او میگوید در این جلسات پایههای نظری روانکاوی موضوع است. از سه مکتب و شکست درمان آغاز میکند، سپس شوک نخستین کتاب فرویدی و تمثیل سیستم تلویزیون را میآورد. آنگاه از فروید و ناخودآگاه میگوید و در پایان به حدود نظریه و پرسشها میپردازد.
معنای عنوان، مکتبها و درمان
او تصور میکند با شنیدن «روانکاوی» معمولاً رواندرمانی به ذهن مردم میآید؛ برای موضوع صحبتش شاید اصطلاح «فراروانشناسی» درستتر باشد، و اگر اشتباه نکند خود فروید آن را متاسایکولوژی نامیده است. موضوع بحث پایههای نظری روانکاوی است، و به گفتهٔ او بیشتر نوعی انسانشناسی است که از همینجا به فرهنگ مربوط میشود.
او میگوید روانکاوهای حرفهای بیشتر به جنبههای درمانی توجه دارند تا به جنبههای نظری، و دلیل بزرگتر این است که روانکاوی — اگر آن را جزو علم بدانید — شاخهای نیست که میان افراد توافق وجود داشته باشد. سه مکتب اصلی را فرویدی، یونگی و لکان نام میبرد و میگوید همانطور که فرقههای مذهبی با هم دعوا دارند، در روانکاوی هم دعوا هست. فرویدیها اصطلاح روانکاوی را فقط برای خودشان به کار میبرند؛ لکان خود را پیرو فروید میدانست، ولی مکتب لکان در فرانسه هیچوقت رأی نیاورد و پزشکان طرفدار لکان که اجازه نداشتند «روانکاو» را روی تابلوی خودشان بنویسند، از او جدا میشدند.
به گفتهٔ او در فضای رواندرمانی کموبیش توافق هست که نظامهای رواندرمانی این سه نفر موفق از کار درنیامدند، و آیسنک در کتابی با بیرحمی دربارهٔ روانکاوی فرویدی حرف میزند. نظریههای شناختدرمانی و رفتاردرمانی به درد مراجعهکنندگان میخورد، ولی از نظر نظری ارزش چندانی ندارد؛ و به گمان او جنبههای نظری روانکاوی بسیار بسیار قوی است.
برای رعایت انصاف میگوید مراجعهکنندگان یک قرن پیش از مشکلات روانی حاد رنج میبردند، و امروز آدمهای نرمال هم به سبب مشکلات خاصی سراغ رواندرمانگر میروند که یک قرن پیش اصلاً مشکل روانی حساب نمیشد؛ پس بیانصافی است بگوییم روانکاوی شکست خورده و رشتههای دیگری برنده شدهاند.
تجربهٔ شخصی و مقاومت
او میگوید حدوداً شانزده ساله بود که در کتابخانهای کتابی دربارهٔ روانکاوی از Bloom به نام «نظریههای روانکاوی شخصیت» برداشت و کتاب را از اول نخواند، ورقش زد. آنچه در ذهنش مانده تقسیم منشهای انسان به دهانی، مخرجی و جنسی است و اینکه تقریباً همهٔ زندگی انسان به دو سال اول کودکیاش برمیگردد؛ در حالی که آن موقع به اگزیستانسیالیسم و به این ایده علاقه داشت که آدم میتواند منش و زندگی خودش را با ارادهٔ خودش بسازد.
عقدهٔ ادیپ و الفاظی جنسی باعث شد پس از چند سال مطالعه به این نتیجه برسد که همهٔ کسانی که این حرفها را زدهاند یکجور دیوانهٔ زنجیریاند؛ و فکر میکند دستکم ده سال سراغ روانکاوی نرفت. بعد میگوید وقتی میگوید کتاب خوبی است، منظورش این نیست که هرچه نوشته درست است؛ منظورش این است که آنها دیوانه نیستند، و شاید نکتهٔ اصلی این باشد که صورتمسئلههایی دارند که در ذهن ما نیست.
به گفتهٔ او شهرت فروید به نگاه جنسی است و همین در برخورد اول باعث میشود آدم عقب بنشیند؛ خود فروید این مقاومت را پیشبینی میکرد. «مقاومت» در نظام فرویدی یعنی بیمار همیشه در برابر اینکه آنچه در ناخودآگاهش هست به خودآگاهش آورده شود مقاومت میکند؛ و هر کس به فرویدیها بگوید این حرفها پرت است، میگویند تو دچار مقاومتی. او میگوید این خطر همیشه در مطالعهٔ روانکاوی هست که آدم بهطور غیرعادی راحت دربارهٔ مسائل جنسی فکر کند و حرف بزند.
تمثیل تلویزیون و ناخودآگاه
او برای توضیح اینکه چرا روانکاوی در نگاه اول بسیار دور از تجربههای ما و عجیبوغریب به نظر میرسد، از تجربهٔ درس سیستم تلویزیون در دورهٔ لیسانس میگوید. کسی که تلویزیون تعمیر میکند از نوع عیب میداند به ترتیب احتمال کجاها را باید نگاه کند؛ و کسی که صدها نوع عیب را ببیند، بیآنکه دربارهٔ مدارها اطلاعات کسب کند، شاید بتواند بهطور شماتیک بگوید حدوداً چه اتفاقهایی میافتد.
به گفتهٔ او روانکاوی واقعاً همینطور شکل گرفته: کسانی که روانکاوی را ساختند دیوانه نبودند، ولی با آدمهایی سروکار داشتند که بخشهایی از سیستم روانیشان مختل بود. اگر تمام عمرمان را بهطور نرمال زندگی کنیم و با آدمهای نرمال سروکار داشته باشیم، ممکن است هیچوقت به برخی پیچیدگیهای روان پی نبریم. این نظریهها در نگاه اول ممکن است خیلی عجیبوغریب به نظر برسند ولی قابل انکار نیستند، چون این آدمها واقعاً وجود دارند.
او مثالهایی میآورد: دختری که یک شب خوابید و از آن پس زبان مادریاش، انگلیسی، را فراموش کرد و فقط فرانسه حرف میزد؛ زنی در گزارش یونگ که عاشق مردان متأهل میشد و پس از طلاق مرد علاقهاش ناگهان از بین میرفت، و یونگ میگوید انگار خانوادهخرابکن است؛ و بیمار فروید که به او موشمرد میگویند و وسواس فکری شدیدی داشت که از شنیدن مجازاتی شروع شد که عثمانیها داشتند.
یونگ صدها مورد، و به قول خودش شاید هزاران مورد، ظاهر شدن اسطورهها در رؤیای آدمهای معمولی گزارش کرده؛ مثلاً مردی عامی رؤیای مردی را دید که به چرخی بسته بود، دقیقاً مطابق اسطورهای یونانی. از چنین پدیدهها نظریههایی پدید آمده که مفهوم مرکزیشان شاید ناخودآگاه باشد؛ یونگ علاوه بر ناخودآگاه شخصی از ناخودآگاه جمعی هم میگوید.
فروید در جو علمی زمانش
او میگوید فروید در اواخر قرن نوزدهم کار را شروع کرد، که شاید دورهٔ اوج شهرت نظریهٔ تکامل داروین بود؛ و اینکه نظریهٔ تکامل امروز چقدر خوب است اصلاً مهم نیست. به نظر میآید دو چیز از آن بر فروید اثر گذاشته: انسان را میشود در دو غریزه خلاصه کرد، صیانت ذات و تولیدمثل؛ و چون تولیدمثل به نفع نسل است نه شخص، طبیعت غریزهٔ جنسی بسیار قویای در ما گذاشته است.
از این رو، به گفتهٔ او، فروید در آن جو علمی هنر و دین و احساسات متعالی را فرعی میبیند و اصل را پدیدههایی میداند که مستقیماً با حیات سروکار دارند. به گفتهٔ او شاید بشود چنین توجیه کرد که فروید تولیدمثل را اصل گرفته، چون این غریزه حسابگرانه نیست و با ناخودآگاه بیشتر ربط دارد.
نکتهٔ دوم جو مکانیکی است: تفکر نیوتنی حاکم بود و استعارهٔ انرژی در دیدگاه فروید نقش بسیار عمدهای دارد؛ برای انرژی روانی نام لیبیدو را ابداع کرد. نکتهٔ سوم این است که همهٔ دانشمندان تقلیلگرا بودند و میکوشیدند روانشناسی را به زیستشناسی و زیستشناسی را به فیزیک تقلیل بدهند، در حالی که هنوز نه نسبیت بود نه مکانیک کوانتوم. به نظر او پس احساس فروید که باید از زیستشناسی استفاده کند طبیعی است.
لیبیدو، لذت و مراحل رشد
به گفتهٔ او فروید یک نوع انرژی روانی در نظر میگیرد و غریزهٔ جنسی را عامل اصلی تولید آن میداند. توضیح سادهتر این است که فروید میبیند همهٔ جنبشهای انسان در جهت لذت است و تصور میکند مردم بیشترین لذت جسمانی را از مسائل جنسی میبرند؛ تا پیش از «ورای اصل لذت» بر اصل لذت پافشاری میکند.
از همینجا منش دهانی، مقعدی و جنسی میآید: به گفتهٔ او فروید معتقد است لیبیدو اول بر دهان متمرکز است، بعد بر دفعکردن، و سپس به مسائل جنسی منتقل میشود؛ کسی که در یکی از این مرحلهها دچار تثبیت شود منشهای عجیبی دارد. مثلاً شخصیتهای خسیس را از نظر فرویدی شخصیتهای مقعدی میدانند.
به نظر او این یکی از ضعیفترین جاهای نظریهٔ فروید است و یونگ آن را به فرایند فردانیت اصلاح کرد؛ ولی اگر پیشفرضها را بپذیریم معقول است، و دستکم در سنت فرویدی کسی در وجود این مراحل کودکی شک ندارد. چیزی که میشود در آن شک کرد این است که همهچیز به جسم، به لذت و به غریزهٔ جنسی تقلیل پیدا کند.
اما غریزهٔ مرگ را، به گفتهٔ او، خیلیها معقول نمیدانند، چون با مسیر نظریهٔ تکامل نمیخواند. فروید میگوید تجربهاش حس ویرانگری را در آدمها نشان داده، پس این بیشتر واقعیتی تجربی است تا امری نظری.
راههای رسیدن به ناخودآگاه
او از بیماری با نام «آنا او» میگوید، بیمار مشترک بروئر و فروید. مشکلش هیستری بود، یعنی فلج عضوی بدون منشأ جسمانی، مثلاً اگر اشتباه نکند فلج تقریبی گردن و دست راست. بروئر و فروید گزارش میکنند با هیپنوتیزم خاطرات دورهٔ پرستاری از پدر در حال مرگ را بیرون کشیدند و وقتی این خاطرات به خودآگاه آمد، همهٔ علائم ناگهان از بین رفت.
به گفتهٔ او این اتفاق بر فروید اثر زیادی گذاشت: خاطراتی از خودآگاه دور ریخته میشوند ولی وجود دارند. در ناخودآگاه چیزها تغییر شکل میدهند و هنگام آمدن به خودآگاه سانسور میشوند؛ فروید میگوید همهٔ رؤیاها سانسور شدهاند و تعریف رؤیا هم ممکن است یک بار دیگر سانسور شود. مثال: فروید از کسی میگوید که رؤیایی تعریف کرد؛ فروید پرسید آن زن یادآور چیست، گفت «هرچه هست، مادرم نیست»، و فروید مطمئن شد که مادرش است.
پس از هیپنوتیزم، فروید به تداعی آزاد علاقهمند شد؛ بیمار روی تخت و رواندرمانگر به دستور فروید پشت سر او قرار میگیرد. فروید رسماً گفته است شاهراه ورود به ناخودآگاه بررسی رؤیاهاست، و به گفتهٔ او هنوز هم هر سه سنت به رؤیا اهمیت میدهند.
در اواسط کارش فروید بر لغزشهای کلامی و رفتاری تأکید داشت و معتقد بود در اینها نشانههایی از امیال ناخودآگاه هست؛ او مثال میزند از گلدانی که از دست میافتد، یا از فیلم «هامون» که در آن مرتب تفنگ را جا میگذارد و این نشاندهندهٔ نوعی تمایل به انجامندادن کاری است. آثار هنری هم راه دیگری است، چون ایدهها به ذهن هنرمند میرسد، و نهضت سوررئالیست اساسش این بود که بکوشند فقط با ناخودآگاه خودشان کار کنند.
تقلیلگرایی و ارزش نظریه
او میگوید ممکن است روانکاوی از لحاظ درمانی خیلی مؤثر نباشد یا نبوده باشد، ولی شک ندارد که یکی از مهمترین شاخههای دانش در قرن بیستم است. هر کس فروید را نفهمد، یونگ و لکان را هم نمیتواند خوب بفهمد.
او معتقد است روش تفسیر رؤیای یونگ بسیار بهتر کار میکند، ولی در تحلیل مسائل هنری نظریات فروید شاید همچنان نوعی ارجحیت داشته باشد، چون در هر اثر هنری میتوانید آثار ناخودآگاه شخصی هنرمند را ببینید. بزرگترین ایرادی که معمولاً به فروید میگیرند این است که در نظریهٔ فروید شخصیت سالم و کمال وجود ندارد؛ ولی شاید اکثریت تودهٔ مردم هم بیش از همین سه مرحله را طی نمیکنند، و به گمان او برای رفتارهای تودهای شیوهٔ تحلیل فرویدی میتواند مؤثر باشد.
یکی از حاضران میگوید ناخودآگاه را نمیشود تقلیل داد و کار روشمند علمی روی آن دشوار است. او پاسخ میدهد تقلیل در فلسفهٔ علم بحثی نسبتاً جدید است و در فضای علمی فروید کسی در آن ایرادی نمیدید. فروید به اصالت دین قائل نیست مگر قانع شود برای ادامهٔ حیات به معنای تکاملی فایده دارد؛ اگر نه، دین احتمالاً چیزی فرعی است که ذهن ناخودآگاه پدید آورده.
او تأکید میکند که فقط توجیه کرده چرا فروید اینطور فکر میکرد؛ حرفهایش پرت نیست، ولی نگفته درست است، و شاید شخصاً هم از جهاتی با نقد تقلیل موافق باشد. به گفتهٔ او فروید فعالیتهای هنری و دینی را تصعیدشدهٔ غریزهٔ جنسی میداند، ولی اینکه منشأ چیزی جنسی باشد به این معنا نیست که ارزش ندارد؛ و غریزهٔ جنسی در نظر فروید چیز خیلی کلیتری از تصور عمومی است.
فروید، تأثیر نظریه و پرسشها
او میگوید فروید دربارهٔ مسئلهٔ خدا تقریباً بهوضوح اعتقاد ندارد و میکوشد پدیدههای دینی را هم توجیه کند. به گفتهٔ او فروید آدم بینهایت پنهانکاری بوده: خیلی از آثاری که از او رسیده را در وصیتش با صراحت گفته بود بسوزانیدشان، و خودش بیشتر ایدههای اولیهای را که باعث کشف نظریهاش شد از بین برده است. تحقیقات تاریخی جدید معتقدند به کوکائین معتاد بوده است.
یکی از حاضران میپرسد نظریات فروید چقدر بر فرهنگ اثر گذاشته. او میگوید کسانی چنین میگویند که بیبندوباری جنسی غرب تحت تأثیر فروید است، ولی به نظر او این پرسش مربوط نیست و بیشتر نظریهٔ فروید زاییدهٔ حرکتی کلی در جامعه بوده است. نظریه را باید خوب فهمید، حتی اگر مضر بوده باشد.
در پاسخ به پرسشی بیرون از موضوع، شناختدرمانی را مبتنی بر مشکلات شناختی و رفتاردرمانی را مبتنی بر تمرینهای رفتاری میداند و میگوید رفتاردرمانی شناختی هر دو را جمع کرده و متداولترین رویکرد است. در پایان یکی از حاضران از سرانجام آن بیماران میپرسد و او میگوید اینها را نگفته و میخواسته بگوید چیزهای عجیبی هست.
→ متنِ کاملِ این جلسه