او میگوید آنچه در این جلسات به نام روانکاوی بحث میشود هیچ ربطی به رواندرمانی ندارد و پایههای نظری است که هدفش مدلی برای فهمیدن رفتارهای انسان است. نخست به دو پرسش پاسخ میدهد: چرا چنین بحثی در دانشکدهٔ فنی، و چرا «دفاع» از فروید. سپس نظریهٔ فروید را در حدی اجمالی و کمی عمیقتر از جلسهٔ قبل توضیح میدهد تا در جلسات آینده از آن استفاده کنند.
روانکاوی و دانشکدهٔ فنی
او میگوید مباحثش پایههای نظری روانکاوی است، همان که خود فروید فراروانشناسی نامیده، و به جنبههای عملیِ درمان کاری ندارد. به گفتهٔ او اگر مدلی برای تحلیل رفتارهای انسان داشته باشیم، همهٔ فرایندهای فکری از هنر و علم و دین قابل تحلیل میشود، و روندهای اجتماعی را هم به نوعی میشود با روانکاوی تحلیل کرد. هدفش این است که مباحث پایهای را بگوید و بعد نشان بدهد چگونه میشود از دیدگاههای روانکاوی برای تحلیلهای فرهنگی استفاده کرد.
یکی از پرسشهای کتبی این بود که چرا در دانشکدهٔ فنی چنین جلساتی برگزار شود. او در پاسخ میگوید ایران دانشکدههای فنی بسیار عجیبوغریبی دارد: به گمان او در هیچ جای دنیا چنین فرهنگی نیست که تقریباً همهٔ کسانی که ضریب هوشیشان از حدی بالاتر است به رشتهٔ ریاضی-فیزیک بروند. جمع عظیمی از باهوشترین آدمها در دانشکدههای فنی جمع میشوند، در حالی که به گفتهٔ او رشتههای فنی اصلاً در این حد به آدمهای خلاق نیاز ندارند. او واضح میداند که این اتفاق خوبی نیست.
ایدهٔ این جلسات از آنجا آمد که سه نفر از برگزارکنندگان به مرکز تحقیقات آمدند و گفتند میخواهند رشتههای مختلف را معرفی کنند. او چون اوضاع را در ایران خوب نمیداند، با توجه به علایق خودش روانکاوی آن چیزی است که به ذهن او میرسد؛ و میگوید صحبتهای او با فرض نرمال بودن حاضران است، برای تحلیل موضوعهای فرهنگی، نه تحلیل شخصیت یا درمان کسانی که وضعیت نابهنجاری دارند. احساس کلی او این است که همهٔ آدمهایی که به دانشکدهٔ فنی میآیند، از جمله خودش، لزوماً به درد مهندس شدن نمیخورند.
او میگوید آنچه جلسهٔ قبل کرد دفاع نبود، بیان نظریهٔ فروید بود؛ وقتی کسی بکوشد نظریهای را خوب بیان کند، شاید این احساس پیش بیاید که دارد از آن دفاع میکند. عادتش این است که هنگام گفتن نظریه همزمان نقدش را نگوید، و در این جلسه هم تا حد ممکن ایرادی به فروید نمیگیرد. اگر جلوتر پدیدهای دیده شود که با حرفهای فروید توجیه نمیشود، بعداً نظریه را تعمیم میدهند یا بخشهایی از آن را رد میکنند.
از هیستری تا ناخودآگاه
او میگوید تصور عموم این است که آدمها بر پایهٔ معیارهایی کاملاً خودآگاه، مثل نفع و ضرر یا معیار اخلاقی، رفتار میکنند، و نظریهٔ روانکاوی سراسر میگوید چنین نیست: بخش عمدهٔ عواطف و حتی تصمیمگیریها و خاطرات ما تحت تأثیر مکانیسمهایی است که در بخش روشن ذهن نیست. به همین دلیل، به اصطلاح خود فروید، نسبت به روانکاوی مقاومت وجود دارد، چون آدمها دوست دارند فکر کنند بر افکار و احساسات خودشان کنترل دارند.
از نظر تاریخی، نظریهٔ فروید به تجربههای مشترکی که با بروئر روی بیماران هیستریک داشت برمیگردد. او هیستری را هر اختلال جسمانی میداند که بدون عارضهٔ واقعی جسمانی پدید میآید و دلایل روانی دارد، مثل کسی که یک دستش فلج میشود بیآنکه آزمایشها اتفاقی جسمانی نشان بدهند. مشاهدهٔ آن دو این بود که وقتی بیمار منشأ بیماری را به یاد میآورد و بیان میکند، عوارض از بین میرود؛ و او از گزارش بروئر و فروید میخواند که «هر نشانهٔ هیستریک فرد بلافاصله و برای همیشه ناپدید میشد».
با هیپنوتیزم بیماران را به لحظهای میبردند که انگار از خاطراتشان حذف شده بود، و وقتی بیمار آن را شرح میداد نشانهٔ هیستری از میان میرفت. بروئر و فروید این شیوه را «تخلیه» نامیدند، چون انگار چیزی در درون بیمار گیر کرده بود. او میگوید معمولاً همین توجیه پدیده را نقطهٔ عظمت فروید میدانند، و فرضها را عمدتاً فروید مطرح کرد نه بروئر.
ابتدای نظریهپردازی فروید این است که برای توجیه چنین پدیدهای باید فرض کرد بخشی از ذهن، به نام ناخودآگاه، از دسترس خودآگاهی دور است. چیزی که بیش از اندازه آزاردهنده یا شرمآور باشد، طی مکانیسمی طبیعی به ناخودآگاه رانده میشود؛ پس کسی که خاطرهای را فراموش کرده عمداً فراموش نکرده است. فروید این را واپسزنی مینامد و میگوید اگر خاطرهای هیجانانگیز یا تودهای از خاطرات مدت زیادی در ناخودآگاه بماند، میتواند آسیب برساند و حتی فلج عضو را پدید آورد.
چارچوب علمی و تقلیلگرایی
او میگوید برای مطالعهٔ یک متفکر باید نهایت سعی را کرد تا مبانی فکریاش به دست بیاید، و به نظرش این نکتهای مهم است که دستکم در کتابهای مقدماتی به آن توجه نمیشود. فروید بهشدت تحت تأثیر دانش انتهای قرن نوزدهم بود، زمانی که مکانیک نیوتنی هنوز نقد نشده بود و نظریهٔ داروین پیشتر آمده بود و فروید شیفتگی خاصی به آن داشت. او مهمترین نکته دربارهٔ نظریهٔ فروید را این میداند که میکوشد با معیارهای زمان خودش، مانند داروین، نظریهای علمی ارائه بدهد که تفاوتهای ظاهری انسان و حیوان را با قواعدی توجیه کند. چون در آن دوران دربارهٔ مکانیک نیوتنی ابهامی نبود، خیلی نمیشود به فروید ایراد گرفت که اینقدر تحت تأثیر داروین بود.
او میگوید فروید بهشدت تقلیلگراست و میکوشد فرایندهای روانی را به حداقل ممکن، مثلاً به قوانین زیستشناسی، برساند. اینکه عدهای تعجب میکنند چرا بر اینکه همهٔ انرژی روانی انرژی جنسی است تأکید دارد، از همین روحیه میآید. به نظر او این نکتهای است که خیلی از آن غفلت میکنند. بعدها روانکاوهای شاخص، حتی لکان که شاید به فروید نزدیکترین باشد، در کارشان آن شور تقلیلگرایانهای که فروید داشت دیده نمیشود.
فروید با مشاهدات بسیار اندک نظریهای داد و بعد مشاهداتی به دست آورد که با آن قابل توجیه نبودند، پس ناچار بخشهایی را تغییر داد یا اصولی افزود. معروفترین نمونه این است که تا دورهٔ آخر همهچیز را با اصل لذت توضیح میداد و در مقالهٔ «ماورای اصل لذت» اصل دیگری را هم پذیرفت، انگار تمایل به مرگ و نابودی، برای رفتارهای پرخاشگرانهای که با اصل لذت توجیه نمیشوند. او میگوید هرچه مشاهدات بیشتر شود تقلیلدادن سختتر میشود.
اصل لذت و غریزهٔ جنسی
او میگوید رفتارها هم مانند هر چیز دیگری هزینهٔ انرژی دارند، پس از نظر فروید توجیه رفتار به این برمیگردد که انرژی در انسان چگونه تولید میشود و به چه چیزهایی اختصاص مییابد. در دیدگاه فروید پدیدههای روانی باید محملی جسمانی داشته باشند: لذت غذا و لذت جنسی جای جسمانی مشخصی دارند، اما برای لذت هنری نمیشود عضوی را نشان داد. بنابراین پدیدههای فرهنگی مانند هنر و دین که مبنای جسمانی ندارند، از نظر فروید فرایندهای درجهدوماند.
از نظر فروید در میان لذتهای جسمانی بیشترین هیجان و لذت و بیشترین تأثیر بر رفتار از آنِ غریزهٔ جنسی است. او میگوید شاید بخش عمدهٔ هنر دربارهٔ عشق و کشش میان زن و مرد باشد، و اگر عشق عرفانی را، آنطور که فروید میبیند، تصعیدشدهٔ عشقهای زمینی بگیریم، بخش عمدهٔ فرهنگ به دست غریزهٔ جنسی ایجاد شده به نظر میآید. دربارهٔ غذا واپسزدنی نیست و دربارهٔ غریزهٔ جنسی شرم و ممنوعیت هست. به نظر او با این مبانی هیچ راهی برای فروید نمیماند جز اینکه غریزهٔ جنسی را در نظریهاش اصل بگیرد.
او میگوید آنچه از روز اول تا آخر در نظریهٔ فروید ثابت مانده ایدهای مکانیکی است: همهٔ فعالیتهای سیستم عصبی در جهت رفتن به سمت آرامش است و انسان مانند هر سیستم فیزیکی میکوشد به کمینهٔ انرژی برسد. حالت تعادل را خودش میگوید؛ در کارهای فروید ندیده که از نقطهٔ تعادل حرف بزند، ولی شاید جاهایی تلویحاً اشاره کند. لذتبردن در ذهن فروید بیش از آنکه مستقل باشد به دوری از درد و اغتشاش میماند، مثل گرسنگی که با غذا خوردن برطرف میشود. میل به مرگ هم به همین ترتیب توجیه میشود، و فروید جملهای معروف دارد که به نظر میرسد هدف اصلی زندگی مرگ است.
کودکی و مراحل رشد
فروید برای رشد کودک سه مرحله پیش از بلوغ قائل است، چون نگاه میکند در هر سنی بیشترین لذت از چه چیزی است: در سال اول دهانی، بعد دفعی از یک تا دو-سهسالگی، و بعد جنسی. به گفتهٔ او این با مبانی فروید سازگار است، چون فروید به انتقال منبع لذت در جسم نگاه میکند و مرحلهٔ دینی یا زیباییشناسانه را نمیپذیرد، چون مبنای جسمانی ندارند. او میگوید بار اول این برداشت تعجبآور است: چرا کل رشد انسان باید به سه مرحله تقلیل یابد.
فروید همهٔ بیماریهای روانی و رؤیاها و پدیدههای واپسزنی را به اتفاقهای دوران کودکی میرساند. او این را از واپسزنی نتیجه میگیرد: کدام بخش زندگی فراموش شده است؟ کودکی. به نظر او در بزرگسالی واپسزنی کم اتفاق میافتد و این مکانیسم خیلی متداول نیست؛ پس وقتی فروید خواست همهٔ رفتارها را با آن توجیه کند، چارهای نداشت جز اینکه آن را به سی-چهل ماه اول زندگی ببرد. فروید معتقد است علت فراموشی آن دوران همین واپسرانی است.
نهاد، ایگو و سوپرایگو
از نظر فروید در انسان چیزی حیوانمانند هست که عنصری ناخودآگاه است، دنبال لذت میرود و هیچ قانونی را نمیشناسد؛ فروید نام «نهاد» یا اید را بر آن گذاشته است. به گفتهٔ او فروید معتقد است در ابتدای کودکی بهطور خالص از همین تشکیل شدهایم: کودک هرچه میل دارد با گریه میخواهد. او از کتابی از آنتونی ایستور عبارتی را از فروید میخواند که نهاد را «دیگجوشی است که هیجانها در آن در غلیاناند» مینامد، پر از انرژیهایی که از غرایز میرسد، بدون سازمان، و فقط در پی ارضای نیازهای غریزی.
کودک جایی متوجه میشود که بیرون از او واقعیتهایی هست که مانع لذتش میشوند و باید بعضی لذتها را به تعویق بیندازد؛ چنین چیزی در مکانیسمهای نهاد نیست. بهتدریج لایهای بر نهاد شکل میگیرد که فروید ایگو مینامد: چیزی در حکم مدیریتِ نهاد که خواستههای آن را در برابر واقعیت تنظیم میکند. به گفتهٔ او از نظر فروید ایگو هم همچنان تابع اصل لذت است، ولی میان اصل لذت و اصل واقعیت میانجیگری میکند.
افزون بر آنچه ایگو تولید میکند، دستورالعملها و آرمانهایی از بیرون، از پدر و مادر و فرهنگ، به کودک القا و درونی میشود؛ فروید به این میگوید سوپرایگو. او میگوید بیشتر عقاید ما را خودمان تولید نکردهایم. فروید ماتریالیست است و دین را اوهام میداند، پس برای توجیه کسانی که همهٔ عمر ریاضت میکشند باید بگوید آرمانهایی در ذهن کپی شده که ممکن است از نهاد قویتر باشند. ایگو میان سه چیز تعادل برقرار میکند: خواستهای نهاد، خواستهای سوپرایگو، و واقعیت.
عقدهٔ ادیپ
او میگوید فروید عقدهٔ ادیپ را پیش از معرفی مفهوم نهاد مطرح کرد، ولی مفهوم اید همیشه در ذهن فروید بوده است. به نظر فروید کودک در چهار-پنجسالگی وارد مرحلهای میشود که منبع اصلی لذت جسمانیاش به قسمت جنسی میرود. نخستین ابژهٔ جنسی، چه برای دختر و چه برای پسر، مادر است، و او تأکید میکند این را نباید با عشق جنسی پس از بلوغ مقایسه کرد و بسیار در ناخودآگاه است.
پسر برای نخستین بار میلی دارد که به آن ابژه ممنوع است، چون آن ابژه متعلق به پدر است. پس نخستین لحظهٔ ناخوشایند بزرگ زندگی کودک این است که پدر را در برابر خودش میبیند. حس مخالفت با پدر یا به تعبیر دقیقتر حس پدرکشی پدید میآید، و فروید به آن میگوید عقدهٔ ادیپ؛ هرچند در کودک معنای واقعی ندارد، از نظر فروید در ناخودآگاه هست.
چون پدر غولی در برابر کودک است، احساس تهدید پدید میآید و بهویژه به دلیل نوع تمایل، این ترس در پسر به صورت ترس از اختهگی بروز میکند. در نتیجه کودک ابژهٔ جنسی خودش را رها میکند و خودش را با پدر همانندسازی میکند، و در همین فرایند است که بعدها در بلوغ ابژهاش را از میان زنهای دیگر انتخاب میکند. او میگوید فروید غایب بودن پدر را مهمترین عامل خانوادگی گرایش همجنسگرایانه در مردان میدانست و میگوید الان به نظر میرسد شواهد خوبی برای آن داریم.
او میگوید کسانی که میخواهند به فروید بد بگویند عقدهٔ ادیپ را وحشتناک جلوه میدهند، ولی او فقط میکوشد بگوید این از کجا آمده و فعلاً به درست یا غلط بودنش کار ندارد. نام عقده از افسانهٔ یونانی «ادیپ شهریار» است: پیشگوهایی که در اسطورهها نقش دارند به او گفتند پدرش را میکشد و با مادرش همبستر میشود؛ او از ترس این کار از سرزمین خودش رفت، ولی در راه مردی را کشت و با زنی ازدواج کرد و بعدها فهمید آن مرد پدر و آن زن مادرش بوده است. فروید میگوید این حس عمیقترین واپسزنی ماست و انگار عامل فراموشی دوران کودکی است.
پرسشهای حاضران
یکی از حاضران میپرسد از اینها در تربیت کودک چگونه میشود استفاده کرد. او میگوید اگر نظریهٔ فروید را بپذیریم، ممکن است دربارهٔ رفتار با کودک نتایجی بگیریم تا این حالتها در سنین بعد به بیماری تشدید نشود؛ این به آن برمیگردد که نظریه را چقدر جدی بگیرند. فروید عامل همهٔ بیماریهای روانی را ضربههای کودکی میداند، و مرحلهٔ ادیپی را مهمترین مرحلهٔ زندگی کودک.
یکی از حاضران میپرسد مبنای سوپرایگو از کجاست، وقتی انسان از اول همان حیوان بوده و فقط ایگو داشته. او میگوید ایگوی رشدیافته قواعد زیادی تولید میکند و با وضعیت خاص غریزهٔ جنسی به ممنوعیتها نیاز هست؛ خیلیها مبدأ قانون را تحریم زنای با محارم میدانند. به گفتهٔ او حیوانات چیزی مانند عقدهٔ ادیپ پیدا نمیکنند، و سوپرایگو نتیجهٔ قدرت ایگو در انسانهاست که به سمت تمدن و فرهنگ رفته؛ در حیوانات چنین چیزی نمیبینیم.
او اضافه میکند که فروید به این نکته دقت نمیکند و خودش دارد نظریهٔ فروید را میگوید، ممکن است هیچکدام را قبول نداشته باشد. اگر از قالب فرویدی بیرون بیاییم، به گمان او نکتهٔ اصلی زبان است که فرهنگ و تمدن را برای انسان پدید آورده. چون فروید به زبان تعلق خاطری ندارد، نظریهاش جاهایی مشکل دارد؛ و لکان کسی است که میکوشد نظریهٔ فروید را با مرکز قرار دادن زبان بازسازی کند.
او میگوید توضیحهای فروید دربارهٔ دخترها ضعیفتر از توضیحهایش دربارهٔ پسرهاست، و جملهای از فروید در اواخر عمر میآورد که «نفهمیدم زنها چه میخواهند». دربارهٔ ایراد اینکه در نظریهٔ فروید همهٔ آدمها مریضاند، میگوید تقریباً درست است، چون واپسزنی زمینهٔ همهٔ بیماریهاست، ولی لزوماً به بیماری واقعی و بروزکننده نمیانجامد.
→ متنِ کاملِ این جلسه