در این جلسه، پس از فاصلهٔ زیاد، مباحث کلی یادآوری میشود: موضوع این جلسهها چیزی است که فروید فراروانشناسی نامیده. سپس مدل علمی فروید دربارهٔ اید و ایگو و سوپرایگو گفته میشود و فیلم «معجزهگر» میآید. بعد کتاب تفسیر رؤیا، نظریهٔ رؤیا و رؤیای ایرما میآید.
فراروانشناسی و ناخودآگاه
به گفتهٔ او نظریهٔ رؤیای فروید، که موضوع اصلی این جلسه است، به دلایلی که بعداً میبینیم از صرفِ مطالعه یا تفسیر رؤیا مهمتر است. چون فاصلهٔ زیادی از جلسههای پیشین افتاده، مباحث کلی را یادآوری میکند: موضوع این جلسهها چیزی است که فروید فراروانشناسی نامیده، نه روانکاوی به معنای متعارف که بخش عمدهاش تکنیکهای رواندرمانی است. فراروانشناسی میکوشد برای همهٔ رفتارهای انسان، از جمله رؤیا، مدلی بدهد که بگوید فرایندهای روانی چگونه اتفاق میافتند.
او میگوید چنین مدلی به کار تحلیل فرهنگ هم میآید؛ مثلاً در تحلیل آثار هنری مهم است مدلی از خلق اثر هنری داشته باشیم. نقد روانکاوانه نتیجهٔ همین است: اگر معتقد باشید بخش عمدهٔ فعالیت هنرمند از ناخودآگاهش سرچشمه میگیرد، آنگاه شناختن مکانیسمهای سانسور و تحریف برای درک آنچه پشت اثر هنری هست بسیار مهم است. هدف او بحث نظری است، نه رواندرمانی.
به گفتهٔ او همهٔ ما نوعی فراروانشناسی عامیانه داریم: بشر مختار است، اراده دارد و رفتارهایش برای رسیدن به اهداف است. این دیدگاه بیش از اندازهای که از لحاظ علمی تحملپذیر باشد بر آزادی و خودآگاهی تأکید میکند و دربارهٔ تولید رؤیاها نمیتواند حرفی بزند. فروید، یونگ و لکان به ترتیب تاریخی تأکید بر ناخودآگاهی را بیشتر میکنند: فروید روان را مثل کوه یخ میدانست که شاید ۹۰ درصدش دیده نمیشود، یونگ خودآگاهی را جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاهی میخواند، و لکان شاید افراطیتر باشد و «من» را چیزی خیالی بداند که انگار وجود ندارد.
او میگوید فراروانشناسی عامیانه غیرعلمی است، چون از اراده، آزادی، باور و میل حرف میزند که در علوم دیگر به کار نمیروند؛ به همین سبب مدلهای روانکاوانه از تصورات عامیانه دور میشوند. نزدیکشدن به نظریهٔ فروید با مقاومت همراه است، چون روانکاوی چیزهایی را میگوید که نمیخواهیم باور کنیم، مثلاً اینکه چیزی در ما هست که با تصور ما از خودمان نمیخواند.
مدل علمی فروید
فروید میخواهد فراروانشناسیای علمی بسازد و تقلیلگراست: اگر بتواند روانکاوی را در فیزیک جا میدهد، وگرنه در بیولوژی یا دستکم عصبشناسی. رفتار انسان از نظر فیزیکی «کار» است و به انرژی مربوط است، پس باید بر انرژی روانی و توزیع آن بهوسیلهٔ اعصاب تمرکز کرد. او میگوید فروید پیش از روانکاوی سالها در عصبشناسی کار کرده بود.
مدل باید تا حد ممکن دترمینیستی هم باشد: در زمان فروید جهان لاپلاسی بود. او نمیخواهد بگوید فروید آنقدر شجاع بود که نظریهاش را کاملاً بر مدل لاپلاسی بنا کند، ولی فضای فکریاش چنین بود. یکی از استدلالهای سادهای که برای وجود ناخودآگاه میآورد این است: دچار لغزش میشویم، میخواهیم کاری بکنیم و کار دیگری میکنیم، و اگر دترمینیستی فکر کنیم باید چیز دیگری در ما عامل لغزش باشد.
در علم، دستکم در زمان فروید، توجیه غایتشناسانه جایی ندارد، در حالی که فراروانشناسی عامیانه پر از غایتشناسی است. به گفتهٔ او یک توجیه دینی این است که باران میبارد تا کشتزارها سیراب شوند، ولی توجیه علمی این است که باران میبارد چون ابری آنجا هست؛ توجیه علمی فاعلی است و در جهان لاپلاسی گذشته آینده را میسازد.
فروید تحت تأثیر داروینیسم است و انگار کار داروین را تکمیل میکند: اگر میان حیوان و انسان فرایندی مشترک اتفاق افتاده، چرا رفتارهای انسان اینقدر با رفتار حیوانهای دیگر فرق میکند؟ فروید به نوعی میکوشد بگوید این تفاوت آنقدر که فکر میکنیم نیست: نهاد انسان نهادی حیوانی است و پیچیدگیهایی بر آن سوار میشود، و حتی فعالیتهای هنری و اعتقادات دینی از آن ناشی میشوند.
فکتها و ایرادهای سیستم
او میگوید وقتی مدلی علمی میدهید مجموعهای از فکتها دارید که مدل باید توجیه کند؛ فکتهایی که فروید با آنها مواجه است فکتهای عادی زندگی روزمره نیستند، بلکه بیماریهای روانی مثل هیستری و اسکیزوفرنی، رؤیاها و هیپنوتیزماند. در مثال تلویزیون، با دیدن ایرادهای سیستم، مثل خط سفید در وسط، میفهمیم تلویزیون چیزی شبیه سینما نیست؛ ایرادهای یک سیستم همیشه راهنماییهای بسیار خوبیاند تا به اجزایی که نمیشناسیم پی ببریم. نمونهای از نوروساینس: آدمهایی آسیب مغزی دیدهاند و زبان مادریشان از یادشان رفته ولی زبان دومشان نه.
او پیشنهاد میکند کتابی دربارهٔ رواندرمانی با فصلی از مشاهدات عجیب آغاز شود تا ذهن آدم به هم بریزد و بعد سراغ مدلها برود. به گفتهٔ او از موفقیتهای فروید این است که بیماریهای روانی شناختهشدهٔ زمانش را تا حدود زیادی در یک مقولهبندی به هم مرتبط میکند و چیزهایی را پیشگویی میکند که بعداً قابل مطالعه است، مثلاً اینکه همهٔ انواع هیستری به ترومایی جنسی در کودکی برمیگردد. او نمیخواهد بگوید آمار امروز این را تأیید میکند، ولی میگوید آن را تا حدودی معقول جلوه میدهد.
اید، ایگو و سوپرایگو
فروید نخست روان را سیستمی میبیند که میخواهد در مینیمم تنش بماند، که با تصورات علمی سازگار است. به گفتهٔ او انسان مثل یک سیستم فیزیکی دنبال لذت و دوری از درد است و لازم نیست از اختیار حرف بزنیم؛ سیستم میتواند جبری حرکت کند و توهمی از اختیار هم داشته باشد. بیشترین لذت جسمانی از چیزهای جنسی است، پس مبدأ اصلی انرژی روانی انرژی جنسی، لیبیدو است، که یکی از چیزهای عجیب نظریهٔ فروید است و آدمها معمولاً واکنش خوبی به آن نشان نمیدهند.
نهاد بشر همان اید است: موجودی که صرفاً در جهت لذت حرکت میکند و تصوری کاملاً حیوانی است. ولی ما سیستم عصبی بسیار پیچیدهای داریم و هر بار درس میگیریم؛ کمکم نوعی سیستم مدیریت شکل میگیرد که لذت بردن را کنترل میکند و به تعویق میاندازد، یعنی ایگو، همان «من». سوپرایگو مجموعهای از دستورالعملها است که تحت تأثیر پدر و مادر و فرهنگ در ذهن ما کپی شده و ایگو آنها را تولید نکرده؛ برای همین کسانی تمام عمر ریاضت میکشند.
در مدل فروید اید میخواهد لذتی ببرد ولی ایگو و سوپرایگو نمیگذارند و واقعیت هم مانع میشود؛ مثال کلاسیکش این است که از نظر فروید همهٔ آدمها میل به آمیزش با محارم دارند ولی در همهٔ فرهنگها نهی شده است. فروید دو سه سال اول کودکی را بسیار مهم میداند، چون ناخودآگاه که از میلهای واپسزده شکل میگیرد بیشتر آنجا ساخته میشود؛ عقدهٔ ادیپ میگوید هر پسری به مادر میل دارد، پدر جلوی آن را میگیرد و رقابتی نهفته پدید میآید. به گفتهٔ او هیچ عنصر اخلاقی در نهاد بشر نیست؛ اخلاق از سوپرایگو یا از چیزهایی میآید که ایگو بعداً میسازد.
عقدهٔ الکترا را عمداً نمیگوید، چون در نظریهٔ فروید مبهم است و خود فروید هم میگوید نظریهاش بیشتر وضعیت روانی مردها را توجیه میکند. دربارهٔ مراحل رشد، فروید از مشاهده میگوید لذت نخست از دهان است، بعد از دفع، و سرانجام مرحلهٔ جنسی میرسد؛ ممکن است کسی بگوید این مراحل چهارگانه است، ولی این برخورنده است چون دوست داریم بشنویم در تمام طول حیات رشد میکنیم.
هلن کلر و اید
او فیلم «معجزهگر» دربارهٔ هلن کلر را معرفی میکند که به گمان او نکتههایی دارد دربارهٔ توجیه پدیدهای عجیب با مدل فرویدی. هلن ناشنوا و نابینا است و به دلیل ترحم مادرش هیچ محدودیتی ندارد؛ مثلاً دور میز میچرخد و دستش را در بشقاب هر کسی میبرد. احساس او این است که هلن مثل اید مجسم است: با هیچ واقعیتی مواجه نشده و سوپرایگویی نداشته، پس ایگو در او شکل نگرفته یا خیلی ضعیف است.
فیلم به گفتهٔ او متوسط است ولی صحنهٔ یادگیری هلن در حد شاهکار است. هلن نمیفهمد که عالمی بیرون از او وجود دارد و همهچیز برایش فقط سیگنال است. او میگوید نمیخواهد بگوید فیلم بر زندگینامه منطبق است، ولی به نظر او تصوری که فیلم از این آدم میدهد تا حدودی با آنچه فروید میگوید منطبق است؛ البته صحنه دراماتیزه شده است.
از نگاه فرویدی این نخستین بار است که هلن زیر فشار واقعیت واقعیت را کشف میکند. معلم نقش سوپرایگو را دارد، و پدید آمدن ایگو صرفاً اتفاقی فیزیولوژیک نیست؛ باید تربیت شود تا به هوشیاری برسد. به گفتهٔ او اید موجودی کور و کر است که فقط با امیال لحظهای زندگی میکند و خودآگاهی ندارد؛ چون دنیا را کشف نمیکند، خودش را هم کشف نکرده است.
کتاب تفسیر رؤیا و نظریهٔ رؤیا
فروید متعهد است که هر فعالیت روانی از لحاظ بیولوژیک اهمیت داشته باشد، پس رؤیا هم باید به نوعی در مدل جا بگیرد. کتاب تفسیر رؤیا در ۱۹۰۰ منتشر شد و به گفتهٔ او شاید از نظر خیلیها مهمترین کتاب فروید باشد. نخستین عبارت کتاب این است که روشی روانشناختی هست که تفسیر رؤیاها را ممکن میسازد و «هر رؤیایی خود را به مثابهٔ ساختاری روانی آشکار میکند که معنایی دارد». فروید بارها تأکید میکند که رؤیا محافظ خواب است.
مثالهایی که میآورد زنگ ساعتی است که به نوعی وارد رؤیا میشود، و دانشجوی پزشکی که در رؤیا دید در بیمارستان است و بهراحتی به خوابش ادامه داد؛ فروید این را به علت همهٔ رؤیاها تعمیم میدهد. جونز، که از مهمترین شارحان فروید است، کمی ناخرسندی نشان میدهد که چرا فروید اینقدر بر آن تأکید میکند؛ ولی به نظر او اگر از خود فروید بپرسند، آن را کشف بسیار مهمی میداند.
در کتاب دو چیز وجود دارد: نظریهای دربارهٔ اینکه چرا و چگونه رؤیا میبینیم، و نظریهای دربارهٔ تفسیر رؤیا؛ به گفتهٔ او بسیاری این دو را از هم جدا نکردهاند. در مدل فروید انگار وقتی میخوابید ایگو و سوپرایگو تقریباً خاموش میشوند، پس ناخودآگاه، یعنی اید، رؤیا را تولید میکند و آرزوهای واپسزده را میخواهد به دست آورد. مثال خود فروید این است که غذایی بخورد که تشنگی میآورد و بخوابد؛ در خواب جرعههای خیلی بزرگی از آب زلال مینوشد.
شعار فروید در کتاب این است که «هر رؤیایی تحقق تغییرشکلیافتهٔ یک آرزوی واپسزده یا فروخورده است»؛ او میگوید کلمهٔ هر را خودش اضافه میکند ولی منظور فروید همین است. رؤیا آرزو را تغییر شکل میدهد تا خواب به هم نخورد: اگر نظریهٔ فروید را بپذیریم که آرزوی مرگ پدر در نهاد هر مردی هست، رؤیای سر بریدن او از خواب بیدار میکند، پس رؤیا مرگ را در شکل کمتر وحشتناکی نشان میدهد.
ساخت رؤیا و شیوهٔ تفسیر
به گفتهٔ او فروید دو باکس میگذارد: اید در باکس اول آرزویی را پدید میآورد و باکس تحریف و سانسور آن را تغییر شکل میدهد؛ این توضیح میدهد چرا رؤیاها نمادیناند. محتوای آشکار همان چیزی است که در خواب دیدهایم و محتوای نهان آرزویی است که رؤیا را پدید آورده؛ هدف تفسیر برگرداندن باکس دوم است. فروید فکر میکند اگر خاطرهٔ واپسزده به یاد آورده شود همهٔ مشکلات حل میشود، و معتقد است این را دربارهٔ بیماران هیستریک خودش تجربه کرده است.
فروید میگوید هر رؤیایی عناصری از روز پیش دارد، ولی علت رؤیا آن عنصر نیست: دیدن چیزی در روز خواستهای پنهان را به رزونانس درآورده است، و رؤیای معصومانه نداریم. هرچه تحلیل رؤیا عمیقتر شود، انسان بیشتر به ردپای تجربههای کودکی برمیخورد، و دربارهٔ رؤیاهای بیمارانش میگوید تأثیراتی را نشان میداد که غالباً به سه سال اول زندگیشان بازمیگشت.
فروید میگوید رؤیاها یکسره خودخواهانهاند: همهٔ شخصیتهایی که در رؤیا ظاهر میشوند یا عوامل مختلفی در درون خود شخص هستند، یا رابطهٔ او با آن آدم ظاهر میشود، نه خود آن آدم. اید به عالم خارج دسترسی ندارد و نیازهای خودش را به داستانی به نام رؤیا تبدیل میکند. رؤیا نه قیاس دارد نه تناقض و نه نفی: اگر کسی گفت «آن زن مادر من نبود»، فروید میگوید پس یعنی مادرش بوده است.
رؤیا را باید در نخستین فرصت ثبت کرد، چون ذهن در رؤیا تغییراتی میدهد؛ دانشجویی که عادت داشت رؤیاهایش را ثبت کند، فردایش دید آن مکان همان نبود، و فروید این را تجدیدنظر ثانوی مینامد. مکانیسمهای رؤیا تراکم است، که حجم عظیمی از چیزها متراکم ظاهر میشوند، و جابهجایی، که به جای کسی نزدیک آدمی شبیه او ظاهر میشود تا ایگو تحریک نشود.
نمادها، رؤیای ایرما و پرسشها
مهمترین مکانیسم سمبولیسم است، و فروید معتقد است سمبلها تا حدود زیادی شخصیاند؛ پس نمیتوان کتابی نوشت که بگوید اگر این را در رؤیا دیدی یعنی این. فروید نخست وقایع روز پیش را میپرسد و میخواهد دربارهٔ همهٔ آدمها و اشیایی که در رؤیا هستند تداعیهای خودمان را بگوییم، و میگوید هر وقت در تفسیر رؤیا به «این یا آن» رسیدید، به جایش «این و آن» بگذارید.
ایرما زنی از آشنایان فروید بود که برای عوارض هیستری تحت درمان بود؛ فروید کوشیده بود قانعش کند که درمان تمام شده است، ولی او مقاومت میکرد؛ روز پیش اتو رانک دربارهٔ حال او گفته بود «خوب است، ولی نه آنقدرها». در رؤیا معلوم میشود ایرما بیماری جسمانی دارد و رانک حرف احمقانهای میزند. فروید در تفسیرش میگوید رؤیا احساس گناهش را از بین برد، آرزوی کامل بودن درمان را تحقق داد و انتقامش را از رانک گرفت. او میگوید این فصل ۲۵ صفحه است و شدیداً توصیه میکند خوانده شود.
در کتاب فصلی هست که برای نخستین بار فروید میکوشد مجموعهای از نمادهای استاندارد را ردیف کند، و رؤیاهای نمونهوار مثل پرواز، مرگ عزیزان، امتحان و عریان بودن در جمع. طبیعی است که از نظر فروید بیشتر نمادها معنای جنسی دارند، چون چیزهای واپسزده در ناخودآگاه ما عموماً ویژگیهای جنسی دارند.
یکی از حضار میپرسد اگر ناخودآگاه در سه سال اول شکل میگیرد، چرا از امر جنسی حرف میزنید؛ او میگوید به باور فروید فعالیت جنسی از بدو تولد هست ولی کودکانه و پخش در بدن، و اید تا پایان ثابت میماند. حاضر دیگری میپرسد آیا فقط در خواب اید کار میکند؛ او میگوید نه، سانسور هم دخالت دارد و باکس دوم رؤیا را خلق نمیکند، فقط تغییرش میدهد. دربارهٔ رؤیای پرواز، تفسیر فروید این است که در کودکی در آغوش و روی دوش دیگران بالا و پایین انداخته شدهایم، ولی او میگوید این نظریه اکنون چندان طرفدار ندارد و علتهای دیگری مثل بلوغ و بلندپروازی ذکر میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه