→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۱۳ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

بازرگانی در قرآن، زبان جهانی فطرت

۱۷,۶۷۲ واژه · ۱۱ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید هدف این جلسه‌ها دورهٔ علوم قرآنی نبود و بیشتر ارتباط برقرار کردن با قرآن بود؛ نخست دربارهٔ خود شبهه صحبت می‌کند: چه چیزی اشکال است، تئوری‌ها چگونه با هم رقابت می‌کنند و در تعارض متن با جهان چه باید کرد. بعد به اشکال بازتاب فرهنگ عرب و فرهنگ بازرگانی در قرآن برمی‌گردد و پس از نکتهٔ روان‌شناختی دربارهٔ شبهه، با رویا و تمثیل‌های قرآن به توصیف بهشت می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

من چندان مایل نیستم که این بحث‌ها به این صورت درآید که چیزی آماده کنم، بیایم و بگویم و جنبهٔ کلاسیک‌تر و علمی‌تری پیدا کند. هدف اصلی‌ای که این بحث‌ها با آن شروع شد این نبود که یک دورهٔ درس علوم قرآنی این‌جا بگویم؛ حالا ممکن است چیزهایی از آن تکراری باشد و چیزهایی نباشد. بیشتر این بود که غیر از این کارها، کمی دربارهٔ جنبه‌های اعجاز قرآن صحبت کنیم؛ مسئله بیشتر ارتباط برقرار کردن با قرآن بود.

مسئله این است که کسی که الان قرآن را می‌خواند، ممکن است در نگاه اول متن جالبی به نظرش نرسد و بپرسد چرا این‌گونه بحث می‌کند. فرم کلی کتاب قرآن ممکن است از نظر بعضی‌ها چندان جالب نباشد، و به‌علاوه محتوایی که در آن هست و مطالبی که مطرح می‌شود. من در آغاز کوشیدم در هفت هشت جلسه چیزهای خیلی کلی بگویم دربارهٔ اینکه چرا این کتاب این‌قدر با آنچه انتظار دارید تفاوت دارد.

ما الان در فرهنگ خاصی زندگی می‌کنیم که اگر کسی بخواهد امروز کتابی برای هدایت مردم بنویسد و واقعیت‌ها را در آن توضیح دهد، به هیچ وجه به این شکل نمی‌نویسد؛ دست‌کم تا مدتی پیش، مثلاً تا پنجاه یا صد سال قبل، به‌وضوح هیچ کتابی شبیه این نوشته نمی‌شد. اگر می‌خواستند دربارهٔ حقیقت صحبت کنند، کتابی می‌نوشتند که فرم خاصی داشت: خیلی انتزاعی بود و علاوه بر این فرم انتزاعی، در آن می‌کوشیدند استدلال‌های دقیق بیاورند. جلسات اولیهٔ من به این سمت رفت که چیزهای خیلی مهمی که در فرهنگ ما هست و با آنچه در قرآن هست فرق دارد، نشان داده شود؛ یعنی کلیاتی که مانع می‌شود قرآن وقتی بازش می‌کنیم به نظرمان کتابی خیلی طبیعی برسد؛ طبیعی به این معنا که اگر قرار است کتابی آدمی را هدایت کند، باید چنین چیزی باشد، نه کتابی مثل کتابی که، فرض کنید، کانت دربارهٔ حقیقت، به فهم خودش، دربارهٔ فلسفه نوشته است.

پس از آنکه این مقدمه‌ها تمام شد، به تقاضای عده‌ای که مدام می‌گفتند سر اصل مطلب و خود قرآن برو، دربارهٔ واژه‌های قرآن صحبت کردم. به نظر من روند بحث قرار است این باشد که دربارهٔ واژه‌ها صحبت کنیم، یعنی کمی بحث واژه‌شناسی، بعد به آیه برسیم، بعد همین‌طور دربارهٔ ارتباط آیات، دربارهٔ گروه آیات و بعد دربارهٔ سوره؛ در آخر هم ممکن است دوباره بخواهم کلیاتی دربارهٔ قرآن بگویم. ولی الان از نظر فنی جایی هستیم که دربارهٔ واژه‌ها بحث می‌کنیم و بحث می‌تواند خیلی فنی شود. بحث دربارهٔ اینکه واژه معنایش چیست، به‌طور طبیعی موضوعی در زبان‌شناسی و فلسفهٔ زبان است. من مقدمات و کلیاتی گفتم و دربارهٔ تحقیقات خاصی هم که دربارهٔ قرآن شده صحبت کردم و این هنوز ادامه دارد. شاید بد نباشد یک جلسه از همین کلیات نتیجه‌های عملی بگیریم که معنای یک واژه را چگونه باید پیدا کرد و به چیز کاربردی‌تری برسیم، و بعد دست‌کم یک جلسه دربارهٔ بعضی واژه‌ها کمی صحبت کنیم. واژه‌هایی که انتخاب می‌کنم احتمالاً آن‌هایی هستند که به نظرم ممکن است خوب فهمیده نشوند.

در عین حال، آخر جلسه درخواستی کردم: بد نیست به موازات جلسات، بحث‌های دیگری هم از میان خودتان مطرح شود. مثلاً در موضوع واژه‌شناسی خیلی خوب است اگر کسی علاقه دارد، کتاب ایزوتسو را بخواند و بیاید بعضی از آن را بگوید؛ به نظرم طبیعی نیست که من تمام محتوای دو کتاب ایزوتسو را این‌جا جمله‌به‌جمله بگویم. این حرف‌ها را به این دلیل مطرح می‌کنم که احساس می‌کنم سؤال‌ها و اشکال‌هایی که مطرح می‌شود بیشتر جنبهٔ محتوایی دارد و چندان جنبهٔ زبان‌شناسی و این حرف‌های کلی ندارد؛ و این‌ها کاملاً مربوط‌اند به همان هدف اولیه‌ای که این کلاس با آن شروع شد.

هدف کلاس و اشکال‌های محتوایی

بنابراین من خیلی موافق نیستم که حرف‌های کمی علمی‌تر بیایم بگویم و بحث نشود و اشکال پرسیده نشود. اشکال بسیاری از افراد دربارهٔ قرآن ممکن است محتوایی باشد؛ یعنی مثلاً آیه‌ای هست که احساس خیلی بدی به آن‌ها دست می‌دهد و می‌پرسند چرا این آیه این‌جاست و معنایش چیست، و اگر معنایش را درست می‌فهمند، چرا این‌جا گفته شده است. یعنی آدم ممکن است چنین اشکال‌هایی در قرآن داشته باشد، جدا از اینکه در فهم آیه درست می‌فهمد یا نه؛ فرض کنید درست می‌فهمد، ولی به دلایلی احساس می‌کند این آیه نباید در این کتاب باشد و این موضوع نباید در این کتاب مطرح شود. هر وقت این حرف‌ها را می‌زنیم، آقای شایان همیشه می‌گوید چرا برده‌داری در این قرآن هست. کسی که این‌قدر با مسئلهٔ برده‌ها درگیر است، بد نیست بعداً بخشی از جلسه را بگذاریم و دربارهٔ آن صحبت کنیم؛ شاید مشکل کسی این‌گونه باشد.

خلاصه، احساسم این نیست که این کلاس باید خیلی سخنرانی یک‌طرفه باشد. البته برای من حتماً بهتر است که خودم بدانم چه می‌خواهم بگویم، بیایم همان را بگویم، کسی اصلاً سؤال نکند و بلند شوم و بروم بیرون؛ ولی فکر می‌کنم بهتر است بحث‌های محتوایی یا چیزهایی که شما به آن علاقه دارید یا در آن مشکل دارید هم مطرح شود.

در آغاز این جلسه می‌خواهم به‌طور کلی دربارهٔ خود شبهه صحبت کنم: چه چیزی اشکال محسوب می‌شود. گاهی احساس می‌کنم چیزهایی که به‌عنوان اشکال پرسیده می‌شود، اگر خوب نگاه کنید، اصلاً اشکال نیست؛ یعنی لازم نیست آدم واقعاً به هر اشکالی که پرسیده می‌شود جواب بدهد.

فرض کنید فقط دربارهٔ قرآن صحبت می‌کنیم. ما متنی داریم که از آن چیزهایی می‌فهمیم و چیزی به نظرمان اشکال می‌رسد، یعنی اشکال محتوایی: آیه‌ای را می‌خوانید و به نظرتان می‌آید که جایش در چنین کتابی نیست. از نظر تئوری، چه چیزی اصلاً اشکال است؟ می‌خواهم بحث کنم که از نظر من چه چیزی مشکل محسوب می‌شود.

خیلی کلی نگاه کنید: آدم می‌تواند این‌طور نگاه کند که از یک طرف متنی داریم که ادعا می‌شود حقایق در آن بیان شده است، یا دست‌کم هر چیزی که در آن بیان شده حقیقت است؛ و از طرف دیگر خودمان مستقیماً با جهان مواجه‌ایم و اطلاعاتی از جهان کسب می‌کنیم. اشکال یعنی اینکه چیزی که من از این متن می‌فهمم و چیزی که از جهان فهمیده‌ام و به نظرم حقیقت می‌آید، با هم در تناقض قرار بگیرند. فرض کنید من به دلیل پیشرفت‌های علمی چیزی دربارهٔ کروی‌بودن زمین از دنیا فهمیده‌ام، و بعد در یکی از کتاب‌های مقدس نوشته شده است که نه، زمین کروی نیست، مسطح است. این‌جا میان چیزی که از متن می‌فهمم و چیزی که از دنیا می‌فهمم تناقضی هست.

این را می‌توانید کلاً تعمیم بدهید؛ لازم نیست حتماً یک فکت تجربی باشد. فرض کنید شما احساس می‌کنید چیزی خیلی بد بوده است و انتظار دارید در کتابی که از طرف خداوند و برای هدایت بشر نازل شده، حتماً تحریم شده باشد، ولی نشده است. یعنی شما از بیرون این را دارید که آن چیز بد است، و احساس می‌کنید چیز بد نباید در آن کتاب آمده باشد، چون از جانب خداست. بنابراین این هم یک‌گونه تناقض است؛ تناقض یک حقیقت با حقیقت دیگر نیست، بلکه تناقض میان آمدن یا نیامدن یک حکم با چیزی است که شما حکم درست می‌دانید؛ یعنی در بایدها و نبایدها ممکن است به نظر بیاید که تعارضی پیش می‌آید.

کلاً شبهه یا اشکال این است که من چیزی از این متن می‌فهمم و چیز دیگری از دنیا. و نیز ممکن است اجزای خود متن با هم تناقض داشته باشند؛ اگر بخواهیم دربارهٔ شبهه‌های درون متن صحبت کنیم، یعنی متن سازگار نباشد: جایی چیزی گفته و جای دیگر چیزی گفته که با آن سازگار نیست.

یک نکتهٔ اساسی این است که شاید نه آنچه از متن می‌فهمیم قطعی است و نه آنچه از جهان می‌فهمیم. اگر از یک منظر کلی فلسفی به موضوع نگاه کنید، این‌طور نیست که من چیزهایی را از دنیا بفهمم و این‌ها برایم قطعیت داشته باشد؛ حتی فکت‌های خیلی سادهٔ علمی را هم می‌شود به هر حال در شک انداخت، چه برسد به آنچه فرم تئوری دارد. ممکن است مقدار شکی که باقی مانده، خیلی قابل صرف‌نظر کردن باشد؛ همان‌طور که دربارهٔ محسوساتی که می‌بینیم، مثلاً اینکه این صندلی الان وجود دارد، معمولاً نمی‌گوییم شک داریم، ولی از نظر فلسفی حتی در این هم می‌شود شک کرد و پرسید وجودداشتن این صندلی یعنی چه.

عین همین در متن هم هست. هیچ‌وقت کسی نمی‌تواند ادعا کند که معنای عبارتی را در یک متن، هر متنی که باشد و هرچقدر ساده نوشته شده باشد، به‌طور قطعی می‌فهمد؛ من معنای یک عبارت را به هر حال با استفاده از پیش‌زمینه‌هایی می‌فهمم. بنابراین امکان خطا در دریافت مفهومی از متن هم حتماً وجود دارد. هیچ‌وقت این‌طور نیست که چیزی صددرصد در این‌جا با چیزی صددرصد در آن‌جا تناقض داشته باشد.

اساساً موضوع اشکال، غیر از اینکه درون یک متن ممکن است ناسازگاری وجود داشته باشد، بخش عمده‌اش این است که ما چیزهایی را از متن به‌طور تقریبی می‌فهمیم و از دنیا هم به‌طور تقریبی چیز دیگری می‌فهمیم. تناقض‌های اصلی بیشتر جایی نمود پیدا می‌کنند که هم احساس کنند آنچه از متن می‌فهمند را خیلی خوب و قاطع می‌فهمند و تقریباً با احتمال زیادی درست است، و هم آنچه از دنیا می‌فهمند؛ مثل اینکه در متنی به‌صراحت گفته شده باشد که زمین کروی نیست، و من چیز دیگری فهمیده باشم: عکسش را هم گرفته‌ایم و دیگر تئوری نیست، فکتی است که دربارهٔ شکل زمین به ما خبر می‌دهد.

پس اساساً یک سری فکت‌ها این‌جا هست و یک سری فکت‌ها را هم خودمان می‌بینیم و این‌ها ممکن است با هم تناقض پیدا کنند. ولی کمی جلوتر برویم.

تئوری حقانیت متن مقدس

شبهه یا اشکال دینی نسبت به قرآن، به‌طور طبیعی معنایش این است که ما تئوری‌ای داریم که به ما می‌گوید قرآن کتاب مقدسی است که خداوند آن را نازل کرده است؛ تئوری ما این است که هر چیزی که در آن نوشته شده مطابق با حقیقت است، و حتی حقایق مهم همه در این کتاب آمده است، و احکامش همه احکام خوب و درستی است، یعنی مطابق با عقل و عقل سلیم است؛ این‌طور نیست که احکام غلط و بدی در این کتاب داشته باشیم.

در واقع تئوری اصلی ما، از نظر ما که مذهبی هستیم، این است که این کتاب را پیغمبر خدا آورده است. حالا فرض کنید کسی اشکالی پیدا کرد؛ یعنی مفهومی در این کتاب پیدا کرد که با این تئوری سازگار نیست و به نظر می‌آید مخالف با حقیقت است. ما قبلاً در جلسات قدیمی‌تر یکی دو جلسه دربارهٔ همین موضوعی که الان مختصر می‌گویم صحبت کردیم.

خیلی کلی بخواهیم بگوییم: این تئوری که این کتاب از جانب خداست، با آوردن یک مثال نقض از بین نمی‌رود؛ مثل تئوری‌های فیزیک. اصولاً یک تئوری با یک مثال نقض از بین نمی‌رود، مگر اینکه تئوری جانشین داشته باشد. این نکتهٔ مهمی است که معمولاً خیلی به آن توجه نمی‌شود. مثلاً مکانیک کوانتوم الان مشکلاتی دارد و چیزهایی را نمی‌تواند توجیه کند؛ از اول مشکلات فلسفی داشته و الان مشکلات دیگری هم دارد؛ مثلاً انتگرالی، انتگرال انرژی در مکانیک کوانتوم، بی‌نهایت می‌شود و توجیه خوبی هم برایش ندارد. یعنی به هر حال مکانیک کوانتوم ممکن است جایی نقطه‌ضعف‌هایی داشته باشد، چیزهایی را نتواند خوب توجیه کند و حتی با بعضی از فکت‌ها جور درنیاید. فرض کنید یک تئوری فیزیکی به چنین مشکلی برخورد؛ نتیجه‌اش چیست؟ آیا این است که این تئوری را بلافاصله دور می‌اندازیم، اگر تئوری دیگری نداریم که جانشینش کنیم؟

واقعیت این است که وقتی واقعاً می‌کوشم دنیا را بفهمم و مثلاً تئوری داشته باشم، یا ببینم این کتاب، کتاب خدا هست یا نه، در مقابل این تئوری باید تئوری‌ای باشد که جانشینش شود. این نکتهٔ خیلی مهمی است که معمولاً خیلی به آن دقت نمی‌شود. اساس اشکال مذهبی این است: خب، فرض کنیم این کتاب از جانب خدا نیست؛ تئوری شما چیست؟ اگر کسی اشکالی دربارهٔ قرآن بگیرد و من نتوانم توجیهش کنم، یعنی مشکلی در قرآن پیدا شود که جوابی برایش ندارم، آیا نتیجه این است که باید این تئوری، این فرض که این کتاب از جانب خداست، را کنار بگذارم؟ خب، چه توجیه دیگری دارم؟

تئوری‌های دیگر چه می‌تواند باشد؟ مثلاً یک تئوری می‌تواند این باشد که پیغمبر فرد بسیار بسیار باهوشی بوده و این کتاب را هزار و چهارصد سال پیش با زیرکی فراوان نوشته است؛ چیزهای خیلی جالبی در آن هست، ولی این مشکلات هم در آن هست. این یک تئوری است. تئوری دیگری هم واقعاً موجود است: اینکه پیغمبر آدم باهوشی نبوده که ادای پیغمبر را درمی‌آورده و ادعا می‌کرده به او وحی می‌شود، در حالی که خودش هم می‌دانسته به او وحی نمی‌شود، تا مردم را قانع کند؛ بلکه این کار خودآگاهانه نبوده و این اشتباهی بوده که می‌کرده و فکر می‌کرده به او وحی می‌شود. تئوری دیگری که ممکن است الان در میان مخالفان طرفداران بیشتری داشته باشد این است که پیغمبر گرفتار چیزی در مایهٔ بیماری اسکیزوفرنی و این‌ها بوده است: واقعاً فکر می‌کرده صداهایی می‌شنود و به او وحی می‌شود، در حالی که این‌ها در واقع نداهایی از ضمیر ناخودآگاه خودش بوده که به صورت وحی نازل می‌شده، و او این‌ها را از طرف خدا می‌دانسته و به‌عنوان وحی می‌گفته است. ممکن است تئوری‌های دیگری هم داشته باشید؛ تئوری‌های جدیدی هم هست.

نکتهٔ مهم این است که من تئوری خودم را، که مبنایش این است که این کتاب از طرف خدا آمده، در صورتی کنار می‌گذارم که مجموعهٔ فکت‌هایی که نمی‌توانم توجیه کنم، بیشتر از فکت‌هایی باشد که یکی دیگر از این تئوری‌ها نمی‌تواند توجیه کند. مثل همین تئوری‌های فیزیکی نگاه کنید: فرض کنید من الان واقعاً نمی‌توانم آیه‌ای از قرآن را توجیه کنم که معنایش چیست و درست است یا غلط؛ ولی بر اساس آن تئوری دیگر مشکلات بیشتری دیده می‌شود. مثلاً اگر فرض کنم پیغمبر آدم خیلی باهوشی بوده، این تئوری به نظر من از این تئوری ضعیف‌تر است، چون با فکت‌های بیشتری جور نیست و واقعیت‌های کمتری را توجیه می‌کند. ما یک تئوری را برای چه می‌خواهیم؟ برای اینکه واقعیت را تا حد ممکن توجیه کند، فکت‌ها را توجیه کند، و کمتر جایی فکتی پیدا شود که آن را توجیه نکند. هرچه توجیه‌کننده‌تر باشد و نقطه‌های مشکل کمتری داشته باشد، تئوری بهتر است.

بنابراین می‌خواهم بگویم اشکال مذهبی گرفتن فقط این نیست که کسی بیاید موضوعی را بگوید که من با تئوری خودم، یعنی اینکه این کتاب، کتاب خداست، نمی‌توانم توجیهش کنم؛ شما هم باید در مقابل تئوری‌ای داشته باشید و به من اجازه بدهید من هم به شما اشکال بگیرم. این نکته‌ای است که معمولاً در بحث‌ها رعایت نمی‌شود. کسانی که شبهه‌ای در ذهنشان هست، نکته‌شان فقط این است که مشکلی دارند: اینکه این واقعیت با کتاب خدا بودن این کتاب سازگار نیست. خب، من قبول می‌کنم؛ فرض کنید این واقعیتی که شما از این متن می‌فهمید، این‌جا با کتاب خدا بودن این کتاب سازگار نیست. حالا شما چه می‌گویید؟ فرض کنید من این تئوری را کنار گذاشتم و باطل شد؛ برای توجیه اینکه این کتاب چیست، هر کسی باید تئوری‌ای داشته باشد. به محض اینکه شما تئوری‌ای بدهید، مثلاً بگویید پیغمبر آدم باهوشی بوده که با هوش و درایت خودش چنین کاری کرده، من ممکن است به جای یک آیه، فکت‌هایی از همین کتاب بیاورم که با این نمی‌خواند؛ یعنی به نظر نمی‌آید آدم باهوشی در آن حد بتواند چنین حرفی زده باشد، یا مثلاً با مقدار ادبیاتی که در آن دوران وجود داشته بتواند چنین متنی تولید کند.

دقت می‌کنید؟ مسئله فقط اشکال واردکردن به تئوری نیست. همیشه باید حرف مثبت بزنید: به دیگران اشکال بگیرید، ولی خودتان هم حرف مثبتی داشته باشید. این چیزی است که معمولاً رعایت نمی‌شود. یعنی تئوری‌ها باید با هم رقابت کنند. این‌طور نیست که مثلاً آدمی اشکالی در مکانیک کوانتوم بگیرد و بگوید مکانیک کوانتوم باطل شد، کنار بروید؛ همهٔ کسانی که مکانیک کوانتوم درس می‌دهند، همه بروند، چون دیگر تئوری ندارند، و بعد ما در دنیا فیزیک نداشته باشیم و دوره‌ای پیش بیاید که اصولاً علم فیزیک وجود ندارد، چون تئوری جانشین نداریم و آن تئوری هم که مشکلی در آن پیش آمد کنار رفت. واقعاً این‌طور نیست.

واقعیت این است که آدمی که مذهبی است، این‌طور نیست که همهٔ قرآن را بفهمد و همه‌اش به نظرش منطقی بیاید. بنا به ادعای خود قرآن، فهمیدن قرآن معادل فهمیدن کل حقیقت است؛ بنابراین واضح است که هر کس که مذهبی است، تا آخر عمرش هم ممکن است جاهایی را خوب نفهمد و سؤال‌هایی وجود داشته باشد که نمی‌تواند به آن‌ها جواب بدهد و جواب کاملی برایش وجود ندارد. دقت می‌کنید؟ ولی این را به بقیهٔ حرف‌هایی که می‌زنند ترجیح می‌دهد. پس نکته این است که صرفِ اینکه مشکلی پیدا شد، دلیلی نیست که این تئوری را کنار بگذاریم.

سوال و شبهه در برابر تئوری

ما همیشه در همهٔ بحث‌ها واقعاً همین‌طوریم؛ حتی اگر من این حرف‌ها را نزده بودم، مکانیسم برخورد خودتان با واقعیت‌ها معمولاً همین است: از میان چیزهای موجود، یکی را انتخاب می‌کنید. آدمی که مذهبی است، این‌طور نیست که همه‌چیز به نظرش کاملاً روشن باشد و هیچ‌جا، نه در کتاب و نه در جهان، به مسئله‌ای برنخورد که سازگاری‌اش با دین کم باشد یا اصلاً ناسازگار باشد. ممکن است جاهایی مشکلاتی در ذهنش باشد، ولی موضوع این است که سراغ این نمی‌رود که آن را کلاً کنار بگذارد، چون جانشینی برایش ندارد.

ما تا وقتی عقایدی داریم، تئوری‌هایی دربارهٔ مسائل مذهبی یا چیزهای دیگر، تا جانشینی پیدا نکنیم، به‌طور طبیعی آن‌ها را کنار نمی‌گذاریم. ما بدون تئوری زندگی نمی‌کنیم؛ چه دربارهٔ حضور خدا و مسائل مرتبط با آن تئوری‌ای داشته باشم و چه نداشته باشم، نداشتنش هم مشکل ایجاد می‌کند. این‌طور نیست که اگر این تئوری دو اشکال داشت، آن را کنار بگذارم و همهٔ مشکلاتم حل شود. به هر حال ذهن ما به‌طور طبیعی تئوری‌پردازی می‌کند؛ آدم نمی‌تواند بگوید من تصوری از جهان ندارم. خلاصه، هر کس فکر و تصوری از جهان دارد، تصوری دارد از اینکه وقتی می‌میرد چه اتفاقی برایش می‌افتد؛ نمی‌تواند بگوید من اصلاً تصوری ندارم. بنابراین تئوری‌ها جانشین همدیگر می‌شوند.

بنابراین صرف اینکه اشکالی در ذهن شما هست که نمی‌توانید به آن جواب بدهید، مسئلهٔ خاصی نیست. هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که قرآن را به‌طور کامل می‌فهمد، به خاطر ادعایی که خود این کتاب دارد: کتابی است که ادعایی دربارهٔ حقایقی دارد که انسان می‌تواند بفهمد و برایش مفید است. بنابراین کسی تنها در صورتی می‌تواند ادعا کند که قرآن را کامل می‌فهمد و هیچ مشکلی ندارد و هیچ‌جایی نیست که برایش مبهم باشد یا در آن احساس ناسازگاری کند، که واقعاً ادعای خیلی بزرگی بکند: اینکه همهٔ حقایق را کشف کرده است.

می‌خواهم این واقعاً در ذهنتان باشد که قرار نیست به ذهنی بی‌اشکال برسید. هرچه اشکال کمتر باشد و اشکال‌های اساسی کمتر باشد بهتر است، ولی این‌طور نیست که فکر کنید می‌شود به جایی رسید که هیچ سؤالی در ذهنتان نباشد و همه جواب داده شده باشد. حتی اگر من جواب همهٔ سؤال‌های موجود را بلد باشم، وقت نمی‌شود همه را به شما بگویم؛ بنابراین با چنین جلساتی هم نمی‌شود مشکلات همه را حل کرد. شما هر روز ممکن است اشکال جدیدی در ذهنتان پیش بیاید.

نکته این است که بدانید همیشه باید برعکسش را هم نگاه کنید؛ یعنی کمی بروید فکر کنید و یک بار قرآن را با این فرض بخوانید که آدم خیلی باهوشی دارد آن را می‌نویسد؛ آن‌وقت می‌بینید که خیلی چیزهایش قابل توجیه نیست. یا با تئوری اینکه او اسکیزوفرنی داشته، اصلاً خیلی چیزها قابل توجیه نیست. مثلاً کسانی که این تئوری را خیلی دوست دارند، اصلاً به این توجه نمی‌کنند که بر اساس روان‌شناسی موجود، یک آدم اسکیزوفرنیک ممکن است شعر بگوید، ولی چون آن چیز از ناخودآگاهش بیرون می‌آید، شعرش نمی‌تواند صنایع لفظی داشته باشد. این چیز خیلی بدیهی است: یک آدم اسکیزوفرنیک ممکن است شهودهای جالبی داشته باشد، الهامات خوبی داشته باشد، حتی شعر هم گفته باشد؛ ولی اینکه بتواند مثلاً قافیه را خوب جور دربیاورد و صنایع لفظی خیلی پیچیده ایجاد کند، به‌طور معمول این‌طور نیست؛ برای اینکه ناخودآگاه اصولاً تصویری کار می‌کند، نه لفظی.

بنابراین خیلی بعید به نظر می‌آید که قرآن نتیجهٔ نوعی فعالیت ناخودآگاه باشد، با تئوری‌های موجود روانکاوی؛ اسکیزوفرنی چیزی است که روانکاوها دربارهٔ آن بحث می‌کنند، و چیزی که آن‌ها دربارهٔ اسکیزوفرنی می‌گویند این نیست که کسی بتواند با این بیماری شعرهایی پر از صنایع لفظی بگوید. ممکن است خیلی چیزها را بتوانند توجیه کنند؛ مثلاً اینکه بعضی تصاویری که در قرآن هست و بعضی چیزهای خیلی جالبی که در آن هست، نتیجهٔ الهامات ناخودآگاه باشد. ولی قرآن از اول تا آخرش پر از صنایع لفظی است، و دست‌کم بعضی از آن‌ها به نظر می‌آید در ادبیات عرب هم سابقه ندارد. من هنوز به جمله نرسیده‌ام که دربارهٔ صنایع لفظی بحث کنم؛ فعلاً دربارهٔ واژگان صحبت می‌کنیم، ولی بعداً دربارهٔ این چیزها هم صحبت می‌کنیم.

نکته این است که به نظر من، برای تئوری اسکیزوفرنی تمام آیات قرآن اشکال‌اند؛ یعنی هر کدام به نوعی برایش مشکل دارد. کسی که به آن معتقد است باید این پیچیدگی‌های لفظی را توجیه کند، که در همه‌جای قرآن هست. ولی اگر با تئوری ما چهار مشکل در قرآن باقی مانده که نمی‌توانیم حلش کنیم، آن‌ها از اول تا آخرش اشکال دارند. همیشه به این دقت کنید که ما صرفاً دنبال این نیستیم که به ذهنی کاملاً بی‌اشکال، حتی بی‌سؤال، برسیم؛ قرار این است که خودمان قانع شویم که تئوری ما بهتر از تئوری‌های دیگر کار می‌کند.

همیشه این‌طور است: یکی اینکه آن متن واقعاً چه می‌گوید، همیشه جای سؤال است، هر متنی که باشد و هرچقدر ساده نوشته شده باشد. الان نگاه کنید: قوانین را سعی می‌کنند در نهایت وضوح بنویسند، ولی ببینید چه می‌شود؛ منظور خاصی ندارم، ولی کلاً می‌بینیم که قوانین هرچقدر هم با وضوح نوشته شوند، می‌شود هزار جور برداشت، حتی برداشت‌های برعکس، از آن‌ها کرد. یا مثلاً این دفترچه‌های کنکور: هر چه سعی می‌کنند واضح‌ترش کنند، معمولاً بدتر می‌شود و سؤال بیشتری ایجاد می‌کند؛ هی بیشتر توضیح می‌دهند و هر سال بزرگ‌تر می‌شود، ولی باز مشکل حل نمی‌شود و همیشه باید ستادی برای پاسخ‌گویی به سؤالات تشکیل شود تا سادگی این دفترچه را ببینیم! می‌خواهم بگویم اینکه متنی چیزی گفته است، همیشه باید با درصدی از تردید همراه باشد که آیا ما معنایش را درست می‌فهمیم یا نه.

تردید و فهم حکم

اگر حکمی صادر شده، آیا حکم برای زمان من هم هست؟ یعنی برای اینکه شما به این مشکل بربخورید، باید راه زیادی طی کنید: باید دربارهٔ متن بگویید که مطمئنم درست فهمیده‌ام؛ مطمئنم که تئوری این است که هر چیزی که در این متن نوشته شده، تا آخرالزمان باید عیناً اجرا شود؛ بعد مطمئن هم هستم که این مثلاً با عقل جور درنمی‌آید، مثلاً قابل اجرا نیست یا مشکل ایجاد می‌کند؛ تا اینکه واقعاً به این مشکل بربخورید. در تمام این مراحل چیزی مدام کم می‌شود؛ یعنی درصد احتمال اینکه آنچه می‌فهمید درست باشد، از این طرف کم می‌شود.

از آن طرف هم همین‌طور است. اگر تحلیل کنید، می‌بینید که آدم ممکن است در بخش چیزی که از واقعیت می‌فهمد مشکل داشته باشد: فرهنگ خودتان یا شرایط ویژهٔ فرهنگی خودتان باعث شده که چیزی به‌وضوح برایتان غلط باشد، در حالی که مثلاً در زمان قدیم چیز درستی حساب می‌شده است. یعنی شما باید تئوری زیادی داشته باشید و راه زیادی طی کرده باشید تا دو سه چیز به هم برسند و کانفلیکت ایجاد کنند.

وقتی چنین کانفلیکتی ایجاد می‌شود، تئوری کلی چیست؟ فرض کنید چیزی با درصدی از درستی و قطعیت از این متن بیرون آمد، و چیزی هم خودم از جهان خارج می‌دانم، و این دو با هم تناقض دارند. واقعاً چه باید کرد؟ خیلی واضح است که در چنین مواردی باید نگاه کنم ببینم کدامش قطعی‌تر است.

مثلاً فرض کنید من به این نتیجه رسیده‌ام و مطمئنم که زمین کروی است. حالا فرض کنید در متن مقدسی که به آن اعتقاد دارم و تا حالا هیچ مشکلی هم با آن نداشته‌ام، یعنی همه‌چیز را خیلی خوب توجیه می‌کرد و متن خیلی خوبی بود، با صراحت هرچه تمام‌تر نوشته شده باشد که زمین کروی نیست و دیگر راه فراری هم در آن وجود نداشته باشد. در چنین مواردی چه می‌شود کرد؟ به هر حال من این متن را هم به نوعی تحت پوشش عقل قرار می‌دهم و می‌فهمم؛ بخشی از فهم من از جهان با فهم من از متن مشترک است. خلاصه من نشسته‌ام؛ یک سری فکت‌ها را از متن می‌فهمم و جاهایی عقلم دخالت می‌کند و می‌خواهم بگویم این فکت بدیهی است، و متن هم آن‌جا خیلی قاطعانه چیزی گفته است.

همان کاری را باید کرد که شما یا واقعاً به این نتیجه می‌رسید که به هیچ وجه نمی‌توانید این متن را به‌عنوان متن مقدس نگه دارید؛ یا می‌توانید قائل به تحریفش شوید و بگویید این جمله جزو متن نبوده و وارد آن شده است؛ یا می‌توانید همان‌طور عمل کنید که مسیحی‌ها و کسانی که به کتاب مقدس معتقدند، جایی که به نظر می‌آید کتاب با حقایق واضح علمی تناقض دارد، عمل می‌کنند: بگویید این نوع برخورد کتاب با مسائل علمی حالتی رمزی دارد و مثلاً زبانی که این‌جا دربارهٔ طبیعت به کار رفته، زبان واقعی و علمی نیست.

یعنی شما یا باید این متن را کنار بگذارید و بگویید من دیگر هیچ تئوری‌ای ندارم که این را نگه دارم و تئوری جانشینی دارم که بهتر کار می‌کند تا اینکه بخواهم این را با این همه مشکلاتش نگه دارم. این یک کار است: واقعاً یک تئوری جانشین به نظرم بهتر از این تئوری عمل می‌کند که این کتاب، کتاب مقدسی است؛ اشکالاتش این‌قدر زیاد است که ترجیح می‌دهم چیز دیگری فرض کنم. یا اینکه فرض می‌کنند این کتاب مقدس است، ولی مشکلاتی در آن پیش آمده است. یا مثلاً همین کاری که مسیحی‌ها می‌کنند: زبان را کمی زبان مجازی فرض می‌کنند، مثلاً یک زبان اسطوره‌ای؛ بنابراین اگر حقیقتی را بیان می‌کند، اصولاً ربطی به مسائل علمی و واقعیت ندارد.

این بحث خیلی متداول و مورد علاقهٔ غربی‌هاست. مسیحی‌ها دربارهٔ زبان دین، اصولاً زبان دین را جدا از زبان بیان واقعیت می‌دانند؛ در واقع به دلیل دیدن همین مشکلات به این تئوری رسیده‌اند. می‌گویند زبان دین بیشتر برای بیان ارزش‌هاست؛ زبانی اخلاقی است، نه زبانی که دربارهٔ واقعیت بحث می‌کند.

خلاصه وقتی این کانفلیکت پیش می‌آید، همیشه درصدی از احتمال خطا وجود دارد؛ بنابراین بر حسب اینکه درصد احتمال خطای کدام‌یک بیشتر است، ترجیح می‌دهم فعلاً آن را منتفی اعلام کنم.

چیزی که در جلسات دربارهٔ آن بحث کرده‌ام این است: وقتی به این چیزها فکر می‌کنید، سعی کنید فرض کنید انگار واقعاً هیچ مخالفی در دنیا وجود ندارد. یک لحظه فرض کنید همهٔ آدم‌های دنیا مطمئن‌اند که این متن، متن مقدس و از طرف خداست، و حالا تناقضی پیش آمده است. بگذارید مثالی را که قبلاً گفته‌ام دوباره تکرار کنم.

فرض کنید شما در آزمایشگاهی کار می‌کنید و قرار است چیزهایی را اندازه‌گیری کنید و آزمایش‌های فیزیکی انجام بدهید. دستگاه‌هایتان دستگاه‌های خیلی خوب و درجه‌یکی نیست و خودتان هم مشاهده‌گر چندان زبردستی نیستید؛ دانشجوی سال اول فیزیک هستید و به شما گفته‌اند آزمایش‌هایی انجام بدهید. حالا دفترچه‌ای وجود دارد که نتایج همین آزمایش‌هایی را که شما قرار است انجام بدهید، بهترین متخصصان با بهترین دستگاه‌ها انجام داده و در آن ثبت کرده‌اند؛ ولی به دلایلی این دفترچه ابهام پیدا کرده است: بعضی جاهایش قابل خواندن نیست؛ بعضی جاها را خیلی خوب می‌شود خواند، بعضی را اصلاً نمی‌شود خواند و بعضی هم کمی مبهم است. حالا شما در چنین وضعیتی چه می‌کنید؟

می‌خواهم بگویم این مثال خوبی است برای وضعیت یک کتاب مقدس، با این فرض که مطمئن نیستید هرچه در آن نوشته درست است، و دربارهٔ چیزهایی هم که خودتان از دنیا می‌فهمید مطمئن نیستید که درست می‌فهمید. ما روزی خیلی چیزها را بدیهی می‌پنداشتیم و بعد معلوم شد که نیست؛ یعنی بر اساس پیش‌فرض‌ها چیزهایی را اشتباه می‌فهمیم.

در این شرایط آزمایشگاه شما چه می‌کنید؟ واقعاً به نوعی قضاوت می‌کنید. اگر جایی مطمئنید، یعنی عیناً می‌بینید که آن‌جا عددی نوشته شده و شکی ندارید، اصلاً ممکن است آن آزمایش را دیگر انجام ندهید. جایی که مبهم است، آزمایش را انجام می‌دهید و می‌بینید آنچه آن‌جا دیده می‌شود مثلاً در مایهٔ هفت و خرده‌ای است، ولی شما مثلاً یک صدم به دست آورده‌اید؛ ممکن است به آن که تقریباً خوانده می‌شود اعتماد کنید و بگویید من چیز خیلی پرتی به دست آورده‌ام، و جانب آن را بگیرید. و جاهایی هم نه: با یکی از بهترین دستگاه‌هایتان چند بار آزمایش را انجام می‌دهید و یک نتیجه به دست می‌آید، و آن‌جا هم چیزی خیلی گنگ نوشته شده است؛ آن‌وقت نتیجهٔ خودتان را ترجیح می‌دهید.

این را می‌خواهم بگویم: اگر هیچ مخالفی وجود نداشت و کسی مزاحم ما نبود، و ما مطمئن بودیم که این کتاب، کتاب مقدس است و همهٔ چیزهایی که در آن نوشته شده حقیقت است، و در عین حال یک سری ادعاها هم خودمان از جهان داشتیم، چه می‌کردیم؟ همین کار را می‌کردیم. جایی کتاب چیزی را به‌وضوح نوشته، در حالی که من به‌وضوح نمی‌فهمم که آن چیز غلط است یا درست؛ اگر این جمله‌ای که در متن نوشته شده خیلی واضح باشد، با درصد بالایی از اطمینان می‌فهمم که درست است.

واقعاً اینکه آدم هیچ چیزی را در متن به‌وضوح نمی‌فهمد، یک واقعیت است؛ همان‌طور که در جهان نمی‌فهمیم، در متن بیشتر. زبان چیز خیلی پیچیده و مبهمی است. این جمله از کیست که می‌گوید زبان منشأ سوءتفاهم است؟ واقعاً همین‌طور است. جملهٔ معروفی از ویتگنشتاین هست، پس از یک عمر فکر کردن دربارهٔ زبان، که انگار سرِ کلاف زبان را پیدا نکرده بود: اصلاً ما چگونه زبان را می‌فهمیم؟ معانی چگونه تولید می‌شوند؟ با هم صحبت می‌کنیم و مفاهمه داریم، در حالی که این کار خیلی پیچیده به نظر می‌رسد، ولی همه دارند انجامش می‌دهند.

ویتگنشتاین در اوایل فکر می‌کرد تقریباً همهٔ چیزهایی که گفته می‌شود بی‌معناست. بعد خودش شرح می‌دهد که در شروع دورهٔ دوم فلسفه‌اش این سؤال به‌طور جدی برایش مطرح شد که اگر همهٔ این چیزها بی‌معناست، مردم چگونه به این راحتی حرف می‌زنند؛ دربارهٔ خدا و اخلاقیات، که از نظر ویتگنشتاین در دورهٔ اول فلسفه‌اش معنا نداشت، به راحتی حرف می‌زنند، تحت تأثیر قرار می‌گیرند و از همدیگر چیزی یاد می‌گیرند؛ پس به نوعی داریم این کار را می‌کنیم. به هر حال زبان چیزی است که در عین پیچیدگی، به خوبی از آن استفاده می‌شود.

زبان، پیچیدگی و بیان حقیقت

نکتهٔ مهم در این مسیر این است که همیشه آدم‌هایی منتظرند که شما چیزی بگویید. فرض کنید عده‌ای مخالف آن آزمایشگری‌اند که آن کتاب را نوشته و منتظرند شما بگویید: نه، من به این نتیجهٔ آزمایش اعتماد نمی‌کنم و به آن نوشتهٔ کتاب اطمینان می‌کنم؛ تا این را در بوق و کرنا کنند که بیایید ببینید: همهٔ ما می‌بینیم که نتیجهٔ این آزمایش نزدیک به این است، ولی این آدم بنا به عقیده‌ای می‌گوید آنچه آن‌جا نوشته درست است.

چون الان مخالف زیاد است، یعنی در واقع در شرایط ضعیفی قرار گرفته‌ایم، جو این‌طور نیست که خیلی راحت بتوانیم بنشینیم و بگوییم: بله، چون در این متن نوشته که این‌طور است، با اینکه حقایق علمی خیلی با آن سازگار نیست، من این را آن‌قدر محکم می‌فهمم که ترجیح می‌دهم نگهش دارم و بگویم دربارهٔ حقایق علمی باید بیشتر دقت کرد، آزمایش‌ها را دوباره انجام داد و دید تئوری‌هایمان درست است یا نه. دقت می‌کنید؟

به نظر من این بحث‌هایی که دکتر سروش می‌کند، بحث قبض و بسط شریعت، دقیقاً در جهت این است که تمام سنگینی وزن را به سمت چیزهایی بدهد که خود ما از دنیا می‌فهمیم. شاید این گزاره را عیناً ننویسد، ولی اصولاً حرفش همین است که معارف و چیزهایی که ما می‌فهمیم، در واقع پایهٔ فهمیدن متن‌اند؛ بنابراین اگر جایی از متن با این‌ها در تناقض بود، باید مشکل را به نوعی در متن رفع و رجوع کنیم. هیچ‌وقت این‌طور نیست که این حس را داشته باشیم که من آنچه از این متن می‌فهمم، پایش می‌ایستم، ولو با همهٔ حرف‌هایی که الان در سنت علمی گفته می‌شود مخالف باشد.

ولی واقعیت این است که اگر جو این‌طور نبود و در شرایط خوب و راحتی فکر می‌کردیم، اگر احساسمان این است که هرچه در این متن هست درست است و در عین حال چیزهایی هم خودمان از جهان می‌فهمیم، باید موازنه‌ای انجام شود؛ این‌طور نیست که همهٔ وزن قضیه به یک سمت سرازیر شود. خلاصه با وجود اینکه زبان مبهم است، من ممکن است واقعیتی را در متن با وضوح خوبی، حتی خیلی بیشتر از موارد علمی، درک کنم.

در این‌جا پرسشی مطرح شد: فرض کنید قرآن بیان‌کنندهٔ بیشترین واقعیت‌هایی باشد که می‌بینیم و بهترین مکتب برای چیزهایی باشد که از جهان می‌بینیم؛ حالا چطور می‌توانیم بگوییم بیان‌کنندهٔ حقیقت‌ها هم هست؟ ما می‌توانیم کلامش را با آنچه در جهانمان هست مقایسه کنیم، با مکتب‌های دیگر مقایسه کنیم و ببینیم بیشترین واقعیت‌ها در قرآن هست تا در مکتب‌های دیگر.

اما حرف از مقایسه میان مکاتب دینی نیست. من الان اصلاً از قرآن هم حرف نمی‌زنم؛ چیز خیلی کلی‌ای دارم: یک متن مقدس دارم که فکر می‌کنم هرچه در آن نوشته درست است، و با چیزهایی که در آن نوشته مشکل دارم. فرق میان واقعیت و حقیقت هم این است که به واقعیت نمی‌شود معتقد شد؛ آنچه می‌شود به آن معتقد شد، حقیقت است.

ببینید، من دو منبع برای کشف حقایق دارم. فرض می‌کنم یک منبع متنی است که همهٔ حقایق در آن نوشته شده، ولی کمی مخدوش است، به این دلیل که زبان اصولاً خودش ابهام ایجاد می‌کند. دارم یک سرِ کاملاً تئوری را فرض می‌کنم: متنی دارم که همه‌چیز، همهٔ حقایق، در آن نوشته شده است؛ و خودم هم مستقلاً می‌روم با واقعیت‌ها روبه‌رو می‌شوم و حقایق را درک می‌کنم. حالا این‌ها ممکن است با هم تناقض داشته باشند؛ چه باید بکنم؟

بحثم کاری به قرآن ندارد؛ بحث را خیلی کلی می‌کنم. فراموش کنید که الان در چه دورهٔ تاریخی زندگی می‌کنیم: قرون وسطاست و مثلاً عده‌ای بقیه را می‌کشند، یا این دوران جدید است و مثلاً آمریکایی‌ها دارند بقیه را می‌کشند، یا کسی آن بالا غالب است. اگر این‌ها را فراموش کنید، تئوری خیلی ساده است: فرض کنید این متن وجود دارد که شامل همهٔ حقایق است، ولی مخدوش است، به دلیل اینکه متن است و متن ذاتاً همیشه کمی با ابهام همراه است. از آن طرف هم فکر کنید که من دربارهٔ حقایق، خودم مستقیماً می‌توانم بروم واقعیت‌ها را با استفاده از روش‌های علمی و پیش‌فرض‌هایی که وجود دارد مشاهده کنم و چیزی بفهمم. حالا این‌جا میان حقایقی که از این متن با استفاده از زبان می‌فهمم و حقایقی که از آن طرف فهمیده‌ام، تناقض پیش می‌آید.

اگر هیچ مشکل خاصی نداشته باشیم، معمولاً ساده‌ترین راه‌حل این است که بعضی از چیزهایی را که می‌فهمیم، به اصطلاح در تعلیق قرار بدهیم؛ یعنی الان نمی‌دانم که این درست می‌گوید یا آن. بنابراین اگر کسی نباشد که این وسط مرا به عجله بیندازد، می‌توانم بگویم من فعلاً قضاوت نمی‌کنم: دو حقیقت دارم که از نظر درصد خطا تقریباً هم‌وزن‌اند، پس صبر می‌کنم ببینم کدامش درست است. می‌دانم که در این طرف ممکن است ناگهان تحولات بزرگی پیش بیاید و همهٔ تئوری‌ها یک‌باره عوض شوند. آن طرف هم همین‌طور است: در متن هم واقعاً ممکن است ناگهان قرائت جدیدی از متن پیدا کنید، مثل همین بحث‌های زبان؛ ناگهان احساس کنید که اشتباه می‌کردید که فرض می‌کردید زبان این کتاب دربارهٔ واقعیت‌هاست، و مثلاً زبانش اخلاقی و ارزشی است و بنابراین اصولاً به فکت‌ها و واقعیت‌ها ارجاع نمی‌دهد. در این صورت کلِ تئوری پایهٔ خواندن متن را تغییر می‌دهید.

می‌خواهم بگویم ما در شرایط خیلی سالم و خوب از نظر روانی چنین کاری می‌کنیم؛ نه اینکه ناگهان از ترس بگوییم هرچه از این طرف آمد، حتی اگر احتمال درستی‌اش را پنجاه درصد بدانیم، می‌گیریم، و آنچه را از آن طرف تقریباً صددرصد مطمئن بودیم کنار می‌گذاریم؛ یعنی به نوعی ارجحیت را به چیزهایی بدهیم که خودمان می‌فهمیم، در حالی که می‌دانیم این‌ها هر چند دقیقه یک بار ممکن است واقعاً زیر و رو شوند.

کاملاً می‌شود این احتمال را داد که فیزیک زیر و رو شود؛ همان‌طور که نسبیت مفهوم زمان را، که مفهوم خیلی بنیادی‌ای بود و کسی به آن توجه نمی‌کرد، عوض کرد و همهٔ فیزیک تحت تأثیر قرار گرفت. همه‌چیز در فیزیک ممکن است زیر سؤال برود؛ بنابراین حتی چیزهای خیلی اساسی هم ممکن است معلوم شود که درست نبوده است.

توجیه عقیده و ترجیح تئوری

می‌خواهم بگویم با این شرایطی که داریم، این متن ابهام‌های خودش را دارد و ما احتمال خطاهای خودمان را در برداشت از این متن می‌دهیم، و آن طرف هم احتمال خطایی هست. بنابراین خوب است بخواهیم عادلانه برخورد کنیم: اگر کسی به ما فشاری نیاورد، برخورد عادلانه این است که خیلی چیزها را در حالت تعلیق قرار بدهیم. من نمی‌توانم بگویم حالا که این با آن به تناقض رسیده، کدام درست می‌گوید؛ مخصوصاً جاهایی که ساینس با یک متن مقدس به تناقض می‌رسد، ممکن است ترجیح بدهم پاسخ را فعلاً در تعلیق نگه دارم. یا اگر تناقض طوری باشد، ممکن است ترجیح بدهم متن را کنار بگذارم، یا همان پایه را، یعنی اینکه زبانش زبان واقعی هست یا نه، کنار بگذارم و تغییرات کلی در تئوری متن‌خواندن خودم بدهم؛ مثلاً اگر چیزی مثل کروی‌بودن زمین با متن به تناقض برسد.

آنچه ما از متن می‌فهمیم، مشاهده‌ای از این متن است با این فرض که این متن، متن مقدس است؛ مشاهدهٔ علمی هم مشاهده‌ای مستقیم است که خودش سر اعتبارش بحث است؛ و برداشت از متن هم با مجموعه‌ای از شواهد همراه است که به ما می‌گوید این متن کلاً متن مقدس است. اگر جایی مشکل پیش بیاید چه می‌شود؟ شما می‌گویید به همه‌چیز می‌شود شک کرد؛ پس وقتی در متن شک می‌کنیم، آن شواهدی را هم که ما را متوجه کرد این متن مقدس است، باید بازبینی کنیم. بله، من هم می‌گویم کنارش بگذارید؛ یعنی ممکن است یک فرض این باشد که من اشتباه می‌کنم که فرض می‌کنم این متن درست است: به دلایلی به هیچ وجه نمی‌توانم توجیهش کنم و می‌گویم این متن غلط است. آن‌وقت تئوری‌ای می‌آورم که چرا فکر می‌کردم این متن مقدس است؛ به قول شما به سراغ پایهٔ اینکه چگونه به این نتیجه رسیدم که این متن مقدس است می‌روم، اشکالی در آن پیدا می‌کنم و می‌گویم قطعاً اشتباه می‌کردم؛ متن دیگری مقدس است، یا اصولاً متن مقدسی نداریم.

چیزهایی که می‌خواستم روی آن‌ها تأکید کنم، یکی این است که دنبال ذهن بی‌اشکال نباید بود. نشانهٔ عاقل‌بودن آدم این است که عقیده‌ای را که قبول می‌کند، واقعاً بتواند بگوید که بر بقیهٔ عقایدی که رقیب آن هستند ترجیح دارد. اگر مثلاً احساس می‌کنم معتقدم که قرآن متن مقدسی است، این عقیده تئوری‌های رقیبی دارد: اینکه پیغمبر خودش آن را ساخته، یا نمی‌دانم بیمار بوده، یا چیزهای دیگری که ممکن است بشود گفت. من واقعاً باید احساس کنم که این عقیدهٔ من به مقدس‌بودن قرآن، فکت‌های بیشتری را توجیه می‌کند و اشکال کمتری دارد، و برای این عقیده‌ام دفاع دارم؛ در مقابل بقیهٔ تئوری‌ها دفاع دارم. می‌خواهم بگویم دفاع داشتن به این معنا نیست که من هیچ اشکالی ندارم.

نکتهٔ دیگر این است که در کانفلیکت پیدا کردن متن با حقایقی که من مستقیماً از واقعیت می‌فهمم، این‌قدر ساده نیست که بتوانم راحت از یکی صرف‌نظر کنم. چیزهایی را که با هم کانفلیکت پیدا می‌کنند و مشکل پیدا می‌کنند، باید به نوعی قضاوت کنم که با چند درصد احتمال هر دو را درست می‌فهمم، و بعد به سراغ تئوری‌های اساسی خودم بروم: اینکه اصلاً این متن مقدس هست یا نه، یا این‌ها حقایق هستند یا نه.

پرسشی هم مطرح شد: فرض کنید شاید دو تئوری داشته باشیم که باید بررسی کنیم کدام را انتخاب کنیم و احتمال درست‌بودن کدام بیشتر است، و معیار را همین گذاشته‌ایم. حالا فرض کنید دربارهٔ یکی به این نتیجه می‌رسیم که مثلاً هشتاد درصد درست است و دربارهٔ دیگری هفتاد درصد؛ ولی اگر بخواهیم سمت هشتاد درصدی را بگیریم، دردسر دارد و سخت است، و خودمان دوست داریم آن دیگری درست باشد، چون لذت‌های دیگرمان را تأمین می‌کند. آیا واقعاً معیار انتخاب ما فقط این است که ببینیم کدام احتمال درستی بیشتری دارد؟

در همان بحث‌هایی که گفتم دو جلسه درباره‌اش بحث کردیم، واقعاً معیار برتری تئوری فقط توجیه کردن فکت‌ها نیست؛ زیبایی تئوری هم برای ما معیار است، و در فیزیک هم همین‌طور است. مثلاً وقتی نسبیت جانشین تئوری‌های رقیب شد، این‌طور نبود که مکانیک کلاسیک برای آزمایش مایکلسون مورلی هیچ پاسخی نداشته باشد؛ ولی پاسخ‌هایش آن‌قدر پیچیده و بد بود که هیچ‌کس شک نکرد که پاسخ تازه پاسخ خوبی است و باید آن تئوری را پذیرفت. معیارهای درونی خود تئوری، یعنی سازگاری درونی تئوری، زیبایی و سادگی‌اش و خیلی چیزهای دیگر هم ممکن است در کار باشد؛ این‌ها بحث‌های متداولی است. ولی واقعاً به نظر می‌آید در بحث، وقتی حرف از رفع اشکال و رقابت تئوری‌هاست، پارامتر اصلی توجیه کردن فکت‌هاست، همان‌طور که همه الان دربارهٔ ساینس، همه‌جا، می‌گویید.

اینکه می‌گویید آخرش که می‌خواهم انتخاب کنم، آن را که زیباتر است و دوست دارم انتخاب می‌کنم، ببینید، همین نکته‌ای که می‌گویید یعنی دارید به هر حال اعتقادتان به تئوری را موجه می‌کنید. نکته همین است. می‌خواهم بگویم موجه‌بودن یک عقیده، مثلاً موجه‌بودن اعتقاد من به قرآن، به این معنا نیست که هیچ اشکالی ندارم؛ موجه‌بودن یعنی من واقعاً الان بتوانم توجیه کنم و بگویم این از بقیهٔ تئوری‌ها بهتر است، به این دلیل که فکت‌های بیشتری را توجیه می‌کند؛ یا بگویم این تقریباً هم‌پای فلان تئوری فکت‌ها را توجیه می‌کند و اشکال هم دارد، ولی زیباتر و بهتر است و من دوست دارم این‌طور باشد. خلاصه شما هم همین کار را می‌کنید و دارید توجیه می‌کنید.

موجه‌بودن یک عقیده یعنی شما به هر حال بتوانید به کسی بگویید که چرا این عقیده را انتخاب کرده‌اید. الان شما دارید جواب می‌دهید: فرض می‌کنید دو تئوری تقریباً معادل‌اند، ولی شما به دلایل درونی، مثلاً اخلاقی یا از نظر زیبایی‌شناسی، این تئوری را ترجیح داده‌اید؛ این خودش قابل مطرح‌کردن است. این‌طور نیست که تئوری‌ای باشد که همه‌چیز را توجیه کند و کاملاً درست به نظر برسد، ولی شما همین‌طور به دلخواه تئوری‌ای را که فکت‌های زیادی علیه آن وجود دارد، به دلیل زیبایی قبول کنید؛ این را نمی‌توانید مطرح کنید. ولی در شرایط تقریباً مساوی می‌شود دنبال معیارهای دیگر رفت؛ این خودش موجه‌کردن عقیده است. خلاصه شما حرفی برای گفتن دارید.

من دارم دربارهٔ شبهه و بحث صحبت می‌کنم؛ همهٔ حرف‌هایی که می‌زنم، به اصطلاح در فضای بین‌الاذهانی است. می‌خواهم ببینم چیزی که می‌گویم، می‌توانم به آن جواب بدهم یا نه؛ وگرنه کسی می‌تواند کنار بنشیند که اصلاً خودش حقایقی را دیده است. مثلاً کسی فرشته‌ای را دیده که گفته قرآن از طرف خداست؛ هیچ توجیهی هم ندارد و همهٔ فکت‌ها به نظرش غلط می‌آید، ولی مطمئن است که این کتاب از طرف خداست. این را نمی‌توانید در جمع مطرح کنید که چون من یک شب فرشته‌ای دیدم، شما هم بیایید اعتقاد پیدا کنید. برای خودش، بله؛ ولی اصلاً بحث فردی نیست.

با این فرض که می‌خواهیم در جایی که میان این تئوری‌ها رقابت هست بحث کنیم، می‌خواهم ببینم اصلاً اشکال مذهبی چیست: کسی می‌پرسد و من می‌خواهم جواب بدهم، با معیارهایی که به قول پوپر جنبهٔ اجتماعی دارد. معیارها این‌طور هم نیست که ثابت باشد؛ واقعاً جنبه‌های اجتماعی در معیارهای ساینس وجود دارد. قرار است این بحث به نتیجه‌ای برسد و ما کاملاً در این فضا بحث می‌کنیم. در سطح فردی، هر کسی می‌تواند خودش را قانع کرده باشد و کافی است؛ از نظر اخلاقی مهم این است که عقیده‌تان برای خودتان موجه باشد؛ مثلاً با دیدن یک فرشته، خب، برایتان موجه است.

این‌جا در این کلاس موضوع بحث قرآن است و این مقدمات را برای این می‌گویم که، غیر از بحث‌هایی که مستقیماً دربارهٔ قرآن مطرح می‌کنم، چیزی که مدام در این جلسات پیش می‌آید، پاسخ‌دادن به یک سری اشکالات است. بنابراین خیلی کلی می‌گویم که اصلاً اشکال چیست و از جواب چه انتظاری باید داشته باشیم. مسئله فقط بی‌اشکال‌کردن ذهن نیست؛ مسئله این است که همیشه رقابت میان تئوری‌هاست، و باید این‌طور به آن نگاه کنید.

بحث خاص من در این‌جا دربارهٔ اشکالاتی است که به قرآن گرفته می‌شود؛ قرار نیست در این‌جا چیزی خارج از بحث مربوط به قرآن مطرح کنیم. همهٔ چیزهایی که می‌گویم دربارهٔ این است که متنی داریم و اشکال‌هایی پیش می‌آید؛ مثلاً موضوع برده‌داری ممکن است به نظر کسی مشکل برسد. می‌خواهم بگویم چنین چیزی، به‌عنوان اشکالی که دربارهٔ قرآن مطرح می‌شود، بحث کلی‌اش چیست: چه وقت چیزی را اشکال می‌نامم، جواب‌دادن چگونه است، می‌توانم چیزی را در تعلیق نگه دارم یا نمی‌توانم، و آیا قرار است جواب همهٔ اشکال‌ها را بلد باشیم یا نه. این بحث را این‌گونه پیش می‌برم. مثلاً روند کلی اعتقاد پیدا کردن به ادیان شاید این‌طور نباشد که متن، اولین چیزی باشد که بخواهم به آن جواب بدهم؛ در این باره کمی خاص‌تر بحث خواهیم کرد.

دربارهٔ موضوع فرهنگ بازرگانی: یکی از چیزهایی که دفعهٔ قبل اول جلسه دربارهٔ آن صحبت کردیم این بود که اشکالی گرفته می‌شود: اینکه فرهنگ قوم عرب در قرآن انعکاسی داشته است، حالا کم یا زیاد؛ و در این باره بحث‌هایی مطرح می‌کنند. می‌خواهم کمی دربارهٔ این صحبت کنم و باز دربارهٔ موضوع بازرگانی بگویم؛ شاید بحث مختصری باشد و خیلی ادامه پیدا نکند و بیشتر یادآوری باشد.

کسی در جلسه اصولاً کمی دربارهٔ منطق این بحث کرد که آیا بازتاب فرهنگ عرب در قرآن اصلاً اشکال حساب می‌شود یا نمی‌شود. بعضی‌ها معتقدند نمی‌شود؛ الان دست‌کم دو سه نفر در همین ایران داریم که مقاله هم نوشته‌اند و به این اشاره می‌کنند که این مشکلی نیست، به این دلیل که مثلاً خداوند ترجیح داده این بازتاب وجود داشته باشد. سعی می‌کنند این را توجیه کنند، ولی من توجیهشان را خیلی نمی‌فهمم.

مثلاً یک توجیهش این است: ببینید، بازتاب فرهنگ ممکن است در این حد باشد که عقیدهٔ غلطی در عربستان وجود دارد، مثلاً معتقدند موجودی به اسم جن وجود دارد. لزومی ندارد که این در قرآن بازتاب پیدا کند. اگر خداوند دارد کتاب قرآن را می‌فرستد، آن‌ها ممکن است به خیلی چیزها معتقد باشند و به خیلی خرافات دیگر هم معتقد بودند؛ اینکه چیزی از این‌ها در قرآن بازتاب پیدا کرده، چه توجیهی می‌تواند داشته باشد؟ آن‌ها مثلاً می‌گویند این نوعی محرم‌شدن با مردم است، تا آدم اعتمادشان را جلب کند؛ می‌گویند وقتی آدم با کودکی سروکار دارد، باید به زبان همان کودک صحبت کند. این‌ها دنیا را به شکل خاصی می‌دیدند و قرآن هم نه‌تنها عقایدشان را تکذیب نکرده، بلکه جاهایی تلویحاً تأیید هم کرده است، برای اینکه این‌ها بیشتر گوش بدهند. این توجیهی است که برای این موضوع می‌کنند؛ نمی‌دانم، من که واقعاً نمی‌فهمم.

در بحث بازتاب فرهنگ یک نکته این بود که واژگان اصولاً حامل فرهنگ‌اند. در حد واژگان فکر می‌کنم بحث کرده‌ام که به نظر می‌آید فرهنگ عرب از نظر نوع جهان‌بینی بازتابی پیدا نکرده است؛ با حرف‌هایی که ایزوتسو می‌زند، این مقدار کاملاً قانع‌کننده است که از این موضوع بگذریم. یک سری فکت‌های جزئی هم می‌آورند، مثل همان موضوعی که دفعهٔ قبل هم کمی دربارهٔ آن بحث کردیم: مثلاً اینکه توصیف بهشت مطابق میل اعراب است. یکی دیگر از فکت‌هایی که می‌آورند، موضوع هفت آسمان است؛ یعنی اینکه آسمان‌ها در قرآن اصولاً مطابق هیئت بطلمیوسی است که الان باطل شده است. این یک نکته است؛ همین‌طور موضوع وجود جن و بعضی چیزهای دیگر که الان ممکن است خرافات محسوب شود.

دست‌کم این را می‌خواهم بگویم و این را بپذیرید که اگر عقیدهٔ باطلی میان اعراب وجود داشته و این در قرآن انعکاس پیدا کرده باشد، این اشکال است. آقای نوروزی در جلسه بحثش این بود که حتی اگر قبول کنیم که توصیف بهشت و جهنم مطابق میل اعراب است، این خیلی اشکالی ندارد. به نظر من هم درست است و خیلی اشکالی ندارد. اصلاً رسماً بیاییم بگوییم که خداوند، چون می‌خواسته نظر این‌ها را جلب کند، بهشت و جهنم را طوری توصیف کرده که برای این‌ها خوشایند باشد؛ و ما هم می‌فهمیم. یعنی هدف این است: فرض کنید قرآن، خدا، می‌خواهد بگوید بهشت خوشایندترین چیز ممکن برای انسان است و جهنم بدترین چیز ممکن. حالا برای اینکه این را به اعراب بگوید، خوشایندترین چیزها را برای آن‌ها نام برده و بدترین چیزها را هم برایشان نام برده است؛ و ما که الان می‌خوانیم، می‌فهمیم که آن‌ها چه چیزهایی را دوست داشتند؛ پس منظور این است که هرچه دوست دارید آن‌جا هست. یعنی با یک واسطه، با اینکه ذهنیت اعراب را می‌شناسیم، درک می‌کنیم که این توصیف‌ها یعنی چیزهای خیلی خوب و آن توصیف‌ها یعنی چیزهای خیلی بد، ولو اینکه ما الان این‌ها را خیلی دوست نداشته باشیم و آن‌ها را خیلی بد ندانیم.

ببینید، این فرق می‌کند. من قبول دارم که می‌شود چنین توضیحاتی داد؛ خودم شخصاً چنین نظری ندارم، ولی می‌شود چنین توجیهی کرد. ولی حالا مثلاً موضوعی مثل هیئت بطلمیوسی را فرض کنید: فرض کنید یک هیئت، یک نظریهٔ علمی باطل‌شده، وجود دارد که لزومی هم ندارد در قرآن بیاید، و آمده است. این را دیگر نمی‌شود توجیه کرد؛ یعنی باید آن را به‌عنوان یک اشکال قبول کنیم: یا این هیئت بطلمیوسی نیست، یا هیئت بطلمیوسی در قرآن نیست، یا هیئت بطلمیوسی درست است. وقتی قرآن به نظریه‌ای اشاره می‌کند که فرضاً باطل شده است، اگر چنین چیزی در قرآن باشد، واقعاً اشکال است. این فرق می‌کند با موضوع توصیف بهشت و جهنم، یا مثلاً با این موضوع که فرهنگ بازرگانی در قرآن انعکاس پیدا کرده است.

مثلاً ایشان جلسهٔ قبل می‌گفت فرهنگ بازرگانی آن‌جا بوده و دم دست بوده و خداوند تمثیل‌ها را از فرهنگ بازرگانی گرفته است؛ و ما هم که می‌فهمیم فرهنگ بازرگانی چیست؛ اینکه خود ما بازرگان نباشیم، مانع فهم ما نمی‌شود. در واقع به دلیل اینکه زبان آن‌جا این شکلی بوده، از این فرهنگ هم استفاده شده است. من باز این را هم قبول ندارم، ولی این توجیه، توجیه نادرستی نیست.

می‌خواهم بگویم در مسئلهٔ بازتاب فرهنگ دست‌کم این را قبول کنیم که وقتی کار به این حد می‌رسد که یک نظریهٔ علمی قدیمی، یا یک فکت علمی که الان با چیزهایی که ما می‌فهمیم متناقض است، در قرآن هست، باید واقعاً رفت و کاری برایش کرد؛ همین‌طوری و با این توجیه‌های کلی نمی‌شود برطرفش کرد. می‌خواهم بگویم بحثی که می‌شد، به نوعی داشت به این سمت می‌رفت که اصولاً موضوع بازتاب فرهنگ در قرآن اصلاً اشکال نیست و لازم نیست خیلی به آن جواب بدهیم؛ دست‌کم در حدی که به حقایقی اشاره شده باشد که درست نیستند: ما می‌دانیم که الان این‌ها درست نیستند و به‌عنوان حقیقت به آن‌ها اشاره شده است. مثلاً فرض کنید اگر در قرآن گفته شده بود زمین کروی نیست، این مشکلی بود؛ یعنی عقیدهٔ باطلِ زمان پیغمبر به قرآن آمده است، و این با اینکه خداوند این کتاب را به‌عنوان کتاب مقدس فرستاده باشد، کمی مشکل دارد. جایی باید این مشکل را حل کنیم؛ با توجیه کلی نمی‌شود.

دربارهٔ مسئلهٔ فرهنگ بازرگانی که جلسهٔ قبل گفتم، فقط می‌خواهم یادآوری کنم که کلیاتش چه بود: دو اشکال از دو جنبه. یکی اینکه واژگان بازرگانی در قرآن زیاد است، مثل خرید و فروش و خیلی چیزهای دیگر، مثل کسب و اجر و اشترا و خسران؛ حتی در مقاله‌ای آمده است که ترازو و وزن و این‌ها، مفاهیمی که آن‌جا بوده، در قرآن منعکس شده است. بنابراین به نظر می‌آید این عبارت‌ها تحت تأثیر همان فرهنگ موجود در قرآن منعکس شده‌اند و از آن‌ها استفاده شده است.

مفاهیم کسب و اجر و تجارت

نکتهٔ دوم، غیر از کاربرد این واژه‌ها که می‌گویند زیاد است، این است که از تمثیل‌های خیلی اساسی‌ای استفاده شده که جنبهٔ بازرگانی دارد؛ مثل این تمثیل در قرآن که انگار ما در این دوره، دورهٔ کسبی داریم که قرار است اجرش را در آینده دریافت کنیم. این وضعیت دنیا و آخرت مثل نوعی مبادله است و از همین الفاظ هم استفاده می‌شود؛ مثلاً لفظ اشترا دربارهٔ حیات دنیا و آخرت می‌آید. من توجیهش را نگفتم، اشکال را گفتم.

اشکال این است که یک سری واژه‌ها وجود دارد، و این مثل آن است که آدمی غرق در شغل خودش باشد و وقتی دربارهٔ چیزهای دیگر هم صحبت و قضاوت می‌کند، با زبان شغل خودش حرف بزند. یادم هست نمایش کمدی خیلی جالب و کوتاهی بود که اکبر عبدی بازی کرده بود؛ خیلی وقت پیش بود و بعید است شما دیده باشید. نقش یک معمار اصفهانی را بازی می‌کرد که بچه‌اش مریض بود. زنش می‌گفت بیا ببریمش دکتر، و او می‌گفت این بچه از اول که داشت بالا می‌آمد، مصالحش درست نبود، غذای درست به او نمی‌دادیم؛ هرچه زنش می‌گفت، او با استفاده از الفاظ و تصورات معماری، مثل یک ساختمان، دربارهٔ این بچه صحبت می‌کرد. به هر حال خیلی جالب بازی کرده بود، هم نحوهٔ بیانش و هم لهجهٔ اصفهانی خیلی خوبش.

می‌خواهم بگویم اشکال کمی این‌طور است: انگار فرض این است که پیغمبر خودش قاطی همین مردم بوده و فرهنگ بازرگانی داشته، و قرآن هم که آمده، به‌طور ناخودآگاه انبوهی از الفاظ بازرگانی در آن به کار رفته و حتی مفاهیم و تمثیل‌هایش را از بازرگانی گرفته است. اشکال این است.

حالا بگذارید همین‌جا دربارهٔ این اشکال بحث کنیم. چیزی که در همان کلیات می‌گفتم این بود که این‌جا فکتی ارائه می‌شود که توجیه مناسبی است برای تئوری اینکه پیغمبر خودش قرآن را می‌نویسد، آگاهانه یا ناخودآگاه، فرقی نمی‌کند؛ یعنی برای تئوری‌هایی که خلاف این‌اند که او واقعاً پیغمبر بوده است. می‌خواهم بگویم این اشکال چیست. طبق تعریف، اشکال چیزی است که من نتوانم توجیهش کنم.

اشکال این‌طور مطرح می‌شود: چیزی را می‌گویند، مثلاً تئوری‌ای می‌گویند، تئوری اینکه پیغمبر اسکیزوفرنی داشته و این مفاهیم از ضمیر ناخودآگاهش بیرون می‌آمده است؛ بعد بلافاصله هفت هشت فکت می‌آورند که خیلی خوب با آن تئوری اسکیزوفرنی توجیه می‌شود، و این حس را ایجاد می‌کند که این تئوری درست است. مثلاً در یکی از کتاب‌هایی که بحث اسکیزوفرنی را مطرح کرده، این موضوع که در آغاز دوره‌ای وقفه پیش آمده، با استفاده از داده‌های روانکاوی، که حالا جنبهٔ خیلی علمی و دقیقی هم ندارند، این‌طور توجیه می‌شود که آدمی که دچار توهمات اسکیزوفرنی می‌شود، در اوایل ممکن است مدتی با این حالت‌ها و اختلال‌ها مواجه باشد و بعد از جایی به بعد کاملاً در آن عالم غرق شود.

این شکلِ مطرح‌کردن، یعنی اینکه تئوری‌ای بگویم و تأییدی برایش بیاورم، بیشترین چیزی است که در کتاب‌های ضدمذهبی، در کتاب‌هایی که مثلاً علیه اسلام نوشته می‌شود و خیلی‌ها می‌خوانند، هست: طرف تئوری‌ای درست می‌کند و بعد برایش فکت می‌آورد. در حالی که برای تأیید یک تئوری فقط این نیست که تئوری‌ای بیاورم و بعد هزار چیز را با آن توجیه کنم؛ مسئله این است که بتوانم تئوری‌های دیگر را هم رد کنم. دقت می‌کنید؟ بله، مقایسه کنم.

ولی واقعاً تمام این کتاب‌هایی که دربارهٔ اسلام نوشته شده و من می‌شناسم، تئوری منسجمی ندارند. شما کتابی پیدا نمی‌کنید که بر یک اصل بنا شده باشد: هر جا لازم است، پیغمبر آدم باهوشی می‌شود؛ جایی هم که قرار است چیزی توجیه شود، به سراغ ضمیر ناخودآگاهش می‌آیند؛ و همین‌طور میان چند تئوری نوسان می‌کنند تا فکت‌ها توجیه شود. این‌طور نیست که دست‌کم یک تئوری بگویند و بگویند تعهد ما این است که این تئوری را تا آخر حفظ کنیم، بعد فکت‌ها را توجیه کنند و شروع کنند به آوردن فکت علیه بقیهٔ تئوری‌ها.

ایشان در واقع می‌گوید اصلاً قبول ندارد که این با تئوری اینکه قرآن از جانب خداست توجیه نمی‌شود؛ مثل همان توجیهی که گفتم: خداوند ممکن است به دلیل اینکه آن‌جا الفاظ بازرگانی رایج است، ترجیح داده باشد از این الفاظ استفاده کند. این لزوماً چیزی نیست که بشود با آن رد کرد که پیغمبر، پیغمبر است. دقت می‌کنید؟ یک نکته این است که به گفتهٔ ایشان این اصلاً اشکال نیست؛ یعنی ردکنندهٔ تئوری اول نیست.

درست است که با تئوری‌های دیگر هم خیلی خوب توجیه می‌شود؛ ممکن است کسی حتی بگوید با تئوری دوم بهتر از همهٔ تئوری‌ها توجیه می‌شود، خیلی روان و ساده. اینکه چیزی با یک تئوری خیلی خوب توجیه می‌شود، یعنی اگر من فکت را ندیده باشم و فقط خود تئوری را بدانم، حدس می‌زنم که این‌طور باشد؛ نه اینکه بروم فکت را ببینم و بگویم خب، این فکت باز به این شکل قابل توجیه است. دقت می‌کنید چه می‌گویم؟

اولین نکته‌ای که می‌خواهم بگویم همین است، و دفعهٔ قبل هم دربارهٔ رفع این اشکال بحث کردیم. چیز خیلی کلی‌ای می‌گویم: اصولاً وقتی اشکالی پرسیده می‌شود که تئوری‌های دیگر آن را خیلی خوب توجیه می‌کنند، این امر ممکن است با یک تئوری بدیهی باشد؛ یعنی چشمتان را هم ببندید، انتظارتان این است که پیغمبر آدمی است که در یک فرهنگ زندگی می‌کند و از همان واژه‌ها و همان تمثیل‌ها استفاده می‌کند؛ مخصوصاً با آن تئوری دوم، خیلی خیلی خوب می‌شود این را پیش‌بینی کرد. ولی این‌طور نیست که تئوری اول را نقض کند. به‌طور کلی به انحای مختلف می‌شود پاسخ داد؛ اصلاً خداوند ممکن است برای فهم بهتر مردم، از الفاظی که برایشان آشنا بوده استفاده کرده باشد.

می‌خواهم بگویم این اصولاً از نوع اشکال‌هایی نیست که خیلی جدی‌اند و تئوری را نقض می‌کنند؛ اشکال خیلی مختصری است. ولی واقعیت این است که جدا از اینکه بخواهیم اشکال را رفع کنیم یا نه، چند نکته این‌جا هست؛ چیزهایی که دفعهٔ قبل گفتم و خیلی سریع می‌خواهم به آن‌ها اشاره کنم.

یکی اینکه مفاهیمی که می‌گویند مفاهیم بازرگانی‌اند، مثل کسب و خسران، به اعتقاد من مفاهیم بسیار کلی‌ای هستند. کسب در قرآن درست است که واژه‌ای مربوط به داد و ستد است، ولی به معنای به‌دست‌آوردن استفاده می‌شود، نه به معنای پول دادن و چیزی خریدن؛ یعنی در مفهومی کلی‌تر از آن استفاده می‌شود. مفهوم اشترا هم واقعاً به معنای خرید و فروش نیست؛ به معنای مبادله است، یعنی چیزی دادن و چیزی گرفتن. این واژه‌ها درست است که به اصطلاح واژه‌های بازرگانی‌اند، ولی در قرآن در مفاهیم خیلی فلسفی‌تری ظاهر می‌شوند. دقت می‌کنید؟ این‌طور نیست که وقتی حرف از واژهٔ اشترا در قرآن هست، به معنای واقعی خرید و فروش باشد؛ قرآن این واژه را در مفهومی خیلی کلی‌تر به کار می‌برد. به نظر می‌آید که نمی‌شود برای این مفهوم کلی واقعاً در زبان جایی نداشت و راحت حرف زد؛ مفهوم کسب باید با چیزی بیان شود.

واژه اشترا و گسترش معنا

یعنی این مفهوم قابل حذف نیست و ربطی هم به کسب و کار تجاری ندارد. می‌خواهم بگویم بله، این با همان تئوری جهان فطرت قابل توجیه است: هر انسانی مطلقاً در زندگی خودش چیزهایی به دست می‌آورد، ولی دارد مبادله‌ای انجام می‌دهد میان مثلاً انرژی‌ای که صرف می‌کند و آنچه به دست می‌آورد؛ و این زبان خوبی برای بحث‌کردن دربارهٔ همان چیز است.

جهان فطرت به معنای آدمی ایزوله نیست. البته آدمی که تنها زندگی کرده، اصولاً خیلی چیزها را نمی‌فهمد؛ این بدیهی است؛ به قولی عربی هم بلد نیست. ولی آن آدم ممکن است، اگر زندگی معنوی خوبی داشته، قسمت‌هایی را که مربوط به رابطه با خداست خوب بفهمد؛ اما اجتماعی را که ندیده، یا موجوداتی را که ندیده، نمی‌فهمد. این خیلی واضح است. فکر می‌کنم در جلسات اول بحث اساسی‌مان این بود که قرآن نمی‌توانست خیلی زود نازل شود، به دلیل همین مشکل: به اندازهٔ کافی مفاهیم و واژه‌ها وجود نداشت و آدم‌ها خیلی ابتدایی فکر می‌کردند؛ برای اینکه چنین چیزی ظاهر شود، باید واقعاً یک زبان گسترده و فرهنگی داشته باشند که کم‌وبیش همه‌چیز و مفاهیم کلی در آن باشد. این بدیهی است.

بحث من و تو سر این بود که آیا تمثیل داد و ستد، تمثیلی است که می‌شود به‌راحتی تمثیل دیگری را جایگزینش کرد. تو در این جلسه همین را آوردی و مثلاً گفتی با فوتبال هم می‌شود. نه، ادعای من این است که این مفاهیم کسب و اجر و اشترا و این‌ها، مفاهیمی ذاتی و اساسی‌اند. آدمی که به‌طور طبیعی زندگی می‌کند، حتی ممکن است کلمهٔ کسب را نداشته باشد، ولی یک آدم تنها هم در طول عمر خودش دارد کسب می‌کند.

به هر حال نکتهٔ اصلی، نکتهٔ اول، این است که این مفاهیم در معنایی خیلی کلی‌اند که همه آن را می‌فهمند؛ داد و ستد. به نظر می‌رسد جایی نیست، دست‌کم در زمانی که قرآن نازل می‌شود، که بگوییم این مخصوص یک شغل است تا اشکالی پیش بیاید. اشکال چیست؟ اشکال این‌طور می‌شود که ادعا کنند چون این‌جا بازرگانی بوده، این فرهنگ بازرگانی است و دیگران این‌ها را نمی‌فهمند و با آن مأنوس نیستند؛ در حالی که مفهوم خرید و فروش و داد و ستد و اجر و وزن و این‌ها برای همه مأنوس است.

وزن مخصوصاً! وزن هم شد مفهوم بازرگانی؟ من وزنم زیادتر شده است؛ تنها هم که باشم، وزنم زیاد می‌شود؛ آدمی که چیزی به سرش می‌خورد، می‌داند که هرچه وزنش بیشتر باشد بدتر است. واقعاً یکی از آدم‌هایی که این تئوری را مطرح کرده، در مجلهٔ کیان کلمهٔ وزن را هم جزو واژه‌های بازرگانی نوشته است؛ ترازو را! آخر ترازو؟ این یک نکته بود.

نکتهٔ دوم این بود که مشاغل دیگری هم در قرآن برای تمثیل به کار رفته است. مثلاً می‌بینید که از کشاورزی و از واژه‌های کشاورزی و باغداری در قرآن برای تمثیل استفاده شده است؛ باغ‌های زیادی در قرآن داریم و تمثیل‌هایی که از باغ و باغداری استفاده می‌کنند. اگر خیلی دقت کنید، از بیشترین چیزهایی که در قرآن هست، احکام مربوط به انعام است. انعام یعنی چارپایان؛ یعنی چیزهایی که ما به نام، کلمهٔ فارسی‌اش چه می‌شود؟ چارپایان اهلی می‌شناسیم، همین‌هایی که خیلی هم دوست داریم بخوریمشان. حجم خیلی زیادی از قرآن احکام مربوط به این‌ها و تمثیل‌ها و تصویرکردن آن‌هاست؛ حتی رفت و آمد گله در قرآن تمثیل شده است؛ انگار واقعاً مسائل شغل دامداری این‌جا هست. در حالی که فکر می‌کنید چند گاو در عربستان وجود داشته؟ فکر نمی‌کنم تعدادشان زیاد بوده باشد؛ شتر داشتند، ولی این چارپایان دیگر آن‌قدر متداول نبوده که این‌قدر در قرآن منعکس شود. بنابراین نکتهٔ دوم این است که علاوه بر مسائل به اصطلاح بازرگانی، مشاغل دیگری هم که در عربستان خیلی رایج نبودند در قرآن انعکاس داشته‌اند، و انعکاسشان حتی بیشتر از بازرگانی بوده است.

نکتهٔ سوم، که از این‌ها مهم‌تر است، این است که این واژه‌ها اصلاً واژه‌های بازرگانی نیستند. بازرگانی یعنی چه؟ کاری که در مکه می‌کردند این بود که محموله‌ای را از جایی برمی‌داشتند، با کاروانی می‌بردند و بعد کالای دیگری برمی‌گرداندند. بازرگانی، به‌عنوان یک شغل خاص در مکه، خیلی مورد توجه بوده و همین بوده است، نه خرید و فروش؛ خرید و فروش همه‌جای دنیا به‌طور یکسان وجود داشت و همه با هم کالا مبادله می‌کردند و خرید و فروش می‌کردند. واژه‌های کلیدی بازرگانی می‌تواند کاروان باشد، محموله باشد، کاروان‌سالار باشد و چیزهایی از این دست که واقعاً به طی کردن راهی و جابه‌جا کردن چیزی از جایی به جای دیگر مربوط است؛ و این‌ها اصلاً در قرآن نیست. یک مثال دارم: یک بار واژهٔ سیاره، به معنای کاروان، آمده است، و به شدت با لحن منفی و بدی دربارهٔ آن صحبت می‌شود. یا واژه‌هایی مثل دینار و درهم و این‌جور چیزها که به خرید و فروش مربوط می‌شوند، بیشترشان انعکاس زیادی در قرآن ندارند؛ جایی در یک داستان کلمهٔ دراهم آمده است، ولی این‌طور نیست که این واژه‌های متداولِ مکه همه به قرآن راه پیدا کرده باشند. نکتهٔ سوم این است که این واژه‌ها اصلاً واژه‌های بازرگانی نیستند؛ واژه‌های مربوط به داد و ستدند، و داد و ستد چیزی است که از قرن‌ها پیش وجود داشته است.

فکر نمی‌کنی که کسی که اهل خرید و فروش است، به‌طور طبیعی وقتی کلمهٔ کسب را می‌شنود، کسب را دربارهٔ علم به کار نمی‌برد، و اگر کسب دربارهٔ علم به کار برود، بدتر می‌فهمد؟ اینکه بگوییم کسی که یک بار در معامله ضرر کرده، وقتی حرف از معامله و ضرر می‌آید دید بهتری دارد، مثل این است که بگویم کسی که نمی‌داند کشاورزی چیست، شاید حس خوبی نسبت به تمثیل‌های مربوط به آن نداشته باشد؛ یا دامداری هم همین‌طور. یعنی این ربطی به این اشکال ندارد.

اشکال چیست؟ دقت کنید. توضیح این است که غیر از بازرگانی، مشاغل دیگری هم هست و آشنایی با یک شغل خاص ممکن است باعث شود آن تمثیل را زنده‌تر بفهمیم. بله، کسی که یک بار در آتش سوخته باشد، ممکن است جهنم را بهتر بفهمد. من می‌فهمم که سوختن در آتش چیست و چرا بد است؛ کسی ممکن است آن را کمی ملموس‌تر بفهمد. منظور این است که من به هر حال طبق فطرت خودم می‌فهمم که آتش بد و سوزاننده است؛ همین کافی است. قرار نیست من بروم تجارت کنم و ضرر کنم تا بفهمم. الان من که تاجر نیستم، فهم و تفسیر از من گرفته نمی‌شود، وقتی حرف از آن تمثیل تجارت با خداست که به گفتهٔ شما در قرآن خیلی هم متداول نیست. این ربطی به فطری بودن و نبودن ندارد. مثل این است که بگویی کسی که شتر را از نزدیک ندیده، شتر را نمی‌فهمد؛ می‌تواند از کسی بپرسد این یعنی چه و آن شخص برایش توضیح بدهد.

مفهوم فطری را کمی زیادی گسترش می‌دهید؛ انگار چیزی است که آدمی که هیچ‌کس را ندیده و هیچ تجربه‌ای نداشته، همهٔ این مفاهیم پیشش حاضر است. این‌طور نیست؛ مثل اینکه همه‌چیز باید برای همهٔ آدم‌ها، بدون هیچ تجربه‌ای و بدون ارتباط با دیگران و آموزش، کاملاً روشن باشد و همه‌چیز را بدانند. این‌طور که نیست؛ چنین ادعایی هم واقعاً وجود ندارد. حرفی که زدی، ربطی به آن اشکال نداشت؛ کمی مربوط به مسئلهٔ جهان فطرت می‌شد. فکر می‌کنم، بله، مسئلهٔ بهتر فهمیدن و کمتر فهمیدن هست.

دربارهٔ انعکاس فرهنگ: اشکالی که مطرح است این است که عقاید غلطی که آن‌جا در فرهنگ وجود دارد، انعکاس پیدا کند. اینکه کلماتی به کار می‌رود و از زبانی استفاده می‌شود، کسی به این اشکال نمی‌گیرد. عقاید غلط وجود دارد، جهان‌بینی غلط وجود دارد، و اگر انعکاس پیدا کند، این اشکال است. یا مثلاً آداب و رسوم عجیب و غریبی وجود دارد؛ اگر این‌ها انعکاس پیدا کرده باشد، به هر حال، نه به اندازهٔ آن یکی، ولی باید وارسی‌اش کنیم و سعی کنیم توجیهش کنیم. دربارهٔ آداب و رسوم عرب در قرآن هم می‌بینید که مثلاً این اشکال را می‌گیرند که چیزی جزو آداب اعراب بوده و بنابراین انعکاسش در قرآن را مشکل می‌دانند، و به نوعی توجیه می‌شود. این به اندازهٔ مثال زمین مشکل ایجاد نمی‌کند، ولی به هر حال این هم مشکلی است: آداب و رسوم و فرهنگ به این معنا نباید انعکاس پیدا کرده باشد.

اولاً یک نکته: این واژه‌ها خیلی استفاده نشده است؛ اینکه خیلی استفاده شده، خودش یک توهم است و واقعاً خیلی نیست. یعنی این خودش توهمی است که این واژه‌ها در قرآن زیادند؛ می‌شود شمرد، و مثلاً با واژه‌های دامداری مقایسه کرد؛ این خودش می‌تواند کاری باشد. خیلی نیست و در جهان‌بینی قرآن حالت خیلی بنیادی ندارد.

اشکال را این‌طور مطرح می‌کنند که مکه محل بازرگانی است؛ و من می‌گویم این‌ها واژهٔ بازرگانی نیستند. این واژه‌ها را در سراسر جهان، در هر آبادی‌ای که خرید و فروش انجام می‌شود، به کار می‌برند؛ چه ربطی به بازرگانی دارد؟ گوش بدهید: بازرگانی، شغل مردم مکه، یعنی چیزی را از این‌جا ببرند، جای دیگری بفروشند و برگردند؛ به این می‌گویند بازرگانی، نه ماندن در بازار و خرید و فروش. بازرگانی‌ای که می‌گویند شغل ویژهٔ مکه بوده، این است که کاروانی برود و بیاید، و این‌ها در قرآن نیست. مسئله تمثیل‌هایی است که با خرید و فروش به کار رفته است.

حالا بگذارید نکتهٔ خیلی کلی‌ای دربارهٔ روان‌شناسی شبهه بگویم؛ دفعهٔ قبل هم می‌خواستم بگویم، ولی وقت آن‌قدر کم بود که رهایش کردم. می‌خواهم بگویم که برای خیلی‌ها وقتی شبهه‌ای در ذهنشان ایجاد می‌شود، تقریباً هیچ‌وقت دیگر رفع نمی‌شود. این دلیلی روانی دارد. امیدوارم اکثریت این بحث‌هایی را که قبلاً کرده‌ام بدانند و نمی‌خواهم توضیحشان بدهم: کسی که عقاید خودش را، مثلاً عقاید دینی یا هر چیز دیگر، با استفاده از والد خودش قبول کرده باشد، این عقاید انگار در ذهنش کپی شده‌اند و آن‌ها را ری‌وایز نکرده است؛ هرچه به او گفته‌اند قبول کرده است. اصولاً آدم‌های تحت تأثیر والد بلد نیستند چیزی را از ذهن خودشان دیلیت کنند.

این نکتهٔ اساسی‌ای است: حتی عقیده‌ای که دست‌کم در بچگی به آن‌ها گفته‌اند، انگار از ذهنشان حذف نشده است. چیزهایی را می‌شنوند و این‌ها جایی قرار می‌گیرد؛ و اصولاً کسی که بالغش تربیت نشده باشد، نمی‌تواند در چیزهایی که وارد ذهنش شده دستکاری کند، بخشی را حذف کند، بگوید این درست نیست و قضاوت کند. آدم‌هایی که والدشان قوی است، اصولاً در این کار مشکل دارند. وقتی شبهه آمد، دیگر آمده است: اشکالی در ذهنشان کپی می‌شود و گوشه‌ای از ذهنشان می‌ماند؛ و اینکه روزی به دلیلی شبهه از نظرشان کاملاً برطرف شود، برایشان اتفاق نمی‌افتد. بنابراین تنها مکانیسمی که آدم‌های پیرو والد، مثلاً آن‌ها که مذهبی‌اند، در مقابل شبهه‌ها دارند، این است که گوش خودشان را بگیرند و به نوعی از ورود شبهه‌ها جلوگیری کنند.

دقت می‌کنید؟ برای اینکه قدرت این را ندارند که وقتی سؤالی در ذهنشان ایجاد شد، یا فکتی، درست یا غلط، ارائه شد، آن را به راحتی پاک کنند تا اثری از آن نماند. ممکن است کمی کم‌رنگش کنند، ولی هرچه بالغ ضعیف‌تر و والد قوی‌تر باشد، این مکانیسم ری‌وایز کردن مفاهیمی که وارد ذهن شده، خیلی کندتر و بدتر کار می‌کند. برای همین است که با شبهه‌ها واقعاً کنار نمی‌آیند: جوابش را هم که می‌خوانند، ممکن است جواب کاملاً قانع‌کننده باشد، ولی باز می‌بینی ته دلش انگار راضی‌کننده نیست. هیچ‌وقت از جوابی که برای یک شبهه می‌شنوند راضی نمی‌شوند، به این دلیل که اصولاً اهل پاک کردن هیچ چیزی نیستند؛ آن‌جایی که باید چیزهایی را پاک می‌کردند، پاک نکردند، و این هم مجازاتش است: حالا جایی که چیزی کاملاً مخالف عقیده‌شان وارد می‌شود، نمی‌توانند به راحتی پاکش کنند.

نتیجه‌اش این است که عکس‌العمل خیلی از آدم‌ها، یعنی اکثریتی که توسط والدشان به عقاید خودشان معتقد شده‌اند، در مقابل عقاید دیگران نشنیدن است؛ کتاب‌هایی غیر از کتاب‌های خودشان را نمی‌خوانند، عقایدی غیر از عقاید خودشان را نمی‌شنوند، و اگر بتوانند همه را، آدم‌هایی را که حرف می‌زنند و کتاب‌هایی را که نوشته می‌شود، به نوعی نابود کنند، نابود می‌کنند.

نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است که ما به دنیایی رسیده‌ایم که جهان ارتباطات است. یا باید کسی گوشه‌گیری کند، یا اگر وارد شود، هر روز یک سری شبهه به ذهنش می‌آید. الان در دورانی هستیم که این عکس‌العمل جهانی، تقریباً عجیب و غریب، در مقابل همین موضوع وجود دارد: ارتباطات باعث شده که نمی‌شود مثل سابق بود. سابق همه خیلی آرام بودند: جایی به دنیا می‌آمدند، عقایدی را که به آن‌ها می‌گفتند قبول می‌کردند و تا آخر عمر همان عقاید را داشتند و هیچ‌وقت هم نمی‌شنیدند که کسی این‌ها را قبول ندارد؛ آدم‌های خیلی آرام و راحتی بودند. ما دیگر در آن دنیا زندگی نمی‌کنیم، و به نظرم نمی‌آید بشود دنیا را دوباره به عقب برگرداند و این جهان ارتباطات و این ارتباطات را قطع کرد. بنابراین هر جای دنیا باشید و هر طور که چیزهایی در ذهنتان کپی شود، انبوهی از چیزهای مخالفان هم از گوشه و کنار در ذهنتان کپی می‌شود.

عکس‌العمل طبیعی آدم‌هایی که تحت تأثیر والدند چیست؟ اینکه به چیزی مثل پلورالیسم معتقد شوند؛ اصولاً اینکه هر کسی عقیدهٔ خودش را داشته باشد: من عقیدهٔ خودم را دارم، آن عقاید هم هست. می‌خواهم بگویم این افکار انگار از این حرف می‌زنند که اصلاً هر کسی حقیقت خودش را دارد؛ مثل اینکه آدم‌های تحت تأثیر والد دارند می‌گویند: آقا مزاحم من نشو؛ من این را قبول کرده‌ام، تو هم چیز دیگری قبول داری، باشد؛ با همدیگر بحث نکنیم. عقیدهٔ بالغ به نظر من اصولاً نمی‌تواند این باشد. آدم‌های تحت تأثیر بالغ به نوعی این حس را دارند که می‌خواهند به حقیقتی از عالم برسند؛ نه اینکه قبول کنند من که این‌جای دنیا هستم فرهنگ خودم را داشته باشم و او که آن‌جای دنیاست فرهنگ خودش را، بدون هیچ احساسی از اینکه این حقایق می‌توانند با هم تزاحمی داشته باشند و ما به چیز بهتری برسیم. فکر می‌کنم هر کسی که تحت تأثیر بالغ است، حسش این است که حقیقتی وجود دارد؛ دست‌کم می‌توانم بگویم بعضی عقاید به حقیقت نزدیک‌ترند و بعضی دورتر.

این مصالحه‌ای که وجود دارد و الان خیلی مد است، که هر کسی حرف خودش را بزند و عقیدهٔ خودش را داشته باشد و کاری به همدیگر نداشته باشیم، به نظر من عکس‌العمل طبیعی آدم‌هایی است که تحت تأثیر والدند و ناگهان در جهان ارتباطات قرار گرفته‌اند و دیگر نمی‌توانند جلوی ورود عقاید مختلف به ذهنشان را بگیرند، چون اصولاً قدرت تشخیص اینکه کدام بهتر است را ندارند. اصولاً از اول اهل این حرف‌ها نبودند؛ عقاید خودشان را هم این‌طور قبول نکرده بودند. این است که به حالتی از بی‌تفاوتی می‌رسند که هر کسی عقیدهٔ خودش را داشته باشد و زیاد به کار همدیگر کاری نداشته باشند.

البته من پلورالیسم را به معنایی خیلی فلسفی می‌گویم. ممکن است از نظر اجتماعی خوب باشد، به این معنا که دست‌کم از نظر فیزیکی مزاحم همدیگر نشویم و سعی کنیم جایی بنشینیم و بحث کنیم. ولی از نظر فلسفی، اینکه معتقد باشم حقیقت متکثر است و هر جای دنیا حقیقت یک رنگ و بویی دارد، از این حرف‌ها که می‌زنند، مثلاً من این‌جا به دنیا آمده‌ام و حقیقت برای من همین است که این‌جا شنیده‌ام؛ احساس می‌کنم این مصالحه‌ای است که پیشنهاد آدم‌هایی است که خودشان تحت تأثیر والدند و هرچه در ذهنشان کپی می‌شود، شبهه‌ها هم، همان‌جا می‌ماند. ولی اگر منظور این نباشد که دین شما درست است و دین من هم درست است، بلکه پلورالیسم به این معنا باشد که اصلاً با همدیگر دعوا نکنیم؛ بحث کنیم ولی دعوا نکنیم؛ مثلاً ما شما را نکشیم و شما ما را نکشید؛ این پلورالیسم فلسفی نیست.

پلورالیسم فلسفی یعنی اینکه پیغمبر بیاید بگوید: من دین خودم را دارم و درست است، شما هم دین خودتان را داشته باشید و آن هم درست است. پیغمبر این را نمی‌گوید؛ پیغمبر می‌گوید دین من درست است و دین شما غلط است. در قرآن روشن است که عقاید آن‌ها باطل است و عقاید ما حق است. این آیه هم حالتی شبیه همان دارد که شما می‌گویید، یعنی به اصطلاح حالتی از عدم تزاحم، ولی با لحن دیگری؛ می‌گوید: یا ما یا شما؛ یکی دارد حرف درست می‌زند و یکی در گمراهی آشکار است. یعنی ما آن‌قدر با همدیگر فرق داریم که یکی درست می‌گوید و آن یکی وضعش خیلی خراب است. این‌طور نیست که مثلاً پلورالیستی بگوید هندو هم حقیقتش همان است که می‌فهمد؛ نوعی مصالحه: هر کس هر جا به دنیا آمد و چیزهایی را قبول کرد، زحمت نکشد و در این جهان ارتباطات گیج نشود؛ هر کس کار خودش را بکند و فکر کند انگار همه دارند حقیقت را می‌گویند و حقیقت چیز واحدی نیست. این چیزی نیست که مطلقاً با قرآن جور دربیاید؛ قرآن می‌گوید یک حق وجود دارد که شما باید کشفش کنید.

به‌عنوان مثال، موضوع اثبات وجود خدا را بگیرید؛ واقعاً این را دیده‌ام: آدم‌هایی که به هر حال خیلی اهل فکر نیستند، عقایدشان را خیلی ری‌وایز نمی‌کنند و خیلی تحت تأثیر والدند، چنین افکاری ممکن است در ذهنشان بگذرد. مثلاً اثبات وجود خدا را می‌خوانند و به نظرشان درست می‌آید، و فکر می‌کنند این که در کتابی نوشته شده، مثلاً کتابِ فلانی که آدم خیلی معتبری است، اگر درست نبود و اشکال داشت، او می‌فهمید. بعد شب می‌روند خانه و می‌گویند: خب، اگر این اشکال نداشت و درست بود، راسل هم می‌فهمید؛ او که نفهمید. یعنی خود این اثبات و اینکه چه دارد، انگار خیلی مهم نیست؛ مهم این است که کسی آن را گفته است. حالا به نظرشان می‌آید که اگر اثبات ما درست است، چرا آن‌ها قبول نمی‌کنند؟ لابد در اروپا چیزهایی می‌دانند که نشان می‌دهد این اثبات درست نیست. بعد دوباره فکر می‌کنند که اگر آن‌ها درست می‌گویند، این‌ها چه می‌گویند؛ و اگر این درست است، چرا آن‌ها قبول نکرده‌اند؟

این عارضهٔ آدمی است که والدش دارد فکر می‌کند؛ والدش. نگاه نمی‌کند که این اثبات به نظر خودش قانع‌کننده است یا نه، چه می‌فهمد، چه حس می‌کند و به چه نتیجه‌ای می‌رسد. آدم‌های تحت تأثیر بالغ، به نظرم، حسی دارند که انگار در دنیا تنها هستند و هیچ‌کس دیگری نیست؛ مجموعه‌ای از حرف‌ها را می‌شنوند و خودشان قضاوت می‌کنند که به نظر من این درست است؛ دربارهٔ همهٔ چیزهایی که می‌شنوند قضاوت می‌کنند و فقط کپی نمی‌کنند. این نکته را می‌خواستم بگویم که به اصطلاح جریمهٔ پیروی کردن از والد در این دنیا خیلی سنگین است. در جهان ارتباطات، کسی که می‌خواهد با کپی عقاید، با مجموعه‌ای از عقاید کپی‌شده زندگی کند، به زحمت می‌افتد و گیر می‌افتد، به این دلیل که شبهه‌ها هم کپی می‌شوند، عقاید دیگر هم کپی می‌شوند، و این‌ها پاک کردن بلد نیستند.

پرسیده شد: هر کسی، چه هندو باشد، چه مسلمان، چه مسیحی، در محیط خودش درجه‌ای پیشرفت می‌کند، به حقایقی هم ایمان دارد و ممکن است خیلی معنوی زندگی کند؛ آیا لزومی هست که اصلاً بنشینند با هم بحث کنند؟ همین کلمهٔ لزوم که به کار می‌برید، کمی برایم اشکال ایجاد می‌کند. به نظر می‌آید دست‌کم قدیم‌ها این‌طور بود که احساس می‌کردند جهانی وجود دارد، حقایقی وجود دارد و این‌ها باید به نوعی در ذهن بشر انعکاس پیدا کند؛ یعنی یک حقیقت داریم، نه چند تا. اگر بگویید چند حقیقت داریم، یعنی چه؟ یعنی هم هندوها راست می‌گویند، هم ما راست می‌گوییم؟ من معتقدم یک حقیقت داریم. حقیقت یعنی چه؟ من هم نمی‌فهمم دقیقاً یعنی چه؛ ولی بر ملاک خیلی ساده‌ای تکیه می‌کنم: انسان‌ها از نظر مکانیسم شناختی‌شان بی‌نهایت به همدیگر شبیه‌اند، و جهان بیرونی هم چیز ثابتی است؛ بنابراین آن جهان باید در ذهن ما انعکاس مشترکی داشته باشد. اگر عقایدشان خیلی با همدیگر فرق می‌کند، جایی انعکاس یکی ممکن است به انعکاس واقعی نزدیک‌تر باشد و یکی نباشد. اینکه چند حقیقت وجود داشته باشد، کمی عجیب است.

تشلیث و مرزهای فهم

اگر واقعاً بخواهید، این از همان حرف‌هایی است که اصطلاحی در قرآن دربارهٔ آن هست: تشلیث؛ چیزی است، کلمه‌ای است که می‌گویند؛ یعنی خودشان هم واقعاً نمی‌فهمند. هیچ‌کس نمی‌فهمد تشلیث یعنی چه. شما را به خدا بپرسید؛ آیا کسی توانسته به شما بگوید تشلیث یعنی چه، اینکه خدا یکی است ولی سه تاست؟ می‌گویم از هر کسی بپرسید، همین را می‌گوید. الان بروید از کشیشی در همین ایران بپرسید تشلیث یعنی چه؛ می‌گوید ما قبول داریم: خدا یکی است، ولی سه تاست.

من واقعاً نمی‌فهمم «چند تا بودن» حقیقت یعنی چه. حقیقت را تعریف کنید، بعد بگویید چند تا بودنش چگونه است؛ من نمی‌دانم حقیقت چگونه می‌تواند چند تا باشد. خلاصه، وقتی کسی می‌گوید حقیقت چند تاست، بگوید منظورش از حقیقت چیست و چگونه چند تاست. من ادعایی ندارم؛ دارم از آن‌ها سؤال می‌کنم. ایشان می‌گوید من حقیقت را توصیف کردم: یک جهان و یک ساختار شناختی مشترک. بگذارید؛ داریم خیلی دور می‌شویم. منظور من پلورالیسم فلسفی است، به این معنا که به چندگانگی حقیقت معتقدند؛ و من نمی‌فهمم چندگانگی حقیقت یعنی چه.

یعنی حقایق بسیار کلی و اساسی‌ای داریم و بعد یک سری جزئیات؛ دو آدم در جزئیات با هم یکی نیستند، ولی آنچه تا جایی خیلی مهم است، مهم‌تر است. به هر حال موضوع این است که چندگانگی حقیقت یعنی چه. اگر در این حد است که اختلاف‌های روان‌شناختی بسیار کوچکی میان آدم‌ها وجود دارد و بنابراین نمی‌توانند بخشی از حقیقت را کاملاً داشته باشند، بله؛ ولی خطوط کلی‌اش باید یکی باشد. مثلاً من نمی‌توانم بگویم هم کسانی که به خدا معتقدند و هم کسانی که معتقد نیستند، هر دو راست می‌گویند و هر دو حقیقت است؛ یکی می‌گوید هست و یکی می‌گوید نیست.

بگذارید خیلی مختصر موضوعی را بگویم که دفعهٔ قبل گفتم و به نظرم کمی بد برداشت شد؛ دست‌کم این‌طور فکر کردم: موضوع زبان و رویا. گویا برداشت شد که گفته‌ام این موضوع آن مشکلِ مربوط به توصیف بهشت را حل می‌کند؛ اصلاً این‌طور نیست. این موضوع را باید جزو بحث‌هایی می‌گفتم که مربوط به زبان جهان فطرت است: یک زبان مشترک میان آدم‌ها، و یک زبان تصویری مشترک میان آدم‌ها که به نظر می‌آید وجود دارد. خیلی مختصر بگویم که موضوع چیست.

این‌ها را نمی‌شود به‌عنوان فکت علمی بحث کرد. به نظر می‌آید موضوع تفسیر رویا به این سمت می‌رود که عدهٔ زیادی آن را قبول دارند، هرچند هنوز همه در محافل علمی قبول ندارند. چیز خیلی جاافتاده‌ای که به نظر می‌آید همه قبول دارند این است که رویا معنا دارد؛ و در سطوح خیلی تمثیلی به نظر می‌آید زبان مشترکی برای رویاها در سراسر جهان وجود دارد، و بر همین اساس کتاب‌هایی نوشته می‌شود؛ مثلاً در اینترنت می‌توانید دیکشنری‌هایی پیدا کنید که بعضی از نمادهایی را که در رویاها ظاهر می‌شود معنا می‌کنند. همین که این دیکشنری‌ها چیزهای مشترک بسیاری با همدیگر پیدا کرده‌اند و حتی با چیزهای قدیمی، حتی از دو هزار سال پیش، از یونان یا از ابن سیرین، اشتراک دارند، آدم را به این فکر می‌اندازد که انگار واقعاً چیزی هست، حقیقتی وجود دارد. به‌علاوه تئوری‌هایی وجود دارد که این اشتراک را توجیه می‌کند، و حتی به نوعی قابل آموزش است: اگر کمی تئوری را یاد بگیرید و بفهمید این نمادها چگونه تولید می‌شوند، می‌توانید چیزی را که تا به حال ندیده‌اید حدس بزنید که احتمالاً نماد چیست.

می‌خواهم بگویم گفتهٔ علمی این است که این چیزی است که به نظر می‌آید خیلی‌ها قبول دارند؛ تأکید می‌کنم که این‌طور نیست که الان همه‌جا چنین باشد. مثلاً در مشاوره‌های روان‌شناسی و روانکاوی در تهران، شاید اکثریتشان هنوز از رویا برای تحلیل‌های روانی استفاده نمی‌کنند، بعد از صد سال که این موضوع مطرح شده است. یعنی این‌طور نیست که هر کسی لزوماً قبولش داشته باشد و استفاده از آن را مفید بداند؛ ممکن است قبول داشته باشند که رویاها به نوعی به زبان مشترک رویاها مربوط‌اند، ولی برای کارهای روان‌شناسی و روانکاوی از آن استفاده نکنند. اقلیتی الان این کار را می‌کنند.

موضوع این است که ما وقتی می‌خوابیم، داستان‌هایی تصویری در خواب می‌بینیم؛ به نظر می‌آید تقریباً برای همهٔ ما این اتفاق می‌افتد، منتها گاهی یادمان می‌ماند و گاهی یادمان نمی‌ماند. این داستان‌ها از ضمیر ناخودآگاه ما ساخته می‌شوند و داستان‌هایی تمثیلی‌اند. این نکتهٔ کاملاً مهمی است که این داستان‌ها وجه تمثیلی دارند؛ یعنی دربارهٔ واقعیتی که در زندگی شما وجود دارد، یک واقعیت روانی، یا چیزی که به بیرون از خودتان مربوط می‌شود، به‌طور تمثیلی چیزهایی این‌جا ظاهر می‌شود و به شما اطلاعات می‌دهد، و حتی ممکن است دربارهٔ اتفاقات قریب‌الوقوع به شما اطلاعات بدهد.

نکتهٔ اصلی‌ای که بر آن تأکید می‌کنم این است که این زبان تقریباً همیشه حالت تمثیلی دارد؛ مثل داستانی است که کسی ساخته تا با یک مثال وضعیت شما را برایتان روشن کند، یا نوع رابطه‌تان با کس دیگری را. می‌تواند تمثیل‌های خیلی عجیب و غریبی باشد. مثلاً فرض کنید شبی خواب می‌بینید که در فضایی کاملاً ناآشنا عده‌ای پرنده‌ای را در دستشان گرفته‌اند و سعی می‌کنند پروازش بدهند، و این پرنده مرتب به زمین می‌خورد. شما جلو می‌روید و پرنده را وارسی می‌کنید و متوجه می‌شوید که پایش ایرادی دارد که نمی‌تواند پرواز کند؛ و در خواب پایش را پانسمان می‌کنید و احساستان در خواب این است که این‌طور قادر به پرواز می‌شود. این یک داستان تمثیلی است که در یک رویا مطرح شده است.

کسی این رویا را خودش برای من تعریف کرد: مرتب، با بسامد خیلی زیاد، خواب می‌بیند که در جنگلی است و اسب سفیدی دارد به او نزدیک می‌شود؛ در خواب کمی می‌ترسد، کم‌کم سریع‌تر راه می‌رود، اسب دنبالش می‌کند، و کم‌کم که به آخرش می‌رسند، خواب کمی وحشتناک می‌شود؛ به یک کلبه می‌رسد و می‌بیند اسب هم می‌آید. ضمیر ناخودآگاه این آدم این داستان عجیب و غریب تمثیلی را مرتب به او یادآوری می‌کند، به این دلیل که این داستانی تمثیلی دربارهٔ مسئلهٔ خیلی مهمی در زندگی این آدم است و نکتهٔ مهمی را مدام به او گوشزد می‌کند.

این رویا رویای خیلی بدیهی و خیلی واضحی است؛ کمی در دیکشنری‌ها بگردید: جنگل و اسب و این چیزها تقریباً معناهای مشترکی دارند که همه‌جا می‌نویسند. البته دیکشنری‌ها خیلی ساده‌اند؛ معمولاً رویا سطوح مختلفی دارد و معنای رویا را این‌قدر راحت نمی‌شود فهمید. ولی همهٔ شما از این رویاهای این شکلی می‌بینید. می‌خواهم تأکید کنم که این‌ها مثل تمثیل‌اند؛ انگار چیزی که در زندگی شما هست، به یک زبان تصویری برایتان بیان می‌شود؛ موقعیت خودتان را می‌بینید، و ممکن است در رویا پیشنهادی وجود داشته باشد که چه کار کنید. حتی این رویا به نوعی پیشنهادی داشت: این شخص می‌گفت هر وقت از خواب بیدار می‌شود، همه‌اش فکر می‌کند چرا این‌قدر می‌ترسد؛ یعنی تأکید رویا این است که این اسب نباید او را بترساند. انگار چیزی در زندگی این آدم هست که از آن وحشت دارد، و این رویا به‌طور تمثیلی دربارهٔ آن چیز می‌گوید که مشکل زندگی‌اش این است که بی‌خودی از چنین چیزی کناره می‌گیرد؛ چیز بدی نیست.

اینکه هر رویایی که تعریف کنید وجه تمثیلی دارد، چیزی است که برای پذیرفتنش لازم نیست معتقد بودن به زبان مشترک ناخودآگاه را هنوز به‌عنوان فکت قبول کنیم.

مشکل زندگی و کناره‌گیری

ما شب‌ها می‌خوابیم و در خواب تمثیل‌هایی تصویری می‌بینیم؛ همه‌تان این تجربه را دارید. رویاهایی می‌بینید که حیوان‌ها در آن ظاهر می‌شوند و ممکن است حرف بزنند؛ چیزهایی که واقعی نیست و در واقع حالت تمثیلی دارد. تعبیر کردن و تفسیر کردن رویا یعنی فهمیدن مفهوم این تمثیل، و اینکه چه ارتباطی با واقعیت‌های پیرامون شما دارد، از نظر روانی یا مثلاً از نظر ارتباط با دیگران یا هر چیز دیگر.

روی دو نکته تأکید می‌کنم. یکی اینکه همهٔ ما این تجربه را داریم که شب‌ها در خواب تمثیل‌هایی تصویری می‌بینیم. همه قبول دارند که این‌ها معنا دارند؛ فکر نمی‌کنم الان در محافل علمی هم آدمی باشد که به بی‌معنا بودن آن‌ها معتقد باشد. همه معتقدند که این تمثیل‌ها دست‌کم به وضعیت روانی آدم در وقتی که خواب می‌بیند به شدت مربوط است، و اطلاعات خیلی زیادی دربارهٔ وضعیت روانی آن آدم در آن لحظه در این‌ها هست. حالا اینکه چقدر معتقد باشند که این‌ها اطلاعاتی بیرونی و حتی مربوط به آینده می‌دهد، طیف گسترده‌ای است؛ یعنی کسانی که الان قبول کرده‌اند که در رویا می‌تواند به نوعی چنین چیزی ظاهر شود، اقلیت‌اند. هرچند خود فروید، که در محافل دانشگاهی همچنان خیلی طرفدار دارد، در زمینه‌های خاصی معتقد است که چیزی از آینده می‌تواند در رویا ظاهر شود و پیش‌آگاهی می‌تواند در رویا حضور داشته باشد.

چیزی که من می‌گویم این است که در ضمیر ناخودآگاه ما مکانیسمی عجیب و غریب، خیلی جالب و کشف‌نشده وجود دارد که برای ما تمثیل می‌سازد. واقعاً اگر کمی رویاهای خودتان و دیگران را گوش بدهید، آدم دچار شگفتی می‌شود؛ اگر معنای رویایی، یعنی یک تمثیل، را بفهمید، ظرافتی را که این تمثیل با آن ساخته شده می‌بینید: اجزایش همه معنا دارند و اطلاعات در آن هست. اینکه مکانیسم ضمیر ناخودآگاه چیست که این تمثیل‌ها را می‌سازد، اصلاً لازم نیست درباره‌اش بحث کنیم. فکت این است که ضمیر ناخودآگاه ما شبانه، وقتی می‌خوابیم، فعالیتی از این شکل انجام می‌دهد و مثال‌هایی می‌سازد که مربوط به زندگی ماست.

به نظر می‌رسد این دارد به فکت تبدیل می‌شود که بخش زیادی از نمادهای این تمثیل‌ها، وقتی تمثیل از حدی آبستره‌تر و سورئال‌تر می‌شود، در همهٔ جهان مشترک‌اند. منظورم از آبستره و سورئال این است: رویایی که می‌بینید آدم‌های آشنای دور و برتان در آن هستند و فضایش فضای واقعی است، رویای خیلی ساده‌ای است و ممکن است وجه تمثیلی قوی‌ای نداشته باشد. ولی وقتی رویایی می‌بینید که آدم‌هایی ناآشنا پرنده‌ای را که معلوم نیست چیست، سعی می‌کنند پرواز بدهند و پرنده می‌افتد و شما نگاهش می‌کنید و پایش را می‌بینید، هیچ چیزی از زندگی واقعی و روزمرهٔ شما این‌جا ظاهر نشده که آن را به زندگی روزمره‌تان ربط بدهید.

البته رویاهایی هم که مربوط به زندگی روزمره‌اند، همیشه وجه‌هایی تمثیلی و اطلاعاتی در خود دارند؛ هیچ‌وقت، هیچ‌وقت فکر نکنید که چیزی را که در زندگی روزمره پیش آمده در رویا دیده‌اید و به همین سادگی از آن بگذرید. در ساده‌ترین رویاها هم همیشه چیزی هست، اطلاعاتی هست؛ ضمیر ناخودآگاه الکی وقت خودش را تلف نمی‌کند که رویایی بسازد.

به هر حال در سطوح بالاتر تمثیل، که فضاها ناآشنایند و موجوداتی ظاهر می‌شوند که خیلی با آن‌ها سروکار ندارید، به نظر می‌آید ضمیر ناخودآگاه آدم‌ها، به دلایلی که به نظر من خیلی هم عجیب و غریب نیست، از زبان تصویری مشترکی استفاده می‌کند؛ یعنی تقریباً همه‌جا اسب کم‌وبیش یک معنا می‌دهد. یعنی از آدمی که این رویا را دیده، لازم نیست بپرسم اهل کجاست، چقدر با اسب سروکار دارد یا جنگل در محیطش چقدر وجود دارد. البته خوب است آدم این‌ها را بداند؛ این سؤال را همیشه باید پرسید که این موضوع چقدر ممکن است در زندگی روزمرهٔ تو پیش بیاید. ممکن است آدمی اصولاً اسبی داشته باشد، اسب سفیدی داشته باشد و در جنگل هم زندگی کند. می‌خواهم بگویم آدمی که در شهر زندگی می‌کند و ممکن است در عمرش اسب را از نزدیک ندیده باشد، وقتی این رویا را می‌بیند، نه در جنگل بوده، نه اسب دیده و نه تا حالا وارد کلبه شده است. بنابراین این رویا در سطح تمثیلی خیلی بالایی قرار دارد، و نمادهای این‌جور رویاها تقریباً مشترک است؛ یعنی مهم نیست؛ این اسب احتمالاً همان معنایی را می‌دهد که برای آدمی که آن طرف دنیا زندگی می‌کند، حالا با چیزهای دیگر.

خود من این مسئله را با احتیاط می‌گویم، برای اینکه اگر این دیکشنری‌ها را نگاه کنید، کمی به فضای رویا ربط پیدا می‌کنند: معنای یک نماد و تصویر. ممکن است همهٔ رویاها بی‌معنا باشند؛ ولی به نظر می‌آید الان، دست‌کم در سی چهل سال اخیر، با سرعت خیلی زیاد رویا جمع‌آوری و معنا شده است؛ آدم‌ها رویاها را تحلیل می‌کنند و دیکشنری درست می‌کنند؛ مطالعه‌ای است که خیل عظیمی از روانکاوها و روان‌شناس‌ها دارند انجام می‌دهند.

بگذارید یک نکته بگویم؛ چیزی که یونگ می‌گوید و به نظر من نکتهٔ خیلی درستی است. می‌گوید من همیشه این را تجربه کرده‌ام که بیمارانی که پیش من می‌آمدند و از آن‌ها می‌خواستم از این به بعد رویاهایشان را بنویسند و برایم بیاورند، اولین رویایشان همیشه کلی‌ترین رویایی بود که تا آخر می‌آوردند. یعنی ضمیر ناخودآگاه، وقتی این امکان وجود دارد که بفهمی، رویایی می‌سازد که هدر نمی‌رود. این چیز خیلی مهمی است. یعنی وقتی به رویای خودتان توجه می‌کنید، واقعاً روی فعالیت ضمیر ناخودآگاه تأثیر می‌گذارد؛ از روزی که به رویای خودتان توجه کنید، بیشتر رویا می‌بینید، بیشتر یادتان می‌ماند و ممکن است معنادارتر شود. این تجربه‌ای است که نشان می‌دهد ضمیر ناخودآگاه دارد کاری انجام می‌دهد.

یک نکتهٔ خیلی کلی هم این است که اصولاً چیزهایی که در طبیعت وجود دارد، مکانیسم‌های طبیعی، هیچ‌وقت بی‌فایده نیستند. یعنی چیزی که برای ضمیر ناخودآگاه درونی تولید می‌شود، این‌طور نیست که الکی باشد؛ مثل اینکه بگویید این‌جای دستم الکی درد گرفته است. اگر مثلاً کابوسی را مرتب می‌بینید، مثل درد گرفتنِ جایی از بدن است؛ همان‌قدر که درد را الکی نمی‌دانید، چون به سازوکاری طبیعی مربوط است، آن کابوس هم که شما را اذیت می‌کند الکی نیست؛ با فشار می‌خواهد چیزی به شما بگوید؛ مثل اینکه نقطهٔ وحشتناکی وجود دارد که می‌خواهد به شما تذکر بدهد. این‌طور نیست که چیزی طبیعی، بی‌خودی و الکی باشد و کاربرد نداشته باشد. ثانیاً تجربه نشان می‌دهد که رویاها، اگر کمی کنکاش شوند، همه با مسائل روانی و زندگی آدم‌ها ارتباط دارند.

بله، ممکن است؛ درصدی هم همین‌طور ممکن است. ولی شواهد تجربی داریم، به‌اضافهٔ شاهدی تئوریک: به نظر می‌آید که چیزهای طبیعی و ناخودآگاه همیشه از منطق خوبی پیروی می‌کنند. مثلاً علائم بیماری این‌طور نیستند که الکی ظاهر شوند و بتوانید بگویید این بی‌خود است، ولش کن؛ خلاصه عاملی آن را ایجاد کرده است. نمی‌خواهم خیلی وارد این بحث شوم، به این دلیل که این‌ها آن‌قدر مکانیسم‌های شناخته‌شده‌ای نیستند که بشود گفت به تئوری‌های خیلی ساده‌ای ری‌وایز شده‌اند.

دفعهٔ قبل چیزهایی گفتم دربارهٔ اینکه چرا این نمادها ثابت‌اند. عوامل آن را دقیقاً نمی‌شود گفت. آدمی که کاملاً متعادل زندگی می‌کند، رویای بد نمی‌بیند. یکی از عواملی که باعث می‌شود رویاهای مثلاً اخطارکننده و ترسناک ببینید این است که تعادلی به هم خورده است. بنابراین معنایش این نیست که این تنها مکانیسم تولید رویاست؛ ولی شاید مهم‌ترین مکانیسم تولید رویا همین مسئلهٔ جبران است: شما به دلیل اشکالی که در خودآگاهتان هست، یا مشکلاتی که در اطرافتان هست، آسیب می‌بینید، و رویا سعی می‌کند یا آگاهی بدهد یا جبران کند.

رویا و جبران خودآگاه

حتی ممکن است با دیدن یک رویا چیزی در شما جبران شود. مثلاً آدم‌های درون‌گرا مرتب رویای جمعیت می‌بینند. این چیزی تجربی است: به نظر می‌آید هر کسی که درون‌گراتر است، رویاهایش شلوغ‌تر است؛ و آن‌هایی که برون‌گرا هستند و اصلاً تنهایی برایشان معنا ندارد، در رویایشان بیشتر تنها هستند. این جبرانی است؛ یعنی مثل اشکالی که در زندگی روانی‌تان هست: آدم باید لحظه‌هایی تنهایی داشته باشد، و زندگی جمعی هم تجربهٔ خیلی خوبی است. اگر کسی از این تعادل خارج شود، رویا به نوعی دارد جبران می‌کند: چند ساعتی می‌خوابید و رویا دستتان را می‌گیرد و به میان جمعیتی می‌برد که نگاهتان می‌کنند، تا حالتان جا بیاید.

مکانیسم‌های طبیعی اصولاً همیشه در حال جبران‌اند. بنابراین وقتی پیوندی از ناخودآگاه به خودآگاه وجود دارد، خیلی بدیهی است که رویاها جنبهٔ جبران خودآگاهی داشته باشند. شما عقاید غلطی دارید، مثلاً از چیزی بی‌خودی می‌ترسید؛ رویا می‌تواند شما را با آن مواجه کند و به نوعی دربارهٔ اینکه آن چیز ترسناک هست یا نیست به شما تذکر بدهد. جبران به این معنا که اطلاعات جبرانی به شما می‌دهد، یا مکانیسم‌هایی دارد که خودبه‌خود چیزی را می‌سازد؛ می‌شود گفت برای هر مشخصهٔ بارزی که در رویاست، می‌شود ضدش را در خودآگاه آدم پیدا کرد.

همهٔ رویاها ظاهراً جنبهٔ جبرانی ندارند؛ تکرار هم ممکن است صرفاً جبرانی نباشد. ولی رویاهایی که جنبهٔ جبرانی دارند، نکته‌شان دقیقاً این است که پیامی که برای شما دارند این است: ببینید آن‌جا چه چیزی مخالف با زندگی واقعی شما اتفاق می‌افتد؛ تذکرش چیست. البته موضوع کمی پیچیده‌تر از این است که بشود یک عامل را برایش گفت. می‌گویم این‌طور نیست که تئوری خیلی ساده‌ای داشته باشیم دربارهٔ اینکه چگونه رویا می‌بینیم، چرا می‌بینیم، این نمادها را چگونه می‌توانیم توجیه کنیم و چرا نمادها در سطحی ثابت‌اند. حتی برای سطوح مختلف رویا تئوری خیلی بدیهی‌ای نداریم که به ما بگوید این رویا مال کدام سطح است.

در حال حاضر علمی خیلی مقدماتی است، ولی الان به نظرم خیلی دارد روی آن کار می‌شود؛ واقعاً انگار میلیون‌ها رویا ثبت شده است. خود یونگ، با رشادتی هرچه تمام‌تر، می‌گوید در طول عمرش بیش از صد هزار رویا را ثبت و تحلیل کرده است؛ آدمی که اصولاً حجم کارهایش خیلی زیاد بوده است. مثلاً وقتی می‌خواست روی کیمیاگری کار کند، همهٔ کتاب‌های کیمیاگری را می‌خواند؛ نمی‌دانم چگونه این کار را می‌کرد. دربارهٔ رویا هم به همهٔ نقاط دنیا سفر کرده، در آفریقا و آمریکای شمالی زندگی کرده و از مردم رویا می‌خریده تا ببیند نمادهای مشترکی در آن‌ها هست یا نیست؛ چنین کاری کرده و ادعا می‌کند بیش از صد هزار رویا را تحلیل کرده است.

الان میلیون‌ها رویا ثبت شده است. نمی‌خواهم بگویم این جاها معتبرند؛ واقعاً نمی‌دانم، هیچ‌وقت امتحان نکرده‌ام؛ ولی در اینترنت جایی هست که شما رویا را می‌فرستید و عده‌ای دربارهٔ آن اظهار نظر می‌کنند. ممکن است آدم‌های خیلی کمی آن‌جا باشند که دربارهٔ رویای شما اظهار نظر خیلی دقیقی بکنند، و ممکن است، چون آزاد است و هر کسی می‌تواند اظهار نظر کند، اظهار نظر کاملاً چرند و پرند هم باشد. ولی به هر حال این ایده که جایی بگذارند که رویاها جمع‌آوری شود و رویا را بفرستی و روی آن بحث شود، کاری است که دارند با شتاب بیشتری نسبت به سال‌های گذشته انجام می‌دهند.

می‌خواهم بگویم نظریه به آن معنا وجود ندارد؛ اشاره‌ای هست، به نظر من، مثل یک اشارهٔ نظری: آیه‌ای که می‌گوید خداست که شما را شب‌ها به‌طور کامل می‌گیرد و می‌داند که در روز چه آسیبی دیده‌اید. انگار اتفاقی که در شب می‌افتد، یعنی اتفاق‌هایی که در خواب می‌افتد، جنبهٔ جبرانی دارد؛ همان‌طور که جسم چیزهایی از خودش را در خواب جبران می‌کند، انرژی‌ای را که از دست داده، یا اسیدهایی را که تولید شده و باید از بین برود، خودآگاهی هم انگار دارد جبران می‌شود. به نظر می‌آید در این آیه جنبه‌ای اشاره‌ای به این تئوری هست که می‌گوید اصل رویا جبران است. من نظریهٔ دیگری نمی‌بینم.

تکنیک ممکن است؛ ممکن است تکنیکی از آن دربیاورید و مثلاً از تعبیر رویاهایی که یوسف می‌کند چیزهایی بفهمید: این نمادها معنایشان چیست و چرا این را این‌طور می‌گوید و آن را آن‌طور؛ قبلاً هم این‌جا در این باره صحبت کرده‌ام. ولی نظریه نداریم؛ نظریه یعنی باید در کتاب مطلبی دربارهٔ آن باشد. اشاره‌هایی هست. چند خواب در قرآن هست: چهار تا در سورهٔ یوسف است، یکی چیزی شبیه رویای حضرت ابراهیم است، و یکی رویای پیغمبر.

کسی که قرآن را قبول داشته باشد، تقریباً باید قبول کند که رویا می‌تواند آینده را پیش‌بینی کند؛ فکر کنم پانزده سال کشاورزی مصر به نوعی در رویای پادشاه ظاهر شد. این فکتی است که در قرآن هست. من به آن نظریه نمی‌گویم، ولی به هر حال نظری هست؛ یعنی چیزی به‌عنوان فکت در قرآن هست.

من مقدماتی گفتم برای اینکه می‌خواهم توجیه کنم که چرا معتقدم تمثیل‌های قرآن به این زبان ناخودآگاه نزدیک است. چیزی که دفعهٔ قبل گفتم، عده‌ای گمان کردند برای توجیه اشکالی است که به موضوع توصیف بهشت در قرآن می‌گیرند. همین آیه‌ای که در قرآن هست، انگار رویا را از نظر مذهبی به خداوند نسبت می‌دهد؛ این اعتقاد مذهبی وجود داشته که رویا حالتی مقدس دارد، مثل اینکه واقعاً الهامی غیبی است؛ از نظر مذهبی حالتی این‌گونه دارد.

می‌خواهم بگویم آن مکانیسم تولید تمثیل که در ناخودآگاه هست، فوق‌العاده پرفکت عمل می‌کند؛ تجربه هم که بکنید، این‌طور به نظر می‌آید. بنابراین طبیعی است که در قرآن هم، خداوند، که خودش این مکانیسم را برای ما درست کرده، اگر بخواهد تمثیلی برای ما بیاورد، چیزی شبیه همان تمثیل‌ها دربیاید؛ منظورم این است که آن‌ها بهترین تمثیل‌ها هستند برای اینکه چیزی را برای ما بیان کنند. بنابراین برای من خیلی طبیعی است که تمثیل‌های قرآن هم انگار از همان منشأ سرچشمه می‌گیرند. دست‌کم می‌گویم نزدیک به زبان رویاست؛ نه دربارهٔ موضوع بهشت و جهنم، بلکه دربارهٔ تمثیل‌های قرآن که زمینهٔ تصویری دارند. یعنی تمثیل‌های قرآن این‌طور نیستند که گزاره‌هایی باشند؛ واقعاً تصاویرند. مثلاً تمثیلی دربارهٔ برق، مثل نقاشی‌ای جلوی چشمتان ظاهر می‌شود: کسی که در جایی ایستاده که برق می‌زند؛ هر وقت برق ظاهر می‌شود، کمی راه می‌رود و وقتی خاموش می‌شود، می‌ایستد. این یک تصویر است؛ مثل اینکه چیزی را دارید می‌بینید.

می‌خواهم بگویم به دلیل منطقی و به دلیل تجربی، احساسم این است که تمثیل‌ها خیلی نزدیک‌اند و از همین زبان ناخودآگاه، از تمثیل‌هایی شبیه زبان رویا، استفاده می‌کنند. من از این به‌عنوان یک فکت کلی استفاده کردم. از جمله گفتم که اگر توصیف‌های بهشت را با این دیکشنری‌ها نگاه کنید، معناهایی می‌دهند که برای همهٔ مردم دنیا یکی است. سؤال این بود که می‌گفتند برای بعضی‌ها الان باغی که زیرش نهری جاری است، اصلاً جاذبه ندارد؛ و اگر قرار بوده بهشت ما را تشویق کند که به آن برویم، ما دوست نداریم جایی باشیم که چند درخت است و زیرش هم نهری جاری است.

من از این نکته استفاده کردم که اولاً قرآن صراحتاً این‌ها را تمثیل می‌داند. اینکه چقدر واقعیت دارند یا ندارند، واقعاً نمی‌خواهم درباره‌اش بحث کنم. ولی دست‌کم این هست که در لفظ خود قرآن، توصیف بهشتی که به متقین وعده داده شده با تعبیر مثال آمده است؛ یعنی با صراحت می‌گوید به این‌ها مثل تمثیل نگاه کن. اینکه چقدر محقق شوند، واقعیت این است که قرآن دربارهٔ بهشت و جهنم کلیاتی هم می‌گوید؛ از جمله می‌گوید هر چیزی که بخواهند آن‌جا حاضر است؛ بنابراین محدود به این چیزهایی که قرآن نام برده نمی‌شود. حرف قرآن به‌طور کلی این است که هرچه بخواهید آن‌جا هست، و از جمله تمثیل‌هایی هم دارد.

می‌خواهم بگویم با همان زبان کلی ناخودآگاه، آن تمثیل، باغی که نهری در آن جاری است، برای همهٔ آدم‌ها، هر جا که باشند، نشانه‌ای مثبت است که بیش از هر چیز معنای حیات و آرامش در آن هست. و صحرا: کسی دوست دارد بهشت حالتی صحرایی داشته باشد و به صحرا علاقه دارد؛ می‌خواهم بگویم با زبان ناخودآگاه، همین آدمی که فکر می‌کند صحرا را دوست دارد، اگر در خواب صحرا ببیند، خواب خوبی ندیده است؛ معنای خوبی برایش ندارد. من دارم این را این‌گونه توجیه می‌کنم؛ خیلی راحت‌تر از این‌ها هم می‌شود توجیه کرد.

در واقع من به پشتوانهٔ فکتی که به آن اعتقاد دارم، می‌گویم توصیف‌های بهشت همه همان توصیف‌هایی‌اند که اگر در خواب برایتان ظاهر شوند، معناهای بسیار خوبی می‌دهند، و چیزهایی که در جهنم هست، معناهای بسیار بد، معنای ویرانی و نابود شدن و این‌ها را دارند؛ و اگر کسی مطابق همان مکانیسم‌های ناخودآگاه و فطری خودش با این تمثیل‌ها مواجه شود، باید از این خوشش بیاید و از آن بدش بیاید. اگر از باغی که زیرش نهری جاری است خوشمان نمی‌آید، نتیجهٔ فرهنگ خودآگاه ماست. در واقع قرآن نیست که تحت تأثیر فرهنگ عرب این تمثیل را به کار می‌برد؛ ماییم که تحت تأثیر فرهنگ خودمان ممکن است از چیزی خوشمان نیاید. شب که می‌خوابیم، خوشمان می‌آید؛ مکانیسم وجودی ما از این تصاویر خوشش می‌آید؛ ولی ممکن است در بیداری خوشمان نیاید.

دفعهٔ قبل توجیهی هم گفتم: اینکه این نتیجهٔ همین زندگی کردنِ بیش از اندازه در جهان مجازی است. ما الان آدم‌هایی هستیم که انگار هاله‌ای از واقعیت برایمان وجود دارد. آدمی که می‌گوید از صحرا خوشم می‌آید، این‌طور نیست که به صحرا رفته باشد و خوشش آمده باشد؛ تصاویر صحرا را، مثلاً در فیلم و در عکس، دیده و خوشش آمده است و می‌گوید من از صحرا، از مناظر صحرا، خوشم می‌آید. باید برود در صحرا گیر بیفتد، جایی که بی‌آب و علف است، و احساس کند که دارد می‌میرد، و بعد ببیند که صحرا جای خوبی برای زندگی کردن نیست. بنابراین خوب نیست که تصویر بهشت چیزهای صحرایی را نشان بدهد.

این مهم نیست که آدم در صحرا زندگی می‌کند یا در اروپا. اگر آدمی در اروپا شب در خوابش صحرا ببیند، فکر می‌کنم هیچ فرقی نمی‌کند با آدمی عرب که شب در خواب صحرا می‌بیند. فقط فرقش این است که ممکن است آن عرب که صحرا را می‌بیند، آن را به‌عنوان زندگی روزمره‌اش ببیند، نه در محیطی تمثیلی؛ مثل خواب‌های روزمره. دقت می‌کنید؟ یعنی بسامد ظاهر شدن صحرا ممکن است در خواب آدم صحرانشین بیشتر باشد، به این دلیل که علاوه بر سطح تمثیلی، خواب‌های روزمره‌اش هم شامل صحراست. متوجه منظورم هستید؟ ولی از آن طرف هم می‌شود از اتفاق‌هایی که در رویا افتاده فهمید که این رویا تمثیلی است یا نه. اگر رویای تمثیلی ببیند و در آن صحرا باشد، معنای بدی برایش دارد، همان‌طور که برای اروپایی بد است.

در خود تمثیل هم فرق می‌کند. مثلاً فرض کنید همان اروپا را که مثال زدیم، جایی که هر روز باران می‌آید: حالا اگر بخواهد مثالی بزند، بهترین روز یک روز آفتابی است؛ این مثال را دربارهٔ خوابی می‌گویم که شب می‌بینید: اگر بخواهد روز خیلی خوبی را نشان بدهد، یک روز آفتابی می‌بینید. اگر شک دارید که در سطح مشترک تمثیل چیز مشترکی وجود داشته باشد، من نمی‌توانم برایتان ثابت کنم؛ کاملاً یک فکت تجربی است. در آن سطح مشترک تمثیل، باران معنای خودش را دارد؛ روز آفتابی ربطی به حیاتی بودن ندارد؛ اگر روز آفتابی ببینید، بیشتر معنای آگاهی در آن هست، و فرقی نمی‌کند برای چه کسی باشد. اگر کسی ماه را در خواب ببیند، مهم نیست که چند بار در عمرش به ماه خیره شده است؛ در فضای تمثیلی، ماه معنای خودش را دارد و مربوط به ناخودآگاه می‌شود، و خورشید مربوط به خودآگاه.

می‌خواهم بگویم از سطحی که بگذریم، به نظر می‌آید زبان مشترک می‌شود و دیگر خیلی به تجربیات روزمره ربط ندارد. قابل اثبات که نیست؛ این را به‌عنوان یک فکت تجربی می‌گویم؛ به نظر می‌آید که این‌طور است. یعنی این همه رویا از سراسر جهان جمع‌آوری شده، و این دیکشنری‌ها به زبان‌های مختلف ترجمه می‌شوند؛ دیکشنری‌ای که کسی مثلاً در آمریکا نوشته، برای من که در ایران هستم هم قابل استفاده است؛ واقعاً می‌توانم رویاهایمان را با آن تحلیل کنم.

اینکه چگونه تأیید می‌شود: اگر مثلاً پیش کسی بروید که این کار را خیلی خوب بلد است و چند رویا بگویید، و او با استفاده از رویاها چیزهایی بگوید که اصلاً نگفته‌اید، چون در رویا ظاهر شده، این‌طور تقریباً مطمئن می‌شوید که درست می‌گوید. می‌خواهم بگویم این را می‌شود تجربه کرد؛ دلیل منطقی نمی‌توانم برایش بیاورم. مثلاً کسی به روانکاوی مراجعه می‌کند و رویای تکراری‌ای دارد، و پیش از آنکه حتی حرفی بزند، فقط با گفتن رویا، ممکن است نکتهٔ روانی بسیار مهمی روشن شود؛ برای همین است که این رویا ظاهر می‌شود. یعنی به‌طور تجربی، کسی که رویا را می‌فهمد، واقعاً دارد می‌فهمد، و طرف مقابل می‌تواند شهادت بدهد که بله، من بدون اینکه چیزی بگویم، این آدم چیز خیلی خصوصی‌ای را دربارهٔ من گفت که البته خودم هم خیلی متوجهش نبودم.

اینکه چرا قرآن باید این زبان را به کار ببرد: برای اینکه به نظر می‌آید زبان پرفکت تمثیل برای بشر همین است. اصولاً چیزهایی که در طبیعت تولید می‌شوند خیلی پرفکت‌اند؛ قبول دارید؟ مثلاً این مکانیسم‌های حیاتی چقدر پیچیده و دقیق‌اند. این چیزی طبیعی است که تولید می‌شود؛ تمثیلی است که انگار طبیعت برای ما می‌سازد و ما در آن دخالتی نداریم؛ به نوعی خیلی به حالتی پرفکت نزدیک است. می‌خواهم بگویم به همین دلیل، اگر قرار است خداوند برای چیزی تمثیلی بیاورد، باید چیزی شبیه این‌ها دربیاید، به این دلیل که آن هم قرار است چیزی پرفکت باشد.

اینکه بگویید اگر ناخودآگاه بهتر می‌توانست تمثیل بسازد، بهتر می‌ساخت؛ این را واقعاً قبول ندارم. اینکه بگویید لزومی ندارد این دو حتماً با هم مرتبط باشند و شاید خواب چیزی باشد و قرآن چیز دیگری؛ نه، وظیفهٔ تمثیل این است که چیزی را که به دلایل مختلف به راحتی قابل گفتن نیست، به محیط دیگری ببرد و با این نمادها نشانش بدهد؛ نمادهایی برای چیزهای دیگر می‌گذارد. این استدلال هم استدلال خیلی دقیقی نیست که بخواهید واقعاً از آن دفاع کنم. به نظر من به‌طور تجربی، بله، به نظرم می‌رسد که این‌طور است: تمثیل‌های قرآن به‌طور تجربی نزدیک‌اند؛ می‌شود آن‌ها را خواند و سعی کرد دید چه چیزی را نشان می‌دهند؛ به نظر می‌آید شبیه به نوع تمثیل‌هایی‌اند که ناخودآگاه شب‌ها برای ما می‌سازد؛ و این کمی طبیعی هم هست.

حالا اینکه ما تحت تأثیر یک مکانیسم هستیم، حتی اگر پرفکت نباشد، خوب است که از همان مکانیسم استفاده شود. ما مکانیسمی درونی داریم، زبانی که برای ما تمثیل می‌سازد و سعی می‌کند ما را تحت تأثیر قرار بدهد و چیزهایی را به ما منتقل کند. حتی اگر این تمثیل پرفکت نباشد، خوب است که از همین زبان برای این تمثیل‌ها استفاده شود؛ یعنی ما تحت تأثیر این تمثیل‌ها قرار می‌گیریم؛ وگرنه تمثیل‌ها را به راحتی نمی‌شد فهمید. اگر زبان ما مشترک باشد، ولو پرفکت نباشد، مزایایی دارد. من استدلال نمی‌کنم؛ دارم می‌گویم که به نظرم این‌طور است. کسی ممکن است حرف دیگری بزند، ولی باید حرف دیگری بزند: این تمثیل‌ها را چگونه باید فهمید؟ استدلالم کامل نیست و ادعایش را ندارم، ولی فکر می‌کنم این‌طور است.

اینکه می‌گویید این تمثیل‌ها، حتی اگر کسی فقط تصورشان کند و تحلیلشان هم نکند، اثر می‌گذارند؛ آفرین، دقیقاً؛ مثل خواب این حالت را دارد که روی ناخودآگاه شما اثر می‌گذارد. ممکن است در خودآگاهتان از چنین محیطی خوشتان نیاید، ولی در ناخودآگاهتان این تصویر، تصویر درخت، اثر خودش را می‌گذارد، برای اینکه این مکانیسمی درونی است و این تمثیل‌ها در واقع همان‌جا تولید می‌شوند. واقعاً اثر می‌گذارد، ولو اینکه نتوانید اجزای تمثیل را تحلیل کنید؛ مثل آن حالتی که رویا می‌تواند بدون اینکه به کسی مراجعه کرده باشید تأثیر بگذارد؛ یعنی حس خاصی را ایجاد می‌کند، ولی نمی‌فهمید دقیقاً چگونه ایجاد شده است. احساس می‌کنم حتی اگر آن پرفکت بودن را قبول نداشته باشیم، خوب است که همان زبان استفاده شود؛ و به نظر می‌آید آن زبان به نوعی دارد استفاده می‌شود. البته روی آن تأکیدی ندارم.

برای رفع اشکالِ مربوط به توصیف‌های بهشت، هیچ احتیاجی به این مقدمات نیست؛ این‌ها را نگفتم برای اینکه آن موضوع را توجیه کنم؛ آن موضوع خیلی کوچک‌تر از این حرف‌هاست. اصطلاحی به کار می‌برند: با تانک به شکار مگس رفتن. این مثل تانک است؛ می‌تواند خیلی چیزها را روشن و حل کند؛ اصلاً خودش تئوری بزرگی است که با آن چیزهایی را به هم وصل می‌کنیم. مسائل مربوط به بهشت و جهنم را به نظر من خیلی راحت‌تر می‌شود توضیح داد. خیلی راحت می‌شود آدم را قانع کرد که آقا، محیطی مثل باغی که کنارش نهری است، با حیات نزدیکی خیلی بیشتری دارد تا صحرا؛ تو تحت تأثیر تصاویر و جهان مجازی از صحرا خوشت آمده؛ واقعاً صحرا جایی نیست که بروی در آن زندگی کنی. آدمی را که می‌گوید من از این خوشم می‌آید، در چنین باغی بگذارند و بعد در آن جایی که می‌گوید از آن خوشم می‌آید بگذارند؛ خودش قبول می‌کند که آن‌جا برای زندگی مناسب نیست. یعنی قرآن دارد یک محیط حیاتی را تصویر می‌کند. اینکه برای اعراب جذابیتش بیشتر است یا کمتر، اصلاً وارد این بحث‌ها نشوید.

اشکالی در توصیف‌های بهشت و جهنم در قرآن نیست. این‌ها برای همهٔ آدم‌ها مشترک‌اند: آتش برای همهٔ آدم‌ها خطرناک است، برای اینکه ما این پتانسیل را داریم که در آن بسوزیم؛ و در غل و زنجیر بودن ممکن نیست برای کسی به‌طور فطری خوشایند باشد. توصیف‌های بهشت هم نباید برای کسی نامطبوع باشد. حالا ممکن است کسی چیزی دربارهٔ این درخت‌ها بگوید؛ نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم. ولی اصولاً، حتی اگر از زبان رویا هم حرفی نزنیم، این اشکال اشکالی نیست که رفع کردنش سخت باشد. واقعاً به نظر می‌آید همه به راحتی قبول می‌کنند که توصیف‌های بهشت مشترکاً توصیف خوبی از محیطی است که برای حیات مناسب است؛ تمثیل‌هایی مربوط به چیزهایی که برای حیات مناسب و لذت‌بخش‌اند و همه به‌طور طبیعی از آن‌ها خوششان می‌آید، هرچند ممکن است از چیزهای دیگری هم بیشتر خوششان بیاید.