→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۳ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

نظریهٔ فروید — مکانیسم‌های دفاعی

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

سخنران می‌گوید می‌کوشد آنچه دربارهٔ فروید می‌داند را تقریباً اصل‌موضوعی کند و مبانی فکر او را روشن کند. از هدف فروید، یعنی مدلی علمی برای رفتار انسان، و از الگوی داروین شروع می‌کند، سپس به انرژی، اصل لذت و اید و ایگو و سوپرایگو می‌رسد. بخش بلند میانی توصیف مکانیسم‌های دفاعی ایگو است و در پایان از درمان فروید و جاذبهٔ مدل او سخن می‌گوید.

هدف فروید و الگوی داروین

او می‌گوید می‌کوشد آنچه دربارهٔ فروید می‌داند را «تقریباً اصل‌موضوعی» کند و مبانی فکر او را روشن کند. به گفتهٔ او، اگر نظریه‌ای واقعاً اصل‌موضوعی شده باشد و در استنتاجی به غلطی برسیم، برمی‌گردیم و می‌پرسیم کدام اصل اشکال دارد. او هم‌چنین می‌گوید خوب است تمثیل‌هایی را درک کنیم که در ذهن فروید بوده و خودش از آن‌ها آگاهی نداشته است، مثل تشبیه روان به یک سیستم آب‌رسانی؛ هرچند شاید فروید هیچ‌جا به‌صراحت از این تمثیل استفاده نکرده باشد.

به گفتهٔ او، فروید می‌خواهد به معنای زمان خودش مدلی علمی بدهد که رفتارها، بیماری‌های روانی، اختلال‌ها و هر پدیدهٔ روانی انسان را توضیح بدهد، با مبانی ساده و تا حدی قدرت پیش‌گویی؛ و چون پزشک است، دنبال نتایج درمانی هم هست. مشاهدات فروید مورد قبول عام است. او یونگ را در برابر می‌گذارد: به نظر او فرق اساسی این است که یونگ دنبال تبیین علمی به آن معنا نیست و آنچه را خودش قانع شده فکت می‌گیرد، ولو دیگران قانع نشده باشند؛ به نظر می‌آید یونگ نظریه‌ای خصوصی برای خودش می‌سازد، هرچند این از جهتی نقطهٔ قوت او هم هست.

او می‌گوید اگر الگویی برای کار فروید باشد، داروین است؛ منظورش مبانی نظری داروین نیست، الگوی کار است. داروین توانسته مفاهیم زیست‌شناسی را به مدلی علمی تبدیل کند و نشان بدهد که ما از نظر زیست‌شناسی تافته‌ای جدابافته نیستیم. فروید می‌کوشد رفتارهای خاص انسان را هم، که به نظر بسیار با حیوانات فرق دارد، در مدلی طبیعی ببرد و نشان بدهد که در انسان چیز غیرعادی‌ای نیست، جز اینکه بعضی چیزهای حیوانی در او اگزجره شده است.

به گفتهٔ او فروید ریداکشنیست است: می‌کوشد همهٔ پدیده‌های روان را به زیست‌شناسی ریداکشن کند و به توضیح‌هایی برسد که به آناتومی، فیزیولوژی و عصب‌شناسی مربوط باشند. سخنران فکر می‌کند کسانی که بعد از فروید آمدند این محدودیت را کنار گذاشتند و این فرض زیست‌شناختی در فرویدیسم فراموش شده است. فروید مطابق دوران خودش دید مکانیستی و دترمینیستی دارد و می‌خواهد رفتار را مثل ماشین ببیند؛ پس برای این ماشین اختیار فرض نمی‌شود.

ناخودآگاه و غایت‌شناسی

او مدل متعارف را این‌گونه شرح می‌دهد: مردم می‌گویند ما با اختیار خودمان فکر می‌کنیم، تصمیم می‌گیریم و رفتار می‌کنیم. ولی اینکه اشتباهاً واژهٔ دیگری را جایگزین می‌کنیم، رؤیاهای معنادار، رفتار بیماران روانی و تصورات وسواسی که کنترلی بر آن‌ها نیست نشان می‌دهد بخشی از رفتار انسان خودآگاه است و خیلی چیزها در درون تولید می‌شود. باید چیز دیگری در روان تصور کرد؛ از نظر فروید رسیدن به ناخودآگاه و پیش‌آگاهی بدیهی است.

به نظر او مهم‌ترین نکته‌ای که این مدل متعارف را از تدوین علمی دور می‌کند این است که از غایت‌شناسی استفاده می‌کند: می‌گوییم کاری را برای رسیدن به هدفی کرده‌ایم، در حالی که علم تئولوژی ندارد. او مثال می‌زند که بعضی می‌گویند باران می‌آید تا مزارع را سیراب کند، ولی تبیین علمی توضیح می‌دهد ابرها چگونه شکل می‌گیرند. فروید می‌کوشد رفتار را علمی تبیین کند و غایت‌شناسی را کنار می‌گذارد؛ از منبع انرژی و کانال‌ها و جریان الکترون‌ها سخن می‌گوید.

او می‌گوید بعدها پیروان خود فروید اهداف اولیه و الگوی داروینی او را فراموش کردند. به گفتهٔ او بزرگ‌ترین مشکل نظریه این بود که تقریباً همهٔ جانشینان فروید، که انجمن‌های روان‌کاوی آمریکا را در دست گرفتند، از نظریات او انحراف دارند؛ آن‌ها به خودآگاهی و ایگو اهمیت فوق‌العاده دادند، در حالی که فروید می‌کوشید نشان بدهد خودآگاه و ایگو بخش کوچکی از ذهن‌اند.

انرژی، تنش و اصل لذت

به گفتهٔ او، برای فروید مفهوم اصلی انرژی است: در نگاه علمی او رفتار چیزی نیست جز جریان انرژی در سیستم عصبی، و فروید به نوعی برای ذهن، که حالتی نرم‌افزاری دارد، توضیحات سخت‌افزاری می‌آورد. اصل پایه‌ای که به گمان او از روز اول تا آخر در نظریهٔ فروید هست این است که این ماشین می‌کوشد همیشه در مینیمم انرژی، مینیمم تنش، قرار بگیرد، مثل بقیهٔ سیستم‌های فیزیکی؛ و این هیچ‌وقت تغییر نکرد.

او می‌گوید فروید جاهایی کودکی را تصویر می‌کند که به اندازهٔ کافی از مادرش شیر خورده و در حالتی خلسه‌مانند به خواب رفته، و این احساس کلی فروید است که آدمیزاد دنبال چنین لذتی است. در بزرگسالی لذت جنسی چنین حالتی می‌دهد؛ او می‌گوید اگر فروید زنده بود، مطمئناً می‌گفت مواد مخدر هم ممکن است حالتی شبیه آن بدهد، و این همان جاذبهٔ مواد مخدر است.

به گفتهٔ او، اساس حرف فروید این است که در انسان بیشتر از یک اصل کار نمی‌کند و آن اصل لذت است. ولی بعدها فروید به غریزهٔ پرخاشگری و نابودکردن هم معتقد می‌شود و در «ماورای اصل لذت» در کنار غریزهٔ زندگی از غریزهٔ مرگ حرف می‌زند. سخنران می‌گوید این با اصل اولیه قابل جمع است، اگر قبول کنیم که مردن نوعی رسیدن به تنش صفر است. خوردن را نمونهٔ تلفیق هر دو غریزه می‌داند: در جویدن و پاره‌کردن پرخاشگری هست و در عین حال لذت.

نهاد یا اید در نظر فروید حیوانی بی‌ادراک است که فقط لذت را ماکسیمم و تنش را کم می‌کند، و لزومی ندارد از جهان خارج آگاه باشد. فروید می‌گوید در ابتدای تولد خالص نهاد هستیم، بدون خودآگاهی و بدون درک فرق خود و جهان خارج. سخنران می‌گوید این با نگاه متعارف مردم، که خودشان را همان بخش خودآگاه و ایگو می‌دانند، تضاد عمیقی دارد؛ و اینکه نظریهٔ فروید را سیاه می‌دانند از همین‌جاست.

اید، ایگو و سوپرایگو

از نظر فروید در ابتدا نهاد هیچ صفت غیراخلاقی ندارد؛ غیراخلاقی‌بودن را ایگو و سوپرایگو به آن نسبت می‌دهند. اید به موانع بیرونی برمی‌خورد، مثلاً غذا در دسترس نیست یا ممانعتی از طرف دیگران هست. با مجازات و تقویت می‌شود حیوانی را به رفتاری عادت داد و اید هم چنین سیگنال‌هایی دریافت می‌کند و انگار یاد می‌گیرد چه بکند و چه نکند. ولی انسان به سبب بزرگ‌ترین مغز می‌تواند انتزاع کند و به گزاره‌ای برسد مثل «هرگاه این کار را می‌کنم، چنین اتفاقی افتاده است».

به گفتهٔ او شکل‌گرفتن ایگو همین است که بخشی خودآگاه روی اید سوار می‌شود و خواسته‌های آن را کنترل می‌کند؛ در کنارش گزاره‌هایی دربارهٔ آنچه باید و نباید کرد از بیرون منتقل می‌شود و سوپرایگو روی آن کپی می‌شود. اگر پدر و مادر خیلی سخت‌گیر باشند، سوپرایگو آن‌قدر قوی می‌شود که ایگو کمتر فعالیت می‌کند، و از نظر فروید عزت‌نفس و خلاقیت کم این افراد از همین است.

به گفتهٔ او، فروید از عصب‌شناسی یاد گرفته که بعضی کانال‌ها در مغز و در جریان عصبی قابل مسدودشدن یا قابل تسهیل‌شدن‌اند، و در آثار اولیه اصطلاح «نیروگذاری» را به کار می‌برد. هر وقت کاری لذت‌بخش انجام شود، کانال‌هایی که در آن‌ها به لذت رسیده‌اند تسهیل می‌شوند و کانال‌هایی که به درد منجر شده‌اند مسدود یا دشوار می‌شوند. ایگو از نظر عصب‌شناسی کانال‌هایی را که به رفتار منجر می‌شوند تسهیل یا مسدود می‌کند.

او می‌گوید با این مفروضات انسان دست‌کم از سه جهت دچار گرایش‌های مختلف است: نهاد لذت‌طلب و پرخاشگر، واقعیت که در برابر خواسته‌های اید می‌ایستد، و سوپرایگو که ممکن است چیزهایی را آموزش داده باشد برخلاف خواستهٔ نهاد. ایگو میان این‌ها میانجی‌گری می‌کند و در نظریهٔ فروید به نوعی همزاد اضطراب است. فروید انواع مکانیسم‌های دفاعی را که ایگو برای کنترل این تعارض‌ها به کار می‌برد توصیف کرده است؛ بعضی از آن‌ها بیرون از محدودهٔ کارهای معقول‌اند، و اگر در حد متعارف باشند آدم نرمال می‌ماند، ولی افراط در آن‌ها ممکن است به بیماری روانی برسد.

واپس‌رانی و انکار

نخستین مکانیسم واپس‌رانی است: خاطرات و افکار و احساسات نامطلوب از خودآگاه به ناخودآگاه رانده می‌شوند. به گفتهٔ او، از نظر فروید پاک‌کردن ممکن نیست، ولی بردن آن‌ها از خودآگاه به جایی مثل پستو ممکن است. در بیماری‌های هیستریک، یعنی فلج‌های موضعی بدون منشأ جسمانی، مشاهده کردند که انگار به خاطراتی واپس‌رانی‌شده برمی‌گردند و اگر آن‌ها را از ناخودآگاه به خودآگاه بیاورند، انگار همه‌چیز درست می‌شود.

فروید این را با تمثیل کانال توضیح می‌دهد: کانالی که می‌خواهند مسدود کنند ممکن است انشعاب‌های زیادی داشته باشد، پس هم‌زمان چیزهای دیگر هم مسدود می‌شود؛ ممکن است خاطراتی که مضر نبودند هم از بین بروند و حتی بخشی از اعصاب مربوط به حرکت مسدود شود. او دربارهٔ دختری که از پرستاری پدرش خسته شده بود می‌گوید — نمی‌خواهد قطعی بگوید — شاید چون این افکار به زبان مادری‌اش از ذهنش گذشته بود، حتی کانال حرف‌زدن به زبان مادری‌اش هم مسدود شد. اگر خاطره با هیپنوتیزم یا شیوه‌ای دیگر بیدار شود و هیجان اولیه دیگر نباشد، کانال‌ها باز می‌شوند.

او می‌گوید واپس‌رانی در همهٔ ما در حد خیلی نرمال هست. مثالی را، که به گمان او از خود فروید است، می‌آورد: مردی به زنی علاقه‌مند بود و کس دیگری با آن زن ازدواج کرد؛ این دو مرد رابطهٔ کاری مستمری دارند، ولی این مرد هیچ‌وقت نمی‌تواند اسم آن یارو را به یاد بیاورد. از این دیدگاه، همهٔ فراموشی‌های ما به کانال‌هایی مربوط‌اند که در اثر هیجان‌هایی مسدود شده‌اند.

مکانیسم دوم انکار است، که او آن را مهم و خیلی خطرناک می‌داند: در واپس‌رانی چیزی از خودآگاه پاک می‌شود، ولی در انکار خودآگاه به آن دسترسی دارد و می‌گوید نبوده است. او فیلم «گاو» را مثال می‌زند که مرد روستایی قبول نمی‌کند گاوش مرده باشد. به گفتهٔ او، هرچه آنچه انکار می‌شود روشن‌تر باشد، ایگو برای انکارش چیزهای بیشتری را خراب می‌کند و ممکن است حس واقعیت از دست برود و آدم آماده شود به بیماری‌های سخت مثل اسکیزوفرنی گرفتار شود.

واکنش وارونه، فرافکنی و جابه‌جایی

در واکنش وارونه احساسی را که نمی‌خواهیم داشته باشیم نه واپس‌زنی می‌کنیم و نه انکار می‌کنیم، بلکه مدام حرف‌ها و کارهایی خلاف آن می‌کنیم؛ مثل زنی که از شوهرش به‌شدت نفرت دارد ولی مدام محبتی اغراق‌آمیز به او نشان می‌دهد. او می‌گوید اگر کسی مدام بگوید فلانی را خیلی دوست دارد، همین افراط انگار نشان می‌دهد مسئله‌ای هست.

او می‌گوید بنا بر این نظریه خیلی از تصوراتی که دربارهٔ خودمان داریم کاذب است. اگر از کسی بپرسند چه ویژگی‌ای را نقطهٔ قوت خودش می‌داند، به گفتهٔ او تقریباً با قاطعیت می‌شود گفت آن را ندارد و برعکسش را دارد؛ جایی که حس غرور و تأکید افراطی هست نشان می‌دهد آنجا مشکلی وجود دارد. او می‌گوید دربارهٔ میلیاردری خسیس شنیده که خیلی از خودش تعریف می‌کرد که آدم بخشنده‌ای است؛ دلیلش، فکر کنم، این بود که سرپرستی یکی از بچه‌های یتیم را به عهده گرفته بود، و با فرض اینکه ماهی ۱۰ هزار تومان به او می‌داد، همین را دلیلی قاطع می‌دانست.

فرافکنی یعنی چیزی را که در درون ماست و ما را اذیت می‌کند به دیگران نسبت بدهیم: آدمی که خسیس است شروع می‌کند به تئوری‌بافی که مردم خسیس‌اند. به گفتهٔ او، صفتی که در دیگران اصلاً قابل تحمل نیست همان است که در درون خود ماست. او، با تعبیر «حرفی سیاسی»، ملت آمریکا را مثال می‌زند: می‌گوید روشنفکران اروپایی این ملت را این‌طور توصیف می‌کنند که برای احساس خوب‌بودن همیشه دشمنی بیرون از خود فرض می‌کند و با آن می‌جنگد، اول کمونیست‌ها و بعد تروریست‌ها؛ و او این را نمونهٔ مکانیسم فرافکنی می‌داند.

جابه‌جایی مکانیسمی مهم در فعالیت‌های ناخودآگاه است؛ مثلاً خشم از کسی که از ما قوی‌تر است به موجودی ضعیف‌تر منتقل می‌شود. مثال حاد او دختری است که فروید از او می‌گوید و بدون چند بار دستشویی‌رفتن نمی‌توانست کاری بکند. فروید به این نتیجه می‌رسد که او مثلاً در تماشاخانه احساس جنسی شدیدی نسبت به مردی که ممنوع بوده پیدا کرده بود و ایگو آن را با نیاز به دستشویی جابه‌جا کرده است. او می‌گوید این‌ها مکانیسم‌هایی‌اند که می‌توانند کاملاً مخرب باشند.

دیگر مکانیسم‌ها و واپس‌روی

در همانندسازی آدم برای آرمانی که به آن نرسیده خودش را با کسانی که آن آرمان را دارند همانند می‌کند؛ مثلاً عده‌ای از قهرمانی یک تیم فوتبال خوشحال می‌شوند. در عقدهٔ ادیپ هم پسر، بعد از آنکه از طرف پدر احساس خطر می‌کند، به توضیح فروید با همانندسازی احساس امنیت می‌کند. دلیل‌تراشی هم مکانیسمی نرمال است: ایگو برای شکست‌هایی که می‌خورد توجیه‌هایی می‌آورد که نوعی فرار از واقعیت است؛ و فلسفه‌بافی را او دلیل‌تراشی در سطحی بالاتر می‌داند.

والایش یعنی احساسات و هیجان‌هایی که آدم‌ها دارند وارد کانال‌هایی می‌شود که مقبولیت اجتماعی داشته باشند؛ هنرمند ممکن است احساسات حاد جنسی‌اش را در هنر بیان کند. به گفتهٔ او، از نظر فروید هنر و رفتارهای اخلاقی و دینی همه می‌توانند نتیجهٔ مکانیسم دفاعی والایش باشند. مثال دیگر او پرخاشگری‌هایی است که در میدان ورزشی به‌راحتی تخلیه می‌شود.

واپس‌روی را او بهتر می‌داند در کنار مکانیسم‌های دفاعی دیگر بررسی نشود، چون بیش از یک مکانیسم دفاعی است و فرایندی روانی است که ممکن است طول بکشد تا شخصیت تغییر کند. معنایش این است که در شرایط حاد به مراحل رشدی که از آن‌ها گذشته‌ایم برمی‌گردیم، مثل کسی که زیر اضطراب شدید شروع می‌کند به مکیدن شست؛ از نظر فروید هیچ آدمی مراحل رشد را کامل طی نمی‌کند و همیشه بازمانده‌هایی می‌ماند. او می‌گوید این شاید بزرگ‌ترین مکانیسمی است که نشان می‌دهد انحرافات و بیماری‌های روانی چگونه پدید می‌آیند؛ به اصطلاح خود فروید، انحرافات نگاتیو بیماری‌های روانی‌اند.

او می‌گوید رؤیادیدن، خیال‌پردازی و خلق آثار هنری فرایندهایی‌اند که تلفیقی از مکانیسم‌های دفاعی مختلف‌اند و به آدم کمک می‌کنند از اضطراب‌هایی که تعارض‌های درونی‌اش به او وارد می‌کنند فرار کند. شرطی‌شدن به گفتهٔ او مکانیسم دفاعی نیست؛ در نظریهٔ فروید بیشتر توضیح می‌دهد چگونه سوپرایگو را درونی می‌کنیم. شرطی‌شدن با تکرار به دست می‌آید، و در مورد دختر جابه‌جایی تکراری وجود نداشت. او یادآوری می‌کند که فروید پیش از پدیدآمدن مفهوم شرطی‌شدن و مکتب رفتارگرایی کار می‌کرد.

ناخودآگاه، درمان و جاذبهٔ مدل

به گفتهٔ او، ناخودآگاه بخشی از ایگو و سوپرایگو را هم شامل می‌شود؛ همهٔ ارزش‌هایی که به ما تلقین شده را نمی‌دانیم. از نظر فروید اصل ما نهاد ناخودآگاه است و خودآگاه بخشی مدیریتی است؛ زیبایی‌شناسی و مانند آن اصالت ندارد و ممکن است به سبب والایش همهٔ زندگی را پر کند. به نظر او دید فروید نسبت به انسان کاملاً منفی است: فروید در یکی از نامه‌هایش نوشته است که به نظرش «اکثرشان آشغال‌اند».

به نظر او مکانیسم اصلی درمان فروید آوردن چیزها از ناخودآگاه به خودآگاه است: جایی هیجان شدید برخورد منطقی و آرام ممکن نبوده، مکانیسمی دفاعی راه افتاده و مسیر انرژی جابه‌جا یا واپس‌زده شده است. اگر در شرایطی آرام پزشک آن مسئله را یادآوری و تحلیل کند و ایگو برخوردی عقلانی بکند، ایگو که مثل کارگزاری کانال‌ها را خاموش و روشن می‌کند همان‌طور که یک بار کانال را بسته می‌تواند بعدها بازش کند. به گفتهٔ او درمان فروید این است که اگر محتویات واپس‌زده را به خودآگاه بیاورید، بیمار کاملاً نرمال می‌شود.

او می‌گوید مخالفان فروید هر نوع درمانگری او را انکار می‌کنند و می‌گویند همهٔ مواردی که گزارش کرده یا دچار مشکل شده‌اند یا بعدها بیماری‌هایشان دوباره برگشته است؛ خودش تمام سعی‌اش را می‌کند وارد مسائل درمانی نشود. به گفتهٔ او بیشتر منتقدان معتقدند ردهٔ بیماری‌هایی که به آن‌ها سایکوز می‌گویند، مثل اسکیزوفرنی، بیرون از نظریهٔ فروید است و خود فروید هم تأکید می‌کند نظرش بیشتر به نوروز است. مشاهدات بالینی فروید روی بیماری‌هایی مثل پارانویا یا مانیا خیلی کم است، برخلاف یونگ که بیش از ده سال در بیمارستان کار کرده؛ مشکل یونگ به گفتهٔ او این است که مشاهداتش آن‌قدر زیاد است که به نوعی از خیر مدل‌سازی گذشته.

یونگ در خاطراتش می‌نویسد که برای نخستین بار می‌دید کسی به منشأ بیماری‌ها توجه می‌کند و مکانیسم و مدل می‌دهد، در حالی که فقط قرصی به بیمار می‌دادند یا چیزی به او می‌گفتند. به گفتهٔ او، فروید نخستین کسی است که مدلی داده که در آن می‌شود انحرافات، مکانیسم‌هایی که انحراف‌ها را پدید می‌آورند و مکانیسم‌هایی که بیماری‌های نوروز را پدید می‌آورند طبقه‌بندی کرد، و بعد از آن مدل دیگری ارائه نشد. او می‌گوید لکان و یونگ و آدلر این کار را نکرده‌اند؛ دیدگاه‌های فروید ممکن است ناقص و نادرست باشند، ولی هنوز در حد مدل فرویدی چیزی نداریم و در بحث بیماری‌ها و انحراف‌ها پیشرفت چندانی نسبت به فروید نبوده است.

→ متنِ کاملِ این جلسه