راه سیر و سلوک بزند، حرف از بندگی می‌زند، که خیلی متواضعانه‌تر است. فکر می‌کنم خیلی راحت ممکن است کسی تذکرة الاولیا را بخواند و دنبال این برود که این کارها را بکند و سیر و سلوک کند تا کرامات پیدا کند و مردم همان‌طور از او یاد کنند که در تذکرة الاولیا از عارفان یاد می‌شود. این تأثیری است که تذکرة الاولیا می‌تواند بگذارد، و عطار آن‌قدر در حال و هوای خودش است که نمی‌داند برای آدمی که درجات اخلاصش پایین است یا اخلاص ندارد، با خواندن تذکرة الاولیا چه ممکن است سرش بیاید.

بگذارید فقط چیزی از تفسیر عرفانی ابن عربی بگویم، که دیگر از همه معتبرتر است. در تفسیر آیه‌ای که دربارهٔ ادریس در قرآن آمده، به این معنا که او را به جایگاهی بلند بالا بردیم، می‌گوید منظور از «مکان علیا» فلک خورشید است که بالای همهٔ افلاک قرار دارد و جایگاه ادریس است. این را بنا به ذوق خودش نوشته است؛ ولی واقعاً از کجا می‌شود گفت که مکان علیا فلک خورشید است؟ حتی اگر این حرف درست باشد، ما نمی‌دانیم فلک خورشید آن بالا قرار دارد و ادریس آنجا جایگاه دارد یا نه. این تفسیر نیست که من همین‌طور این را زیر این آیه بنویسم و رد شوم؛ باید به نوعی سعی کنم این را از متن دربیاورم: آیا از «مکان علیا» این درمی‌آید یا نه؟ نکته این است که عرفا، حتی آدمی مثل ابن عربی، خیلی ذوقی حرف می‌زنند؛ این‌ها تفسیر حساب نمی‌شود، حتی اگر همهٔ چیزهایی که می‌گویند درست باشد.

بگذارید نکته‌ای بگویم که شبهه پیش نیاید: جهانی که در قرآن توصیف می‌شود، برآیند جهان به اضافهٔ انسان است. ایزوتسو جایی به نوعی برخورد می‌کند که گویی جهان همین است. ببینید، مثلاً اینکه انسان در قرآن خیلی اهمیت دارد، معنایش این نیست که انسان در جهان خیلی اهمیت دارد؛ منظورم را می‌فهمید؟ گویی انعکاس جهان در ذهن انسان چنین چیزی است، چنین مفاهیمی است. خیلی از مفاهیم و خیلی چیزها در دنیا هست که ربطی به ما ندارد، و این‌ها در قرآن نیامده است. آنچه در قرآن توصیف می‌شود جهانِ انسان است، نه جهان. یعنی کلیدی بودن واژهٔ انسان در قرآن معنایش این نیست که انسان در جهان موجودی کلیدی است؛ متوجه هستید؟ ممکن است انسان در دنیا هیچ اهمیتی نداشته باشد؛ ولی اینجا وقتی از انعکاس جهان و رابطهٔ انسان با خدا و رابطهٔ انسان با جهان صحبت می‌کنید، معلوم است که انسان در قرآن موجودی کلیدی می‌شود؛ یعنی در قرآن بعد از الله، انسان موجود دوم است، ولی معنایش این نیست که رتبه‌اش در دنیا هم دوم است. بعضی فکر می‌کنند انسان در دنیا مدال نقره گرفته است، یعنی بعد از خدا، انسان است.

اشاره شد که انسان خلیفه است. بله، انسان خلیفهٔ خدا در کرهٔ زمین است؛ نگفته در جهان. ولی آن موقع فکر می‌کردند کرهٔ زمین همهٔ جهان است و چند چیز هم بالای آن است، و اتفاقاً از همین چیزی که شما می‌گویید نتیجه می‌گرفتند که انسان خیلی مهم است. الان ما می‌دانیم کرهٔ زمین چیست: غباری در منظومه‌ای، کره‌ای تاریک که اگر خورشید خاموش شود از بین می‌رود. دقیقاً نکته این است که وقتی جهان را معادل کرهٔ زمین و چند چیز اطرافش می‌بینید و فکر می‌کنید ستاره‌ها هم به اندازهٔ پونز آن بالا چسبیده‌اند، آری، این آیه ممکن است این شبهه را ایجاد کند که انسان جانشین خدا در کرهٔ زمین و موجود خیلی مهمی است؛ ولی واقعاً این‌طور نیست.

اشاره شد که در جایی انسان را از اکثر مخلوقات برتر شمرده است. آری، معنایش این است که بالاست؛ ولی مدال که به او نمی‌دهند؛ مثلاً صدم شده یا هزارم، به هر حال چیزی شده است. اتفاقاً همین نشان می‌دهد که خیلی هم بالا نیست، وگرنه می‌گفت از همهٔ مخلوقات بهتر است. ما به خدا مدال نمی‌دهیم؛ انسان در میان مخلوقات بهتر از همه نیست. اتفاقاً خیلی جالب است: امانتی بوده که به همه عرضه کردند و کسی قبول نکرد و این انسان آن را برداشت؛ این آیه توصیف حماقت انسان است.

بگذارید این جمله را از ایزوتسو بخوانم. ایزوتسو درک خیلی خوبی از خیلی چیزها دارد؛ بعضی جاها ممکن است حس نداشته باشد، چون فقط در حوزهٔ مفاهیم کار می‌کند. مثلاً در کتاب «مفاهیم اخلاقی و دینی در قرآن»، به نظر من جاهلیت را خیلی بد فهمیده است، چون فقط از محتوای قرآن استفاده کرده و خیلی حس نداشته است؛ ولی چیزهای جالب زیادی دارد. دربارهٔ رتبه‌بندی مخلوقات، نکته‌ای هست: در جاهایی کمی به نظر می‌رسد که ایزوتسو گویی فکر می‌کند این قرآن همهٔ جهان را توصیف می‌کند؛ بنابراین می‌گوید که به‌وضوح در قرآن بعد از خدا انسان است، یعنی اصلاً موضوع قرآن انسان است. یکی دو جمله این‌طور دارد، حالا ترجمه‌اش خوب است یا بد، که آدم به نوعی از آن استنباط می‌کند که گویی ایزوتسو این‌طور می‌فهمد که واقعاً در جهان، از قرآن می‌شود استنتاج کرد که بعد از خدا انسان است. این، نمی‌دانم، برداشت خیلی عجیبی است، اگر کسی این‌طور برداشت کند. کتاب، کتاب هدایت انسان است؛ بنابراین طبیعی است که موضوعش انسان باشد. موضوع کتاب بیشتر انسان است تا خدا؛ موضوع خاص قرآن مسئلهٔ هدایت انسان است. خدا خیلی مهم است و در این کتاب هم خیلی مهم است؛ مثلاً واژهٔ الله بیشترین تکرار را در قرآن دارد. اگر کتابی برای موجودات دیگری هم نازل شود، باز الله شمارهٔ یک می‌شود و آن‌ها به نوعی در کتاب خودشان دوم می‌شوند؛ این هیچ ربطی به جهان ندارد.

بگذارید همین یک پاراگراف را از ایزوتسو بخوانم: «نخستین و مهم‌ترین تقابل، بدین معنی، از ارتباط اساسی میان الله و انسان حاصل می‌شود. نیاز به گفتن ندارد که الله به گفتهٔ قرآن نه‌تنها برترین موجود، بلکه تمام موجود شایستهٔ نامیده شدن به نام موجود با تمام معنی این کلمه است؛ در سراسر جهان هیچ چیز نمی‌تواند متقابل او باشد. جهان قرآنی از لحاظ وجودشناختی، همان‌گونه که پیش‌تر اشاره کردم، جهانی خدامرکز است. خدا درست در مرکز جهان هستی است و همهٔ چیزهای دیگر، انسانی و غیرانسانی، آفریده‌های او و بنابراین در سلسله‌مراتب اصلی بی‌نهایت پایین‌تر از او قرار گرفته‌اند.»

جهان خدا‌مرکز از نظر ایزوتسو

قرآن واقعاً این‌طور است؛ اصلاً در قرآن هیچ چیزی این‌طور نیست که مدال و این حرف‌ها در کار باشد: یک خداست و بقیه مخلوق‌اند؛ اصلاً رتبه‌بندی و این‌ها نداریم؛ مخلوقات آن‌قدر دورند که بی‌نهایت پایین‌ترند. مثلاً فرض کنید امتحانی برگزار شده؛ یک نفر ۲۰ گرفته و بقیه صفر گرفته‌اند، ولی صفرهایشان کمی با هم فرق‌هایی دارد؛ حالا بیایند رتبه‌بندی کنند! همه‌شان در این امتحان صفر گرفته‌اند. قرآن را که بخوانید، واقعاً به‌شدت این‌طور است: فاصلهٔ میان خدا و بقیهٔ مخلوقات، از پیغمبران گرفته، بی‌نهایت است؛ همه وقتی در مقابل خدا قرار می‌گیرند، نوعی حالت به اصطلاح تحقیرآمیز نسبت به همه هست. در حالی که در خیلی از فرهنگ‌های دینی سلسله‌مراتبی درست کرده‌اند که به نوعی به خدا وصل می‌شود. جهان‌بینی قرآن این‌طور است: گویی سطحی هست که همهٔ موجودات در آن‌اند، قد بعضی کمی بلندتر و بعضی کوتاه‌تر، و در دوردستِ بی‌نهایت خداست. ولی در خیلی از فرهنگ‌های مذهبی هرمی وجود دارد که مثلاً اولیای خدا همین‌طور به او نزدیک‌اند و اولیای اصلی خدا دیگر تقریباً به خدا رسیده‌اند؛ این اصلاً با جهان‌بینی قرآن سازگار نیست. این رتبه‌بندی‌ها، اینکه موجودات بیایند و خودشان را رتبه‌بندی کنند، از اساس زیر سؤال است. آری، تقریباً همهٔ ادیان رتبه‌بندی‌هایی دارند.

اعتراض شد که بدیهی است در همهٔ ادیان انسان اشرف مخلوقات است. دوست دارید این‌طور باشید؛ اشکالی ندارد. گفته شد انسان از فرشته بهتر است. چه کسی می‌گوید بهتر بوده؟ بالاتر یعنی چه؟ این هم چیزی است که به نوعی کلک است: اینکه انسان می‌تواند بالاتر برود، می‌تواند؛ ولی به نظر شما مثلاً من و شما از فرشته بالاتریم؟ انسان در قرآن به نظر می‌آید پتانسیل خوبی دارد، ولی در حد پتانسیل. گفته شد فرشته‌ها به نوعی به انسان خدمت می‌کنند؛ از نظر رتبهٔ وجودی و این‌ها به نظر می‌آید انسان می‌تواند از نظر وجودی بالاتر باشد، ولی همهٔ دنیا فرشته‌ها و این چیزها نیست.

فیلم «معجزه‌گر» را، که دربارهٔ هلن کلر است، تلویزیون بارها نشان داده است. به نظر من در این فیلم چیزی هست که دربارهٔ زبان نکتهٔ خیلی جالبی دارد و شاید روی شما تأثیر بگذارد؛ مثل همین موضوع تهوع، آنجا چیز خیلی مهمی هست که شاید متوجهش نشده باشید.