جلسه با دشواری سخن گفتن امانتدارانه از نظریهٔ فروید آغاز میشود. سپس رؤیای ایرما و تحلیل خود فروید از آن خوانده میشود، همراه چند رؤیای دیگر و چند پرسش دربارهٔ تداعی. بعد بحث فروید دربارهٔ رشد جنسیت، عقدهٔ ادیپ و عشق میآید و جلسه با پرسش و پاسخ و گذار به پدیدههای فرهنگی پایان مییابد.
دشواری بحث از فروید
او میگوید حرف زدن دربارهٔ فروید برایش دشوار است، چون محتوای این نظریه پر از خط قرمز است و فروید را نمیشود در چهار جلسه خلاصه کرد. به گفتهٔ او توضیح تئوریای که خودش چندان با آن همدلی ندارد، همراه با امانتداری، کار سختی است؛ میکوشد نشان دهد اجزای تئوری منطق درونی دارند.
نکتهٔ دیگر این است که خالص فرویدی صحبت کردن خیلی سخت است، چون نظریههای فروید در زمان خودش تغییر کرد و جانشینانش هم تغییراتی دادند. بعضی، مثل لکان، آن تغییرات را انحراف از منظور فروید میدانستند و او میگوید توصیف ارتدوکس شاید با نوشتههای خود فروید کاملاً منطبق نباشد.
او قصد داشت جلسهٔ قبل بحث رؤیا را تمام کند، ولی نشد و کمتر نمونهٔ رؤیایی آورد که خود فروید تفسیر کرده باشد. از این رو جلسه را با چند رؤیا و تحلیلهایشان شروع میکند، و بعد به بحث فروید دربارهٔ جنسیت و انحرافات و ارتباطشان با خانواده، از جمله عقدهٔ ادیپ، و در پایان به معنای عشق میرسد.
رؤیای ایرما و تحلیل فروید
او میخواهد رؤیای معروف تزریق ایرما و تحلیل فروید از آن را از کتاب تفسیر رؤیا بخواند؛ ادعای فروید این است که تحلیل همین رؤیا نظریهاش دربارهٔ رؤیا را در ذهنش راه انداخت. فروید در مقدمه میگوید در تابستان ۱۸۹۵ بیماری جوان به نام ایرما را درمان میکرد که درمان با موفقیت نسبی پایان یافته بود. وقتی دوستش رانک گفت ایرما بهتر است ولی نه کاملاً خوب، فروید جواب او را آزارنده یافت و تصور کرد در آن سرزنشی هست و همان شب تاریخچه را نوشت تا خود را توجیه کند.
در رؤیا تالار بزرگی است با مهمانان بسیار و ایرما میان آنهاست. فروید او را به کناری میبرد و میگوید اگر هنوز دچار درد میشود تقصیر خود اوست. ایرما از دردهای گلو و معده و شکم میگوید، فروید به گلوی او نگاه میکند و لکهٔ سفید بزرگ مییابد، و دکتر مین میگوید این عفونت مهم نیست و بهزودی اسهال میگیرد و سم دفع میشود. در پایان گفته میشود دوستش اتو ترکیبی را تزریق کرده بود و احتمالاً سرنگ آلوده بود.
فروید میگوید ممکن بود این حرف را در عالم بیداری هم به ایرما بگوید، چون نگران بود مسئول دردهایی بوده باشد که او احساس میکرد. به گفتهٔ او، فروید بعداً توضیح میدهد که انگار کل این رؤیا در خدمت رفع این نگرانی است؛ تئوری رؤیای فروید این است که رؤیا سرانجام میخواهد به آرزویی پنهان جامهٔ عمل بپوشاند.
او بر شیوهٔ برخورد تأکید میکند: فروید در هر قسمت رؤیا ذهن خودش را آزاد میگذارد تا ببیند چه چیزهایی در ذهنش تداعی میشود. مثلاً ایرما در رؤیا پریدهرنگ و پفکرده است، در حالی که بیمار واقعی همیشه چهرهای گلرنگ داشت، و فروید ظن میبرد که کس دیگری جانشین او شده است؛ جانشین کردن و متراکم کردن از مکانیسمهای رؤیا هستند. فروید میگوید هرگز موردی نداشته که دهان ایرما را معاینه کند، و اولین تداعیاش معاینهٔ معلمی است و بعد دوست ایرما که کنار پنجره ایستاده بود.
جزئیات تحلیل و مقاومت
او میگوید فروید بیش از آنکه به فرهنگی از نمادها با معناهای ثابت متکی باشد، به تداعی متکی است: به جای اینکه بگوید پفکردگی نماد چیست، در ذهن خودش میگردد که آدم پفکرده را کجا دیده. اساس برخوردش بر تداعی است، نه بر نمادشناسی، هرچند گاهگداری از نمادها هم استفاده میکند. او میگوید وجه مشترک ایرما با آن دو نفر دیگر، به نظر فروید، تن زدن از درمان است.
فروید دو ویژگی دکتر مین در رؤیا، یعنی لنگلنگان راه رفتن و ریش چانهاش تراشیده بودن، را به برادر بزرگترش نسبت میدهد و میگوید هر دو پیشنهاد او را رد کرده بودند. به گفتهٔ او متن رؤیا نسبت به دکتر مین حالتی تحقیرآمیز دارد و فروید میگوید انگار این انتقامی است که از برادرش و دکتر مین میگیرد؛ جملهٔ پزشکی دکتر مین را هم تمسخر طبیبانی میداند که از هیستری چیزی نمیدانند.
دربارهٔ عبارت «به رغم لباس ایرما» فروید میگوید «میل نداشتم عمیقترین قسمتها را بکاوم». او این را مقاومت فروید میداند و میگوید گویی به تمایل پنهان فروید به دیدن ایرما بدون لباس اشاره میکند؛ و تأکید میکند کسی که رؤیای خودش را تحلیل کند بهطور طبیعی با مقاومتی مضاعف مواجه میشود. در نهایت، به گفتهٔ او، رؤیا مثل دفاعیهای از زندگی پزشکی فروید است که با جملهٔ رانک تهدید شده بود.
پرسشها و چند رؤیای دیگر
یکی از حاضران میپرسد فروید چگونه تشخیص میدهد آدمهای متراکمشده چه کسانیاند. او میگوید فروید ذهنش را آزاد میگذارد تا ببیند آن ویژگیها را قبلاً در چه کسانی دیده، و نتیجهٔ تحلیل نتیجهٔ تداعیهای خود اوست. به پرسش دیگری که ممکن است مفاهیم اضافی وارد تحلیل شود پاسخ میدهد که فروید معتقد است تداعیها ناخودآگاه پیش میآیند، و بدون دلیل خیلی قاطع، تداعی را تقریباً تنها راه میداند.
او رؤیایی را از کتابی میخواند که حدود ۲۰ سال پس از مرگ فروید نوشته شده و خالص فرویدی نیست: کامیون بزرگی که همسر و دختر راننده در صندلی جلو نشستهاند و جایی برای سوار شدن نیست. کسی که رؤیا را دیده روانکاو است و آن زن از بیماران اوست؛ روانکاو هنگام شنیدن حرفهای بیمار برای لحظهای در خیال خود را شوهر او تصور کرده بود، و تعبیر کتاب این است که در زندگی زن شوهردار دخالت ممنوع است. او میگوید اینکه رؤیا اخطار بدهد خیلی فرویدی نیست و نماد اتومبیل اینجا به جای خانواده به کار رفته است.
در رؤیای تکراری زنی، سربازی از پشت پنجره به او تیراندازی میکند؛ تداعی او را به پسرعمویی میرساند که نخستین رابطهٔ جنسیاش با او بود، و کتاب تفنگ و پنجره را نمادهای شناختهشده میداند. رؤیای دیگری، به تعبیر فرویدی، آرزوی مرگ پدر را به پدر همسایه جابهجا کرده و در رؤیای دیگر دانشجویی صحنهای از کودکی را میبیند که برادرش تأییدش میکند.
طبق تئوری فروید، پشت هر رؤیا بدون استثنا آرزویی ناخودآگاه و سرکوبشده هست و دلایل این باور لزوماً تجربی نیست. او میگوید خودش این تئوریها را قبول ندارد، ولی فکر میکند فروید با مثالهایش نشان میدهد اگر تحلیل ادامه یابد به آرزویی پنهان میرسیم. تصور او این است که تئوری رؤیا از تئوری کلی روان درمیآید، و میگوید بهترین مرجع تعبیرهای خود فروید در کتاب تفسیر رؤیاست.
رشد جنسیت و عقدهٔ ادیپ
فروید میخواهد با تئوری خودش توجیه کند که زن و مرد از نظر روانی چگونه پدید میآیند، و انواع انحرافات جنسی را هم در آن توجیه کند. او میگوید فرض فروید این است که حالت نرمال ناهمجنسخواهی است و فروید مطابق همان دوران همجنسگرایی را بدیهی انحراف میداند، که بعضی منتقدان مدرن به آن ایراد میگیرند. او از کتاب Krafft-Ebing میگوید که فهرستی از انحرافات بود و میگویند شاید بر ذهن فروید خیلی تأثیر گذاشته باشد؛ اما در آن کتاب مکانیسمی توصیف نشده است.
فروید بر این فکت تأکید میکند که نوزاد در ابتدای تولد خودش را با مادرش یکی میداند و تمام جهان در مادر خلاصه میشود؛ رشد از مرحلهٔ دهانی و مقعدی به مرحلهٔ جنسی میرسد. یکی از مکانیسمهای انحراف این است که آدمها از مراحل بهطور کامل نمیگذرند، یعنی دچار فیکساسیون شوند؛ زیاد خوردن و حتی آدمخواری از نظر فروید نتیجهٔ فیکساسیون در مرحلهٔ دهانی است. او میگوید ظاهراً فروید نخستین کسی بود که مسائل جنسی را به کودکان نسبت داد.
در توصیف فروید پسر لیبیدوی خودش را معطوف به مادر میکند و ممنوعیت از طرف پدر پدید میآید؛ پسر احساس تهدید اختهگی از طرف پدر میکند و مسئلهٔ ادیپ، یعنی رقابت پسر و پدر برای تصاحب مادر، پیش میآید. پسر میل به مادر را سرکوب میکند، زن دیگری را بهعنوان آبجکت جنسی انتخاب میکند و با پدر همزادپنداری میکند؛ این وضعیت نرمال است.
او میگوید همجنسگرایی در روانکاوی یعنی مردی که نقش زن را بازی میکند، و از نظر فروید یک مکانیسم آن این است که کودک به جای همزادپنداری با پدر بکوشد خود را شبیه مادر کند، یا پدر فیزیکی یا معنوی غایب باشد. او میگوید این مکانیسم از نظر تجربی خیلی تأیید شده به نظر میآید، ولی برای پذیرفتنش لازم نیست ادیپ را قبول کنید؛ میشود گفت پسر و دختر با والد همجنس خود الگوبرداری میکنند.
دختر، تحقیر و عشق
در تئوری فروید دختر هم مثل پسر از مادر شروع میکند ولی ترس از اختهگی را تجربه نمیکند، بلکه اختهگی را بهعنوان یک واقعیت تجربه میکند، مادر را مسئول آن میداند و آبجکت جنسی خودش را پدر قرار میدهد. وقتی با این واقعیت مواجه میشود، یا جنسیت خودش را انکار میکند، یا گویی به سمت جنسیت مردانهای میرود که از دست داده است، که میتواند به همجنسگرایی زنانه منجر شود؛ ریاکشن سوم طبیعی است: آبجکت را عوض میکند، و بچهدار شدن برای زن بازیافتن چیزی است که از دست داده.
او این توصیفها دربارهٔ زنها را بهشدت تحقیرآمیز میخواند، چون فروید جنسیت زنانه را نوعی محروم شدن از جنسیت مردانه میداند، و میگوید فمینیستها با تئوریهای فروید و لکان دشمنی عمیقی دارند. میگوید نویسندهٔ کتابی که از آن نقل میکند، با شوخی، میگوید این حالت میتواند حتی به فمینیسم بینجامد، که در این نگاه واکنشی بیمارگونه به حساب میآید.
دربارهٔ عشق، او میگوید طبق جملههای خود فروید عشق یک new edition یعنی ویرایش جدیدی از رفتارهای کهنه و کودکانه است و نوعی تظاهر غریزهٔ جنسی که ممکن است با والایش رنگ شعر بگیرد. فروید میگوید احترام یک مرد نسبت به زن تقریباً همیشه محدودکنندهٔ فعالیت جنسی اوست؛ مرد فقط با آبجکت جنسیای میتواند ظرفیت کامل را بروز دهد که دیگر آن حالت احترام را نسبت به او ندارد. او میگوید در آن کتاب بر احساس دوگانهٔ مردها نسبت به زنها تأکید میشود و ضربالمثلی ایتالیایی نقل میشود.
او میگوید آنچه در ادبیات اینقدر ستایش شده، یعنی احساس اتحاد در عشق، از نظر فروید برگشتن به روزهای نخست تولد است، و همهٔ پدیدههایی که احساسات عاشقانه مینامیم از نظر فروید بهنوعی شبیه بیماریاند و فروید دنبال درمانش است. به نظر او این دیدگاهها بهشدت حالتی تحقیرآمیز دارند و نتیجهٔ همان تئوری پایهای است که فروید بیان کرده: اینکه سرانجام همهٔ ویژگیهای ما به چیزهای حیوانی تنزل داده شود. او میگوید خلاصهای را با سانسور زیاد گفت، چون در صحبت دربارهٔ این چیزها راحت نیست.
پرسش و پاسخ دربارهٔ ادیپ و خانواده
یکی از حاضران میپرسد آیا ادیپ از سه تا پنجسالگی پیش میآید و حل میشود. او میگوید حل کامل آن از نظر فروید بسیار نادر است و این اختلالها حتماً در همهٔ آدمها هست.
سپس چیزی میگوید که فرویدی نیست و نوفرویدی است: به نظر میآید هویت جنسی پسر و دختر تحت تأثیر روابط پدر و مادر است، و اگر آن روابط دچار اختلال باشد، پسر ممکن است هنوز احساس کند میتواند با پدر رقابت کند. فکر میکند این فکت تأییدشده است که اختلال هویت جنسی در خانوادههایی دیده میشود که روابط پدر و مادر خوب نیست یا یکی از آنها حذف شده، ولی میگوید این تأیید همهٔ حرفهای فروید نیست.
یکی از حاضران دربارهٔ همجنسگرایی میپرسد. او میگوید در متون روانکاوی انحراف همجنسگرایی یعنی مرد در رابطهٔ جنسی حالت زنانه بخواهد و زن حالت مردانه؛ عکس آن را معمولاً جزو انحراف همجنسگرایی نمیآورند، چون سطحیتر است. به گمان او شایعترین جا برای چنین انحرافی محیطهای سربازی و زندان است، که از نظر فروید با آن مکانیسمها توجیه نمیشود، و میگوید حدود ۵۰ درصد کتابهای روانپزشکی امروز همجنسگرایی را از فهرست بیماریها حذف کردهاند.
از رؤیا به فرهنگ و رواندرمانی
دربارهٔ رؤیا میگوید از نظر فروید رؤیا کار خودش را میکند چه تعبیرش را بفهمید چه نه، ولی با تحلیل رؤیای یک بیمار میتوانید به منشأ نوروزش دسترسی پیدا کنید، مخصوصاً رؤیاهایی که تکرار میشوند. در سنت رواندرمانی فرویدی رواندرمانگر از رؤیاهای بیمار میپرسد و در حیطهٔ یونگ بیمار رؤیاهایش را مینویسد؛ و دربارهٔ تقویت رؤیا میگوید جواب بدیهی یونگ مثبت است ولی جایی ندیده که فروید چنین اعتقادی داشته باشد.
دربارهٔ ترنسفرنس میگوید فروید هشدار میدهد که روابط درمانگر و بیمار حالت عاطفی پیدا نکند، چون بیمار گاهی درمانگر را با کس دیگری اشتباه میگیرد. هر جا درمانگر به نقطهٔ حساس نزدیک شود بیمار مقاومت میکند، و آنطور که او میفهمد، ترنسفرنس از نظر فروید صددرصد مانع درمان است. او میگوید این بحثها به کار خودش چندان مربوط نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه