→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۱۴ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

معنی لغت در متن ادبی

۱۶,۳۷۱ واژه · ۴۱ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با نمونه‌هایی از شبهه آغاز می‌شود که از یک فرض اولیهٔ غلط می‌آید. سپس به واژه‌های انتزاعی قرآن می‌رسد که به گفتهٔ او واژه‌های عرفی عربی نیستند، و با تمایز سنس و ریفرنس، فرض مزیت عرب در فهم قرآن و نقد علم وجوه و نظایر را پیش می‌کشد. در پایان راه‌های عملی فهم یک واژه را می‌گوید و با مثال‌هایی مثل توبه، شجاعت و محسن توضیح می‌دهد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

خیلی از شبهه‌ها در واقع این‌گونه پدید می‌آیند که کسی نخست فرضی غلط می‌کند و سپس بر اساس آن، چیزهایی را به شیوه‌ای خاص می‌بیند. جلسهٔ قبل به این نکته اشاره کردم و اکنون می‌خواهم دربارهٔ همان مطالب کلی که دربارهٔ شبهه گفتم، چند مثال بزنم و بر آن تأکید کنم. فرض کنید کسی فرض می‌کند که پیغمبر آدمی معمولی است. آن‌گاه وقتی به تاریخ اسلام یا به قرآن نگاه می‌کند، به شیوه‌ای خاص نگاه می‌کند؛ فرضش این است که این شخص پیغمبر نیست. بنابراین آیات قرآن را چنان می‌خواند که گویی آدمی این‌ها را نوشته است، یا همه‌چیز را این‌طور می‌بیند. سپس فکت‌هایی را به گونه‌ای می‌بیند که اگر من معتقد باشم این شخص پیغمبر است، آن‌طور نمی‌بینم و اصلاً جور دیگری می‌بینم. همین نحوهٔ نگاه خاص می‌تواند برایش شبهه پدید آورد.

می‌خواهم مثالی بسیار ساده بزنم. آیا تا حالا شنیده‌اید کسی این را به‌عنوان شبهه مطرح کند که چرا خدا قوم نوح را نابود کرده است؟ در قرآن به صراحت نوشته شده که خدا بعضی از این اقوام را به‌کلی نابود کرد. هیچ‌وقت شنیده‌اید کسی این را ایراد بگیرد که اصلاً چرا خدا این کار را کرده و چرا قومی را نابود کرده است؟ معمولاً این نکتهٔ خاصی حساب نمی‌شود. خداوند که خودش این‌ها را خلق کرده، به دلایلی، مثلاً مصالحی که بوده، همه را با بلایای آسمانی نابود کرده است. این نکتهٔ چندانی نیست که خدا اراده کند قومی را به‌کلی از میان بردارد و همهٔ آدم‌های یک قوم را جز چند نفر از بین ببرد.

اکنون یک شبههٔ تاریخی معروف را در نظر بگیرید؛ البته من اصولاً زیاد علاقه ندارم دربارهٔ شبهه‌های تاریخی صحبت کنم. مثلاً ماجرای بنی‌قریظه را فرض کنید: قومی یهودی که متهم به خیانت شدند و طبق بدترین روایت، تعداد بسیار زیادی از آن‌ها کشته شدند؛ یعنی حکم داده شد که همه باید اعدام شوند. می‌خواهم این‌طور فرض کنید: اگر من فرض کنم که پیغمبر واقعاً با خدا ارتباط دارد، این اصلاً از نظر من مشکلی حساب نمی‌شود. همان‌طور که خدا می‌تواند اراده کند که با بلایای آسمانی قومی را به‌کلی از بین ببرد، یعنی زن و بچه و همهٔ موجودات زندهٔ آن اطراف را، می‌تواند اراده کند که قومی را به دست کسانی که ایمان آورده‌اند از بین ببرد. این اصلاً مشکلی نیست.

بلایای آسمانی و نگاه به وقایع

می‌خواهم بگویم اگر من به پیغمبربودن پیغمبر اعتقاد داشته باشم، اینکه چنین حکمی صادر و اجرا شده، از نظر من اصلاً چیز عجیب و غریبی نیست؛ چنان‌که خدا می‌تواند خودش مستقیماً با بلاهای طبیعی این کار را انجام دهد و به دست مؤمنان هم می‌تواند. اما اگر پیغمبر را انسانی عادی فرض کنم، ممکن است به نظرم برسد که در اینجا خشونتی بیش از حد به کار رفته است. اینکه فرضم این باشد که دارم مسئله‌ای تاریخی میان انسان‌ها را بررسی می‌کنم، یا اینکه این واقعه‌ای خاص و الهی است که از پیغمبر گذشته و ارتباط خاصی در آن هست، نگاه مرا به این مسائل تغییر می‌دهد. آن‌وقت ممکن است چیزی که در شرایط عادی سؤال‌برانگیز است و شبهه حساب می‌شود، اینجا شبهه حساب نشود.

این را به‌عنوان مثالی ساده می‌گویم: نوع نگاه، یعنی این فرض که کسی که اینجاست پیغمبر است و با خدا ارتباط دارد یا ندارد، می‌تواند معنای خیلی چیزها را تغییر دهد. اگر آدمی عادی چنین فرمانی داده باشد، آری، آدم عادی از کجا می‌داند؟ این آدم‌ها ممکن است پشیمان شوند یا تغییر کنند. اما دربارهٔ قوم نوح من هیچ مشکلی به نظرم نمی‌رسد. خدا خودش به نوح می‌گوید که دیگر هیچ‌کدام از این‌ها ایمان نمی‌آورند؛ پس حکم این است که همین آدم‌هایی را که ایمان آورده‌اند نجات دهد و بقیه از بین بروند. خدا می‌تواند این را تشخیص دهد. حتی خود حضرت نوح، پس از آنکه در جایی از قرآن خدا به او می‌گوید که این‌ها دیگر ایمان نمی‌آورند، گویی علمی الهی دارد و در دعای خود به خدا می‌گوید که این‌ها حتی دیگر به دنیا نمی‌آورند، یعنی از این قوم کسی که فاجر و کافر نباشد متولد نمی‌شود. خدا می‌تواند تشخیص دهد که قومی به جایی رسیده که دیگر بهتر است از بین برود.

بنابراین اگر به علم الهی و نظارت الهی در زمان پیغمبر اعتقاد داشته باشم، خیلی چیزها با توجه به این اعتقاد قابل توجیه است و اصلاً مشکل حساب نمی‌شود؛ و اگر اعتقاد نداشته باشم، ممکن است خیلی چیزها مشکل حساب شود. منظورم از این مثال این بود که فرض و نوع نگاه من، یعنی اینکه از چه زاویه‌ای به مسائل نگاه می‌کنم، ممکن است سبب شود چیزهایی شبهه حساب شوند یا نشوند و اصلاً برایم جای فکر و سؤال داشته باشند یا نداشته باشند.

زاویه نگاه و شبهه‌برانگیزی

مثال‌هایم طبق معمول کمی شاذ و رادیکال است. می‌خواهم موردی را بگویم که نشان می‌دهد وقتی یک پیش‌فرض وجود دارد چه می‌شود؛ مثل این جوک که کسی استکانی برداشت و گفت این چه جور استکانی است که سرش بسته است؟ بعد تهش را نگاه کرد و گفت تهش هم که باز است! در واقع استکان را از آن طرف گرفته بود. او از اول فرض را بر این گذاشت که استکان را درست گرفته است؛ از این طرف نگاه می‌کند و می‌بیند سرش بسته است، از آن طرف هم نگاه می‌کند و می‌بیند تهش باز است، و متوجه نمی‌شود که اشکال از خودش است و استکان را برعکس گرفته است. دو ایراد می‌بیند: یکی اینکه سرش بسته است و دیگری اینکه تهش باز است؛ اگر از آن طرف بگیرد، هر دو درست می‌شود.

چون دربارهٔ توصیف‌های بهشت صحبت کردیم، مثالی از همین‌جا می‌زنم. ندیده‌ام کسی خیلی روی این ایراد بگیرد، فقط همین‌طوری شنیده‌ام؛ جایی در کتابی نخوانده‌ام که این به‌عنوان مسئله‌ای مهم مطرح شده باشد. اما می‌گویند چرا بعضی از توصیف‌های بهشت گویی مخصوص مردهاست؛ مثلاً به مردها وعدهٔ حورالعین داده شده است. حالا حورالعین یعنی چه؟ من نمی‌دانم؛ لابد همان است که از آن می‌فهمم. به هر حال گویی بهشت جایی است که مردها قرار است بروند و آنجا زنانی برای آن‌ها هستند؛ فرض کنیم حورالعین مؤنث است و زنی زیباست، و صفت‌هایی هم که می‌آید مؤنث است. آن‌وقت این ایراد حساب می‌شود که شاید تصویر بهشت در قرآن اصلاً چیزی باشد که به درد مردها می‌خورد. پیش‌فرض این است که پیغمبر خودش مرد بوده و توصیف‌هایی کرده که لابد خودش از آن‌ها خوشش می‌آمده است؛ مثل همان توصیف‌هایی که دربارهٔ اعراب می‌گویند.

می‌خواهم بگویم چیز دیگری هم ممکن است. فرض کنیم این درست باشد که توصیفاتی دربارهٔ زنانی در بهشت هست، یعنی گونه‌ای جنس مؤنث آنجا هست که به درد مردها می‌خورد. طبیعی‌اش این است که اگر کسی واقعاً صادقانه نگاه می‌کند، بگردد و ببیند آیا جاهایی توصیف‌هایی از بهشت هست که بیشتر به کار زن‌ها بیاید و برای آن‌ها جالب باشد. مردها با زن‌ها فرق‌هایی دارند و چیزهایی که به آن‌ها علاقه دارند با هم فرق دارد؛ پس اگر برای مردها چنین توصیف‌هایی آمده، ممکن است مشابهش برای زن‌ها هم آمده باشد. نگاه کنید، این آیه به‌وضوح در توصیف بهشت می‌گوید که آنجا «ولدان» هستند؛ بچه‌هایی که بر اهل بهشت می‌گردند.

توصیف بهشت و تفاوت زن و مرد

چنین فضایی را تصور کنید: جایی که بچه‌هایی هستند که گویی از افراد در بهشت پذیرایی می‌کنند. اصولاً چنین محیطی برای یک زن بی‌نهایت جذاب‌تر از یک مرد است. جایی که بچه‌ها در آن باشند، برای زن‌ها به‌طور غریزی جذابیت خاصی دارد. نکته این است که این را هم، مثل همان استکانی که برعکس گرفته شده، به‌عنوان ایراد مطرح می‌کنند. باز می‌گویم که جایی نخوانده‌ام، ولی شنیده‌ام که جاهایی می‌نشینند و صحبت می‌کنند که گویی پیغمبر به بچه‌ها هم نظری داشته است. دقت می‌کنید؟ پیش‌فرض این است که پیغمبر مرد بوده و توصیفاتش مردانه است؛ پس یک بچه به چه درد یک مرد می‌خورد؟ لابد می‌خواسته بلایی سر این بچه بیاورد. گویی باور کرده‌اید که پیغمبر مرد بوده و از روی عرب‌بودن و مردبودنش چیزهایی می‌گوید، و چیزها را جور دیگری می‌بینید.

اگر لحظه‌ای فرض کنید که شاید این کتابی الهی باشد، فکر می‌کنم راحت‌تر می‌توانید پیدا کنید که خیلی از توصیف‌های بهشت همین‌طور است: می‌شود تشخیص داد که بعضی‌هایش برای زن‌ها جذاب‌تر است و بعضی‌هایش برای مردها؛ و باید هم همین‌طور باشد و قرار نیست جور دیگری باشد. من آن موقع فقط به اشاره گفتم و مثال نزدم، چون وسط بحث دیگری بود و چیزهای دیگری می‌خواستم بگویم.

اصولاً یکی از چیزهایی که خیلی شبهه تولید می‌کند همین است که کسی پیش‌فرضی دارد و گویی مطمئن است که این مردی عرب است که این‌طور فکر می‌کند. وقتی این‌طور نگاه می‌کند، واقعاً یک سری ایراد می‌بیند؛ بعضی چیزها را برعکس و از آن طرف می‌بیند و آن‌گاه همهٔ این‌ها روی هم به نظرش شبهه و ایرادی مهم می‌رسد. در حالی که اگر فرض کنید این شخص واقعاً پیامبر است، اصلاً آن چیزها را آن‌طور نمی‌بینید، جور دیگری به آن‌ها نگاه می‌کنید و همین چیزها خیلی خوب به نظر می‌رسد. این را در تکمیل حرف‌هایی گفتم که دربارهٔ توصیف بهشت زده بودم؛ چون یک بار دربارهٔ آن صحبت کرده بودم، خواستم به این موضوع هم اشاره کنم که آیا این توصیف‌ها اصولاً واقعاً مردانه است یا نه.

جذابیت مردانه و زنانه در توصیف

به نظر من این‌طور است که چیزهای مردانه وجود دارد و چیزهای زنانه، و بقیه عمومی‌اند؛ جز اینکه بعضی‌ها برای مردها جذابیت بیشتری دارند و بعضی‌ها برای زن‌ها، و به هر حال برای هر دو جذابیت‌هایی وجود دارد. به دلایلی بسیار پنهان، «متکئون علی الارائک» برای زن‌ها جذاب‌تر است. دلایلش پنهان است؛ گویی تکیه‌گاه داشتن و جایی برای تکیه‌دادن از نظر روان‌شناسی با زنانگی سازگاری بیشتری دارد تا با مردانگی و جذابیت بیشتری دارد. حالا چرا؟ جزو اسرار است.

ایراد دیگری هم کسی دارد: می‌گوید اصولاً در زبان عربی وقتی جمعی از مرد و زن باشد، طبق قواعد گرامری در چنین جمعی ضمایر مذکر می‌آیند، نه مؤنث. می‌گویند حتی اگر یک مرد باشد و هزار زن، مرد غلبه می‌کند، و این واژه‌ای که برایش به کار می‌برند از «غلبه» می‌آید. به هر حال این‌طور است. او می‌گوید که مثلاً «متکئون» آمده، پس لابد آن‌ها مردها هستند که تکیه می‌دهند. اگر این‌طور باشد، دیگر همه‌جا «یا ایها الذین آمنوا» اصلاً و کلاً خطاب به مردهاست؛ لازم نیست زن‌ها کاری انجام دهند و چیزی به آن‌ها گفته نشده است.

امروز می‌خواهم آنچه را تا حالا دربارهٔ واژگان قرآن گفته‌ام، کمی جمع‌بندی کنم و عملی‌تر به آن بپردازم؛ نمی‌دانم می‌توانم این‌ها را خوب جمع‌وجور کنم یا نه. پرسش این است که از این‌ها چه نتیجه‌ای می‌گیریم و چگونه می‌شود معنای یک واژه را خوب فهمید. این واژه‌ها به نوعی واژه‌های واقعاً مستعمل و عرفی زبان عربی نیستند؛ به‌ویژه واژه‌هایی که انتزاعی‌اند و بسیاری از آن‌ها مفاهیمی جدیدند. چگونه می‌شود این مفاهیم را خوب فهمید؟ اگر کسی همین الان یک واژه از قرآن بگوید، چگونه می‌توانیم بکوشیم معنایش را بفهمیم و چه ابزارهایی برای فهمیدن یک واژه داریم؟

باز می‌خواهم تأکید کنم که این بحث‌هایی که می‌کنم واقعاً بحث‌هایی مخصوص قرآن نیست؛ هر متن ادبی این بحث‌ها را دارد. همین دو هفته پیش کتابی با عنوان واژه‌شناسی حافظ منتشر شده است. اصولاً برای هر شاعری می‌توانید یک واژه‌شناسی منتشر کنید. هیچ شاعری همهٔ الفاظ را مثل مردم عادی به کار نمی‌برد؛ دنیایی شاعرانه دارد و بعضی از لفظ‌ها را در دنیای خودش به معناهایی به کار می‌برد که ممکن است کمی رازآمیز باشند. مثلاً کلمهٔ «شب» در شعر نیما را در نظر بگیرید: منظورش واقعاً همین معنایی نیست که ما «شب» را به کار می‌بریم؛ حتماً «شب» در همهٔ اشعار نیما به نوعی وجهی سیاسی دارد و به استبداد و مانند آن اشاره می‌کند. یا کلمهٔ معروف «رند».

شب در شعر نیما و معنی رازآمیز

«رند» در دیوان حافظ دقیقاً یعنی چه؟ دربارهٔ یک سری واژه‌های خاص که شاعر مدام استعمال می‌کند، می‌شود تحقیق کرد که معنای این واژه نزد این شاعر چیست. گاهی این واژه‌ها از سنت ادبی می‌آیند؛ به‌ویژه شعر کلاسیک اصولاً این مشکل را دارد، چون هنر کلاسیک خیلی پایبند سنتی است که به ارث می‌رسد. مثلاً حافظ بسیاری از واژه‌هایی را که به کار می‌برد، به همان معنایی به کار می‌برد که در شعر عراقی به کار می‌رفت؛ اما یک سری واژه‌ها مثل «رند» را گویی به معنایی کمی خاص‌تر به کار می‌برد و تمثیل‌ها را هم به شیوهٔ خاصی به کار می‌برد. اما هرچه ادبیات پیش‌تر رفته، این بیشتر شده است؛ اصلاً در شعر نو یکی از بزرگ‌ترین مشخصه‌ها این است که زبان شاعر دیگر زبان خود اوست. این‌طور نیست که بخواهد حتماً از سنت ادبی پیروی کند و ممکن است واژه‌ها را در معناهای خاصی که خودش علاقه دارد به کار ببرد.

می‌خواهم تأکید کنم که این چیزهایی که می‌گویم صرفاً دربارهٔ کتاب مقدس نیست؛ دربارهٔ هر متن ادبی که کمی پیچیده باشد و مقداری ابداع در آن باشد، حتماً می‌شود این حرف‌ها را زد و می‌زنند. الان این کاری است که روی بسیاری از شاعرها و نویسنده‌ها انجام می‌دهند: بعضی از واژه‌ها در شعر یک نفر وزن خاصی دارد و معنای خاصی پیدا می‌کند. منتها نکته‌ای که فکر می‌کنم رسماً می‌شود ادعا کرد این است که شاید هیچ متنی به اندازهٔ قرآن این‌قدر واژهٔ جدید به کار نبرده باشد. مثلاً در فلسفهٔ هایدگر، که خیلی واژه می‌سازد، شاید بشود گفت ده‌ها واژه تولید کرده است. نمی‌خواهم دربارهٔ قرآن بگویم هزاران، ولی واقعاً صدهاست؛ یعنی دست‌کم چند صد واژه می‌توانید پیدا کنید که به معنای عرفی خودشان به کار نرفته‌اند، و شاید از هزار هم بگذرد. می‌شود این‌ها را شمرد. تمام این مفاهیم اخلاقی و دینی همه به نوعی جدیدند، چون با جهان‌بینی قرآن ربط پیدا می‌کنند؛ و چون جهان‌بینی جدید است، واقعاً می‌شود فهرستی بسیار بلند تهیه کرد از اینکه این واژه‌ها پیش‌تر معناهای دیگری داشتند.

میزان انحراف در قرآن هم بسیار زیاد است؛ یعنی بعضی از واژه‌ها واقعاً از معنای اصلی خودشان در زبان عربی آن‌قدر دور شده‌اند که دیگر به نوعی قابل شناسایی نیستند و آدم تعجب می‌کند که چگونه تا این حد از یک زبان دور شده‌اند. کمی جلوتر دلیلی می‌آورم: غیر از آنچه پیش‌تر گفتم که جنبهٔ تجربی داشت، و حتی یک بار هم کمی دلایل غیرتجربی آوردم، اکنون دلیلی تاریخی هم می‌آورم تا متوجه شوید این مفاهیم انتزاعی قرآن واقعاً چقدر از زبان و فهم عرب دور بوده‌اند.

دور شدن زبان از ریشه

حتی پس از آنکه اسلام به نوعی مستقر شده بود و آدم انتظار دارد این واژه‌ها جا افتاده باشند، باز مشکلاتی پیش آمد که به آن‌ها اشاره خواهم کرد. اما اول می‌خواهم یک بار دیگر این دو اصطلاح، مفهوم و مصداق، را تکرار کنم. اگر یادتان باشد، دربارهٔ معنای واژه‌ها که صحبت می‌کنیم، دو چیز وجود دارد: سنس و ریفرنس. سنس یعنی رابطه‌ای که معنای یک واژه با بقیهٔ واژگان پیدا می‌کند. به‌طور کلی وقتی از سنس حرف می‌زنند، منظور رابطه‌ای است که میان خود عناصر زبان با یکدیگر وجود دارد، مثلاً رابطهٔ یک واژه با واژه‌های دیگر. مثالی بسیار ساده بزنم: وقتی دیکشنری را می‌خوانید، گویی معنایی که می‌گویند سنس واژه است؛ یک واژه را با واژه‌های مترادف برایتان معنا می‌کنند.

کسی که اصلاً آن زبان را بلد نیست، از معنای این واژه چیزی نمی‌فهمد؛ اما شما که چیزهایی از آن زبان می‌دانید، وقتی این واژه را در ارتباط با سایر واژه‌ها قرار می‌دهند، چیزی از معنایش می‌فهمید، به شرط اینکه بقیهٔ واژه‌ها را به نوعی بشناسید. دیکشنری خیلی نزدیک به این است که گویی سنس واژه را به شما می‌گوید. مصداق ارتباطی است که یک عنصر زبانی با جهانِ غیر از زبان برقرار می‌کند، مثلاً با جهان خارج یا با جهان درونی شما. فرض کنید من نام شیئی را می‌برم و منظورم چیزی در جهان خارج است؛ ریفرنس این واژه همان چیزی است که بیرون وجود دارد. من تا حدی تأکید کردم که اصولاً کاری که ایزوتسو انجام داده، خیلی نزدیک به سنس واژه‌هاست؛ یعنی می‌کوشد جایگاه واژه را در کل ساختار واژگان به دست آورد و روش‌های تحقیقش اصولاً بیشتر به فهم سنس متمایل است. در حالی که حرف‌هایی که، در حد یک نام، از آقای جوادی آملی نقل کردم و گفتم می‌خواهم چیزی میان این دو بگویم، بیشتر به تشخیص ریفرنس واژه متمایل است؛ یعنی به اینکه ما چگونه واژه را با جهان مرتبط می‌کنیم. به این معنا که خلاصه، معنا به این مربوط است که این واژه به چیزی در جهان خارج اشاره می‌کند.

ریفرنس واژه و جهان

بنابراین نمی‌توانم واژه را فقط در حیطهٔ زبان معنا کنم. اگر معنای واژه‌ای را با استفاده از واژه‌های دیگر می‌فهمم، برای این است که ریفرنس آن‌ها را می‌فهمم. اگر ریفرنس هیچ‌چیز را ندانم، این برای خودش ساختاری انتزاعی می‌شود که وجود دارد و خیلی چیزها هم می‌شود از آن فهمید، ولی بی‌آنکه به ریفرنس برسیم. وقتی واژه در قرآن به کار می‌رود، به نوعی مصداقش، یعنی ریفرنسش، معلوم می‌شود. برای این کار اول باید جمله‌ای را که واژه در آن به کار رفته بفهمید. فرض کنید کلمه‌ای هست که معنایش را نمی‌دانم و بقیه را کامل می‌فهمم. وقتی این کلمه به کار می‌رود، به نوعی به من می‌گوید که در عالم واقع چگونه باید از آن استفاده کرد. این یعنی چه؟ فرض کنید اصطلاحی مثل «سدرةالمنتهی» را در قرآن می‌فهمم؛ ریفرنسش را از کجا دربیاورم؟

جداکردن این دو، کاری است که در زبان‌شناسی می‌کنند و جداکردنی منطقی است: یک بار به معنای یک واژه در ارتباط با سایر واژگان نگاه می‌کنم؛ مثل همان حرف‌هایی که از وایزگربر و آن سنت آلمانی نقل کردم که واژگان ساختاری دارد و من گویی می‌خواهم جای این واژه را در این ساختار بفهمم. اینکه این ساختار چگونه بر جهان خارج منطبق می‌شود، بحث دیگری است که می‌شود آن را به‌طور منطقی جدا کرد. اما واقعیت این است که فهمیدن این‌طور نیست که بگویم الان دارم مفهوم این واژه را می‌فهمم و یک دقیقهٔ دیگر سراغ مصداقش می‌روم؛ این دو این‌طور از هم جدا نیستند. شما که رشد می‌کنید و به‌طور طبیعی زبان یاد می‌گیرید، اول واژه‌هایی را یاد می‌گیرید که ریفرنس‌های بسیار مشخصی دارند: نام اشیا را یاد می‌گیرید، یا یک سری چیزهای بسیار ساده را، مثلاً نام افعال خودتان و کارهایی که انسان انجام می‌دهد. ریفرنس این‌ها برایتان مشخص است. اما بعدها که مفاهیم انتزاعی‌تر می‌آیند، مفهوم واقعاً مهم می‌شود. یک مفهوم انتزاعی جدید را چگونه پیدا می‌کنید و ریفرنسش را چگونه می‌یابید؟

مفاهیم انتزاعی و یادگیری

جلسه‌های پیش‌تر، نه جلسهٔ قبل، دربارهٔ رنگ مثالی زدم: ما حتی دربارهٔ اشیا و چیزهای بسیار ساده نمی‌توانیم مطمئن شویم که ریفرنسی که من می‌فهمم دقیقاً با ریفرنس شما یکی است؛ ممکن است اختلاف‌هایی داشته باشد. فرق میان سنس و ریفرنس را شاید بشود با این مثال خوب فهمید.

تعجب نکنید که این‌قدر از رنگ مثال می‌زنم. در فلسفهٔ زبان دربارهٔ رنگ زیاد مثال می‌زنند و خیلی چیزها را می‌شود با استفاده از رنگ گفت، از جمله ساده‌اندیشی‌هایی که دربارهٔ این داریم که خیلی واژه‌ها را همه یکسان و خیلی راحت می‌فهمیم. پیش‌تر مثالی زدم که اصولاً چرا ما فکر می‌کنیم طیف نوری که تجزیه می‌شود هفت رنگ دارد. این کاملاً بی‌معناست؛ می‌شود هزار تا هم گفت، می‌شود پنج تا هم گفت. اینکه چگونه ما این‌ها را تقسیم کردیم و هفت تا شده است، نشان می‌دهد که دل‌بخواهی‌بودنِ انتخاب واژه‌ها در رنگ و در طیف رنگی خیلی مشخص است. این یک نکته است و نکته‌های دیگری هم هست.

این را گفتم تا اشاره کنم که ویتگنشتاین، که تقریباً شاید بیش از هر کسی در فلسفهٔ زبان حرف زده و کار کرده است و اصلاً خیلی از مباحث فلسفهٔ زبان به او ارجاع داده می‌شود، کتابی دربارهٔ رنگ دارد که به فارسی هم ترجمه شده و خیلی هم خوب ترجمه شده است؛ خانم گلستان ترجمه کرده است. کسی که فلسفهٔ زبان بلد نباشد، اگر این کتاب را باز کند تعجب می‌کند که ویتگنشتاین چرا دربارهٔ رنگ حرف می‌زند. کتاب کوچکی است که همه‌اش دربارهٔ رنگ است؛ دربارهٔ اینکه مثلاً مفهوم کدربودن را من چگونه می‌فهمم. فیلسوفی زبانی، با تمام چیزهایی که از رنگ می‌فهمد، کتابی نوشته است که نکته‌های بسیار جالبی دارد. مثلاً آقای اسدپور شاید دلش بخواهد آن را بخواند؛ او خیلی بدیهی می‌گفت که واضح است ممکن است آنچه ما از آبی می‌فهمیم میان ما مشترک نباشد. حالا در آن کتاب ببینید چقدر چیزهای دیگر هست که ممکن است مشترک نباشد. جاهایی از کتابش کمی ناراحت‌کننده است. بگذریم.

می‌خواستم برای سنس و ریفرنس مثال بزنم. پیش‌تر هم به این اشاره کردم: یک نابینا چگونه رنگ‌ها را یاد می‌گیرد، در حالی که اصلاً نمی‌داند ریفرنس آن‌ها چیست؟ نابینا اصلاً ریفرنس رنگ‌ها را درک نمی‌کند، اما می‌تواند رنگ‌ها را یاد بگیرد و از آن‌ها استفاده کند.

کور و یادگیری رنگ‌ها

می‌تواند شعر بگوید و در شعرش این رنگ‌ها را خوب به کار ببرد. بنابراین جاهایی می‌شود مفهوم را تا حدی از مصداق جدا کرد. نابینا در واقع چه یاد می‌گیرد؟ یاد می‌گیرد که رنگ آبی با واژهٔ آسمان می‌آید؛ آسمان را هم ندیده و ریفرنس آسمان را هم به‌طور دقیق نمی‌داند، اما چیزهایی می‌فهمد، چون آسمان صرفاً به بینایی ربط ندارد. می‌داند که آبی را می‌تواند با آسمان به کار ببرد، و اینکه رنگ دریا هم با آسمان یکی است؛ اینکه چه واژه‌هایی هستند، با چه سنس یا ریفرنس‌هایی، که رنگشان آبی است. نیز می‌تواند مفهوم پررنگ‌بودن و کم‌رنگ‌بودن را به نوعی یاد بگیرد و طیف را تا حدی بفهمد و اینکه این‌ها ترکیبی دارند. اما ریفرنس را نمی‌فهمد؛ همه‌اش مفهوم را درون آن ساختار زبان یاد می‌گیرد و می‌تواند استفاده کند، بی‌آنکه واقعاً به ریفرنس برسد.

می‌خواهم خیلی خلاصه بگویم که دیدگاه ایزوتسو، از نظر فلسفی، بر این اساس بود که واژگانی که در یک متن وجود دارد، همیشه زیرمجموعه‌ای از واژگانی است که در آن زبان وجود داشته است. هر متنی را که نگاه کنید، اولاً واژه‌ها گزینش می‌شوند و سپس با یکدیگر ارتباط و ساختار پیدا می‌کنند. این دیدگاه بسیار انتزاعی و به اصطلاح فرمال است. در قرن بیستم به این‌گونه دیدگاه‌ها ساختارگرا می‌گویند؛ به استراکچر خیلی توجه دارند، به اینکه واژگان استراکچر پیدا می‌کند و همین استراکچر است که جهان‌بینیِ پشت متن را مشخص می‌کند.

اگر بخواهید خیلی انتزاعی نگاه کنید، چون همهٔ شما کمی ریاضی بلدید و ریاضیات مجرد خوانده‌اید، می‌شود تقریباً به یک متن این‌طور فرمال نگاه کرد: واژه‌ها اول هیچ ساختاری ندارند؛ هر جمله‌ای از متن را که می‌خوانید، میان بعضی از واژه‌ها رابطه برقرار می‌شود. مثلاً در اثر همنشینی واژه‌ها در جمله یا در تضاد قرارگرفتنشان، بعضی از واژه‌ها متضاد می‌شوند یا کنار هم قرار می‌گیرند. هر جمله‌ای که می‌گویید، استراکچری کوچک در آن واژه‌ها ایجاد می‌کند، و نهایتاً کل متنی که می‌خوانید هم همین‌طور. می‌دانم که خیلی فرمال و غیرواقعی نگاه می‌کنم؛ ریاضی‌دان‌ها دوست دارند این‌طور به زبان و به متن نگاه کنند، گویی مجموعه‌ای از اصول است که به چیزی ساختار می‌دهد.

ساختار متن و نگاه فرمال

نکته‌ای که ایزوتسو وقتی قرآن را می‌خوانید بر آن تأکید می‌کند این است که مجموع واژگان عرب را نگاه کنید، یعنی مجموع واژگان کلیدی. دربارهٔ «کلیدی» دست‌کم یک چیز بسیار مهم می‌شود گفت: منظور این است که واژه نقشی مهم در متن داشته باشد؛ و بعضی از واژه‌ها به‌وضوح، بی‌آنکه متن را خیلی جاها بخوانید، از همین حالت کلیدی بیرون می‌آیند. وقتی واژه‌های کلیدی قرآن و واژه‌های کلیدی عرب را نگاه می‌کنیم، ایزوتسو بر این تأکید دارد که افرازی که برای واژگان عرب کشیده بود، مثل افرازی مستطیلی با خطوط عمودی و افقی است که «الله» در یکی از خانه‌های کناری آن قرار دارد؛ در حالی که اگر استراکچر واژگان قرآن را نگاه کنید، چیزی دایره‌وار است که واژهٔ «الله» دقیقاً در مرکزش قرار گرفته است، یعنی در قرآن چیزی نیست که به الله مرتبط نشود. این همان چیزی است که ایزوتسو و دیگران می‌گویند: ساختار جهان‌بینی قرآن با ساختار قبلی فرق دارد، چون واژهٔ مرکزی فرق کرده و واژه‌ها حول آن به شکل دیگری استراکچر پیدا کرده‌اند؛ زیرا هر آیه‌ای که می‌خوانید حتماً ارتباطی با الله پیدا می‌کند. اصلاً واژهٔ «الله» پرمصرف‌ترین واژه در قرآن است، بی‌آنکه صرف شده باشد؛ تک‌واژه‌ای است که مرتب همه‌جا تکرار می‌شود.

بنابراین ایزوتسو و دیگران این‌طور خیلی فرمال نگاه می‌کنند: گویی مجموع واژه‌ها را تشخیص می‌دهم، واژه‌های کلیدی را برمی‌دارم و سپس می‌کوشم با استفاده از آن حوزه‌های معناشناختی کوچک، که همان آیه‌ها مشخص می‌کنند چه چیزهایی با یکدیگر ارتباط دارند، ببینم ساختار جهان‌بینی چگونه شده است. این هم واضح است که این ساختار با آنچه پیش‌تر بوده بسیار فرق دارد.

همین‌جا می‌خواهم مثالی بگویم. چیزی در ذهن خیلی‌ها هست که فهمیدن قرآن برای عرب‌ها راحت‌تر از غیرعرب‌هاست و اینکه قرآن به زبان عربی نازل شده، به نوعی مزیتی برای عرب‌زبان‌هاست. می‌خواهم در این چیزی که همه خیلی بدیهی می‌پندارند کمی شبهه ایجاد کنم. می‌خواهم بگویم عرب‌بودن در شروع‌کردن و خواندن قرآن مزیت است؛ بدیهی است که چنین کسی به زبان مادری‌اش می‌خواند. اما بعدها همین مشکلاتی هم ایجاد می‌کند، و می‌خواهم بگویم غیرعرب‌بودن می‌تواند در مرحله‌هایی کمی بالاتر از فهمیدن قرآن مزیت باشد. چرا؟ برای همین چیزهایی که ایزوتسو می‌گوید، فکر کنید که یک سری واژه وجود دارد.

مزیت غیرعرب در فهم قرآن

این واژه‌ها را مثل یک پارتیشن نگاه کنید؛ واژه‌ها واقعاً همین کار را می‌کنند. ما در ارتباطمان با جهان خارج برای چیزهایی اسم می‌گذاریم. جهان خارج بسیار بی‌شکل است؛ اگر زبان نباشد، من با توده‌ای از چیزهای پراکنده ارتباط دارم. اینکه چرا روی مجموعه‌ای از چیزها اسم صندلی گذاشته‌اند و مجموعه‌ای از چیزهای دیگر را به اسم دیگری می‌نامیم، یعنی داریم دسته‌بندی‌هایی انجام می‌دهیم. اگر زبان نباشد، هر چیزی برای خودش یک چیز است: این صندلی با آن صندلی فرق دارد، پس می‌توانم برای این یک اسم بگذارم و برای آن اسمی دیگر. ما در جهت وحدت‌بخشیدن به تجربه‌های خودمان می‌کوشیم چیزهای بسیار متنوع را بر اساس شباهت‌هایی که با هم دارند پارتیشن‌بندی کنیم؛ سپس روی آن پارتیشن‌ها می‌توانیم پارتیشن‌های کلی‌تری بسازیم و مفاهیم انتزاعی تولید می‌شوند، تا اینکه زبان ساختار پیدا می‌کند؛ یعنی واژه‌ها ساختار پیدا می‌کنند و نظام زبان به وجود می‌آید.

حالا این‌طور نگاه کنید: فرض کنید زبان عربی را خیلی خوب بلدید، یعنی پارتیشن عربی‌اش را خوب می‌شناسید. حالا واژه‌ای جدید تولید می‌شود؛ گویی پارتیشنی دایره‌وار تولید می‌شود که گوشه‌ای از این قسمت‌های مربع‌مستطیل و گوشه‌ای از آن یکی درون آن می‌افتند. شما به واژه‌های آن زبان عادت دارید، ولی این واقعاً واژه‌ای جدید است. مثلاً واژهٔ کفر واژه‌ای جدید است؛ واژهٔ هدایت در قرآن واژه‌ای جدید است. این‌طور نیست که مشابهش پیش‌تر بوده باشد. اگر خودتان با جهان‌بینی عربیِ پیش از قرآن فکر کنید، اصلاً هدایت یعنی چه؟ تا وقتی نپذیرید که انسان باید راهی معنوی را در زندگی خودش طی کند، که این راه به سوی خداست و پیغمبرانی وجود دارند، اصلاً مفهوم هدایت نمی‌تواند وجود داشته باشد. این استدلال منطقیِ بسیار ساده‌ای است که نشان می‌دهد هدایت مفهومی جدید است. حالا برای آدمی که عربی خوب بلد است چه اتفاقی می‌افتد؟ او به نوعی در برابر شکسته‌شدن پارتیشن قبلی خودش مقاومت می‌کند، و این خیلی طبیعی است. وقتی از یکی از واژه‌های قدیمیِ همان زبان که به معنای دیگری استعمال می‌شده، مفهومی جدید می‌سازیم، این برای کسی که آن زبان را بلد است، خودبه‌خود مقاومتی در برابر پذیرفتن آن به‌عنوان واژه‌ای جدید ایجاد می‌کند.

مقاومت زبان مادری در برابر معنی جدید

یعنی اصلاً باید دنیا را جور دیگری نگاه کنید. پارتیشنی قدیمی وجود دارد و مفهومی جدید آمده که با بعضی از آن پارتیشن‌های قبلی اشتراک دارد: بعضی‌شان را شامل می‌شود، با بعضی اشتراک دارد و بعضی دیگر را هم قطع نکرده است. اگر این‌طور نگاه کنید، می‌بینید که این مشکل می‌تواند پیش بیاید. چه مشکلی؟ وقتی آیات قرآن را می‌خوانم و جایی به واژهٔ هدایت می‌رسم، به نظرم می‌آید که اینجا مثلاً فلان واژه از هدایت مناسب‌تر است. گویی پارتیشنی وجود دارد و هدایت چیزی این‌گونه است، و آن آیه به وجهی از هدایت اشاره دارد که با اشتراکش با این پارتیشن کمی سازگار است؛ پس احساس می‌کنم که اینجا واژه‌ای مناسب‌تر از هدایت هست، گویی این واژهٔ هدایت جای واژهٔ دیگری نشسته است.

موضوع من چیز دیگری است؛ نمی‌دانم شما از حرف‌های من چه برداشت کردید. موضوع این است که این واژه اصولاً در زبان وجود ندارد. مجموعه‌ای از چیزها هست؛ مثلاً همهٔ صندلی‌ها را در یک مجموعه می‌ریزیم و اسمی برایشان می‌گذاریم. حالا اگر من بخواهم به دلایلی واژه‌ای تولید کنم که بعضی از صندلی‌ها در آن باشند، بعضی مبل‌ها و بعضی چیزهای دیگر هم، فهمیدن این واژه برای آدمی که پیش‌تر به آن تقسیم‌بندی عادت کرده سخت است. می‌گوید چرا واژه‌ای جدید به کار نمی‌برد، یا یکی از واژه‌های قبلی را؟ این هیچ ربطی ندارد؛ نمی‌فهمم، هیچ ربطی ندارد. اما من به دلیلی، جهان را طوری می‌بینم که میان بعضی از صندلی‌ها و مبل‌ها و، نمی‌دانم، میزها وجه مشترکی می‌بینم که شما پیش‌تر نمی‌دیدید، و می‌خواهم روی این پارتیشن اسمی بگذارم.

مفهوم هدایت به این معنا وجود نداشت، یا مثلاً کفر؛ اصلاً این مفهوم وجود نداشت. این واژه‌ها به این معنا وجود نداشتند، چون آن مفاهیم اصلاً مفاهیمی دینی‌اند و آن دین، دین توحیدی، وجود نداشته و این جهان‌بینی وجود نداشته است. دقت می‌کنید؟ گویی چیزهایی، حالت‌هایی روانی هست که همه مایه‌هایی از هدایت دارند.

مفاهیم دینی بدون سابقه

این‌ها پیش‌تر هر کدام اسمی داشتند، اما من بر اساس جهان‌بینی‌ام اسمی روی همهٔ این چیزها می‌گذارم. همین مثال را ببینید: کسی که به پارتیشن قبلی عادت دارد، این واژه را می‌شنود، حس می‌کند ریفرنسش اینجا صندلی است و فکر می‌کند بهتر بود به جای این واژهٔ جدید «صندلی» می‌گفت. می‌فهمید؟ گونه‌ای مقاومت پیش می‌آید. آدمی که دنیا را با زبان مادری خودش نگاه می‌کند، در برابر پذیرفتن مفهومی جدید مقاومت می‌کند؛ مقاومتی که من ممکن است اصلاً نداشته باشم.

ممکن است اشکال شود که معنای این لغت عوض شده است و می‌گویند معنایش پیش‌تر چیز دیگری بوده، مثلاً به معنای پوشیده‌بودن، و آدم با نگاه به آن معنا می‌تواند ربطی میان آن و این معنا یا کاربرد جدید ببیند. آری، اما می‌خواهم بگویم آن اینرسی‌ای که یک عرب در برابر فهمیدن این واژهٔ جدید دارد، من ممکن است اصلاً نداشته باشم. من دربارهٔ آن بداهتی صحبت کردم که بعضی ادعا می‌کنند، یعنی اینکه اگر زبان عربی زبان مادری باشد، قرآن را خیلی راحت‌تر می‌شود فهمید. به نظر من راحت‌تر می‌شود خواند و راحت‌تر می‌شود شروع کرد، اما بعدها گیرهایی هم پیدا می‌شود.

گفتم که می‌خواهم دلیلی تاریخی بیاورم: این اتفاق از نظر تاریخی افتاده است. شاخه‌ای در علوم قرآنی به وجود آمد که به آن «وجوه و نظایر» می‌گویند؛ علم وجوه و نظایر یکی از علوم قرآنی است. موضوعش بعضی از واژه‌هاست؛ برای نمونه، در کتاب الاتقان فصلی در این باره هست. الاتقان یکی از معروف‌ترین کتاب‌های علوم قرآنی است که فکر می‌کنم مال قرن هشتم است. در فصلی که اسمش وجوه و نظایر است، برای نمونه می‌گوید که هدایت در قرآن ۱۶ معنا دارد و شروع می‌کند به شمردن: می‌گوید در این آیه معنایش «سنت» است؛ مثلاً جایی که می‌گوید «به هدایتشان اقتدا کن»، به نظرش می‌آید که اینجا معنایش سنت است، یعنی این‌ها سنتی باقی گذاشتند. می‌خواهم بگویم واقعاً در زبان برای عرب‌زبان‌ها مشکلی پیش آمد: پیش‌فرض‌هایی داشتند و وقتی واژه‌ای جدید به یک معنا در قرآن آمد، با آن پیش‌فرض‌ها خواندند.

مشکل عرب‌زبان با معنی جدید

به نظر من واژه‌ها در قرآن همیشه به یک معنا به کار می‌روند. این‌طور نیست که جایی که می‌گوید «به هدایتشان اقتدا کن»، منظور سنت باشد و بشود آن را به زبان قبلی فروکاست. این تر و تازه است، گویی زبانی جدید یاد می‌گیری. برای من که واقعاً زبان عربی را یاد می‌گیرم، اگر مستقیم سراغ قرآن بروم و بکوشم با همین واژگان و همین استراکچر قرآن زبان یاد بگیرم، خیلی راحت‌تر است که هدایت را به‌عنوان واژه‌ای جدید یاد بگیرم، تا اینکه فرض کنم زبان را بلدم و مدام بکوشم این واژه‌ها را در آن پارتیشن‌های قبلی بیندازم. این کار را کرده‌اند و همین الان هم علم وجوه و نظایر همچنان زنده است. اخیراً آستان قدس رضوی کتابی بسیار مدرن دربارهٔ وجوه و نظایر منتشر کرده که کسی به‌عنوان تز دکترا، در دانشگاهی، چه می‌دانم، بسیار معتبر، دربارهٔ وجوه و نظایر نوشته است.

دربارهٔ این علم، حالا اگر بشود اسمش را علم گذاشت، اساسش اشتباه است و تقریباً نتیجهٔ گونه‌ای بد نگاه‌کردن به موضوع است. در علم وجوه و نظایر گویی رقابتی میان علمای این علم بود که رکورد همدیگر را بزنند: من بگویم ۱۶ معنا برای هدایت پیدا کرده‌ام و در آن آیه هم معنایش چیز دیگری است. این حرف کاملاً بی‌معناست؛ همه‌جا یک معنا دارد. یعنی گویی این‌ها مقاومت می‌کنند که آن مفهوم کلی‌ای را که هدایت دارد به‌عنوان مفهومی جدید بپذیرند. چرا؟ چون زبانشان پیش‌فرض دارد؛ چون به زبان عربی صحبت می‌کنند. همین ادعایی که ایزوتسو می‌کند، که زبان قرآن زبان عرفی عرب نیست، کافی است تا بفهمید کسی که زبان مادری‌اش زبان عرفی عرب است، در خواندن این متن بیش از من که فارسی‌زبانم دچار این مشکل می‌شود.

مشکل من این است که ممکن است نتوانم زبان عربی را در حدی یاد بگیرم که بخوانم. بعضی‌ها این مشکل را دارند و اصلاً برایشان سخت است وارد متن قرآن شوند و ترجمه می‌خوانند. ترجمه چیست؟ ترجمه دیگر افتضاح‌تر است. ترجمه یعنی همهٔ مفاهیمی را که آنجا هست، روی زبان مادری خودتان پروجکت کنید؛ همه‌چیزش قاطی می‌شود. حتی برای قسمت‌هایی از مفاهیم غیرانتزاعی‌اش هم ممکن است چیزی نداشته باشید که جایش بگذارید.

پروجکت زبان مادری روی قرآن

کلاً می‌خواهم بگویم عرب هم زبانش را روی قرآن پروجکت می‌کند. اما اگر من بتوانم زبان عربی را با قرآن یاد بگیرم و بکوشم گویی این نخستین متن عربی است، این متن برای من مهم است. همهٔ کسانی که مسلمان‌اند و عربی را برای خواندن قرآن یاد می‌گیرند، در واقع این مزیت را دارند: تلاشی می‌کنند و به نقطهٔ شروعی می‌رسند که به نظر من از یک عرب بهتر است. کمتر پیش‌فرض دارند، پارتیشن‌های مستقرشده ندارند و می‌دانند که این زبان، زبان مادری‌شان نیست؛ بنابراین کمتر پروجکت می‌کنند و به نظر من خیلی چیزها را بهتر می‌فهمند. مثلاً ایزوتسو ژاپنی است.

قرآن کتابی بوده که میان عرب‌ها خیلی آن را می‌خواندند. حالا شاید به نظر بیاید که اگر قرآن ۱۴۰۰ سال میان آن‌ها بوده، باید به مرور علم وجوه و نظایر و این‌گونه نظرها از بین برود. چرا؟ چون فرهنگ قرآنی مستقر می‌شود و واژه‌ها به واژه‌های قرآنی تبدیل می‌شوند. البته تا حدودی شده‌اند. بعضی از واژه‌ها که اصلاً وجود نداشتند جا افتاده‌اند. مثلاً نمی‌خواهم بگویم یک عرب کلمهٔ «آیه» را خیلی خوب می‌فهمد، اما آن وسعتی که مفهوم آیه پیدا کرده، یعنی اینکه به کلمه‌ای تقریباً شبیه «نشانه» تبدیل شده، جا افتاده است؛ پیش‌تر اصلاً آیه معنای دیگری می‌داد. شاید تقوا هم مثلاً همین‌طور باشد. اما این‌طور هم نیست که فکر کنی این معناها همین الان در زبان وجود دارد. همین الان اعراب «اسلام» را به چه معنایی به کار می‌برند؟ به معنای کسانی که این دین خاص را قبول دارند: مسلمین کسانی‌اند که این دین را قبول دارند. اما در قرآن که این‌طور نیست. واژه‌های قرآن به دلایلی بدیهی در میان مردم جا نمی‌افتند، چون مردم تودهٔ مردم‌اند؛ مفاهیم وقتی سخت‌اند، در زبان آن‌ها جا نمی‌افتند و چیزهای ساده‌ترش جا می‌افتد.

واژه را پس گرفتن پس از ایمان

فرض کنید این کتاب خداست. گزاره‌ای که من می‌گویم این است که با فرض اینکه قرآن کتاب خداست، یک عرب در فهمیدنش لزوماً نسبت به غیرعرب برتری ندارد، به همین دلیلی که گفتم. واقعاً همه‌چیز با فرض اینکه این کتاب خداست؛ من کاری به اثبات‌شدنش و مانند آن ندارم. فرض کنید پیامبر یا خداوند روشی داشته و خواسته که تمام دنیا، غیرعرب‌ها هم، مسلمان شوند. حرف‌هایی که من می‌زنم این است: فرض کنید شاعری عرب پیدا شود که کاری خیلی مشابه قرآن و بعضی از شاعران نوپرداز می‌کند، یعنی خیلی واژه ابداع می‌کند و واژه‌ها را به شیوه‌ای بسیار خاص به کار می‌برد. باز هم یک غیرعرب ممکن است در فهمیدن شعر کسی که این‌قدر عجیب از واژه‌ها استفاده می‌کند، مزیت‌هایی پیدا کند. این از نظر واژه‌شناسی است. می‌خواهم بگویم این دربارهٔ فهمیدن واژه‌هاست، وقتی واژه‌ها به معنایی کاملاً جدید می‌آیند، یعنی پارتیشن‌ها به هم می‌خورد؛ و در مفاهیم انتزاعی و اخلاقی و دینی قرآن واقعاً این‌طور است.

چرا باید زبان عربی را مثل یک عرب یاد گرفت؟ من عربی را، به‌عنوان متنی که برایم مهم است، همه‌اش با قرآن خواندم؛ یعنی از اول کاری به اشعار جاهلی و متون دیگر و اینکه این لفظ‌ها الان چگونه استعمال می‌شود نداشتم. ساختار عربی را کمی یاد گرفتم، بعد قرآن خواندم و متون دیگر را هم نخواندم. فکر می‌کنم من نسبت به عربی که زبان مادری‌اش عربی است مزیتی دارم.

عربی قرآنی نه عربی عامیانه

یعنی عربی‌ای که من یاد گرفته‌ام عربی قرآنی است، نه عربی عامهٔ مردم. می‌خواهم بگویم من ساختار عربی را یاد گرفتم و واژه‌ها را پیش‌تر استعمال نکرده بودم؛ مثلاً مادرم آن‌ها را به من یاد نداده بود. واژه‌ها را در همین کتاب نگاه کردم و یاد گرفتم. منظورم عربی‌ای است که کلماتش و معنای کلماتش از قرآن آمده است؛ گویی عربی را از درون قرآن یاد می‌گیرم، یعنی پیش‌فرض ندارم. این‌طور نیست که زبانی تثبیت‌شده برایم وجود داشته باشد و بعد سراغ خواندن این کتاب بروم و آن پارتیشن‌های قبلی در فهمیدن اذیتم کنند. وقتی یک سری واژگان در ذهنتان هست، اینرسی ایجاد می‌کند. عربی که زبان عرفی عربی را بلد است، نخستین بار که مثلاً کلمهٔ «کفر» را می‌شنود، معنایی بر اساس آنچه پیش‌تر در ذهنش بوده به ذهنش می‌آید و بعد کم‌کم باید بکوشد آن را اصلاح کند. اما اگر من از اول، به‌عنوان کسی که ساختار عربی را یاد گرفته و مثلاً گرامر بلد است، متن قرآن را بخوانم، در مفهوم کفر آن‌گونه پیش‌فرض ندارم و می‌کوشم با همین چیزهایی که می‌خوانم آن را درک کنم؛ پس در درک مفهوم کلی‌اش راحت‌ترم.

من واقعاً نمی‌دانم چگونه ۱۶ معنا برای هدایت از قرآن درآورده‌اند که یک جا شده است «سنت». من همین‌طور می‌خوانم و بی‌آنکه زحمتی بکشم، به نظرم می‌آید که هدایت با تمام مشتقاتش همیشه یک معنا می‌دهد؛ چون روی هیچ چیزی پروجکت نمی‌کنم و می‌کوشم کتاب را همان‌طور که هست بفهمم. این ربطی به این ندارد که این کتاب اصلاً کتاب خدا هست یا نیست؛ فهمیدن شعر هم همین‌طور است. من به یک کتاب و واژگانش بدون پیش‌فرض نگاه می‌کنم و بنابراین در درک نوع جدیدی که این واژگان اینجا تعریف می‌شوند راحت‌ترم. این اصلاً به کتاب خدا بودن ربطی ندارد؛ مسئله فهمیدن واژگان یک کتاب است، چه کتاب خدا باشد چه نباشد. می‌خواهم ببینم نویسندهٔ این کتاب، پیغمبر، منظورش چه بوده و این واژهٔ کفر را به چه معنایی استعمال می‌کند. این هیچ ربطی به این ندارد که این کتاب، کتاب خدا هست یا نیست.

ایجاد مفاهیم نو در فرهنگ بشری

اگر بخواهند مفاهیمی را که در فرهنگ بشری نیست ایجاد کنند، چه کار کنند؟ من به زبانی حرف می‌زنم و می‌کوشم این کار را انجام دهم. می‌خواهم این‌طور بگویم: فرض کنید شما خدا هستید و می‌خواهید این کار را انجام دهید، یعنی می‌خواهید مفاهیم درست و پارتیشن‌های درست را به مردم یاد بدهید. چه کار می‌کنید؟ به سراغ زبانی می‌آیید و می‌کوشید با استعمال واژه‌ها، واژگان جدید را جا بیندازید. نقص چیست؟ هر شاعری هم این مشکل را دارد؛ مثلاً هایدگر این مشکل را دارد: چیزهایی می‌بیند که برایشان اسم نگذاشته‌اند. حالا چه کار کند؟ زبانی جدید را به مردم الهام کند؟ حرف من در همین حد است که خداوند تصمیم گرفته کتاب خودش را به زبان بشر، به یکی از زبان‌های موجود بشر، نازل کند. شما می‌توانید در این تصمیم با خدا دعوا داشته باشید که چرا این کار را کردی. من دربارهٔ حالتی حرف می‌زنم که بخواهد چنین کند.

یکی از حاضران می‌گوید که ممکن است اصلاً خدا این کار را نکرده باشد و به زبان بشر صحبت نکرده باشد. آری، ممکن است نکرده باشد. اما ما اینجا می‌کوشیم قرآن را با این فرض بفهمیم که کتاب خداست؛ اگر به تناقض رسیدیم، آن‌وقت می‌بینیم که اصلاً کتاب خدا نیست. نه اینکه هر لحظه چک کنم که این فرض درست است یا غلط و اگر این‌طور باشد یا آن‌طور باشد چه می‌شود. هر دفعه که عده‌ای آدم جدید به اینجا می‌آیند، همین مشکل پیش می‌آید.

این مثال را تکرار می‌کنم: مثل این است که من به جلسه‌ای بروم که مارکسیست‌ها دربارهٔ مفهوم خشونت دارند؛ این بحث که آیا در مارکسیسم مفهوم خشونت وجود دارد یا نه، الان میان مارکسیست‌ها خیلی داغ است. در جلسه‌شان می‌نشینند و حرف‌هایشان را می‌زنند؛ یکی از روی کتاب مارکس استدلال می‌کند که چون این را گفته، منظورش این نبوده و دموکراسی را قبول داشته است. آن‌وقت من یک‌دفعه بلند شوم و بگویم: آقا، این چرندیات چیست که می‌گویید؟ اصلاً مارکس کیست؟ بروید قرآن را بخوانید؛ مارکس فلان چیز را قبول نداشته! اگر آدم درستی باشم، می‌توانم در این جلسه شرکت کنم، با آن‌ها بحث کنم و از روی کتاب‌های مارکس برایشان ثابت کنم که مفهوم خشونت به نوعی در آن هست یا نیست. ما اینجا دربارهٔ قرآن به‌عنوان کتاب خدا بحث می‌کنیم و شما مدام چک می‌کنید که این حالا کتاب خدا هست یا نیست. مشکل چیست؟ اگر شک دارید یا قبول ندارید، می‌توانید با این جمع همراه شوید؛ اشکالی ندارد.

فرض کتاب مقدس برای بحث

فرض کنیم می‌خواهیم کتابی مقدس را بفهمیم؛ داریم بحثی صوری می‌کنیم. اصلاً کاری نداریم که کتاب مقدس وجود دارد یا نه؛ مثل اصل موضوع فرض کرده‌ایم که این کتاب مقدس از طرف خداست و حالا می‌کوشیم آن را بفهمیم. هرچند در این بحث‌ها نمی‌فهمم کجایش چقدر به این موضوع ربط دارد. من اصلاً کاری به این ندارم؛ چیزی که گفتم، به نظرم ربطی به این بحث‌هایی که پیش آمد ندارد. گفتم که عرب‌زبان‌بودن به این دلیل صرفاً یک مزیت کامل نیست و جایی هم ایراد پیدا می‌کند: شما پیش‌فرض پیدا می‌کنید، و هرچه این پارتیشن‌ها از کودکی بیشتر در ذهنتان مستقر شده باشد، سخت‌تر می‌توانید آن‌ها را بشکنید. فکر کنم همه هم این را فهمیدند. اینکه این کتاب خدا هست یا نیست، یا اینکه مسیحی‌ای می‌خواهد بیاید و یاد بگیرد، به این موضوع ربط نداشت؛ برای همین کمی احساس می‌کنم این ده دقیقه از کلاس صرف بحثی شد که مربوط نیست.

نکتهٔ دیگری که گفتم این بود که دربارهٔ شاعرها هم می‌شود این نکته را گفت: اگر شاعری عرب‌زبان خیلی ابداع واژه داشته باشد، ممکن است برای یک غیرعرب‌زبان راحت‌تر باشد و واژه‌ها را بهتر بتواند بفهمد؛ چنان‌که می‌گویم بیشترِ کسانی که دربارهٔ واژگان قرآن بحث کرده‌اند واقعاً غیرعرب‌اند. نشانه‌های تاریخی‌اش این است که عرب‌ها هنوز وجوه و نظایر می‌نویسند. کتابی که الان در کیفم دارم و به آن اشاره کردم، همان کتابی است که آستان قدس چاپ کرده و مال همین چند سال پیش است؛ نوشتهٔ یک عرب است و همچنان دربارهٔ علم وجوه و نظایر است. برای آن بیشتر کلمهٔ «جهل» مناسب است تا «علم»؛ علم نیست. یعنی چه؟ یعنی به جای اینکه خود واژه را بفهمند، مدام بگویند اینجا یعنی این، یعنی رفته در آن پارتیشن؛ اینجا یعنی آن. آن پارتیشن قبلی را رها کنید! این خودش چیزی است، مفهومی جدید است و چیز جدیدی می‌گوید.

پارتیشن مفهومی جدید

آنچه می‌خواهم بگویم کمی به دیدی مربوط است که فکر کنم بیشتر به میشل فوکو نسبت داده می‌شود؛ آدم بسیار معروفی است و حالا چند نفرتان او را می‌شناسید. اینکه زبان به نوعی حامل اقتدار، مثلاً اقتدار سنت، است. می‌خواهم مثالی بزنم که چرا اقتدار یک سنت به نوعی در زبان منعکس می‌شود. واقعاً برایم پیش آمده و می‌خواهم بتوانید خیلی راحت بفهمید.

من با برادر کوچک‌ترِ یکی از دوستان، به دلیل علایق مشترک سینمایی، رفت‌وآمدی پیدا کرده بودیم. گاهی به خانهٔ ما می‌آمد، با هم فیلم نگاه می‌کردیم و صحبت می‌کردیم، و بعد هم همیشه با هم شام می‌خوردیم. یک بار به من گفت: بگذارید این بار من حساب کنم. گفتم: نه، نمی‌شود. گفت: آخر مگر ما با هم دوست نیستیم؟ گفتم: آقا، ما با هم دوست نیستیم. اختلاف سنی‌مان بیش از ده سال بود؛ برادر کوچک‌ترِ یکی از دوستانمان بود و نمی‌شد اسم رابطه را رابطهٔ دوستانهٔ معمولی گذاشت که یک بار او حساب کند و یک بار من. به خانهٔ من هم مثل مهمانی معمولی می‌آمد. گفت: پس ما چه هستیم؟ من هم همین‌طوری الکی گفتم که ما مثلاً «همیار» هستیم. پرسید: همیار یعنی چه؟ گفتم رابطه‌ای دوستانه است که فرقش با دوستی این است که همیشه یک نفر حساب می‌کند. بعد این به‌عنوان شوخی میان ما ماند که ما با هم همیاریم و این واژه را الکی به کار می‌بردیم.

به این مسئله این‌طور نگاه کنید و برای این مفهوم کمی دقت کنید. برای چنین مصداقی، یعنی رابطهٔ دو نفر که اختلاف سنی‌شان در حدی است که نمی‌شود اسمش را دوستی گذاشت و رابطه کمی یک‌طرفه است، ما «دوستی» نمی‌گوییم؛ و در سنت ما، در زبان ما، واژه‌ای هم برای چنین رابطه‌ای ابداع نشده است. بنابراین این سؤال پیش می‌آید که ما با هم چه هستیم و این رابطهٔ ما چیست. اگر شما رابطه‌ای با کسی برقرار کنید که اسم نداشته باشد، علامت سؤالی پیدا می‌شود که این چه جور رابطه‌ای است. گویی این رابطه در سنت ما مشروعیت پیدا نمی‌کند؛ منظورم از مشروعیت این است که گویی سنت از این رابطه حمایت نمی‌کند. اگر رابطه‌ای معمولی بود، باید اسمی برایش گذاشته می‌شد.

واژه منتور و روابط بدون نام

مثلاً در زبان انگلیسی واژهٔ «منتور» وجود دارد؛ کم‌وبیش برای چنین رابطه‌ای، به آن کسی که بزرگ‌تر است منتور می‌گویند. ما اصلاً واژه‌ای مشابه منتور نداریم. بنابراین می‌خواهم بگویم وقتی این واژه را نداریم، معنایش این است که این رابطه در سنت ما خیلی رابطهٔ متداولی نیست. آدم‌ها باید هم‌سن باشند تا با هم رابطه داشته باشند، یا مثلاً قوم و خویش باشند. اینکه دو نفر با هم رابطه‌ای دوستانه داشته باشند ولی این رابطه حالتی یک‌طرفه داشته باشد، در سنت ما نیست و برایش واژه نداریم؛ اما ممکن است جای دیگری، در فرهنگی دیگر، فرهنگشان طوری باشد که واژه‌ای برای آن داشته باشند. حالا وقتی این ارتباط در ایران برقرار می‌شود، علامت سؤالی پیش می‌آید که این‌ها با هم چه کار دارند و چه حرفی می‌زنند؛ چون اسم ندارد، ابهامی وجود دارد که این چه جور رابطه‌ای است و مثلاً چه کسی باید حساب کند. قاعده‌ای هم وجود ندارد، چون واژه ندارد؛ جایی که واژه وجود دارد، گویی قاعده‌مند شده است.

بنابراین به نظر من این مثال خوبی است برای اینکه اقتدار سنت به نوعی با واژگان، یعنی با زبان، منتقل می‌شود؛ اینکه اصولاً چه چیزهایی رسمیت دارند: آن‌هایی که اسم دارند. فرض کنید کسی الان مکانی احداث کند و در آن یک سری فعالیت‌های پراکنده انجام شود؛ مثلاً هم بیلیارد بازی کنند، هم بحث‌های فرهنگی کنند، هم کار دیگری. ما واژه‌ای برای مکانی که چنین کارهایی در آن انجام می‌شود نداریم؛ بنابراین این مکان اصلاً زیر سؤال است که این‌ها اینجا چه کار می‌کنند. اما مثلاً فرهنگ‌سراها را در نظر بگیرید: ما الان کلمهٔ فرهنگ‌سرا را داریم. معلوم نیست این همه فعالیت فرهنگ‌سراها چگونه به هم ربط دارد، اما چون واژه‌ای شده است، چیزی است که جامعه در بیست سی سال اخیر احداث کرده، از طرف حاکمیت هم پذیرفته شده و اسم پیدا کرده است. اگر من الان جایی بروم و فعالیت‌هایی شبیه آن راه بیندازم، راحت رویش می‌نویسم فرهنگ‌سرا و برای کسی هم سؤال پیش نمی‌آید که این چیست؛ فرهنگ‌سراست و به نظر همه خیلی طبیعی است. اینکه چیزی برایش واژه دارد یا ندارد، با هم فرق دارند.

سنت، یعنی کارهایی که تا حالا کرده‌اید، در زبان منعکس شده است؛ بنابراین اقتدار سنت به نوعی به‌وسیلهٔ زبان امتداد پیدا می‌کند. شما برای هر فعالیت جدید، هر ارتباط جدید و هر کار جدید، گویی باید با سنت مبارزه کنید؛ چون کاری می‌کنید که واژه‌ای برایش ندارید، ابهام ایجاد می‌شود و باید آن را جا بیندازید.

چرا واژگان قرآن جا نیفتاد

این پاسخ همان سؤال توست که چرا واژگان قرآن در زبان عرب جا نیفتاد: نمی‌تواند جا بیفتد. تو نمی‌توانی «سدرةالمنتهی» را وارد واژگان معمولی مردم کنی که از آن استفاده کنند، وقتی ریفرنسش را نمی‌فهمند. واژه‌های یک متن عرفانی را نمی‌توانی وارد زبان کنی، مگر اینکه مردم آن را بد بفهمند. وقتی شاعری یا عارفی تجربه‌های عارفانه و شاعرانهٔ ثقیلی دارد، نمی‌توانی این را وارد واژگان عمومی مردم کنی؛ مردم در همان سنت زندگی می‌کنند. این علم وجوه و نظایر علمی بسیار طبیعی است؛ اینکه قرآن هم نمی‌تواند سنت زبان عرب را بشکند. این‌ها نهایتاً با همان دیدگاه‌های سنتی خودشان به هر حال نگاه می‌کنند. البته تأسیس واژه می‌تواند خیلی تغییر ایجاد کند و به هر حال تغییراتی در فرهنگ پدید می‌آورد، اما این‌طور نیست که عرب‌ها کلمهٔ اسلام و کفر و مانند آن را همان‌طور که در قرآن به کار رفته به کار ببرند. بنابراین پیش‌فرض دارند و این به آن‌ها ضرر می‌رساند. فکر کنم همهٔ اقوام خیلی راحت بفهمند که وجوه و نظایر علم نیست، اما اعراب همچنان نمی‌فهمند. این ربطی به این ندارد که این کتاب، کتاب خدا هست یا نیست.

البته هر کسی که علوم قرآنی می‌خواند، وجوه و نظایر هم می‌خواند؛ وجوه و نظایر الان خودش جزو سنت است و بنابراین به همه‌جا منتقل می‌شود. می‌خواهم بگویم یک فارسی‌زبان راحت‌تر می‌فهمد که این علم جالبی نیست. نمی‌خواهم آمار بدهم، اما وجوه و نظایر در طول تاریخ مخالفانی داشته است. در همین کتابی که اینجا هست، در ابتدایش دربارهٔ تاریخ وجوه و نظایر می‌گوید که عده‌ای صراحتاً از اینکه کار به رکوردزنی کشیده، ابراز ناراحتی می‌کردند که این چه ورزشی است. یک پیش‌فرضِ خواندن متن این است که واژه به یک معنا به کار می‌رود، مگر اینکه خلافش ثابت شود؛ در وجوه و نظایر تقریباً پیش‌فرض برعکس شده است: واژه همیشه در معنایی جدید ظاهر می‌شود، مگر اینکه خلافش ثابت شود.

وجوه و نظایر و ترجمه

نمی‌گویم وجوه و نظایر هیچ استفاده‌ای ندارد؛ مثل ترجمه‌کردن قرآن به یک زبان است، دقیقاً مثل ترجمه‌کردن. نمی‌گویم هیچ فایده‌ای ندارد، اما انحرافی در آن وجود دارد. شما باید بکوشید مفهوم را بفهمید و سپس بفهمید چه چیزی است که این‌ها با هم در آن اشتراک دارند؛ در علم وجوه و نظایر این نیست. در هر متنی یک واژه واگرایی‌هایی دارد، یعنی پراکندگی‌ای در معنا؛ این‌طور نیست که یک واژه هیچ‌وقت فقط به یک چیز خاص اشاره کند. اگر معنای نزدیک آن را در جاهای مختلف بفهمید، همیشه این به آدم ایده‌ای می‌دهد که مفهوم اصلی چه بوده است. آری، اما نکته این است که در وجوه و نظایر این ایدهٔ شما وجود ندارد؛ برعکس، تمایل به این است که بگویند این واژه در معناهای بسیار متنوعی به کار می‌رود، و نمی‌خواهند هستهٔ مرکزی‌اش را کشف کنند. این خیلی فرق می‌کند با اینکه من بروم و واژه را در همهٔ آیات نگاه کنم و ببینم چه چیز مشترکی در همهٔ این‌ها هست که هدایت را ساخته است. دیدگاه وجوه و نظایر این است که فقط، مثل ترجمه‌کردن، مدام بکوشد این‌ها را روی پارتیشن‌های سابق بیندازد و همین‌طور نگه دارد. جمع‌بندی نمی‌کنند که پس از همهٔ این استعمال‌ها نتیجه می‌گیریم هدایت چیزی این‌گونه است و بکوشند مفهومش را برسانند؛ واقعاً این کار را نمی‌کنند.

حتی بعضی از علمای وجوه و نظایر می‌گویند یکی از وجوه اعجاز قرآن این است که کلمات را در معناهای گوناگون به کار می‌برد؛ شاید از علم خودشان دفاع می‌کنند. شاعرها اصولاً خیلی تابع سنت شعری خودشان بودند. اولاً اصولاً این‌طور نیست که یک واژه همیشه یک معنا داشته باشد؛ ممکن است به‌راحتی بفهمی که این واژه دو معنا دارد. مثلاً بعضی از واژه‌ها در یک زبان، فرض کنید «spring» در انگلیسی، چند معنا دارند، که ممکن است ارتباطی هم میان معانی‌اش باشد: چشمه هست، بهار هم هست. «عین» در قرآن به معنای چشمه هست و به معنای چشم هم هست؛ چه اشکالی دارد؟ به‌وضوح جایی می‌گوید به سنگ بزن تا از آن چشمه بجوشد و جایی هم واقعاً دربارهٔ چشم صحبت می‌کند. اما در مفاهیم انتزاعی، یعنی مفاهیمی که ابداع شده‌اند، کمی فرق می‌کند. دربارهٔ همین واژه‌ای که در قرآن به معنای دانستن و گمان‌کردن آمده، ایزوتسو ادعا می‌کند که به این معنا مطلقاً وجود نداشته است؛ «علم» و این واژه، حتی به این معنایی که در قرآن هست، یعنی به معنای آگاهی و دانستن، وجود نداشته‌اند. عرب «علم» را به معنای دانسته‌ای که تجربهٔ شخصی پشتش باشد استعمال می‌کرد و آن واژه را به معنای دانسته‌ای که تجربهٔ شخصی در آن نیست؛ اما در قرآن به معنای دانستن و گمان‌کردن، به یک معنا، به کار رفته است.

به هر حال، گفتم که می‌خواهم در اینکه اعراب با قرآن خیلی راحت‌ترند شبهه ایجاد کنم؛ می‌خواهم دست‌کم این را بپذیرید که این مشکلی هم دارد: به‌راحتی قرآن می‌خوانند و به‌راحتی هم ممکن است نفهمند.

بگذارید دوباره کمی دربارهٔ مصداق صحبت کنم و چیزهایی را از هم تفکیک کنیم. قبول دارید که واژگان هر زبانی، در هر متنی، به نوعی سطوحی دارد؟ یک سری واژه‌ها هستند که راسل خیلی بر آن‌ها تأکید دارد: واژه‌هایی که با اشاره‌کردن به چیزی می‌توانیم مثالشان را بفهمیم. یک بچه چگونه زبان یاد می‌گیرد؟ یک صندلی را نشانش می‌دهید و می‌گویید صندلی است؛ چند صندلی مختلف نشانش می‌دهید و خودش به نوعی می‌فهمد که صندلی یعنی چه. می‌خواهم بگویم واژه‌هایی وجود دارند که می‌شود اسمشان را «واژه‌تصویر» گذاشت: واژه‌ای که تصویری پشتش هست، چیزی قابل رؤیت و دیدن یا قابل لمس و محسوس است؛ در واقع جزو محسوسات ماست.

از محسوسات به مفاهیم

قبول دارید که می‌شود میان واژه‌تصویرها و واژه‌های انتزاعی‌تر فرق گذاشت؟ ما در هر زبانی از واژه‌هایی بسیار پایه شروع می‌کنیم که برای چیزهایی اسم می‌گذاریم؛ بعد مجموعه‌ای از این پارتیشن‌ها را دوباره به پارتیشنی بزرگ‌تر تبدیل می‌کنیم، تا اینکه به مفاهیمی مثلاً اخلاقی می‌رسیم؛ مفاهیمی بسیار درونی‌تر که اصلاً در بیرون وجود ندارند و در درون من هستند. این‌ها مفاهیمی انتزاعی‌ترند و طبعاً فهمیدنشان سخت‌تر است. هیچ بچه‌ای نخستین واژه‌ای که یاد می‌گیرد، مثلاً واژهٔ «ایمان» یا «تجربی» نیست. اگر اول به بچه «تجربی» بگویی و با هزار چیز برایش توضیح بدهی و انواع چیزهای مجرد را بیاوری، هنوز نمی‌داند بابایش کدام است. از نظر یادگیری هم بچه‌ها از این واژه‌تصویرها شروع می‌کنند، یعنی از چیزی که بشود به آن‌ها نشان داد؛ از محسوسات شروع می‌کنند و بعد کم‌کم ذهنشان قابلیت انتزاع پیدا می‌کند.

از نظر مصداق نگاه کنید: اینکه لایه‌هایی وجود دارد. حالا کمی مصداقی صحبت می‌کنم، یعنی دربارهٔ ربط واژه با جهان خارج؛ آن رابطه‌های درونی واژه‌ها و استراکچر کلی واژگان را کنار بگذاریم. واژه‌هایی هستند که در لایه‌ای پایین‌تر به چیزهایی بسیار مشخص‌تر اشاره می‌کنند؛ کوچک‌ترین پارتیشن‌ها و جزو محسوسات‌اند؛ همین چیزهایی که بچه‌ها اول به‌طور طبیعی یاد می‌گیرند. بعد کم‌کم انتزاعی‌تر می‌شود. خیلی طبیعی است که انتظار داشته باشیم واژه‌تصویرهای قرآن همان‌هایی باشند که در زبان عربی بوده‌اند. قرار نیست مثلاً اسم حیوانات یا اسم میز و صندلی را تغییر دهیم؛ شاعر هم اصلاً این کار را نمی‌کند. برای تغییردادن یک سری واژه باید پایه‌ای ثابت وجود داشته باشد. اگر همهٔ واژه‌ها را عوض کنم، دیگر هیچ‌کس هیچ‌چیز نمی‌فهمد؛ باید آن را به کامپیوتری یا آدمی بدهی که جست‌وجو کند و حالت‌های مختلف را امتحان کند تا شاید بتواند جمله‌ای معنادار بسازد. یعنی هرچه واژه‌ها در قرآن به اشاره به محسوسات نزدیک‌تر باشند، خیلی طبیعی است که به این سمت بروید که این واژه‌ها همان چیزهایی‌اند که پیش‌تر بوده‌اند و همان معنا و همان تصویری را در ذهن آدم‌ها ایجاد می‌کنند که برای یک عرب در زبان عرفی ایجاد می‌شد. و هرچه این واژه‌ها از این لایه دور و درونی‌تر می‌شوند، کمتر انتظار داشته باشید که پیش‌تر وجود داشته باشند. این پارتیشن‌ها همه نو هستند؛ مفاهیم اخلاقی و مفاهیم دینی‌ای که در قرآن هست، چون با جهان‌بینی ارتباط دارند، اصلاً نمی‌توانستند وجود داشته باشند.

می‌خواهم این قسمت را کمی جدا کنیم: واژه‌هایی را که تصویر همراهشان هست یک طرف بگذاریم و آن‌هایی را که تصویر ندارند، انتزاعی‌تر و درونی‌ترند و به چیزهای معنوی اشاره می‌کنند، طرف دیگر.

واژه‌های پیچیده در سوره‌های مکی

یک مشخصهٔ بسیار ساده در قرآن که همه آن را می‌دانند، به جای این‌گونه واژه‌ها در سوره‌های مکی مربوط است و دلیلی بسیار واضح دارد: نمی‌توانید از همان نخستین بار، مثلاً در اولین آیه، واژهٔ اسلام را به کار ببرید. اسلام مفهومی بسیار پیچیده و انتزاعی است. حتی اسلام واژه‌ای است که یکی از مستشرقین، اگر اشتباه نکنم گلدزیهر، مقاله‌ای دربارهٔ آن دارد که می‌خواهد نشان دهد اصلاً در مکه نیست؛ یکی از معدود واژه‌هایی است که دربارهٔ آن ادعا شده اصلاً در مکه نیست و نخستین بار در یک سورهٔ مدنی ظاهر می‌شود. گویی از همه پیچیده‌تر است و به نوعی دیرتر از همه ساخته شده است.

آیات مکی پر از توصیف‌های بهشت و جهنم است و واژه‌ها تصویر ایجاد می‌کنند؛ اصلاً چیزی دارد تصویر می‌شود، مگر غیر از این است؟ در توصیف بهشت و جهنم مفهوم انتزاعی نمی‌بینید؛ تصاویری با استفاده از واژه‌ها ساخته می‌شود. اگر دقت کنید، در خیلی جاهای قرآن این سبک وجود دارد. این چیزی است که نویسندهٔ بسیار معروفی که خیلی هم مورد علاقهٔ من است، به اسم سید قطب، بر آن تأکید کرده است؛ نباید به او علاقه داشته باشم، ولی دارم. او کتاب بسیار معروفی دارد به اسم تصویر فنی در قرآن. یکی از رهبران اخوان‌المسلمین مصر بود، اما واقعاً به نظرم کتاب‌هایی که دربارهٔ قرآن نوشته بسیار خوب‌اند. تفسیری به نام فی ظلال القرآن دارد و یک کتاب بسیار خوب به نام تصویر فنی در قرآن، که دو بار به فارسی ترجمه شده و هر دو ترجمه طبعاً نایاب‌اند. اما اگر جایی ترجمه‌ای را دیدید که اسمش «نمایش هنری در قرآن» است، از همین اسمش معلوم است که ترجمهٔ بهتری است؛ اسم دیگری «تصویر فنی در قرآن» است.

خلاصه، کتاب بسیار جالبی است و موضوعش تقریباً همین است: نشان می‌دهد که قرآن خیلی جاها تصویرسازی می‌کند، نه فقط در توصیف بهشت و جهنم و در تمثیل‌هایش. مثلاً به داستان‌های قرآن نگاه کنید: داستان‌های قرآن تقریباً فاقد آن پاراگراف‌های به اصطلاح بادی‌اند. یعنی این‌طور نیست که داستان‌های قرآن بگویند یوسف با خودش فکر کرد که این کار را بکند یا نکند؛ همه‌اش تصویر است، گویی شرح صحنه‌ای می‌آید و تصویری ساخته می‌شود: یوسف دارد می‌رود، یوسف دارد می‌آید، یا این‌ها آمدند و این به آن چیزی گفت؛ و دیالوگ، یعنی چیزهایی که گفته شد. تمام قرآن را نگاه کنید؛ در داستان‌ها یک کلمه هم این‌طور نیست که چیزی درونی از کسی آمده باشد.

یکی از حاضران می‌گوید جایی هست که می‌گوید از آن‌ها ترسید، و وقتی ترسش برطرف شد و بشارت به او آمد، دربارهٔ قوم لوط شروع به گفت‌وگو کرد. می‌خواهم بگویم در فیلم‌نامه هم می‌توانی این را ببینی. فرق فیلم‌نامه با داستان اصولاً این است که این‌طور نوشته می‌شود، چون قرار است تصویر شود و دیالوگ و صحنه‌سازی دارد؛ در فیلم‌نامه به‌راحتی این جمله را می‌بینی که کسی ترسید، یعنی ترس در او ظاهر شد. این‌طور نیست که چیزی با خودش گفت یا چیزی بسیار درونی و مانند آن باشد. به نظر من اصولاً همین که ایشان ادعا می‌کند یک جا این‌طور هست، خودش اثبات حرفی است که من می‌زنم. همه‌جا این‌طور است که چیز محسوسی را می‌گوید و شرح می‌دهد و اصلاً هیچ‌وقت در داستان یوسف نمی‌گوید یوسف چرا این کار را می‌کند یا چرا خودش را معرفی نمی‌کند؛ این‌ها اصلاً نیست. فقط کارهایی که یوسف می‌کند و حرف‌هایی که او و برادرانش می‌زنند. همهٔ داستان‌های قرآن این‌طورند و به‌شدت تصویری روایت می‌شوند.

اصولاً در تمثیل‌ها هم از تصویر در قرآن بسیار زیاد استفاده می‌شود. به نظر من این کتاب بسیار معتبر و درستی است؛ یعنی به نظر من خیلی خوب نشان داده که این تصاویر در قرآن چقدر اهمیت و نقش دارند و چقدر زیادند. حتی جاهایی که مفاهیم انتزاعی مطرح است، تصویرسازی می‌شود. او بر این به‌عنوان سبک خاص بیان قرآن تأکید دارد و به نظر من کاملاً همین‌طور است. هر کس قرآن خوانده باشد، اگر همین الان جایی از آن را باز کند و نگاه کند، یک عالمه از این تصویرسازی‌ها می‌بیند؛ گویی تابلویی طراحی می‌شود. این‌طور نیست که همه‌اش واژه‌های انتزاعی باشد؛ خیلی جاها از این واژه‌تصویرها استفاده می‌شود. این‌ها همان واژه‌هایی‌اند که اگر بخواهید معنایشان را بفهمید، باید به زبان عربی رجوع کنید، چون قرار است تصویری را بفهمید؛ و تصویر هم به نوعی زبانی بین‌المللی دارد.

می‌خواهم این مسئلهٔ تصویر را برگردانم به همان چیزهایی که جلسهٔ قبل در بحث جهان فطرت گفتم. این تصاویر به نوعی با آن ارتباط پیدا می‌کنند؛ یعنی تصویرسازی به نوعی زبان مشترک همهٔ آدم‌هاست. ناخودآگاه همهٔ ما تصویرسازی می‌کند و ما دنیا را با تصاویر می‌بینیم؛ بنابراین گویی فرار از قید زبان است. هرچه تصویری‌تر صحبت کنید، بیشتر به شیوه‌ای مشترک برای همهٔ آدم‌ها صحبت می‌کنید. چارلی چاپلین به همین دلیل مخالف سینمای ناطق بود و سال‌ها گذشت تا فیلمی ناطق ساخت؛ چون می‌گفت سینمای صامت بین‌المللی است، یعنی فقط با تصویر کار می‌کند. واقعاً سینمای صامت بین‌المللی است، ولی سینمای ناطق بین‌المللی نیست.

سینمای صامت و ترجمه

شما نمی‌توانید یک فیلم را واقعاً به زبانی دیگر ترجمه کنید و همان فیلم بماند؛ مثل هر ترجمهٔ دیگری ایراد پیدا می‌کند. اما به نظر می‌آمد که دست‌کم وجه بین‌المللی‌بودن سینمای صامت خیلی نمود بیشتری داشت، مثل نقاشی و مثل هر هنر تصویری دیگر. این تصاویر، و جاهایی که تمثیل هست و قطعاً خیلی جاهای دیگر هم، به همان ترتیب به نوعی به آن زبان ناخودآگاه ربط پیدا می‌کنند.

جلسهٔ قبل احساس کردم ابهامی ایجاد شده است که این جهان فطرت، یعنی زبان جهان فطرت، چیست. مثلاً اینکه شتر جزو زبان جهان فطرت است یا نه، چون ممکن است کسی شتر ندیده باشد. ما در این قسمتِ واژه‌تصویرها اصلاً از نظر عمومی‌بودن مشکلی نداریم. من می‌توانم همراه کتاب، هر جا که واژه‌تصویری هست، تصویرش را هم بفرستم و بگویم این حیوان این است و منظور این است؛ فهمیدن این‌گونه چیزها برای آدم هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند. مفهوم زبان جهان فطرت جای دیگری است. مفاهیمی که انتزاعی‌تر و درونی‌ترند و به نوعی بیشتر جزو فرهنگ حساب می‌شوند، باید فطری باشند؛ نه همهٔ واژه‌هایی که اینجا هست. ممکن است کسی باران ندیده باشد، یا کسی چیز دیگری ندیده باشد؛ این‌ها اصلاً مهم نیست که کسی چه چیزهایی دیده یا ندیده است. مهم آن چیزهای درونی و انتزاعی است که فرهنگ را می‌سازند. این واژه‌تصویرها جزو کلمات کلیدی نیستند؛ محدوده‌ای از کلمات تصویری به‌وضوح جزو کلمات کلیدی نیستند. این‌هایی که تصویر ایجاد می‌کنند به این درد می‌خورند که با آن‌ها تصویر بسازند، و وقتی تصویر را ساختی، هر کسی که با زبان عربی آشنا باشد و بداند این واژه‌ها به چه اشاره می‌کنند، آن تصویر در ذهنش ساخته می‌شود؛ فرق نمی‌کند در چه کشوری زندگی می‌کند. مهم واژه‌های درونی‌تر، یعنی غیرتصویری و انتزاعی، است؛ این‌ها باید به نوعی منطبق با جهان فطرت باشند.

دارم این را جمع‌بندی می‌کنم: در آن بخش مربوط به تصاویر توضیح دادم که تصاویر به نوعی با زبان ناخودآگاه هماهنگی دارند و بنابراین از این جهت فطری حساب می‌شوند. مثلاً تصاویر بهشت و جهنم به نوعی مثل رؤیایی است که می‌بینید و حتی معنا هم دارد؛ یعنی می‌توانید برای فهمیدن تمثیل‌ها آن‌ها را تأویل کنید. آنجا هم که مفاهیم انتزاعی‌اند، جلسه‌های پیش‌تر توضیح دادم که ما مفاهیم انتزاعی را چگونه می‌فهمیم و چرا این ادعا وجود دارد که این مفاهیم به نوعی فطری‌اند. فکر می‌کنم خیلی وقت نباشد که بخواهم زیاد تکرارش کنم.

مفاهیم فطری و اسلام

توضیحی که دادم این است: مفهومی مثل اسلام را در نظر بگیرید؛ کلمهٔ اسلام را در قرآن چگونه می‌شود فهمید؟ به حالتی درونی در بشر اشاره دارد. یا ایمان: چه کسی می‌تواند ادعا کند که کلمهٔ ایمان را می‌فهمد و ریفرنسش را می‌داند، غیر از کسی که بگوید ایمان را فهمیدم، ایمان آوردم و این را در درون خودم دیدم و حالا می‌دانم ریفرنسش چیست؟ هدایت هم همین‌طور است. کسی که هدایت نشده است، چیزهایی می‌فهمد، مثل همان یاد گرفتن مفهوم رنگ‌ها؛ ریفرنس را باید در درون خودتان پیدا کنید. این حرف‌هایی که می‌زنم مربوط به قرآن نیست؛ برای شعر و برای هر کتاب معمولی هم که می‌خوانید، ریفرنس باید در درون شما وجود داشته باشد. ما واقعاً برای جهان خارج اسم نمی‌گذاریم؛ همه‌چیز را درونی می‌کنیم، می‌بینیم، وارد سیستم شناختی ما می‌شود و بعد به قسمت‌هایی از آن اسم می‌دهیم. درست است؟ در واقع پدیدارها را نام‌گذاری می‌کنیم؛ واقعیت این است. برای همین ممکن است مثلاً پدیدارِ رنگ آبی، یا واژهٔ آبی، برای من با شما کمی فرق داشته باشد؛ مهم نیست. ما تقریباً انعکاس مشابهی از جهان در درون خودمان داریم و ریفرنس را درون خودمان پیدا می‌کنیم.

بحثی که دو سه جلسه پیش با آقای اسدپور دربارهٔ واژهٔ «تحول» در رمان تحول داشتیم، همین را نشان می‌دهد: یا کسی آن ریفرنسِ تحول را در خودش دارد یا ندارد؛ اگر نداشته باشد، واقعاً نمی‌تواند بگوید ریفرنس یا معنای این واژه را می‌فهمم. می‌تواند حدوداً بفهمد؛ این‌طور هم نیست که هیچ نفهمد. هر کسی که الان قرآن را می‌خواند، احساس می‌کند کفر را می‌فهمد، ایمان را می‌فهمد، مثلاً هدایت را می‌فهمد. البته بعضی از واژه‌ها ممکن است این‌قدر عجیب و غریب باشند که احساس نکند آن‌ها را می‌فهمد؛ مثلاً فکر نکنم کسی احساس کند «سدرةالمنتهی» را می‌فهمد، چون به نظرش واژه‌ای کمی عجیب است که به چیزی ارجاع می‌دهد که قابل فهم نیست. اما عموماً احساس می‌کند واژه‌ها را می‌فهمد. واژه‌های انتزاعی را که به چیزهای درونی اشاره دارند حس می‌کند و می‌فهمد: توبه را می‌فهمد، انابه را می‌فهمد، و واژه‌های دیگری از این دست را. اما اگر الان از کسی بپرسید در قرآن فرق میان واژه‌های مختلفی که برای گناه آمده چیست، ممکن است به‌راحتی نتواند بگوید. آدم باید در درون خودش خیلی به مفهوم گناه دقت کرده باشد تا میان مثلاً «خطا» و واژه‌های دیگرِ گناه تفکیک قائل شود.

تقوا و انواع گناه

اگر در زندگی‌تان آن‌قدر تقوا نداشته باشید که برای فهمیدن فرق میان گناه‌ها خیلی در انواع گناه‌ها ریز شوید، احساس نمی‌کنید که لازم است برای این انواع گناه واژه‌های مختلف بگذارید. می‌دانید منظورم چیست؟ این دربارهٔ قرآن نیست؛ دربارهٔ هر متنی است. ریفرنس هر متنی را باید در درون خودتان داشته باشید و بفهمید که اینجا به این ریفرنس اشاره می‌کند. نظر آقای آملی دربارهٔ زبان جهان فطرت این است که آدمی که فطری زندگی کرده، یعنی مطابق فطرتش زندگی کرده، با خدا ارتباط دارد و درست زندگی می‌کند، وارد جهانی می‌شود که این‌ها برایش معنا پیدا می‌کنند. یعنی آدمی که فطری زندگی کرده، حتماً باید مفهوم توبه را بفهمد و هدایت شده باشد؛ مثل یک عارف، کسی که این راه را طی کرده یا طی می‌کند و به جاهایی رسیده است، ریفرنس‌ها پیشش حاضرند. اما من که فرض کنید همین‌طور نشسته‌ام و هیچ کاری هم در زندگی‌ام نکرده‌ام، و از صبح تا شب فعالیت‌های روزمرهٔ خودم را انجام می‌دهم، ریفرنس‌های درونی‌ام این چیزهایی نیست که اینجا به آن اشاره می‌شود؛ جهان من جهانی نیست که در قرآن هست. بنابراین نباید انتظار داشته باشم ریفرنس این واژه را بفهمم. کسی که ایمان ندارد نمی‌تواند بگوید واژهٔ ایمان را واقعاً می‌فهمم؛ می‌تواند بکوشد حدوداً مفهومش را بفهمد، اما ریفرنسش را درک نمی‌کند. این چیزهای درونی و انتزاعی تا حد زیادی بستگی به زندگی خودتان دارد، به اینکه در درونتان چه اتفاق‌هایی می‌افتد.

بنابراین موضوع زبان جهان فطرت، جدا از مسئلهٔ تصاویری که قرآن می‌سازد و تصویر همیشه برای همهٔ انسان‌ها معنایی مشترک دارد، چون به نوعی با تصاویر ناخودآگاه ارتباط پیدا می‌کند، این است که از فطری‌بودن واژه‌های انتزاعی‌تر به این معنا حرف زده می‌شود؛ و این‌ها به دلیلی بسیار واضح برای هر کسی قابل درک نیستند. پیش‌تر هم اشاره کردم که چرا قرآن آدمی را که تقوا یا ایمان ندارد هدایت نمی‌کند. حتی کسی که در این فاز ایمان‌آوردن و تقوا داشتن نیست و زندگی‌اش جور دیگری است، یعنی آن‌هایی که به تعبیر قرآن فاسق و ظالم‌اند، نه‌تنها هدایت نمی‌شوند بلکه گمراه می‌شوند؛ زیرا دنیایی دارند و ریفرنس‌هایی در درونشان هست، و طبعاً هر وقت این واژه را می‌شنوند، آن را به یکی از آن ریفرنس‌ها بند می‌کنند. ببینید چگونه می‌شود که کسی واژهٔ اسلام را در قرآن به معنای همین چیزی بگیرد که ما الان اسلام می‌گوییم. گویی وقتی در درون خودش اسلام، به آن معنایی که در قرآن هست، ندارد و آن حالت اسلام به او دست نمی‌دهد، این واژه را به چیز دیگری، یعنی آنچه سنت به آن می‌گوید، ربط می‌دهد و اصلاً معنای آیه را جور دیگری می‌فهمد.

می‌خواهم بگویم دست‌کم این است که آدمی که در فضای مذهبی زندگی نمی‌کند و از نظر ذهنی زندگی مذهبی ندارد، ریفرنس‌هایش چنان نیست که بتواند برای این واژه‌ها حتی ریفرنس‌های نزدیکی پیدا کند. گویی برای خودش ریفرنس‌هایی و پارتیشن‌هایی دارد و وقتی واژه‌ای می‌آید، فکر می‌کند لابد یعنی این، و این‌طور می‌فهمد. وقتی دنیایش با دنیای قرآن خیلی فرق دارد، نه‌تنها هدایت نمی‌شود بلکه گمراه می‌شود، چون گزاره‌های غلط وارد ذهنش می‌شود. می‌فهمید منظورم چیست؟ گویی غلط ترجمه می‌کند و خنثی هم نیست؛ قرآن چنین آدمی را گمراه می‌کند. مثلاً به این نتیجه می‌رسد که باید هر کسی را که به پیغمبر اعتقاد ندارد بکشد. ممکن است این نتیجه از قرآن به ذهنش آمده باشد، چون اسلام و کفر و مانند آن را به معنای سنتی گرفته، بعد دیده که مثلاً اینجا این‌طور نوشته شده و نتیجه گرفته که کسی را که این‌طور است باید کشت؛ یعنی مفاهیم آیه‌ای را جور دیگری فهمیده و به گزاره‌های غلط رسیده است. پس این واقعاً واقعیتی بسیار ساده است که یک کتاب، چه کتاب خدا باشد چه هر کتاب دیگری، برای آدمی که در این فضا زندگی نمی‌کند و ریفرنس‌هایش شباهتی به ریفرنس‌های این کتاب ندارد، نه‌تنها هدایت‌کننده نیست بلکه گمراه‌کننده است؛ مگر اینکه آدم خیلی دقیقی باشد، یعنی دست‌کم اگر الان جهانش جهان مذهبی نیست، خیلی دقت کند و مثلاً دست‌کم در حد فهمیدن مفاهیم تقوا داشته باشد.

آدم می‌تواند مثلاً با دقت‌کردن در واژهٔ اسلام خیلی زود بفهمد که این به آن معنایی که فکر می‌کند نیست. یعنی با تقوا داشتن، به این معنا که به‌راحتی نتیجه‌گیری نکنم و دست‌کم تقوای علمی داشته باشم. در آن سطح مفاهیم، مثل نابینا، می‌شود چیزهایی فهمید. آدمی که اصلاً هیچ‌چیز نمی‌بیند، چون می‌داند که نمی‌بیند، می‌تواند به نوعی مفهوم رنگ‌ها را بفهمد، و اگر روزی چشمش را باز کند، می‌فهمد که آبی این بود، سفید این بود و قرمز این بود. یعنی پیش از آنکه ریفرنس داشته باشم، می‌توانم در حد مفاهیم چیزهایی را بفهمم. خوبیِ زبان همین است که دو لایه دارد، یعنی مفهوم دارد و مصداق دارد؛ جایی که مصداق را نمی‌شناسم، می‌توانم با دقت‌کردن در آن چیزهای زبان به نوعی به مصداق نزدیک شوم.

احتیاط در فهم واژه‌های قرآن

این‌طور نیست که اگر همین درک را داشته باشم که این واژه‌های قرآن چیزهایی نیستند که ریفرنسشان الان پیش من حاضر باشد، بلافاصله واژه‌ای از زبان خودمان را جای کلمهٔ تقوا بگذاریم، آن را در زبان خودمان پروجکت کنیم و به شیوهٔ وجوه و نظایر به کار ببریم؛ بلکه کمی احتیاط می‌کنم. احتیاط‌کردن یعنی به‌راحتی گول نخورم و نگویم آری، من این واژه‌ها را می‌فهمم و معنایش این است، و اصلاً شروع کنم به انجام‌دادن عملی بر اساس چیزی که معنایش چیز دیگری است. دست‌کم در سطح مفاهیم، مثل ایزوتسو. فرض کنید ایزوتسو اصلاً هیچ‌چیز از ریفرنس‌های قرآن درک نمی‌کند، اما کتاب‌هایش همه بحث‌های مفهومی است و خیلی هم خوب می‌فهمد که اسلام مثلاً آن نیست و این است؛ چون آیه‌ها را ردیف می‌کند، یعنی جاهایی را که اسلام در آن‌ها به کار رفته، و می‌فهمد که اینجا نمی‌تواند به معنای اسم دین به کار رفته باشد و به معنای چیزی مثل ایمان به کار رفته است. بعد هم نگاه می‌کند که متضادهایش چیست، مترادف‌هایش چیست و در چه آیه‌هایی به کار رفته است، و کم‌وبیش با هاله‌ای از ابهام مفهوم اسلام را می‌فهمد، بی‌آنکه ریفرنسش پیشش حاضر باشد. لزومی ندارد ریفرنسش را درک کند، اما این‌طور نیست که کاملاً اشتباه بفهمد و گزاره‌های اشتباه درک کند؛ دقت می‌کند و واقعاً چیزهایی را می‌فهمد که ریفرنسشان در اختیارش نیست، و می‌کوشد مفاهیم را بهتر بفهمد.

به‌عنوان مثال، همین بحثی که آقای اسدپور دربارهٔ مفهوم واژهٔ تحول در آن رمان داشتند: این‌طور نیست که اگر از اول می‌دانستی، احتمالاً به تو می‌گفتم که این واژه معنای بسیار خاصی دارد و بکوش معنای آن را کشف کنی؛ این به چه می‌گوید تحول؟ یا مثلاً راهنمایی‌ات می‌کردم. دست‌کم اگر همین پیش‌فرض را داشته باشی که بخواهی معنای این واژه را کشف کنی، همان اتفاقی می‌افتد که آن جلسه میان من و تو افتاد: تو می‌گویی به نظرت معنایش این است، و من می‌گویم اگر این است، پس چرا آنجا این‌طور نوشته است؟ یعنی سؤال پیش می‌آید.

مثلاً کسی که واقعاً می‌خواهد معنای اسلام را بفهمد و فکر می‌کند اسلام اسم یک دین است، می‌توانم از او بپرسم: اگر فکر می‌کنی اسلام اسم یک دین است، پس این چیست که مثلاً می‌گوید ابراهیم نام شما را مسلم گذاشت؟ یا، نمی‌دانم، خود ابراهیم را مسلم می‌گوید، و ممکن است واژهٔ مسلم برای آدم‌هایی که اهل کتاب‌اند هم استعمال شود. می‌توانم برایش سؤال ایجاد کنم: اگر فکر می‌کنی مفهوم واژه این است، این آیه را چگونه تعبیر می‌کنی؟ یا کنجکاوت می‌کردم که اصلاً برو این کتاب را بخوان.

کتاب تحول و ریفرنس حس

همین الان آدم‌هایی که اینجا نشسته‌اند، چه آن بحث را شنیده باشند چه نشنیده باشند، اگر نشنیده‌اند، بروند کتاب را بخوانند و بکوشند بفهمند که تحول در این کتاب به چه چیزی ریفرنس می‌دهد. اگر این سؤال در ذهنشان باشد، همهٔ جاهایی را که این مفهوم در آن هست جمع می‌کنند، دقت می‌کنند، با حال و هوای کل داستان می‌سنجند و می‌کوشند بفهمند که مثلاً آن تئوری‌ای که تو داری، که تحول یعنی این، با فلان قسمت چه ربطی دارد، مثلاً با درخت و با سنگ. کم‌کم این‌طور می‌فهمند که آن چیزی که نمی‌فهمند حدوداً چیست، حتی اگر ریفرنسش پیششان حاضر نباشد.

همین راهنمایی را دربارهٔ خواندن قرآن هم به‌طور کلی به همه می‌کنم: فکر نکنید که واژه‌های درونی و انتزاعی قرآن را می‌فهمید؛ مثلاً فکر نکنید کلمهٔ اسلام را در قرآن می‌فهمید. اگر می‌خواهید بفهمید، دست‌کم کمی احتیاط کنید و همهٔ جاها را ببینید: وقتی فکر می‌کنید که کلمه‌ای به این معناست و ریفرنسش را درک کرده‌اید، آیا واقعاً با بقیهٔ جاهای استعمالش در قرآن جور درمی‌آید یا نه؟ می‌خواهم بگویم این پیش‌فرض باید در خواندن هر شعری هم باشد. با زبان شاعری که با آن آشنا می‌شوید، باید بدانید که شاعرها یک عالمه واژه را در معناهایی که کمی انحراف پیدا کرده‌اند، یعنی به معناهای خاصی، استعمال می‌کنند. بنابراین همین‌طوری راحت فکر نکنید که شب یعنی شب. کمی دقت کنید: واژهٔ شب همیشه با واژهٔ دیگری همراه می‌شود و به نوعی معنای کمی بزرگ‌تری پیدا می‌کند و حالت‌های استعاری پیدا می‌کند. در هر متنی، آدم باید در اینکه فوراً ریفرنس را مثل زبان عرفی بفهمد، کمی شک کند، به‌ویژه در متون ادبی.

می‌خواهم بگویم دست‌کم دربارهٔ قرآن باید این شک را داشته باشید که مفاهیم درونی و انتزاعی‌اش اصلاً مفاهیم ساده‌ای نیستند که فکر کنید ریفرنسشان را دارید. وقتی می‌دانم که ریفرنسشان را ندارم، کمی بیشتر به مفهوم دقت می‌کنم و می‌کوشم جاهایی را که در این متن ظاهر شده کمی بیشتر جست‌وجو کنم. ببینید، فهمیدن یک واژه در قرآن عیناً مثل این است که تئوری‌ای علمی دارید و آن را با فکت‌ها می‌سنجید که آیا فکتی آن را نقض می‌کند یا نه.

سورت آیات و جرح معنی

من دربارهٔ واژهٔ اسلام چیزی می‌فهمم، می‌روم همهٔ آیه‌هایی را که اسلام در آن‌ها آمده سورت می‌کنم و نگاه می‌کنم؛ می‌بینم با این یک آیه نمی‌خواند، پس می‌کوشم مفهوم را طوری تغییر دهم که معنایش به این آیه هم بخورد. دقت می‌کنید؟ یعنی کلیت این واژه را در نظر می‌گیرم. وجوه و نظایر به همین دلیل حالت «جرح» پیدا می‌کند، چون به شما می‌گوید این کار را نکنید: اسلام آنجا یعنی این، اینجا یعنی این، و هر جا معنایی می‌دهد. بنابراین اصلاً به دنبال فهمیدن خود واژه نمی‌روید. پیش‌فرض این است که واژه یک معنا می‌دهد، یا طیفی پیوسته. یک معنای واحد هیچ‌وقت نمی‌دهد؛ طیفی پیوسته از معنا می‌دهد که ممکن است از چیزی محسوس شروع شود تا چیزهای بسیار انتزاعی. خلاصه، میان آن چیز محسوس و آن چیز انتزاعی باید چیزی مشترک وجود داشته باشد که یک واژه بر آن‌ها اطلاق شده است. در همهٔ زبان‌ها واقعاً این‌طور است.

واژه‌های چندمعنایی را در نظر بگیرید که بدون ارتباط مثلاً معنای چشم می‌دهند و معنای دیگری هم. حتی معنای چشم و چشمه را ببینید: «عین» در زبان عربی هم معنای چشم می‌دهد و هم چشمه، و به نظر می‌آید که اعراب رابطه‌ای میان چشمه و چشم قائل‌اند؛ از چشم اشک می‌آید و از چشمه هم آب بیرون می‌آید؛ شباهتی داشته که یک اسم برایش گذاشته‌اند. البته همیشه این‌طور نیست، چون گاهی، مثالی بسیار ساده، واژه‌ای در زبانی ممکن است از یونانی آمده باشد، تغییر شکل داده و به چیزی تبدیل شده و از لاتین به زبان انگلیسی آمده باشد. اما می‌خواهم بگویم حتی دربارهٔ واژه‌هایی مثل «عین» ممکن است نشان‌دهندهٔ این باشد که شباهتی می‌دیدند و این اسم را بر هر دو اطلاق کردند. می‌دانم، حواسم هست که در فارسی هم این دو واژهٔ چشم و چشمه به نوعی با هم مربوط‌اند.

می‌خواهم کمی کاربرد عملی بگویم: حالا اگر بخواهید واقعاً واژه‌های قرآن، یعنی واژه‌های کمی پیچیده، را بفهمید، ایزوتسو در سطح مفاهیم یک عالمه زحمت کشیده است.

تجدید چاپ خدا و انسان در قرآن

یک خبر خیلی خوب این است که متوجه شدم کتاب خدا و انسان در قرآن، که سال‌ها نایاب بود، تجدید چاپ شده است. از فروشنده‌اش پرسیدم تعداد زیاد هم دارد یا نه و اگر عده‌ای بخواهند، تخفیف می‌دهد یا نه؛ گفت آری، هرچقدر بخواهید دارم. اگر تعداد زیادی می‌خواهند بخرند، بروید و تخفیف بگیرید؛ حیف است. در کل کتاب بسیار خوبی است. کتاب دیگرش دربارهٔ اخلاق دینی هم هست که روی مفاهیم کلیدی اخلاق دینی یک عالمه زحمت کشیده و به نوعی دربارهٔ مفاهیم بحث کرده است.

اگر بخواهیم کمی عملی نگاه کنیم و بخواهید معنای یک واژه را بفهمید، چه راه‌هایی داریم؟ یکی اینکه ببینیم در زبان عربی، در زمانی که قرآن نازل می‌شد، این واژه چگونه و به چه معنایی استعمال می‌شد. دیگر اینکه ریشه‌یابی کنیم و ببینیم ریشهٔ این لغت به چه برمی‌گردد؛ معمولاً شناختن ریشهٔ لغت به نوعی به فهمیدن واقعی مفهوم واژه کمک می‌کند. و نکتهٔ مهم‌تر از همه این است که ببینیم این واژه در قرآن چگونه استعمال می‌شود. نحوهٔ استعمال واژه در قرآن، به‌ویژه برای مفاهیم انتزاعی، از هر چیز دیگری مهم‌تر است. شما باید در خود قرآن بفهمید که مثلاً واژهٔ کفر یعنی چه؛ نه از ریشه‌اش می‌توانید بفهمید و نه از استعمال عرب. حتی دربارهٔ مفاهیم انتزاعی، ارجاع به زبان عرفی عرب ممکن است گمراه‌کننده هم باشد. واژه‌های کلیدی هر متن ادبی، حتی مثلاً فلسفی، را باید در خود متن فهمید.

بنابراین درک معنای واژه‌هایی که زیاد استعمال شده‌اند، بیش از هر چیز شبیه این است که شما واقعاً این کار را می‌کنید؛ نمی‌خواهم بگویم که باید این کار را بکنید، شما این کار را می‌کنید: یک واژه را به چیزهایی که در درون خودتان می‌فهمید ریفرنس می‌دهید، گویی تئوری‌ای درست می‌کنید. می‌خواهم بگویم این کار را کمی سیستماتیک‌تر انجام دهید. دربارهٔ واژه‌هایی که کلیدی‌اند و زیاد استعمال می‌شوند، بکوشید مفهومشان را به چیزی که فکر می‌کنید ریفرنسشان است ارجاع دهید؛ بعد اولاً باید بروید و ببینید با همهٔ جاهایی که این واژه استعمال شده می‌خواند یا نه، و ثانیاً از نظر ریشه‌یابی و استعمال در زبان عرب ببینید.

جاهلیت در برابر حلم

مثلاً فرض کنید به این نتیجه رسیده‌ام که مفهوم کلمهٔ جاهلیت یا جهل در قرآن به معنای زود تصمیم‌گرفتن است، نه به معنای نادانی. به دلایلی این تئوری به ذهنم رسیده است و می‌روم چک می‌کنم و می‌بینم که حدوداً همه‌جا هم می‌شود جهل را در مقابل حلم گرفت، نه در مقابل علم. می‌خواهم بگویم باز سؤال‌های دیگری هم هست که باید به آن‌ها جواب داد: آیا واقعاً در زبان عربی واژهٔ بهتری وجود نداشت که به جای این کلمه استعمال شود، شاید واژه‌ای که معنای مقابل حلم را بدهد؟ اگر این حدس شما درست است، باید جواب داد که چرا. ایزوتسو حدسش این است؛ نه، ایزوتسو در واقع تحلیلی انجام داده که جهل در زبان قرآن در مقابل حلم است، نه در مقابل علم؛ برخلاف آنچه معمولاً فهمیده می‌شود، به معنای نادانی نیست و بیشتر به معنای ناشکیبایی است، و از قرآن هم دلیل می‌آورد.

اگر بخواهم ببینم این درست است یا نه، یکی اینکه واژه باید همه‌جا در قرآن به این معنا به کار رفته باشد؛ اگر حتی یک آیه پیدا کنم که اصلاً نتوانم این‌طور توجیهش کنم، مشکل دارد. اگر با همهٔ جاهای قرآن جور درآمد، سؤال دیگر این است که آیا در زبان عربی واژه‌ای در مقابل حلم وجود نداشت؟ باید جواب داشته باشم که چرا این واژه انتخاب شد؛ اگر فکر می‌کنم که این واژه، جهل، به این معنا و بیرون از زبان عرفی به کار رفته است، چرا این واژه انتخاب شده است؟ ثانیاً اگر مثلاً با زبان عرفی سازگار نیست، به‌ویژه اگر سازگار نباشد، ممکن است انتخاب واژه به دلیل ریشهٔ آن باشد؛ مثلاً واژه‌ای پیش‌تر معنایی داشته، بعد در زبان عرفی تغییر کرده و در قرآن دوباره به همان معنای اصیل خودش برگشته و به کار رفته است.

کلاً ببینید، اصول فهمیدن یک واژه، یعنی کاری که ایزوتسو و همهٔ کسانی که روی واژه‌شناسی قرآن یا هر متن دیگری کار می‌کنند انجام می‌دهند، این است که بکوشید معنای واژه را حدس بزنید؛ یعنی تئوری‌ای می‌دهید. بعد بکوشید نگاه کنید؛ برخلاف علم وجوه و نظایر، باید دنبال چیزی مشترک برای واژه باشید و ببینید آیا آن معنای مشترکی که فکر می‌کنید همه‌جا وجود دارد یا ندارد. بعد هم اینکه توضیح دهید: اگر واژه بیرون از زبان عرفی استعمال می‌شود، نباید واژهٔ نزدیک‌تری وجود داشته باشد.

دازاین و ساخت واژه

مثلاً فرض کنید هایدگر برای مفهومی در فلسفهٔ خودش کلمهٔ دازاین را به کار می‌برد. من یک بار متن هایدگر را خوانده‌ام و به نظرم آمده که دازاین مثلاً به یک سیاره اشاره دارد؛ همه‌جا هم تطبیق کرده‌ام و به نوعی فهمیده‌ام که این معنا به همه‌جای متن می‌خورد و می‌شود گفت معنایش فلان سیاره است. اما می‌گویم این سؤال را هم باید جواب بدهی: چرا اسمش را دازاین گذاشته و آن را از ترکیب دو واژهٔ آلمانی ساخته است؟ چرا اسم خود آن سیاره را نگفته است؟ می‌فهمید منظورم چیست؟ صرف اینکه یک واژه در متن به همه‌جا بخورد کافی نیست؛ به‌ویژه برای واژه‌هایی که کم استعمال شده‌اند. مثلاً اگر واژه‌ای دو بار در قرآن آمده باشد، ممکن است چهار تئوری بدهید که هر کدام به نوعی همه‌جا را توجیه کند. آن تئوری بهتر است که بیشتر توجیه کند چرا این واژه برای این مفهوم انتخاب شده است. دقت می‌کنید؟ من باید به نوعی توجیه کنم که در زبان عرب این نزدیک‌ترین واژه‌ای بود که می‌شد استعمال کرد. باید توجیه داشته باشم که چرا سارتر کلمهٔ تحول را به کار برده است؛ باید بگویم که این تحول به نوعی به احساسی که توصیف می‌کند ربط دارد. می‌خواهم این‌طور فکر کنید: اگر من هم بودم، واقعاً فکر می‌کنم بهترین واژه میان همهٔ واژه‌هایی که وجود داشت همین بود؛ اگر آن ریفرنس را خوب درک کرده باشم، من هم اگر می‌خواستم اسمی برایش بگذارم همین را می‌گذاشتم و اسم بهتری برایش پیدا نمی‌کردم.

اما اگر توصیف من طوری باشد که واژه‌ای دقیقاً به همین معنایی که توصیف می‌کنم در زبان عرب بوده، ولی مثلاً خداوند به دلایلی مجهول واژه‌ای عجیب و غریب را که معنای دیگری داشته برای این ریفرنس به کار برده باشد، این تئوری را ضعیف می‌کند. پس معنایی که برای واژه قائل می‌شوید، در هر متنی باید به همه‌جای متن بخورد، و بعد باید توجیه داشته باشید که چرا این واژه از درون زبان به‌عنوان واژه‌ای جدید انتخاب شده است: یا باید ریشه‌اش به نوعی به این مفهوم بخورد، یا نوع استعمالش باید به استعمالی که اینجا انجام شده نزدیک باشد. این وجه کاربردی چیزهایی است که در این دو سه جلسه گفته‌ام.

اگر الان بخواهم واژهٔ خاصی را بفهمم، مثلاً اینکه اسلام در قرآن به چه معنایی به کار می‌رود، باید به نوعی حدسی داشته باشم، همهٔ آیه‌هایی را که اسلام در آن‌ها آمده نگاه کنم و بعد بکوشم آن چیز مشترک را در این آیه‌ها بفهمم؛ و توجیهی داشته باشم که با زبان عربی و معنایی که وجود داشته، این واژه خوب انتخاب شده و برای این مفهوم جدیدی که قرآن می‌خواسته به کار ببرد مناسب بوده است. باید بکوشم بتوانم این را به نوعی توجیه کنم.

نمونه‌های واژه‌ای برای جلسه بعد

فکر می‌کنم باید مثال بگویم. هر واژه‌ای که بخواهید می‌توانید به آن فکر کنید: واژهٔ اسلام هست، یا مثلاً واژهٔ معروف در مقابل منکر. الان «امر به معروف و نهی از منکر» به معنای امر به واجب و نهی از حرام به کار می‌رود؛ حالا به کار می‌رود، ولی معروف معنایش واجب نیست. اصلاً می‌دانید که کلمهٔ واجب در قرآن نیست؛ مفهومی است که مسلمان‌ها ساخته‌اند.

بگذارید یک شبهه بگویم. ممکن است کسی بگوید این کتاب به چه درد می‌خورد؟ من باید ریفرنس‌هایش را پیش خودم داشته باشم؛ باید توبه کرده باشم تا بفهمم توبه چیست، ایمان بیاورم و بعد بگویم این همانی بود که من آورده‌ام. پس متن به چه دردی می‌خورد اگر همین‌طور وابسته به این باشد که من جهان درونی درست و خوبی داشته باشم و مطابق فطرت زندگی کنم تا قرآن را بفهمم؟ اگر مطابق فطرت زندگی می‌کنم، می‌گوید قرآن را می‌خواهم چه کار؟ اما می‌توانی مفهومش را بفهمی، مثل نابینایی که مفهوم یک رنگ را می‌فهمد، اما ریفرنسش را واقعاً نمی‌توانی بفهمی.

الان تو فکر می‌کنی معنای یک واژه، مثلاً توبه، را می‌فهمی. آیا الان می‌فهمی چرا خدا این واژه را در قرآن دربارهٔ خودش به کار می‌برد و می‌گوید خدا توبه می‌کند؟ این با آنچه در ذهن توست جور درمی‌آید یا نه؟ باید جور دربیاید؛ باید چیزی از توبه در ذهنت باشد که با همهٔ جاهایی که قرآن آن را به کار می‌برد بخورد. تو توبه را به همان معنایی می‌فهمی که به تو گفته‌اند، نه به معنایی که در قرآن هست و کمی پیچیده‌تر است. ریفرنسش را چه می‌دانی؟ اینکه کسی پشیمان می‌شود؟ اگر چنین است، پس چرا واژهٔ ندامت جایش نیامده است؟

توبه و معنای بازگشتن

حالا سؤالی از همین چیزهای کاربردی که گفتم: فرض کنیم معنای توبه این باشد که آدم قول بدهد کاری را نکند. این واژهٔ توبه، هم از نظر ریشه‌شناسی و هم از نظر طرز استعمال در زمان نزول قرآن، به معنای بازگشتن است. چرا اسم بازگشتن به کار رفت؟ چون کلمات دیگری هم بود، مثل قول‌دادن. می‌خواهم بگویم وقتی فکر می‌کنی واژه‌ای را، چه در حد مفهوم و چه در حد ریفرنسی که پیش توست، فهمیده‌ای، علاوه بر اینکه باید بکوشی آن را با همهٔ جاهای استعمال این واژه در قرآن توجیه کنی و مثلاً بگویی می‌فهمم چرا می‌گوید خدا توبه کرد، نکتهٔ دیگری هم هست: باید بتوانی، حالا که استعمالش را همه‌جا درک می‌کنی، بگویی چرا این واژه برای آن به کار می‌رود. اگر مثلاً چیزی مثل قول‌دادن است، چرا واژه‌ای با مفهوم بازگشتن به جایش آمده است؟ چون قول‌دادن نیست. ممکن است، در آن علم وجوه و نظایر، یکی از وجوهش قول‌دادن به اینکه کارهایی را نمی‌کنی باشد و یکی از وجوهش ندامت؛ وقتی روی زبانی که می‌شناسی پروجکت کنی، چنین وجوهی پیدا می‌کند. اما توبه مفهومی با ریفرنس بسیار خاص است که مفهومی دینی و بسیار مهم است و باید در قرآن بروی و بکوشی بفهمی یعنی چه.

یکی از حاضران: گفتید منطقی است که مفهومی جدید را با کلمه‌ای که به آن نزدیک است بگیریم. شاید این منطقی نباشد، چون احتمال اینکه احساس کنیم این کلمه به معنای معمولی‌اش به کار نرفته، خیلی کمتر می‌شود.

آخر می‌خواهی واژه‌ای انتخاب کنی. من پارتیشن جدیدی می‌سازم که یک سری چیزها را قطع می‌کند؛ خیلی طبیعی است که چیزی را انتخاب کنم که در همین حول و حوش باشد و مثلاً واژه‌ای را از آن سر زبان نیاورم، یا باید واژه‌ای بسازم. الان همین کار را می‌کنند؛ هایدگر این کار را می‌کند و اصلاً واژه می‌سازد. البته اکثراً نمی‌سازد، ولی واژهٔ دازاین را ساخته است و اصلاً وجود نداشت. وقتی خیلی احساس می‌کند چیزی که می‌خواهد بگوید از ریفرنس‌های موجود دور است و گویی جایی را قطع نکرده، اصلاً واژه اختراع می‌کند. اما واقعاً این‌طور که می‌گویی نیست، چون واژه‌ای که انتخاب می‌شود راهنمای بسیار خوبی است که کجاها را باید دنبال ریفرنس گشت: جایی که نزدیک‌ترین واژه این است، نه اینکه خودِ این است.

استعمال واژه نزدیک با معنی تازه

کاری که تو می‌کنی این است که واژه‌ای را از زبان برمی‌داری که به نظرت به همین مفهوم نزدیک است و بعد طوری استعمالش می‌کنی که طرف مقابلت بفهمد این به آن معنایی که او می‌فهمد نیست؛ یعنی به شیوه‌های دیگری هم استعمالش می‌کنی. مثل همین واژهٔ توبه: فرض کنید توبه به معنای قول‌دادن بود و من این واژه را برداشتم. می‌خواهم بگویم این انتخاب واژهٔ مناسب، که از نظر ریشه و طرز استعمال بخورد، راهنمای بسیار خوبی برای فهمیدن واژه است؛ مگر اینکه قبول نداشته باشی که این واژه‌ها معنای خودشان را نمی‌دهند، که در آن صورت ممکن است گمراه شوی. اما اگر بدانی که تقریباً هیچ‌کدام از این واژه‌های اخلاقی و دینی و انتزاعی، چه در زمان نزول و چه الان، در معناهای سابق و موجود خودشان استعمال نمی‌شوند، آن‌وقت راهنمای بسیار خوبی به دست آورده‌ای. نزدیک‌ترین چیز به ریفرنس توبه بازگشتن است، نه قول‌دادن و نه پشیمان‌شدن.

یکی از حاضران: پس شما ادعا می‌کنید که هر کلمه‌ای یا کلمه‌ای تصویری است، یا در معنای خودش به کار نرفته است؟

نه، نه. واژه‌هایی که، نمی‌دانم شما تصویری می‌دانید یا نه، به اعمال انسان مربوط می‌شوند و شیء نیستند، مثل رفتن و آمدن و خوردن، به معنای عرفی خودشان استعمال می‌شوند. می‌خواهم بگویم هرچه مفهوم انتزاعی‌تر و درونی‌تر است، باید بیشتر شک کنی. حکم کلی نمی‌دهم؛ ممکن است واژه‌ای اتفاقاً در فرهنگ عرب واژهٔ بسیار خوبی بوده، به یادگار مانده، از آن استفاده شده و همه‌جا هم به معنای عرفی‌اش بخورد. دقت می‌کنید؟ اما هرچه واژه کلی‌تر و انتزاعی‌تر و درونی‌تر باشد، بیشتر شک کنید و بدانید که باید در همین قرآن بفهمید یعنی چه؛ به‌ویژه اگر زیاد استعمال شده و کلیدی باشد. اما دربارهٔ واژه‌ای که یک بار استعمال شده، خیلی طبیعی است که در درجهٔ اول دنبال این برویم که این واژه در زبان عرب چه بوده است. اگر واژه‌ای فقط یک بار در قرآن استعمال شده باشد، در درجهٔ اول می‌گردم ببینم در زمان نزول قرآن در زبان عرب چه معنایی داشته است؛ با احتمال بسیار بالا می‌دانم که به همین معنا استعمال شده است، مگر اینکه با جمله اصلاً نخورد، یعنی این واژه در آیه‌ای که در قرآن هست اصلاً به آن معنای عرفی نخورد. بعد سراغ ریشه‌اش می‌روم و سراغ ریفرنس‌های درونی خودم؛ گویی واژه‌ای پیدا شده است. واژه‌ای مثل سدرةالمنتهی را باید ریفرنسش را بفهمم؛ نه از خود واژه می‌فهمم و نه از اینکه پیش‌تر وجود داشته باشد. آدم باید از نظر سیر معنوی‌اش به جایی برسد که به نوعی آن را حس کند و ریفرنسش را پیدا کند، و بعد بفهمد که این یعنی چه.

من سؤالی کردم که این متن به چه درد می‌خورد و یکی از حاضران جوابی داد و گفت می‌شود به سمت آن مفاهیم میل کرد. شما هم بحث دیگری کردید، اینکه فکر می‌کنید می‌فهمید. حالا ایشان چیزی در جواب من گفت. همین نکته‌ای که ایشان می‌گوید، همان حرفی است که دربارهٔ ایدهٔ فوکو زدم که واژه‌ها حامل سنت‌اند: واژه‌ای که در قرآن حذف شده، چیزی از سنت را حذف می‌کند. این‌طور فکر کنید: فرض کنید هیچ زبانی بلد نیستید و فقط همین مفاهیم قرآنی را بلدید. ما واقعاً با زبان فکر می‌کنیم؛ اگر بخواهید در محدودهٔ قرآن فکر کنید و بعضی واژه‌ها را نداشته باشید، خیلی چیزها دیگر به فکرتان نمی‌رسد. یک عالمه واژه وجود دارد که در قرآن نیست: اصلاً شرافت نیست، شجاعت نیست. یا مثلاً خیلی از واژه‌های اخلاقیِ اساسیِ اعراب، مثل مروت: مروت، به ادعای ایزوتسو، مهم‌ترین واژهٔ اخلاقی اعراب بود و به اصطلاح فضیلتِ همهٔ فضیلت‌ها. این‌ها در قرآن نیامده‌اند.

می‌خواهم روی همین واژهٔ شجاعت بایستم. الان در ذهن ما انعکاس بسیار مثبتی دارد، اما اصلاً این واژه یا چیزی مشابهش در قرآن نیست. ببینید، همین که شجاعت به‌عنوان فضیلتی اخلاقی برای ما مهم است، چند واژه برایش داریم؛ الان در فارسی چند واژه، فارسی و عربی، استعمال می‌کنیم: شجاعت هست، جسارت هست، شهامت هست؛ این‌ها انواعش هستند. شهامت چیز بسیار خوبی است، ولی اصلاً در قرآن نیست. چرا؟ چون در جهان‌بینی قرآن همه‌چیز در مقابل آخرت و خدا تعریف می‌شود. انسان شجاع یعنی چه؟ یعنی آدمی که اصلاً از آخرت نمی‌ترسد؟ اینکه بگویم از جهنم نمی‌ترسم، از خدا نمی‌ترسم؟ این مفهوم شجاعت در آدمی است که خیلی زمینی نگاه می‌کند.

خشیت و شجاعت

چیزی که هست این است که نباید از انسان‌ها ترسید؛ در قرآن نهی شده است از اینکه نسبت به مردم خشیت داشته باشید. این جزو صفات منفی است، و برای مقابلِ مثبتش واژه‌ای وضع نشده است؛ گویی آن‌قدر اهمیت ندارد که واژه‌ای برایش بگذارد. شاید ترس اگر در مقابل خدا باشد چیز خوبی است و اگر در مقابل مردم باشد چیز بدی. مفهوم شجاعت، یعنی اینکه نباید از مردم ترسید و نباید از عاقبت کارها در زندگی دنیایی ترسید، چیز خوبی است و در قرآن به‌عنوان یک فضیلت هست، اما جزو فضایل اخلاقی اصلی قرآن نیست. ترسیدن از خدا از این مهم‌تر است و تقوا مهم‌تر است؛ در تقوا هم به نوعی پرهیزکاری و ترس هست. یعنی واژهٔ ترس، که در قاموس ما از نظر اخلاقی منفی است، در قرآن، چون نسبت انسان با خدا بررسی می‌شود، کاملاً چیز خوبی است: همهٔ آدم‌ها باید خوف و خشیت داشته باشند. ببینید چند واژهٔ دیگر در قرآن هست: خشیت هست، در تقوا مایهٔ ترس هست، خشوع هست، خضوع هست. این‌ها لزوماً با خوف یکی نیستند، اما چیزهایی‌اند که همنشین خوف‌اند. زیرا در قرآن نسبت اصلی، نسبت انسان با خداست نه با بقیهٔ مردم، و نسبت با آخرت است نه با دنیا؛ و اوضاع خیلی ترسناک است. من مدتی در این دنیا هستم و قرار است زندگی‌ای ابدی برای خودم بسازم؛ باید خیلی محتاطانه زندگی کنم و باید کمی بترسم. این است که واژه‌های اصلی قرآن، واژه‌های مقابل شجاعت‌اند که خیلی استعمال می‌شوند.

می‌خواهم بگویم این چیزی که ایشان گفت، یعنی اینکه واژه‌هایی حذف می‌شوند، به واژه‌هایی اهمیت داده می‌شود و پارتیشنی جدید ایجاد می‌شود، همین که شما آن وجوه مختلف را می‌فهمید، به نوعی نگاه درست‌کردن به دنیا را به شما یاد می‌دهد. می‌خواهم این‌طور به شما بگویم: به نظر من این اتفاقی است که به‌طور طبیعی برای آدمی می‌افتد که قرآن را می‌خواند، می‌کوشد کم‌وبیش مطابق فطرتش زندگی کند و از نظر معنوی پیشرفت می‌کند. یک‌دفعه، فرض کنید در لحظه‌ای خاص، ممکن است ۵۰ تا از ریفرنس‌ها را بفهمید؛ یعنی یک‌دفعه حالی به شما دست می‌دهد و چیزی معنوی را درک می‌کنید، و چون شبکه‌ای از مفاهیم دارید، این‌ها گویی یک‌دفعه روی ریفرنس‌های جدیدی که برایتان پیدا شده پروجکت می‌شوند؛ و در جاهایی که پارتیشنی جدید نداشتید، می‌فهمید که مثلاً این یعنی این و چرا به این می‌گویند توبه. مثل اینکه به یک نابینا اسم رنگ‌ها را یاد بدهی: آن لحظه‌ای که یک‌دفعه می‌بیند و با چیزی مواجه می‌شود که قبلاً آموزشش را دیده، گویی سریع‌تر وارد آن دنیا می‌شود. اصلاً یاد دادن مفاهیم درست به نوعی راهنمایی برای این است که کجا را بنگری؛ مثل این است که من بگویم اینجا را نگاه کن، حول و حوش این پارتیشن را نگاه کن، اینجا مفهومی بسیار مهم هست.

آموزش مفاهیم و راهنمایی پارتیشن

این‌طور نیست که آموزش نبینم؛ به هر حال فهمیدن آن مفهوم ممکن است به من کمک کند که ریفرنس را در خودم پیدا کنم. این‌طور هم نیست که واقعاً ریفرنسی را کامل پیدا کنم. همان چیزی که ایشان گفت، یعنی «میل می‌کند»: این‌ها چیزهایی می‌فهمند، اما مثلاً پارتیشنی به اسم توبه یا پارتیشنی به اسم اسلام ندارند؛ ولی کم‌کم از روی همین وجوه مختلفی که در آیات ظاهر می‌شود، می‌فهمند که اینجا باید حسی پیدا کنند. آری، یعنی من همین‌طور ریفرنس‌های جدید پیدا می‌کنم؛ اسم‌ها به من یاد می‌دهند که دنبال چه ریفرنس‌هایی بگردم. این‌ها که ظاهر می‌شوند، چون در شبکهٔ آن مفاهیم ظاهر شده‌اند، به چیزهای دیگر ربط پیدا می‌کنند و ممکن است آدم یک‌دفعه پیشرفت‌های بسیار مهمی بکند؛ مثل اینکه یک عالمه چیز بدانید و یک‌دفعه این اتفاق برایتان بیفتد که همه را با هم کشف کنید. خیلی هیجان‌انگیز می‌شود. دربارهٔ آن فیلمی که آخرش را اینجا نشان ندادیم، واقعاً اتفاقی که در آن می‌افتد همین است.

در پاسخ به پرسش یکی از حاضران: حرفی که شما می‌زنید درست است، اما به نظر من خیلی مسئلهٔ واژه و ریفرنس نیست. شما طوری حرف می‌زنید که گویی می‌فهمید توبه در قرآن یعنی چه و اعتراف را هم می‌فهمید و بعد می‌گویید اینکه در قرآن این آمده یعنی این بهتر است. البته همان چیزی که ایشان می‌گوید درست است: این‌طور نیست که اصلاً هیچ ریفرنسی را نفهمیم؛ این‌طور نیست که قرآن را بخوانم و هیچ‌چیز در وجود من به آن ریفر نشود. به چیزی در مایهٔ ندامت و قول‌دادن و چیزهایی از این دست پروجکت می‌شود، اما کم‌کم ریفرنس واقعی‌اش را می‌یابید، مثل همان مفهوم تحول.

تحول سارتر و فهم تدریجی

سارتر که آن کتاب را نوشت، آدم‌ها دست‌کم می‌فهمند که چیزی آنجاست که نمی‌فهمند؛ بعد می‌فهمند که آن حدوداً چیست. حتی ممکن است هدف سارتر از آن کتاب این بوده باشد که شاید کمک کند این حس ایجاد شود؛ گویی کوشیده است جاهای مختلفی را که آن حس تحول دست می‌دهد خوب توصیف کند و خود آن حالت را خوب توصیف کند، تا شما شاید به نوعی ریفرنسش را پیدا کنید.

ایزوتسو نخستین شیوهٔ فهمیدن مفهوم یک کلمه در قرآن را این می‌داند که جاهایی هست که قرآن گویی مثل دیکشنری چیزی را تعریف می‌کند؛ می‌گوید «بر» این نیست که این کار را بکنید، «بر» این است که این کار و آن کار را بکنید. گویی دارد برایتان معنا می‌کند؛ معنایش این نیست که معنای «بر» واقعاً همین کارهاست.

مثالی بسیار خوب که خودم خیلی دوست دارم، کلمهٔ «محسن» در قرآن است. محسن یعنی چه؟ می‌گویند نیکوکار. اصلاً چه به نظرتان می‌آید؟ در عالم به چه کسی محسن یا نیکوکار می‌گویید؟ چه کار کند؟ ببینید، واژهٔ فوق‌العاده جالبی در قرآن است. محسن در قرآن یعنی چه و به چه آدم‌هایی محسن می‌گویند؟ آدم‌های نیکوکار، یعنی کسانی که به جمعیت‌های خیریه کمک کنند، امور خیریه را بگردانند، مثلاً به خانهٔ سالمندان پول واریز کنند؛ دقیقاً همین. من انتظار دارم بگوید نیکوکار کسی است که خیلی به مردم کمک می‌کند، اما وقتی می‌گوید محسنین، همان چیزهای اساسی دینی را می‌آورد. اینجا نکتهٔ بسیار مهمی وجود دارد. محسن از نظر لغوی یعنی کسی که کار زیبا انجام می‌دهد؛ نه نیکوکار، بلکه زیباکار، کسی که زیبایی می‌آفریند؛ این فرق می‌کند. می‌خواهم بگویم شما از اینجا چیزی می‌فهمید: زیباترین کارها این‌هاست. اگر کسی بخواهد بگوید من زیبا زندگی می‌کنم و اعمال زیبا انجام می‌دهم، از نظر جهان‌بینی قرآن زیباترین کار این است که نماز بخواند. معنایش این نیست که نمازخواندن معنای محسن‌بودن است، اما بارزترین کارِ آدمی است که کارهای زیبا انجام می‌دهد و روحیهٔ زیبایی‌شناسی در زندگی‌اش دارد. فکر کنید آدمی که می‌خواهد زیباترین کارهای ممکن را انجام دهد و در زندگی شخصی خودش زیبایی خلق کند، چه باید بکند؟ باید نماز بخواند؛ زیباترین کاری است که انسان می‌تواند انجام دهد. این معنا کردن محسن نیست.

محسن و زیباترین کار

واژهٔ محسن معنایی دارد، اما دارد پارتیشنش را مشخص می‌کند و می‌گوید زیبایی این‌هاست. فکر نکنید نیکوکار؛ یا اگر معادلی فارسی مثل «زیباکار» بسازید، فکر نکنید زیباکار کسی است که نقاشی می‌کند یا کار هنری می‌کند؛ فرق می‌کند. دارد به شما می‌گوید زیبایی را در این چیزها ببینید، اگر می‌خواهید زیبایی را در اعمال ببینید. چیزی را یاد می‌دهد: هم معنای محسن را برایتان دقیق‌تر می‌کند و ریفرنس‌هایش را مشخص می‌کند، و هم‌زمان چیزی ایدئولوژیک هم یاد می‌دهد: در جهان‌بینی قرآن اعمال زیبا این‌ها هستند و این‌ها نمونه‌اند. اگر فکر می‌کنید کمک‌کردن به مردم خیلی خوب است، در درجهٔ اول چیزهای بسیار مهم‌تری هم برای خلق زیبایی هست.

آن واژه هم مهم است: چرا از «حسن» گرفته شده است؟ اگر فکر می‌کنید معنای محسن کسی است که خیلی به خدا توجه دارد یا بندهٔ بسیار خوبی است، می‌توانست از واژهٔ «بر» چیزی بسازد، از ریشهٔ «بر». تأکید روی زیبابودن اعمال است: این‌ها اعمال زیبا هستند. یعنی شما متن را می‌خوانید و از متن چیزهایی می‌فهمید، اما خود واژه هم مهم است. این‌طور نیست که این واژه الکی انتخاب شده باشد؛ همان‌طور که سارتر واژهٔ تحول را الکی برنداشته و نزدیک‌ترین چیز ممکن را برداشته است، اینجا هم محسن واژه‌ای است که خوب انتخاب شده تا مجموعهٔ این‌ها به پارتیشن تبدیل شود.

یعنی دارد می‌گوید هر کسی که این اعمال زیبا را انجام دهد، نماز بخواند، زکات بدهد، زیبایی خلق کند و اعمال زیبا انجام دهد، خداوند در همین دنیا به او پاداش می‌دهد: حکم و علم. این چیزی است که این آیه می‌گوید. چه انتظاری دارید؟ اینکه خداوند به گمراهان و آدم‌های فاجر حکم و دانش اعطا کند؟ مثل این است که بگویم اگر کسی تقوا داشته باشد، خداوند به او فرقان اعطا می‌کند؛ یعنی نیرویی در او پدید می‌آید که حق و باطل را تشخیص می‌دهد، و در جای جدیدی هم که مشکلی پیش بیاید، می‌فهمد که حق این است و آن باطل. کارهای خوب که انجام می‌دهید، نیروهای ذهنی خاصی هم پیدا می‌کنید. مثلاً فرض کنید یوسف کارهای خوب کرد و خدا به او پاداش داد. اصلاً نمی‌فهمم مشکل کجاست و چه چیزی در آن عجیب است؛ جدی می‌گویم. آدم‌ها کارهای خوب که می‌کنند، چه در این دنیا و چه در آن دنیا پاداش می‌گیرند.